Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Invitat Judaeos ad poenitentiam non fictam et simulatam, sed veram et seriam: ni eam faciant, minatur excidium per Chaldaeos, idque describit depingendo terribilem eorum, primo, exercitum et adventum, vers. 7; secundo, obsidionem Hierosolymae, vers. 16; tertio, vastationem Judaeae, vers. 23.
Hac omnia facile concionator adaptabit cuivis bello et cladi divinae, ac praesertim excidio orbis et diei judicii. Discant hic a Jeremia concionatores plagas imminentes reipublicae et prudenter praevisas praedicare, comminari et inculcare, iisque terrere et urgere populum ad poenitentiam.
Textus Vulgatae: Jeremias 4:1-31
1. Si reverteris, Israel, ait Dominus, ad me convertere: si abstuleris offendicula tua a facie mea, non commoveberis. 2. Et jurabis: Vivit Dominus in veritate, et in judicio, et in justitia: et benedicent eum gentes, ipsumque laudabunt. 3. Haec enim dicit Dominus viro Juda et Jerusalem: Novate vobis novale, et nolite serere super spinas: 4. circumcidimini Domino, et auferte praeputia cordium vestrorum, viri Juda, et habitatores Jerusalem: ne forte egrediatur ut ignis indignatio mea, et succendatur, et non sit qui exstinguat, propter malitiam cogitationum vestrarum. 5. Annuntiate in Juda, et in Jerusalem auditum facite: loquimini, et canite tuba in terra: clamate fortiter, et dicite: Congregamini, et ingrediamur civitates munitas. 6. Levate signum in Sion. Confortamini, nolite stare, quia malum ego adduco ab Aquilone, et contritionem magnam. 7. Ascendit leo de cubili suo, et praedo Gentium se levavit: egressus est de loco suo, ut ponat terram tuam in solitudinem: civitates tuae vastabuntur, remanentes absque habitatore. 8. Super hoc accingite vos ciliciis, plangite et ululate: quia non est aversa ira furoris Domini a nobis. 9. Et erit in die illa, dicit Dominus: Peribit cor regis, et cor principum: et obstupescent sacerdotes, et prophetae consternabuntur. 10. Et dixi: Heu, heu, heu, Domine Deus, ergone decepisti populum istum et Jerusalem, dicens: Pax erit vobis; et ecce pervenit gladius usque ad animam? 11. In tempore illo dicetur populo huic et Jerusalem: Ventus urens in viis, quae sunt in deserto viae filiae populi mei, non ad ventilandum et ad purgandum. 12. Spiritus plenus ex his veniet mihi: et nunc ego loquar judicia mea cum eis. 13. Ecce quasi nubes ascendet, et quasi tempestas currus ejus: velociores aquilis equi illius: vae nobis, quoniam vastati sumus! 14. Lava a malitia cor tuum, Jerusalem, ut salva fias: usquequo morabuntur in te cogitationes noxiae? 15. Vox enim annuntiantis a Dan, et notum facientis idolum de monte Ephraim. 16. Dicite gentibus: Ecce auditum est in Jerusalem custodes venire de terra longinqua, et dare super civitates Juda vocem suam. 17. Quasi custodes agrorum facti sunt super eam in gyro; quia me ad iracundiam provocavit, dicit Dominus. 18. Viae tuae, et cogitationes tuae fecerunt hac tibi: ista malitia tua, quia amara, quia tetigit cor tuum. 19. Ventrem meum, ventrem meum doleo, sensus cordis mei turbati sunt in me: non tacebo, quoniam vocem buccinae audivit anima mea, clamorem praelii. 20. Contritio super contritionem vocata est, et vastata est omnis terra: repente vastata sunt tabernacula mea, subito pelles meae. 21. Usquequo videbo fugientem, audiam vocem buccinae? 22. Quia stultus populus meus me non cognovit: filii insipientes sunt, et vecordes: sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere nescierunt. 23. Aspexi terram, et ecce vacua erat, et nihili: et coelos, et non erat lux in eis. 24. Vidi montes, et ecce movebantur: et omnes colles conturbati sunt. 25. Intuitus sum, et non erat homo: et omne volatile coeli recessit. 26. Aspexi, et ecce Carmelus desertus: et omnes urbes ejus destructae sunt a facie Domini, et a facie irae furoris ejus. 27. Haec enim dicit Dominus: Deserta erit omnis terra, sed tamen consummationem non faciam. 28. Lugebit terra, et moerebunt coeli desuper: eo quod locutus sum, cogitavi, et non poenituit me, nec aversus sum ab eo. 29. A voce equitis et mittentis sagittam fugit omnis civitas: ingressi sunt ardua, et ascenderunt rupes: universae urbes derelictae sunt, et non habitat in eis homo. 30. Tu autem vastata quid facies? cum vestieris te coccino, cum ornata fueris monili aureo, et pinxeris stibio oculos tuos, frustra componeris: contempserunt te amatores tui, animam tuam quaerent. 31. Vocem enim quasi parturientis audivi, angustias ut puerperae: Vox filiae Sion intermorientis, expandentisque manus suas: vae mihi, quia defecit anima mea propter interfectos!
