Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Christi victoris, et de gentibus sibi subactis triumphantis, speciem videt et describit Propheta. Unde rogatus Christus cur rubrum sit vestimentum ejus, respondet: Calcavi hostes in furore meo, et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea. Secundo, vers. 7, ait Propheta se jugiter recordaturum miserationum Domini, quas Israeli, hoc est fideli populo, olim per Mosen aliosque contulit: mox queritur eumdem jam ob peccata a Deo derelictum: Ubi est, inquit, qui eduxit eos de mari? Unde tertio, vers. 15, rogat ut zelum hunc et miserationes populi sui resumat: Tu enim, ait, es pater noster, et Abraham nescivit nos, et Israel ignoravit nos. Miserere ergo filiorum tuorum, id est, populi tui, ab hostibus afflicti et oppressi.
Textus Vulgatae: Isaias 63:1-9
1. Quis est iste, qui venit de Edom? Quæritur, quis hic loquatur et interroget? Respondeo ad litteram vel loqui Isaiam, ut vult Sanchez; vel potius Sionem et Hierosolymam, id est primitivæ Ecclesiæ cives. Pendent enim hæc a cap. præced. vers. 11, ubi Christus victor rediens cum ingenti turba gentium, fidei suæ per Apostolos subactarum, jubet dici Sioni: «Dicite, ait, Sion: Ecce Salvator tuus venit, ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram illo.» Jam ergo Propheta Christum Sioni civitati appropinquantem, cum sua gentium turba, et triumphantem (per schema quasi in scenam) inducit. Cives itaque Sionis effusi, ut Christi sui triumphum spectent, videntesque tantam ejus gloriam et gentium turbam, admirabundi rogant: «Quis est iste, qui venit de Edom?» Quis est ille triumphator, qui Idumæos, omnesque gentes post se, ad Sionem captivas, sed sponte et volentes, trahit? non quod Christum non cognoscant, sed quod mirentur ejus gloriam, præsertim in Gentium vocatione et fide. Hoc enim mysterium ignorabant etiam Apostoli, putantes solos Judæos vocandos ad Ecclesiam, uti soli vocati fuerunt a Mose ad Synagogam, donec Petrus, cœlesti visione edoctus Actor. x, intellexit gentes quoque Christi Ecclesiæ et salutis participes fore. Ita Forerius.
Versus 1: WHO IS THIS WHO COMES FROM EDOM? The question is: who speaks and asks here? I respond that literally either...
1. Quis est iste, qui venit de Edom? Quæritur, quis hic loquatur et interroget? Respondeo ad litteram vel loqui Isaiam, ut vult Sanchez; vel potius Sionem et Hierosolymam, id est primitivæ Ecclesiæ cives. Pendent enim hæc a cap. præced. vers. 11, ubi Christus victor rediens cum ingenti turba gentium, fidei suæ per Apostolos subactarum, jubet dici Sioni: «Dicite, ait, Sion: Ecce Salvator tuus venit, ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram illo.» Jam ergo Propheta Christum Sioni civitati appropriantem cum turba nationum triumphantem inducit. Cives ergo Sionis prodeunt ad spectandum triumphum Christi sui, videntes tantam gloriam tantamque nationum multitudinem, admirantes quærunt: «Quis est iste, qui venit de Edom?» Quis est ille triumphator, qui Idumæos omnesque nationes ducit post se ad Sionem, captivos quidem, sed volentes et voluntarios? Non quod Christum non agnoscant, sed quod ejus gloriam admirentur, præsertim in vocatione et fide Gentium. Hoc enim mysterium etiam Apostoli ignorabant, putantes solos Judæos vocandos ad Ecclesiam, sicut soli a Mose vocati fuerant ad Synagogam, donec Petrus, cœlesti visione in Act. X instructus, intellexit etiam Gentes debere esse consortes Ecclesiæ et salutis Christi. Ita Forerius.
Allegorice, vel potius anagogice, communiter Patres hunc locum accipiunt de triumpho Christi ascendentis in cœlum, ut hic sit quasi dialogus Angelorum interrogantium, et Christi respondentis, cur ita triumphans de victis Satana, morte, idololatria et peccato ascendat? Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo et S. Dionysius, cap. VII Cælest. Hierarch.; Justinus, Contra Tryphon., S. Augustinus, serm. 5 De Ascensione; Ambrosius, lib. De Institut. virg. cap. v; Origenes, homil. 14 in Matth. Imo S. Dionysius putat hanc esse vocem et interrogationem Angelorum inferiorum cupientium de tam miro Christi triumpho et ascensu edoceri a supremis.
Huc referri potest expositio S. Athanasii, lib. De Salutari Christi adventu, qui putat hæc verba esse diaboli, a Christo victi et pudefacti, quasi ipse stupens ad tantam Christi gloriam, indignansque roget et dicat: «Quis est iste, qui venit de Edom?» id est de terra, et fæce hominum miserorum et peccatorum, incedens et ascendens cum tanta potentia et robore? Quare, quod aliqui, ut Hugo, ad litteram hæc accipiunt de Idumæorum et Moabitarum contra Judæos pugnantium strage, et Dei vindicta, frigidum et Judaicum videtur.
DE EDOM. Per Edom et Bosra, quæ civitas erat in Edom, et alia eodem nomine in Moab, significantur omnes gentes a populo Dei alienæ, imo ejus hostes. Sicut enim Idumæi et Moabitæ fuerunt perpetui hostes Judæorum, sive populi Dei: sic gentes fuerunt hostes Dei, Christi et Christianorum. Vide Canon. XXII. Alludit ad etymon Edom et Bosra: Edom enim hebraice significat rufum, Bosra munitionem, tribulationem, vindemiam. Munitæ autem fuerunt gentes; et rubræ ac cruentæ tum sanguine Christianorum, tum proprio, cum cæsæ et subactæ fuerunt a Christo, de quo vers. 3.
Hinc Patres, per Edom et Bosra, intelligunt mundum, ac præsertim Judæam incredulam, e qua victor in cœlum ascendit Christus. Hæc enim cruenta fuit sanguine Christi, Prophetarum et Martyrum. Ita S. Hieronymus, S. Thomas, Lyranus, Vatablus, Adamus et alii.