Versus 1
1. Si reverteris (est futurum); ita Hebraea et Romana, scilicet ab idolis et a peccatis tuis, ad me serio et constanter, non ficte aut leviter et inconstanter, uti hactenus fecisti), convertere. — Ita Romana in imperativo. Licet enim in Hebraeo sit futurum, tamen illud saepe capitur pro imperativo: Vatablus tamen et a Castro accipiunt in futuro convertere, id est mecum in gratiam redibis, ut apud me quiescas, et securus sis ne ab hos-
tibus capiaris. Septuaginta vertunt: Si revertaris ad me, revertetur, supple, Deus ad te.
Abstuleris offendicula tua, — id est idola. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rabanus, S. Thomas. Secundo, Lyranus et Dionysius, offendicula, inquiunt, id est peccata quibus Deum offendis, quaeque te faciunt offendere et impingere in varios lapsus, mala et aerumnas.
Non commoveberis. — Hebraice, non emigrabis, non ibis in captivitatem Babylonicam, quae alioqui tibi impendet.
Versus 2
2. Et jurabis: Vivit Dominus. — "Jurabis," id est coles Deum, jurando per Deum vivum, vel per vitam veri Dei (hoc enim significat hebraice, Vivit Dominus), non per vitam idolorum, quae sunt mortua. Nota: Per juramentum accipit omnem typicum Dei cultum; est synecdoche; pars enim praecipua et cultus Dei est juramentum. Sic Psalm. LXII, 12, dicitur: "Laudabuntur omnes qui jurant in eo," id est qui colunt eum. Ita S. Hieronymus et Theodoretus.
Advertit hic S. Hieronymus juramentum, ut sit licitum, debere tres habere comites: primo, veritatem, ne sit mendax, id est ne jures falsum, dubium, incertum, aut ficte, dolose, amphibologice; secundo, judicium, ne sit incautum; ut scilicet fiat ex necessaria causa, discrete, praemeditate, provide, reverenter. Unde Philo, lib. De Decalogo, post medium: "Juraturus, ait, se consideret quam purus sit anima, corpore, lingua; hoc ab iniquitatibus, hoc a piaculis, haec a maledicentia; nefas est enim per os quo profertur nomen illud sanctissimum, quidquam turpe proferri: deinde, ut fiat non loco profano et immundo, sed loco et tempore congruo. Qui haec contemnit, sciat se scelestum, impurum, et diris ultionibus puniendum." Ita Philo. Tertio, justitiam, ne sit iniquum, ne cui injuste noceamus, aut noxium juremus; alioqui si quid horum trium desit, non est juramentum, sed perjurium, id est iniquum et impium juramentum, ait S. Hieronymus, et habetur XXII, Quaest. II, cap. Advertendum. Ita et D. Thomas hic, et II II, Quaest. LXXXIX, art. 3.
Benedicent eum gentes. — "Eum," scilicet populum Israel. Ita Chaldaeus, S. Hieronymus, Rabanus, Vatablus; et in eo Deum eorum. Ita Septuaginta et Theodoretus, q. d. Gentes videntes Israelem, ita Dei sui cultorem, tam religiose per eum jurare, dicent: Quam pius et probus est Israel! faciat mihi et meis Deus, sicut Israeli: benedictus sit Israel et Deus Israelis; cumque hominem quem viderint, dicent: Iste est similis Israeli. Ita Vatablus.