Sionidæ ergo, et mystice Angeli, videntes Christum, quasi fortissimum bellatorem, edita tanta hostium strage, eorum sanguine vestes suas cruentasse, et quasi fœdasse; admirabundi et lætabundi rogant quis sit ille, qui quasi miles acerrime pugnans, cruentatus sanguine hostium
sua, et in indulgentia sua ipse redemit eos, et portavit eos, et elevavit eos cunctis diebus sæculi. 10. Ipsi autem ad iracundiam provocaverunt, et afflixerunt spiritum sancti ejus: et conversus est eis in inimicum, et ipse debellavit eos. 11. Et recordatus est dierum sæculi Moysi, et populi sui: Ubi est qui eduxit eos de mari cum pastoribus gregis sui? ubi est qui posuit in medio ejus spiritum sancti sui? 12. Qui eduxit ad dexteram Moysen brachio majestatis suæ, qui scidit aquas ante eos, ut faceret sibi nomen sempiternum: 13. Qui eduxit eos per abyssos, quasi equum in deserto non impingentem. 14. Quasi animal in campo descendens, spiritus Domini ductor ejus fuit: sic adduxisti populum tuum, ut faceres tibi nomen gloriæ. 15. Attende de cœlo, et vide de habitaculo sancto tuo, et gloriæ tuæ: ubi est zelus tuus, et fortitudo tua, multitudo viscerum tuorum, et miserationum tuarum? super me continuerunt se. 16. Tu enim pater noster, et Abraham nescivit nos, et Israel ignoravit nos: tu, Domine pater noster, redemptor noster, a sæculo nomen tuum. 17. Quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis: indurasti cor nostrum ne timeremus te? convertere propter servos tuos, tribus hæreditatis tuæ. 18. Quasi nihilum possederunt populum sanctum tuum: hostes nostri conculcaverunt sanctificationem tuam. 19. Facti sumus quasi in principio, cum non dominareris nostri, neque invocaretur nomen tuum super nos.
1. Quis est iste, qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? iste formosus in stola sua, gradiens in multitudine fortitudinis suæ. Ego, qui loquor justitiam, et propugnator sum ad salvandum. 2. Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari? 3. Torcular calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum: calcavi eos in furore meo, et conculcavi eos in ira mea: et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea, et omnia indumenta mea inquinavi. 4. Dies enim ultionis in corde meo, annus redemptionis meæ venit. 5. Circumspexi, et non erat auxiliator: quæsivi, et non fuit qui adjuvaret: et salvavit mihi brachium meum, et indignatio mea ipsa auxiliata est mihi. 6. Et conculcavi populos in furore meo, et inebriavi eos in indignatione mea, et detraxi in terram virtutem eorum. 7. Miserationum Domini recordabor, laudem Domini super omnibus quæ reddidit nobis Dominus, et super multitudinem bonorum domui Israel, quæ largitus est eis secundum indulgentiam suam, et secundum multitudinem misericordiarum suarum. 8. Et dixit: Verumtamen populus meus est, filii non negantes: et factus est eis Salvator. 9. In omni tribulatione eorum non est tribulatus, et Angelus faciei ejus salvavit eos: in dilectione
magis quam suo, formosus tamen et gradiens in multitudine fortitudinis suæ, ascendat in Sion et in cœlum; quasi dicant, ait S. Hieronymus: «Unde carnem tuam niveam et virgineam, o Christe, o Agne immaculate! cruentasti! unde sanguine rubricasti? magis enim tibi clementia convenit quam crudelitas; magis candor, quam cruor.»
Hinc veteres docent idem hic ab Isaia dici quod dicitur a Psalte Psalm. XXIII, 9: «Attollite portas, principes, vestras:» quod explicans S. Augustinus, serm. 178 De Tempore, qui est quintus De Ascensione Domini: «Ascendebat enim, inquit, cruoris rubore perfusus, a trophæis victricibus laureatus. Viderunt cœlites cuncti speciosum vulneribus Christum, spolia castris tyrannicis reportata: et admirantes fulgentia divinæ virtutis vexilla, talibus concrepant hymnis, deducuntque lætantes: Quis est, inquiunt, iste rex gloriæ? et aiunt: Dominus virtutum ipse est rex gloriæ.»
At quis hic? Audi Augustinum prosequentem: «Hic est ille candidus et roseus, compunctus a multitudine. Hic est ille, qui non habuit speciem neque decorem. Infirmus in laqueo, fortis in spolio; vilis in corpusculo, armatus in prælio; fœdus in morte, pulcher in resurrectione; candidus ex Virgine, rubicundus in cruce; fuscus in opprobrio, clarus in cœlo.»
TINCTIS VESTIBUS (hebraice rubricatus vestibus, scilicet ex sanguine hostili; Septuaginta, ἐρύθημα ἱματίων, id est habens ruborem vestium; S. Hieronymus vertit, fulvis vestibus) DE BOSRA. Idem rogant aliis verbis. Idem enim est, venire de Edom, quod venire de Bosra: Bosra enim erat metropolis Idumææ, eratque in rupe, ideoque munita; unde a munitione dicta est Bosra. Significat et vindemiam; huc alludit hic Propheta, q. d. Venis de Bosra, id est de vindemia et torculari; habes enim vestes rubro musto, id est sanguine, tinctas. Ex Bosra, per metathesin, dicta est Byrsa, arx munita Carthaginis; Carthaginenses enim fuerunt orti a Tyriis et Phœnicibus: unde et eorum linguam, puta Syriacam, sive Hebraicam, in multis retinuerunt. Pro Byrsa Romani dixerunt Burgus: unde dicti sunt Burgundiones, eo quod in burgis, id est in arcibus, et locis contra hostium incursus munitis, habitarent.
ISTE FORMOSUS IN STOLA SUA (hebraice חדור hadur, id est decorus in veste sua, puta in militari chlamyde, aut potius paludamento regio), GRADIENS IN MULTITUDINE FORTITUDINIS SUÆ. Hoc est incedens gradu imperatorio, valido, potenti et magnifico, ipsoque gressu, habitu, forma et gestu præ se ferens vires validas, spiritus ingentes, animosque heroicos. Quomodo Agesilaus rex Lacedæmon, videns Epaminondam ducem Thebanorum cum sua acie generose incedentem, exclamavit: «O virum magnificum!» ait Plutarchus in Epaminonda.
EGO, QUI LOQUOR JUSTITIAM, ET PROPUGNATOR SUM AD SALVANDUM. Est vox Christi, qui interrogatus quis sit? respondet: Ego Christus sum, qui loquor justitiam, et sum propugnator meorum fidelium. Interrogant ergo illi: Quis est iste revertens a prælio, qui tantam præ se fert majestatem, tantam animositatem? Respondet Christus: Ego sum Messias, qui justitiam et salutem quam promisi, propugnando et expugnando comparavi.
Jam primo, Forerius et Sanchez «justitiam» accipiunt pro veritate et fidelitate, q. d. Ego sum qui, id quod loquor et promitto, fideliter præsto, nempe quod miserorum sim propugnator et salvator. Hoc enim promisi per Isaiam, cap. XIX, vers. 20, dicens: «Clamabunt ad Dominum a facie tribulantis, et mittet eis salvatorem et propugnatorem, qui liberet eos,» et alibi sæpe.