Versus 3
3. Novate vobis novale, — q. d. Sicut fit novale, id est sicut terra inculta de novo aratro proscinditur, et a spinis ac sentibus expurgatur ut in ea seminetur; ita agrum cordis vestri ab idololatria et vitiis quasi spinis per poenitentiam expurgate, ut seratur in eo verus Dei cultus, et
semen verbi legis ac gratiae Dei, fiatisque nova Dei creatura, Galat. VI, 15: "Ut munda semina munda arva suscipiant. Quomodo enim potest audire sermonem Dei, et concipere semina, et fructum facere, cujus animus aerumnis mundi plenus est?" aiunt S. Hieronymus et Theodoretus. Unde Tertullianus, lib. I Contra Marcion. cap. XX, legit: "Renovate vobis novamen novum;" et lib. Contra Judaeos, cap. III: "Innovate vobis novitatem." Hinc et allegorice S. Justinus, Contra Tryphon., ait Judaeos hic moneri ut agnoscant Christum, qui erit ipsis novale pulchrum et pingue in cordibus eorum. Chaldaeus vertit, facite vobis opera bona, et non quaeratis salutem in peccatis. Apposite haec referas ad renovationem spiritus et votorum, quam identidem Religiosi, et omnes profectus spiritalis avidi, faciant oportet. Vide circa hunc locum Viegas in cap. XII Apoc. Comment. III, sect. XVIII, num. 8.
Versus 4
4. Circumcidimini Domino, — circumcidimini corde, non carne: intrinsecus, non extrinsecus, Deus enim cor intuetur et respicit, cum homines externa respiciant. Unde explicans subdit:
Auferte praeputia, — id est immunditias et peccata cordium vestrorum: Judaeis enim immundum erat praeputium, et gentes praeputiatae. Quare Symmachus vertit: Purificamini Domino, et auferte malitias cordium vestrorum. Nimirum haec est circumcisio de qua Apostolus, Rom. II, 28, ait: "Non enim qui in manifesto, Judaeus est, neque quae in manifesto in carne, est circumcisio; sed qui in abscondito, Judaeus est, et circumcisio cordis in spiritu, non littera; cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est," scilicet ea demum vera Deoque accepta est circumcisio. Oculos ergo oportet circumcidere, manus, pedes, linguam; sed maxime cor, id est voluntatem, intellectum et memoriam, ab oculis vani, fallaces turpesque aspectus, a manibus tactus, a pedibus itinera, a lingua juramenta, mendacia, detractiones, obscena verba, a voluntate pravitas, durities, carnalitas, et quidquid Deo displicet, resecandum est. Ad hoc autem requiritur continua reflexio, lucta et mortificatio. Nam, ut ait S. Ephrem, Adhort. ad pietatem, tom. I: "Bellum militum breve, sed monachi (pariter et christiani) donec emigret ad Dominum, durat." Rursum, fortis resolutio, ingensque vitium resecandi cupido. Sapienter Ephrem ibidem: "Si leonem, ait, jugulare vis, firmiter apprehende," q. d. Si vitium resecare vis, fortiter et directe illud aggredere, ut stirpitus evellas. Si subinde vincatur quis et cadat, mox generose surgat et vincat: "Vulnerata es, o anima, ne teipsam desperes. Nam saepe licet pugil ceciderit, tandem adhuc coronam refert," ait idem Ephrem paraenesi 42, tom. II.
Et succendatur. — Alludit ad spinas, quae facile flammam concipiunt. Sic enim peccata iram Dei accendunt. Isaiae IX, 18: "Succensa est quasi
ignis impietas, veprem et spinas vorabit." Et Isaiae X, 7: "Et erit lumen Israel in igne, et sanctus ejus in flamma, et devorabitur spina ejus et vepres."
Versus 5
5. Clamate fortiter. — Hebraea, clamate, implete, id est plene et fortiter clamate hostes Chaldaeos imminere. Hebraei enim saepe ponunt verbum pro adverbio.
Versus 6
6. Levate signum, — ut qui in agro sunt, sciant hostem imminere, et se in urbem recipiant.
Confortamini, nolite stare, — q. d. Nolite animo aut corpore consternari, sed fortiter et celeriter fugite in urbem et loca tuta; solent enim qui animo consternantur, stare stupefacti aut cunctabundi. Potest secundo, cum Septuaginta, Chaldaeo et Recentioribus verti: Festinate, ne cunctemini recipere vos.
Hugo, Lyranus et Dionysius putant haec ironice dici, quia frustra in urbem fugiebant ibi capiendi, nisi ad poenitentiae munimen confugissent.
Quia malum (id est Chaldaeos vastatores) ego adduco ab Aquilone, — id est a Chaldaea per Syriam et Dan, quae sunt ad Aquilonem Judaeae; hac enim via in Judaeam venerunt Chaldaei.
Versus 7
7. Ascendit leo (id est Nabuchodonosor saevus et crudelis ut leo; ipse enim est) praedo (Hebraice monomaschit, id est interfector et excisor) Gentium. — Audi Lucanum, lib. I, iras et gestus leonis bellum parantis graphice depingentem: Sicut squalentibus arvis Aestiferae Libyae viso leo cominus hoste, Subsedit dubius, totam dum colligit iram: Mox ubi se saevae stimulavit verbere caudae, Erexitque jubas, vasto et grave murmure laetu Infremuit, tum torta levis si lancea Mauri Haereat, aut latum subeant venabula pectus, Per ferrum tanti securus vulneris exit.
Quocirca Aegyptii significantes terribilem et formidandum, pingebant leonem: "Quia cum viribus maxime polleat animal hoc, omnibus qui eum inspexerint, metum injicit," inquit Horus Apollo, hierogl. XX.
Versus 9
9. Peribit cor regis — Joakim, Joachin et Sedeciae. Ita Theodoretus, q. d. Adventante Nabuchodonosore reges Juda, principes et sacerdotes pavore percellentur, ut nec consilio, nec armis possint populum juvare et tueri.
Et prophetae — pseudoprophetae, qui prospera prophetarunt Judaeis, videntes se falli, et hostem adesse, consternabuntur. Ita Chaldaeus, Hugo, Lyranus et Dionysius.
Versus 10
10. Heu, heu! — Hebraice est una vox dolentis et admirantis aha, de qua cap. I, 6.
Decepisti (id est decipi permisisti) populum istum, — per pseudoprophetas, de quibus versu praecedenti, praedicentes pacem Hierosolymae. Ita Theodoretus, Chaldaeus, Hugo, Lyranus.
Secundo, S. Hieronymus: "Decepisti me," inquit, quia cap. praecedenti, vers. 17, pacem promisisti, cum hic mineris excidium; non enim intelligebat Jeremias illud cap. praecedenti promitti, pro suo, sed pro Christi tempore; verum hoc parum videtur probabile.
Et ecce pervenit gladius usque ad animam, — usque ad vitam vitaeque amissionem, vel usque ad intima, usque ad cor. Tertio, usque ad principes ipsos, sacerdotes et Prophetas, qui quasi anima sunt populi, inquit Maldonatus.
Versus 11
11. Ventus urens, — id est exercitus Chaldaeorum, qui omnia vastabit ut ventus urens, veniet a deserto.
Viae filiae populi mei, — id est a deserto quod a Babylone via est, id est ducit, ad filiam meam, id est ad Jerusalem, idque "non ad ventilandum et ad purgandum," sed ad perdendum eam, ut omnia depopuletur, vastet et exurat. Ita S. Hieronymus.
Versus 12
12. Spiritus plenus (id est multus, perfectus, validus, spiritus turbinis et tempestatis bellicae Chaldaeorum, qua Judaeos involvam) ex his (deserti) veniet mihi — in obsequium meum. Vox est Dei. Ita S. Hieronymus.
Secundo, ex Hebraeo efficacius verti potest cum Vatablo, spiritus plenior et vehementior, scilicet quam sit spiritus ad purgandum et ventilandum, mihi veniet. Notandum enim duplici vento, id est supplicio uti Deum, uno ad ventilandum, purgandum, corrigendum; secundo, ad omnino perdendum. Priori usus fuit, cum Manassen, aliosque Judaeos punivit; posteriori, cum per Nabuchodonosorem Jerusalem, et Judaeae regnum evertit.