Secundo, alii «justitiam» sumunt pro justificatione, q. d. Ego sum qui loquor et doceo modum quo homines a peccatis expiari, justificari et salvari possint.
Tertio et genuine, «justitia» hic proprie sumitur, opponiturque misericordiæ et salvationi. Hæc enim duo, scilicet misericordia et judicium, sæpe sacra Scriptura conjungit, tribuitque ea Deo et regibus. Regum enim est, primo, tueri justitiam et justos, ac punire iniquos, qui eos vexant et turbant; secundo, esse clementes et misereri, ac succurrere miseris et afflictis. Talem se hic profitetur Christus, q. d. Ego sum qui justam sententiam profero pro genere humano, a diabolo tyranno, et a peccatis ac morte afflicto et oppresso, eamque exequor, diabolum hac sua tyrannide deturbando, hominesque potenter ab ea liberando. Quocirca sum eis propugnator ad salutem. Ita Adamus, Forerius et alii. Justitiam enim hic capi pro justa sententia et vindicta patet ex vers. 3, ubi ait se hostes calcasse in ira et furore suo. Et ex Apocal. XIX, 11, ubi huc alludendo Christus vocatur «Fidelis, et Verax,» qui «cum justitia judicat et pugnat.» Idem patet ex interrogatione præcedenti. Rogarant enim: Quis est iste, qui venit de Edom, terra hostili, formosus, gradiens in multitudine virtutis suæ? Hisce apte respondet se esse justum hostium vindicem, et fortem populi sui propugnatorem ac salvatorem. Unde S. Dionysius loco citato putat Christum hic annuntiasse modum et rationem suæ incarnationis Angelis supremi ordinis, et hos deinde annuntiasse eamdem inferioribus.
PROPUGNATOR. Hebraice רב rab, id est multus, inde magnus, puta princeps et propugnator ad salvandum.
Versus 2: WHY THEN IS YOUR GARMENT RED? The citizens of Zion had asked two things: first, Who are You? second, Why do...
2. QUARE ERGO RUBRUM EST INDUMENTUM TUUM? Duo interrogaverant Sionidæ: primum, Quis es? secundum, Cur es tinctis et cruentis vestibus? Priori respondit Christus, se esse regem justitiæ, et propugnatorem populi. Posteriori non respondit, ut rursum quærendi et urgendi, pleniusque respondendi daret ansam. Urgent ergo, dicuntque: Si es justus et salvator, quare ergo rubricatas et sanguine tinctas habes vestes? Salvatorem enim ma-
gis candida, utpote innocentiæ et misericordiæ, æque ac gloriæ index, quam rubra et sanguinea decet vestis.
Ex hoc loco Fredericus Nausea, in Catechismo, cap. XXXVI, censet Christum in veste rubra et purpurea (qualis est Pontificis et Cardinalium), ascendisse in cœlum. Favet S. Joannes Apocal. cap. XIX, vers. 13: «Vestitus, inquit, erat veste aspersa sanguine,» nimirum ut sua veste repræsentaret illustrem et cruentam victoriam suo sanguine partam. Alii ex adverso censent Christum stola candida ascendisse. Hic enim color et vestis decet Beatos: unde in transfiguratione Christi vestimenta facta sunt candida ut nix. Et Beati a Joanne visi sunt vestiti stolis albis, Apocal. VII, 5, et byssino candido, Apocal. XIX, 14. Verum quia Christus coram Apostolis gloriæ suæ splendorem abscondit, ut cum iis familiariter agere, colloqui, videri et tangi posset; hinc crediderim eum in veste communi, simili ei qua in vita uti solebat, iis apparuisse, ut idem videretur esse qui resurrexerat, non alius; ac in eadem ascendisse; ita tamen, ut ascendendo radios gloriæ suæ in eam transfunderet, eamque radiantem ex claritate partim candicante, partim purpurascente efficeret. Dos enim claritatis in Martyribus (quorum caput fuit Christus) erit purpurea, in virginibus candida, in doctoribus viridis, ait Dominicus Soto in IV, dist. XLIX, in fine.
ET VESTIMENTA TUA SICUT CALCANTIUM IN TORCULARI? Quasi dicant: Cur vestes tuæ sunt rubræ, ac si in Bosra calcasses uvas in torculari, et earum liquore aspersisses et tinxisses eas?
Versus 3: I HAVE TRODDEN THE WINEPRESS ALONE. The Septuagint translates: I am full of the trampled, that is, of the r...
3. Torcular calcavi solus. Septuaginta vertunt, plenus sum percalcato, id est humore rubeo expresso per calcationem torcularis. Respondet Christus, q. d. Recte dixistis me esse eo habitu ac si calcassem et pressissem torcular: ego enim pressi, calcavique in eo, non uvas, sed hostes meos omnes validissime; ego, inquam, solus: quid mirum ergo, si omnia mea vestimenta ex tanta tamque continua sanguinis expressione, eodem sint aspersa? Sensus est, q. d. Ego victoriam hanc difficilem et cruentam solus mihi peperi, solus hostes calcavi: neque enim fuit vir, id est aliquis, me adjuvans, mecumque contra hostes depugnans. Ita S. Hieronymus et Chrysostomus in Psal. XLIV. Et patet ex seqq.
Nota: «Torcular» in Scriptura proverbialiter significat vehementem oppressionem, cladem, stragem: qui enim illum subeunt, perinde sunt ac uvæ, quæ premuntur in torculari. Sic Thren. I, 15, dicitur: «Torcular calcavit Dominus virgini filiæ Sion,» hoc est, gravi supplicio pressit et afflixit Hierosolymam. Vide ibi dicta.
ET ASPERSUS EST SANGUIS EORUM SUPER VESTIMENTA MEA. Nota poeticam catachresin: non enim loquitur hic Propheta proprie et directe de sanguine, quem fudit Christus in torculari crucis, quoque cruentavit suum corpus; sed de sanguine hostium Christi, diaboli scilicet et sociorum, puta gentium idololatrarum et impiarum. Agit enim de victoria Christi: non quod diabolus vere sanguinem habeat, quem fuderit Christus; aut quod gentes transfixerit aut occiderit; sed quia in victoria hominum multus solet fundi sanguis. Ad eam enim alludit, præsertim quia carnales Judæi, quibus hæc scribit Isaias, talem Messiam exspectabant, et etiamnum exspectant, scilicet, qui instar Davidis potens sit et bellicosus, multoque hostium sanguine regnum suum paret et propaget.