Nunc ego loquar judicia mea cum eis. — Vatablus, Isidorus et a Castro putant esse verba Jeremiae. Melius S. Hieronymus, Rabanus, Hugo, D. Thomas et Lyranus censent esse verba Dei, uti et praecedentia; hoc enim est quod ait: "Et nunc," id est tunc (loquitur enim perinde ac si tempus illud jam adesset) "loquar judicia mea," id est severas increpationes meas cum eis. Loquar, inquam, non voce, sed facto; non verbis, sed verberibus, scilicet infligam eis justas et meritas poenas. Vide Canon. XXIX.
Versus 13
13. Ecce quasi nubes (scilicet tenebrosa, et densa hostibus) ascendet, — densus et ater exercitus Chaldaeorum.
Velociores aquilis equi illius. — Sicut aquilae primo impetu, celeriter, potenter, sublimiter volant, et in alias aves involant, easque sternunt et lacerant; sic et Chaldaei equites in Judaeam involabunt, eamque sternent et laniabunt.
Nota: Chaldaei hic comparantur primo, leoni, vers. 7; secundo, vento urenti, vers. 11; tertio, nubi et turbini, vers. 13; quarto, aquilis, ibidem; quinto, custodibus agrorum, vers. 17.
Versus 14
14. Usquequo morabuntur (Hebraice תלין thulin, pernoctari facies, id est retinebis in animo) cogitationes noxiae? — Pro "noxiae" Aquila pariter vertit, ἀνωφελές, id est damni; Symmachus, ἀδικίας, id est injustitiae; Septuaginta, πόνων, id est laborum et dolorum. Haec omnia enim significat hebraeum און on vel aven.
Versus 15
15. Vox enim annuntiantis a Dan. — Nota: "Dan," primo Lais, postea Paneas, deinde a Philippo Tetrarcha, in gratiam Tiberii Caesaris, dicta est Caesarea Philippi, teste Josepho XVIII Antiq. III. Terminus est Judaeae Aquilonaris versus Babyloniam, sicut Bersabee est terminus Judaeae Australis. Unde dicitur, "a Dan usque ad Bersabee," id est per totam Judaeam. Secundo, post tribum Dan succedit tribus Ephraim, per quam venitur Jerusalem, q. d. Hostis Nabuchodonosor imminet, miror jam videre profugos, et audire nuntios ex Dan, quod Babylonii adventent; imo nuntios ex Ephraim, qui nuntient "idolum," id est vexilla Chaldaeorum idolo Bel insignita, adventare. Ita Theodoretus et S. Hieronymus. Potest per idolum quoque accipi ignis, quem colebant Chaldaei, castrisque praeferebant. Hic enim eminus spectatoribus erat conspicuus. Ita Sanchez. Alii, ut Maldonatus, per idolum accipiunt idololatras Chaldaeos, aut ipsum Nabuchodonosorem, qui se quasi idolum adorari fecit in statua aurea, Daniel. III, 5. Verum hoc sui idolum postea ab eo erectum est.
Nota: Pro "idolum" hebraice est און aven, quod significat primo, afflictionem, dolorem: unde alii vertunt: Vox nuntiantis afflictionem, sive calamitatem, venientem ex monte Ephraim. Secundo, aven significat peccatum, et idolum quod causa est afflictionis et doloris.
Mystice, "a Dan" hebraice idem est quod judicium, "Ephraim," ubertas: veniet ergo judicium Domini in Judam, id est terram delinquentem Domino, de Ephraim, id est de ubertate irae Dei cum ubertate supplicii.
Versus 16
16. Dicite gentibus. — Ita legendum cum Romanis, non, concitate gentes, uti legunt Plantiniana et alia. Sensus est, q. d. Omnes gentes ex punitione Jerusalem recipiant disciplinam et cautionem, ut sibi caveant a Nabuchodonosore et Chaldaeis, dum videbunt eos Judaeam obsidere tam arcte, diligenter et obstinate, ut non tam homines, quam agrorum vinearumque "custodes" esse videantur: idque fiet non tam ipsorum viribus et destinatione, quam culpa Jerusalem, scilicet ob ejus delicta. Ita S. Hieronymus et Theodoretus.