Est ergo catachresis: nam, ut ait S. Hieronymus, per sanguinis fusionem et aspersionem vestium, non aliud significat quam plenam victoriam, et plenæ victoriæ signa, quibus ipse fiat Rex regum, et Dominus dominantium. Huc enim alludit S. Joannes, Apocal. XIX, 13, dicens: «Et vestitus erat veste aspersa sanguine; et vocatur nomen ejus, Verbum Dei. Et habebat in femore suo scriptum: Rex regum, et Dominus dominantium.» Nota: Pro aspersus est sanguis, hebraice est, aspersa est, נצחם nitscham, id est excellentia eorum, id est sanguis eorum, uti vertunt Septuaginta, Vatablus et alii: in sanguine enim consistit vita, ac consequenter excellentia hominis.
Hinc secundo, Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XL; Cyrillus et Rupertus hic, S. Cyprianus, lib. II, epist. 3; Origenes, tract. IX in Joan.; S. Augustinus, homil. 178 De Tempore, per torcular accipiunt passionem Christi, qua sanguis ejus aspersus est super vestem, id est super carnem ejus: quasi idem hic dicatur, quod de Christo dicitur, Genes. XLIX, 11: «Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvæ pallium suum.» Hic sensus non est directus, sed indirectus, sicque recte huic loco adaptari potest, q. d. Passio fuit torcular Christo, quo ejus sanguis expressus fuit; itaque fuit torcular, quo dæmones a Christo pressi sunt et calcati. Christus enim suo sanguine peperit victoriam, fuditque sanguinem hostium, suaque morte hostes occidit; quocirca vulnerum suorum cicatrices, quasi trophæa, Christus triumphans cœlo intulit, eaque in æternum servabit. Ita Procopius. Unde S. Gregorius, homil. 13 in Ezech., sic explicat: «Torcular calcavit solus; quia solus torcular in quo calcatus est calcavit, quia sua potentia eam quam pertulit passionem vicit, et ex morte cum gloria surrexit.» Et hoc vult S. Joannes, cum ait Apocal. XIX: «Et vestitus erat veste aspersa sanguine.» Vestis enim hæc Christi est ejus humanitas a Judæis cruentata, quam cœlo intulit; ubi etiamnum vulnerum cicatricibus remanentibus est rubicunda, q. d. Christus ascendens secum detulit notas et memoriam sanguinis sui et suorum impie ab impiis effusi, cujus nunc ultionem expetit, eaque se ad ultionem acuit et accendit, q. d. Dabunt mihi pœnas effusi sanguinis qui me cruentarunt, tingar eorum cruore a quibus vulneratus sum, faciam ut totus madeam sanguine hostium qui me læserunt.
Versus 4: FOR THE DAY OF VENGEANCE (which I conceived, determined, and designated) WAS IN MY HEART. Supply by zeugma:...
4. Dies enim ultionis (quam concepi, destinavi et designavi) in corde meo. Repete per zeugma «venit.» Idem enim est dies vel annus ultionis hostium, et «redemptionis» (ita enim legendum est cum Romanis, Hebræis, et Septuaginta, non retributionis) civium, puta annus et dies quo Christus morte sua nos redemit. Vide Can. XVI. Hoc est quod ait Christus Joan. XII, 31: «Nunc judicium est mundi; nunc princeps hujus mundi ejicietur foras;» et Osea XIII, 14: «Ero mors tua, o mors! morsus tuus ero, inferne.»
Versus 5: I SOUGHT. In Hebrew, estomem, that is, I was astonished, namely at such great force of enemies, says Vatabl...
5. Quæsivi. Hebraice אשתומם estomem, id est obstupui, scilicet ad tantam vim hostium, inquit Vatablus, et ad bellum adeo difficile, quod passione et morte tam acerba mihi conficiendum erat. Unde, ut Septuaginta vertunt, consideravi ac respexi, num quis mihi auxilium ferret. Forerius vertit, devovi meipsum.
SALVAVIT MIHI (hoc est salvavit me, vel saluti mihi fuit et victoriæ in hoc ultionis bello) BRACHIUM MEUM. Est hebraismus. Hebræi enim verbum ישע iascha, id est salvavit, construunt cum ל lamed dativi.
ET INDIGNATIO MEA IPSA AUXILIATA EST MIHI. Hæc sunt duo arma Dei, quibus omnia vincit, scilicet brachium, id est potentia; et indignatio, id est zelus, acuens et stimulans potentiam, ut in opus, puta bellum et victoriam, sese exserat. Vide dicta cap. LIX, vers. 16, ubi panopliam Dei descripsit.
Versus 6: I TRAMPLED DOWN PEOPLES -- not by slaying and destroying them, but by converting and subduing them, that is...
6. CONCULCAVI POPULOS, non eos mactando et perdendo, sed convertendo et subigendo, sive vitia eorum mactando, homines vero salvando. Major enim victoria Christi fuit, gentes impias ad Christi fidem adducere, dæmonum vim et peccata interimere, concupiscentias mortificare, virtutes inserere, facereque ut diis suis desertis, et carnis illecebris abdicatis, Christum dura, ut humilitatem, abstinentiam, continentiam, patientiam, mortificationem, imperantem sequerentur, quam si ducto exercitu omnes trucidasset. Ita Forerius. Vide dicta Ezech. XX, 36, et Canon. XLVI.
Secundo, S. Cyrillus, Procopius, Rupertus, hæc intelligunt de Christi hostibus, puta Judæis, quos Christus calcavit per Titum et Romanos, aliisque quos vel in hac vita calcavit et protrivit, vel in die judicii calcabit et proteret. Vide Canon. X. Et sic videtur explicare S. Joannes Apocal. XIX, 13. Hoc sensu Christus apposite dicitur aspersisse vestem suam sanguine, quia eodem aspersit vestem ducum suorum, puta Titi et Romanorum.
INEBRIAVI EOS IN INDIGNATIONE MEA, hoc est supplicio meo, quod mea indignatio eis propinavit et inflixit. Est metonymia: ponitur enim causa pro effectu, et indignatio pro supplicio.
Versus 7: I WILL REMEMBER THE MERCIES OF THE LORD -- as if to say: I will commemorate the benefits mercifully bestowe...
7. MISERATIONUM DOMINI RECORDABOR, q. d. Beneficia misero Judæorum populo, olim a Deo misericordialiter collata, commemorabo. Est hic versus sequentis orationis et cantici titulus et exordium. Hactenus Propheta triumphum Christi, gentesque ab eo subactas, quasi in theatro spectandas proposuit: nunc in spiritu prævidens Judæos plerosque veniente Christo, eum non recepturos, ideoque a Christi gratia ac salute excludendos, orationem ad Deum fundit, quæ durat usque ad finem capitis sequentis: in qua primum misericordias et beneficia, ab olim Judæis a Deo collata recenset, videlicet quod eos Deus ex omnibus gentibus, sibi in populum et Ecclesiam selegerit; quod per Mosen ex Ægypto eduxerit, et per Josue induxerit in terram Chanaan, etc.
Deinde inducit Judæos conquerentes, quod captivitatem Assyriacam, Babylonicam, Romanam, aliasque ærumnas sint perpessi, ideoque optent adventum Messiæ. Tertio, Messiam exoptatum advenisse narrat; sed ex eo nihilo melius, imo pejus habuisse Judæos ingemiscit. Tandem quasi Deus Judæos reprobasset, magno doloris sensu orationem concludit, dicens: «Sion deserta est; facta est in exustionem ignis, etc. (Numquid super his continebis te, Domine? tacebis, et affliges nos vehementer?)» Cui respondet Dominus, cap. LXV: Hæc est series totius orationis Prophetæ, quæ miram ei lucem affert, et sine qua difficile est eam connectere et explicare. Ita Forerius.
Versus 8: AND HE SAID: SURELY (indeed, certainly) THEY ARE MY PEOPLE, CHILDREN WHO WILL NOT DENY -- supply: they were...
8. ET DIXIT: VERUMTAMEN (utique, certe) POPULUS MEUS EST, FILII NON NEGANTES, Supple, erant: Hebraice, filii qui non mentientur, vel non fallent fidem mihi datam, Exod. XXIV, 8. Loquitur Deus humano more: præsciebat enim quid reipsa facturi essent Judæi; sed more hominum prudenter ex re præsenti judicat de futuro, licet secus et aliter, sed per accidens, ob malitiam Judæorum, eventurum. Prudenter enim sperat et judicat Judæos patrum fidem et mores secuturos, fidemque quam Deo solemniter in Sina dederunt, servaturos: licet illi sponte sua eam postea violarent. Unde ex hac spe sua «factus est eis salvator,» salvans et educens eos ex tyrannide Pharaonis et Ægyptiorum per Mosen, deducensque eos illæsos et intactos per desertum.
Versus 9: IN ALL THEIR TRIBULATION HE WAS NOT TROUBLED -- He was not constrained or reduced to straits, God; but He a...
9. IN OMNI TRIBULATIONE EORUM NON EST TRIBULATUS, non est coarctatus, aut in angustias redactus Deus: sed eos ad tempus deseruit, ut cogeret ad se redire, seque invocare, tumque statim eos facile et levi manu liberavit, cum misit «Angelum faciei suæ,» id est Angelum jugiter sibi præsentem et assistentem. Fuit enim hic Angelus Michael, qui vel primus, vel unus e primis Angelis est, ideoque unus e septem primariis Angelis, qui coram Domino, ejusque throno stare dicuntur, Apoc. IV, 5, et Tobiæ XII, 13. Rursum vocatur hic Angelus faciei, qui scilicet faciem et præsentiam Dei referebat, et quasi vicarius loco Dei Hebræis aderat, eratque quasi facies Dei, ut quasi ductor ex Dei nutu præiret eorum castra, et ostenderet quo loco ea movere aut figere deberent. Hic enim Angelus in columna nubis præcedens castra Hebræorum, dux fuit eorum usque in Chanaan. Unde de Angelo hoc ait Deus Mosi, Exod. XXXIII, 14: «Facies mea præcedet te.»
populi, ut dixi vers. 7, maxime paulo ante et sub tempora Christi obdurati, et a Deo rejecti. Orat ergo flebiliter pro eo Isaias, ut Deus oculis gratiæ suæ eum respiciat, pristinumque zelum in eum et fortitudinem ostendat, Christique gratiæ ac salutis participem faciat. Ita S. Hieronymus et Cyrillus.
MULTITUDO VISCERUM TUORUM, hoc est, ut explicans subdit, «miserationum tuarum.» Viscera enim sunt symbolum, æque ac sedes, miserationis.
Super me continuerunt se, q. d. Cohibuerunt se tuæ solitæ miserationes, zelus et potentia, ne, uti solent, nunc mihi opem ferrent.
Versus 16: FOR YOU ARE OUR FATHER, AND ABRAHAM DID NOT KNOW US, AND ISRAEL WAS IGNORANT OF US. Note that here Abraham ...
16. TU ENIM PATER NOSTER, ET (id est quia) ABRAHAM NESCIVIT NOS, ET ISRAEL IGNORAVIT NOS. Nota hic Abrahamum et Israel, patres Judæorum, comparari cum Deo, de iisque asseri, quod respectu Dei, et comparatione ejus, parum vel nihil contulerint, aut conferant Judæis, tum quia quidquid habuerunt aut dederunt, id acceperunt a Deo, qui eorum est pater; tum quia corporum fuerunt parentes, non animarum; cum Deus utrorumque, imo omnium sit parens, ait Procopius: maxime, quia jam pridem mortui erant, cum Deus semper viveret. Deus ergo erat, qui populum hunc elegerat, formaverat, deduxerat per mare Rubrum et desertum, duce Mose et Josue, in Chanaan, uti præcessit. Hoc non fecerat Abraham, nec Israel. Unde Chaldæus vertit: Tu es pastor noster: quia Abraham non eduxit nos de Ægypto, et Israel non fecit nobis mirabilia in deserto: Tu es, Domine, Deus noster; Syrus et Arabicus: Tu es pater noster: nos ignoramus Abrahamum, et non novimus Israelem; tu es, Domine, pater noster, et redemptor noster. Sensus ergo est, q. d. Abraham et Jacob
Notat S. Hieronymus hic esse duplicem lectionem, scilicet aliquos codices legere לא lo per aleph, id est non, uti legit et vertit Noster, eo sensu quem dedi: alios vero legere לו lo, per vau, id est ei, tuncque vertendum est contrarie, scilicet in omni tribulatione eorum ei, scilicet Deo, fuit tribulatio, id est indoluit, compassus est, q. d. Cum affligebantur Hebræi, ipse Deus tenere eos amans, pariter affligi videbatur: unde sollicite rationes quærebat levandæ afflictionis eorum. Ita Vatablus et passim Hebræi, S. Thomas et Hugo. Hic sensus pius est et appositus. Sic enim Judic. X, 16, et alibi, Deus dicitur dolere super miseriis populi sui. Nam, ut ait Zacharias, cap. II, 8: «Qui tetigerit vos, tangit pupillam oculi mei.»
Tertio, Chaldæus active vertit: In omni tribulatione eorum non tribulavit eos, id est non permisit eos diu tribulari; sed mox inde eos eripuit, uti cum permisit Pharaonem eos insequi et coarctare ad mare Rubrum, mox in eo illum demersit, populumque salvavit. Idem fecit eis, cum laborarent penuria aquæ, cum impugnaret eos Amalec, Og, Seon, etc. Hoc est quod ait S. Paulus, II Cor. cap. IV, 8, et cap. I, 5: «Tribulationem patimur, sed non angustiamur:» quia «sicut abundant passiones Christi in nobis: ita et per Christum abundat consolatio nostra.» Notent hoc tribulati, cumque in arcto sunt positi, animum non dejiciant, sed Deum invocent, moxque ejus consolationem et opem sentient.
Denique Septuaginta pro צר tsar, id est tribulatus, legentes alio puncto ציר tsir, id est legatus, atque repetentes per hebraismum negationem quæ præcessit, vertunt: Non legatus, neque Angelus, sed ipse Dominus salvavit eos, eo quod diligeret eos, et parceret eis, ipse redemit eos. Pari modo nostram versionem explicat Sanchez, q. d. Non est tribulatus, nec Angelus faciei ejus salvavit eos, sed ipse Deus ob dilectionem suam. Moses enim non contentus Angelo duce, petiit ut Deus ipse castra præcederet, et duceret in Chanaan, idque se facturum promisit Deus, Exod. XXXIII, 17. Quod Patres allegorice explicant de Christo, q. d. Solus Christus Deus nos a peccato et morte redimere potuit, et reipsa redemit, non homo, non Angelus. Ita S. Athanasius, Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, Epiphanius, Cyrillus, Chrysostomus, Theodoretus, Irenæus, Hyginus et Pelagius Papæ, apud Leonem Castrium.
Versus 10: BUT THEY THEMSELVES, ETC., AFFLICTED THE SPIRIT OF HIS HOLY ONE. Some take "spirit" to mean the Holy Spirit...
10. IPSI AUTEM, etc., AFFLIXERUNT SPIRITUM SANCTI EJUS. Aliqui per spiritum accipiunt Spiritum Sanctum. Hic dicitur «Spiritus Sancti,» id est Christi: quia ab eo procedit, et a Christo missus est in Apostolos. Unde S. Athanasius, lib. De Natura humana suscepta contra Apollinarem, et Nicetas in orat. Nazianzeni in S. Pentecosten, hinc probant Spiritum Sanctum esse Deum.
Secundo, simplicius et melius, «spiritus Sancti» fuit spiritus et animus Mosis. Alludit enim ad Psalm. CV, 16: «Et irritaverunt Moysen in castris, Aaron sanctum Domini,» et vers. 32: «Et vexatus est Moyses propter eos: quia exacerbaverunt spiritum ejus.» Ita et Thomas, Adamus, Lyranus et Sanchez. S. Clemens, lib. V Constitut. Apostol. cap. XV, legit: «Irritaverunt Spiritum Sanctum, et conversus est eis in inimicitiam:» explicatque de Judæis qui noluerunt credere Christo: «Cæcitate enim, ait, affecti sunt propter malum animum suum; qui cum Jesum viderent, non crediderunt esse eum Christum, Verbum Deum, quem propter infidelitatem neque ex factis ejus, neque ex prophetiis de eo scriptis agnoverunt.»
ET IPSE (Deus, peccatis et murmuribus Hebræorum irritatus) DEBELLAVIT EOS, subjiciens eos servituti, nunc Philistinorum, nunc Madianitarum, nunc Moabitarum, nunc Syrorum.
Versus 11: AND HE REMEMBERED (namely God, fighting against and afflicting the sinful Jews. For when He saw them afflic...
11. ET RECORDATUS EST (scilicet Deus, Judæos peccantes, debellans et affligens. Cum enim videret eos afflictos et pœnitentes) recordatus est dierum sæculi (id est antiquorum) Moysi et populi sui, quam sibi Moses fidelis et gratus fuerit quamque populum Hebræorum dilexerit, eumque effecerit populum Dei. Itaque ob gratiam et merita Mosis, ac ob amorem populi sui, olim a se electi et dilecti, misertus est ejus, ac misit ei salvatores, nunc Gedeonem, nunc Jephte, nunc Samsonem, et alios judices.
Alii, ut Forerius, hæc referunt ad populum Judæorum, q. d. Populus videns se in captivitate, vel aliter afflictum, recordatus est dierum Mosis, dixitque: Ubi est prisca illa Dei in Mosen et patres nostros providentia et munificentia?
UBI EST? Isaias induit hic personam populi afflicti, ex eaque prorumpit in patheticam orationem, ut eum Deus liberet, mittatque salvatorem Christum, tot votis et sæculis exoptatum, q. d. O Domine! misertus es toties populi tui, nunc dando ei Mosen, nunc Josue, nunc alios protectores et liberatores: vides nunc eumdem graviter affligi; quin ejus misereris? ubi est prisca tua in populum tuum pietas? ubi Israelis amor? ubi robur brachii tui? videris jam nostri oblitus, nos despicere et abjicere: disrumpe ergo cœlos et descende, ac libera et salva eum. Hoc est quod dixit cap. LXII, vers. 1: «Propter Sion non tacebo, donec egrediatur justus,» etc. Ita et Cyrillus et alii. Dicit ergo: «Ubi est Deus qui eduxit eos (Hebræos) de mari» Rubro «cum pastoribus gregis sui?» puta cum Mose, Aarone, Josue, aliisque ducibus et rectoribus populi sui. Ubi est qui posuit in medio ejus, «gregis,» id est populi sui, «spiritum Sancti sui,» spiritum Mosis? Deus enim destinans Mosen ad Pharaonem, ut eum frangeret, cogeretque dimittere populum, utpote populum tantum, tamque durum regeret, magno cum multiplicique donavit spiritu, tum fortitudinis et constantiæ, qua eum fecit Deum Pharaonis, tum prudentiæ, patientiæ et mansuetudinis, qua populi murmura et mores ad stuporem tulit, eique se accommodans occurrit et succurrit. Hunc spiritum Mosis
Deus communicavit septuaginta senioribus, qui Mosen levantes onere sub eo et cum eo populum rexerunt, Numer. cap. XI, vers. 25. Addit Sanchez, per Spiritum Sancti, posse accipi spiritum Christi, puta spiritum amoris, obedientiæ, mansuetudinis, consilii, tolerantiæ, quem Deus communicavit Mosi ut instar Christi, imo quasi typus Christi, populum gubernaret, sine quo id ei fuisset impossibile. Hinc Moses, in Christum respiciens, ait Deuter. XVIII, 15: «Prophetam de gente tua..., sicut me, suscitabit tibi Dominus Deus tuus: ipsum audies.»
Qui ergo recte populo præesse volunt, petant imbibantque cum Mose spiritum Christi, ut dicere possint cum S. Paulo: «Christi bonus odor sumus.» Aliter Forerius qui per spiritum accipit ventum, quem Deus misit in mare Rubrum jam divisum, ut illud siccaret ad transitum Hebræorum; vel Angelum, qui erat in medio Israelis.
Versus 12: HE WHO LED MOSES BY THE RIGHT HAND WITH THE ARM OF HIS MAJESTY -- as if to say: He who, grasping the right ...
12. QUI EDUXIT AD DEXTERAM MOYSEN BRACHIO MAJESTATIS SUÆ, q. d. Qui brachio suo divino apprehendens dexteram Mosis, eduxit eum cum populo ex Ægypto. Ita Septuaginta, Vatablus, Forerius et alii. Nominat dexteram, tum quia dextera est symbolum felicitatis, æque ac roboris, quæ duo Moses a Deo accepit, iisque Pharaonem superavit, et populum eduxit; tum quia Moses in dextera gestabat virgam Dei, per quam scilicet Deus plagas inflixit Ægypto, mare divisit aliaque miracula patravit. Deus ergo, id est Dei virtus et præsentia, erat ad dexteram Mosis, eam adjuvans, roborans, dirigens ad hæc tam magnifica operandum.
Qui scidit aquas maris Rubri.
Versus 13: HE WHO LED THEM THROUGH THE DEPTHS (through the chasms of the Red Sea), LIKE A HORSE IN THE DESERT THAT DOE...
13. Qui eduxit eos per abyssos (per voragines maris Rubri), quasi equum in deserto non impingentem,
q. d. Sicut equus in deserto, utpote terra æqua et firma, non solet impingere aut labi: sic Hebræi, etiam imbecilles, pueri et feminæ, in fundo maris Rubri, utpote siccato et complanato a vento, per Deum immisso, non hæserunt in salo, non impegerunt, non corruerunt in luto. Ita Vatablus.
Versus 14: LIKE AN ANIMAL GOING DOWN INTO THE PLAIN (Forerius and Vatablus translate: through a valley) (that is to sa...
14. Quasi animal in campo (Forerius et Vatablus vertunt, per vallem) DESCENDENS (q. d. Sicut jumentum per vallem placide et facile descendit et incedit, cum e contrario ascendendo montem laboret et anhelet), sic spiritus Domini ductor ejus fuit (hoc est, sic spiritus Domini placide et facile deduxit eos per mare Rubrum. Unde per apostrophen ex gaudio conversus ad Deum, subdit): sic ADDUXISTI POPULUM TUUM, supple, sicut equum in deserto, aut animal quod in campo placide graditur, uti dixi.
UT FACERES TIBI NOMEN GLORIÆ, gloriosum per omnes gentes, æque ac sæcula. Porro per spiritum Domini, S. Hieronymus accipit Angelum. Simpliciter tamen accipi potest ipse Deus, suo spiritu animans, et roborans eos in hoc transgressu.
Versus 15: LOOK DOWN FROM HEAVEN. This is Isaiah's prayer on behalf of
15. ATTENDE DE CŒLO. Est oratio Isaiæ vice
jam pridem mortui, non habuerunt nostri curam (imo nos non cognoscunt), sed suorum tantum filiorum, qui tum vivebant; eos enim solos videbant et cognoscebant: tu vero, o Deus! es pater noster, qui nos ab omni sæculo novisti, atque habuisti curam et providentiam, qua nos ex Ægypto, Babylone aliisque ærumnis mire liberasti. In te ergo omnes spes nostras collocamus, te imploramus, non Abraham: tui filii sumus, non Abrahæ: non quasi Abraham patrem nostrum negemus; sed quod te præferamus, et quod Abraham præ te nihil sit, et sine te nihil opis nobis adferre possit. Ita S. Cyrillus, Theodoretus, Forerius et alii.
Dicitur ergo Abraham nescire, id est non curare, posteros, perinde ac si eos nesciret, et non cognosceret. Primo, quia exigua, et quasi nulla erat cura et auxilium Abrahæ, si cum Dei cura et auxilio conferatur.
Secundo, quia esto in limbo oraret pro posteris, nullam tamen curam aut directionem eorum habebat talem, qualem parentes dum vivunt, et præsentes sunt, suorum filiorum habere solent; de tali enim cura et providentia hic loquuntur Judæi: et talem eorum curam habebat Deus, ut nimirum apprehensa manu Mosen et populum deduceret, ut dixi vers. 12.
Tertio, quia eorum captivitas et ærumnæ tam animæ, quam corporis, superabant vires Abrahæ et Jacob, atque a solo Deo tollendæ et sanandæ erant. Unde sequitur: «Tu es Redemptor noster.»
Nota hebraismum. Hebræi enim præcellentiam unius præ altero significare solent per negationem unius quod minus est, ut Matth. XXIII, 9, ait Christus: «Patrem nolite vocare vobis super terram: unus est enim Pater vester, qui in cœlis est.» Non enim vetat quin parentes nostros patres vocemus, hoc enim dictat et poscit jus naturæ; sed jubet Deum Patrem omnibus præferri, q. d. Nolite in terris vocare patrem eo modo, ut putetis eum præcipuum esse vitæ auctorem, hæreditatis et alimentorum curatorem, ut ab eo toti, vel magis pendeatis quam a Deo, uti faciunt Gentiles et athei, aliique non Deo, sed hominibus fidentes, quia talis pater est solus Deus. Sic Matth. IX, 13, ait: «Misericordiam volo, et non sacrificium,» id est malo misericordiam quam sacrificium. Certum enim est Deum velle quoque sacrificium: tantum ergo misericordiam ei præfert. Pari modo Judæi hic non negant Abraham suum patrem, sed Deum in paternitate et cura paterna ei præferunt.
Quarto, aliter explicat S. Hieronymus. Abraham, inquit, nescit nos, id est nos abjicit et spernit: quia te offendimus sumusque tibi hostes. Abraham enim, cum sit amicus Dei, odit nos, qui sumus hostes Dei.
Quinto, Adamus apposite: Abraham, inquit, et Jacob nesciunt nos, resque nostras: quia sunt in obscuro limbo patrum, ubi tam egent luce et ope Dei, quam nos: non ergo eos imploramus, qui nostras res et ærumnas nesciunt, atque satis negotii habent ut sibi consulant, sibique liberationem ex inferno procurent: sed te, Domine, qui solus potes juvare et liberare, tam Abraham, quam nos. Hac enim de causa in veteri Testamento non legimus, quod viventes invocarint Patriarchas, aut Sanctos degentes in limbo.
Secus est in novo Testamento, ubi Sancti triumphant in cœlis cum Christo, atque in Deo revelante nostras preces audiunt et cognoscunt, nosque et nostram salutem amant et sitiunt. Perperam ergo hæretici hunc locum torquent contra Patres in invocationem Sanctorum. Esto enim animæ patrum in limbo orarent pro posteris, tamen preces et afflictiones suorum audire non poterant: quocirca frustra posteri eorum opem implorassent; ad Deum ergo recurrere, eumque invocare debebant. Rursum etsi patres per suas preces et merita posteris apud Deum commodare possent, ea tamen quasi captivorum, non nisi in quantum volebat et donabat Deus, eis commodabant. Tota ergo hæc res pendebat a Deo, Deique nutu: ad Deum ergo posteris confugiendum erat. Secus se res habet in Beatis, jam in cœlo Deo fruentibus.
Judæi: et talem eorum curam habebat Deus, ut nimirum apprehensa manu Mosen et populum deduceret, ut dixi vers. 12.
Dices, S. Augustinus, lib. De Cura pro mortuis, cap. XIII, ex hac Isaiæ sententia probat Sanctos etiamnum in cœlis nescire res nostras. Respondeo: S. Augustinus hoc, æque ac hunc Isaiæ locum, intelligit de naturali vi rationis, seu de naturali modo cognoscendi, quod scilicet animæ Beatorum per suas vires luminis naturalis, perque aciem sui intellectus, naturaliter non agnoscant res nostras: quoad naturam enim et naturali vires pares sunt animabus olim in limbo existentibus: tantum enim vult docere animas hasce non interesse naturaliter et ordinarie rebus nostris, ut eas coram videant, curent et dirigant, uti faciebant dum viverent. Id eum velle patet ex tribus capitibus seq., ubi hoc suum dictum confirmat ex eo quod ipse a matre sua jam defuncta consolationem non accipiebat, nec in tristitiis visitabatur; cum non esset probabile, quod ipsa facta esset vita feliciore crudelior. Rursum ex eo quod Dominus promisit, Josia IV, Regum XXII, eum prius moriturum, quam videret mala gentis suæ. Denique ex cap. XVI, ubi diserte docet Sanctos non sua, sed Dei virtute res nostras cognoscere, easque adjuvare et promovere.
Porro hunc Isaiæ locum non juvare causam Hagiomachorum ingenue fatetur Calvinus, licet Hagiomachus. Audi eum: «Neque tamen ex hoc loco elici potest, Sanctos vita functos nostri curam non habere. De re ipsa non loquimur, sed dicimus verbis istis non probari, Abraham, et reliquos fideles non habere amplius curam rerum humanarum.» Notet hoc Marloratus, qui hunc locum contra invocationem Sanctorum torquet.
A SECULO NOMEN TUUM, q. d. Hoc nomen, quod scilicet sis pater et redemptor noster, tibi non nupera ætas, sed ante omnem sæculorum memoriam, dedit æternitas; æterna nimirum tua de nobis redimendis prædefinitio et prædestinatio.
Versus 17: WHY HAVE YOU MADE US STRAY? That is, why have You permitted it, or why have You set before us the occasion ...
17. Quare errare nos fecisti? Hoc est permisisti, vel occasionem erroris ob peccata nobis objecisti? Vide Canon. XXVII. Est occupatio, q. d. Si propter scelera nostra opem et misericordiam tuam negas, cur, quæso, permisisti, et permittis nos in scelera labi, in iisque hærere et obdurari?
Vere notat hic Forerius ingratitudinem fere esse causam, cur Deus permittat nos in peccatum mortale labi: ingratitudinem enim licet venialem tantum, hominem ad amissionem gratiæ divinæ disponere. Vide hic quam peccata venialia cavere Deique gratiæ cooperari, eique grati esse debeamus. Adhæc, dicitur Deus errare fecisse Judæos a viis suis, quia eos a deviis itineribus non abduxit; et obdurasse cor illorum ne timerent Deum, quia eos timore sui non emollivit, ait Sanchez. Vide dicta, Exodi VII, 3.
Convertere (q. d. Faciem a nobis ob peccata aversam, ad nos converte, et benigno vultu nos aspice, nosque adjuva) PROPTER SERVOS TUOS (qui sunt duodecim) TRIBUS (Israel), HÆREDITATIS TUÆ, quæ scilicet sunt tua hæreditas, q. d. Memento duodecim Patriarcharum, æque ac tribuum Israel, qui sunt tui servi, id est fideles, tuaque Ecclesia et hæreditas. Vel, ut ait Vatablus, q. d. Convertere ad nos propter Abraham, Isaac, Jacob, etc., servos tuos, qui sunt patres nostri, et ob tribus duodecim, quæ sunt tua hæreditas. Solebant enim Judæi precantes, merita non sua, sed Abrahæ, Isaac et Jacob apud Deum allegare.
Versus 18: THEY POSSESSED YOUR HOLY PEOPLE AS NOTHING (as if to say: Our enemies, especially Herod and the Romans, pos...
18. QUASI NIHILUM POSSEDERUNT POPULUM SANCTUM TUUM (q. d. Hostes nostri, præsertim Herodes et Romani possederunt et tractarunt nos quasi essemus res nihili, quisquiliæ, fæces et purgamenta mundi; unde et conculcaverunt SANCTIFICATIONEM, id est profanaverunt templum sanctum tuum. Loquitur maxime de tempore, quo, deficiente sceptro de Juda, Herodes Idumæus regnum Judææ per Romanos invasit et occupavit. Propheta enim, sicut cœpit orationem a prima Israelis electione, ita et terminat in ejusdem vas-
titate, ultimoque excidio, quod factum est sub tempora Christi. Romani enim polluerunt templum, cum Pompeius cum suis in Sancta sanctorum ingressus est, cumque sequentes in eo statuam Cæsaris, aquilamque Romanam collocaverunt.
Versus 19: WE HAVE BECOME AS IN THE BEGINNING, WHEN YOU DID NOT RULE OVER US (as if to say: We are now forsaken by You...
19. FACTI SUMUS QUASI IN PRINCIPIO, CUM NON DOMINARERIS NOSTRI (q. d. Sumus a te derelicti nunc quasi alieni, ut fuimus olim in Ægypto, antequam nos in tuum jus, dominium et Ecclesiam ascisceres): NEQUE INVOCARETUR NOMEN TUUM SUPER NOS, cum necdum vocaremur, nec essemus populus Dei, quasi heri et domini nostri: hæc enim phrasis significat dominium herile. Loquuntur de derelictione tum culpæ, tum pœnæ. Vide quid sit a Deo derelinqui, et sine Deo vivere; nimirum talis traditur omni culpæ, et consequenter omni pœnæ, uti Judæi traditi sunt tempore Christi.