Vatablus et Isidorus vertunt: Narrate de gentibus, scilicet Chaldaeis, praedicate in Jerusalem venire custodes, hebraice נוצרים notserim, id est milites custodes Nabuchodonosoris, qui scilicet eum custodiunt, uti jam Helvetii vocantur et sunt stipatores et custodes principum. Unde sicut a Caesare vocantur Caesariani, a Praetore Praetoriani, ita a Nabuchodonosore, qui hebraice vocatur Nebuchudnetser vel notser, decurtato, vocantur notserim, quasi dicas, Nabuchodonosoriani. Ita Vatablus.
Chaldaeus vertit, exercitus populorum, rapientes instar vindemiatorum. Accepit ipse notserim pro בוצרים botserim, id est vindemiatores: litterae enim nun et beth similes sunt.
Versus 18
18. Viae tuae (id est actiones tuae malae et peccata) fecerunt haec tibi.
Ista malitia tua: quia amara, quia tetigit cor tuum, — q. d. Amara tua malitia cor tuum et animae tuae intima penetravit. Nota: Hebraeum כי ki, id est "quia," redundat pleonasmo. Aliter Maldonatus: Ki, inquit, idem est quod quamobrem; unde ipse sic vertit et explicat: Malitia tua in causa fuit quare מר mar, id est amarum hoc, puta calamitas haec, penetravit usque ad cor tuum, sicut vers. 10 dixit pervenisse gladium usque ad animam.
Versus 19
19. Ventrem meum doleo. — Hebraice est viscera mea, viscera mea doleo. Nota haec non esse verba Dei, ut vult S. Hieronymus, sed Jeremiae, q. d. Ex hac calamitate populi mei ego Jeremias illi compatiens, totus quasi intimis animi sensibus percellor, ut venter et reliqua viscera mea inde indoleant, concutiantur, et torminibus quasi lugubri cithara resonent, ut ait Isaias de Moab, cap. XVI, vers. 11. Ita S. Hieronymus et Theodoretus. Hinc aliqui per ventrem accipiunt cor: cor enim est venter, id est vas et receptaculum animae; unde explicans subdit: "Et sensus cordis mei turbati sunt," inquit Hesychius.
Nazianzenus, orat. 40 in sanctum Baptisma, et Gregorius, homil. 10 in Ezechielem, per ventrem accipiunt mentem: "Ventrem doluit, qui mentis afflictionem sensit;" unde subdit: "Et sensus cordis mei conturbati sunt," inquit S. Gregorius. Sed hoc videtur mysticum: nam ad litteram proprie venter hic accipitur.
Sensus cordis mei turbati sunt. — Hebraice: Parietes cordis mei, id est praecordia, repete doleo, tumultuans mihi est cor meum, id est saltitat et palpitat, ut in pavidis et perculsis fieri solet. Unde Aquila vertit, ἠχλάζει, id est tumultuatur; Septuaginta, μαιμάσσει, id est fluctuat (licet Complutenses legant με πιέζει, id est me premit) anima mea.
Quoniam vocem buccinae (Chaldaeorum) audivit anima mea. — Non dicit se buccinam oculis vidisse, sed audivisse animo; quia per prophetiam tantum eam in spiritu praevidit.
Versus 20
20. Contritio super contritionem vocata est, — q. d. Post famem invasit Judaeos gladius, inquit Lyranus, et post obsidionem captivitas, inquit Maldonatus. Secundo, Vatablus et Hugo, q. d. Vastatio duarum tribuum venit post vastationem decem tribuum. Tertio et planissime, significat haec phrasis congeriem calamitatum sibi invicem succedentium, non casu, sed a Deo quasi evocatarum et immissarum in impios Judaeos. Ita S. Hieronymus.
Vastata sunt tabernacula mea, subito pelles meae, — id est vastatum est templum, quod erat instar tabernaculi Mosis, operti pellibus, inquiunt Lyranus et Dionysius. Secundo, tabernacula sunt domus et urbes munitae, quas Chaldaei tam facile diruent, quam tabernacula e pellibus, inquit a Castro. Tertio et simplicissime, q. d. Omnis terra, id est omnes agri vastati sunt, et quae in eis fiunt e pellibus tentoria ad excubandum, sive ad greges, sive ad uvas et fructus custodiendum, pariter vastata sunt.
Nota: To pelles idem est quod tabernacula vel tentoria e pellibus facta. Denique per catachresin, tabernacula et pelles hic significare possunt quasvis domos et urbes. Primae enim Patriarcharum peregrinantium domus fuerunt tabernacula. Ita Maldonatus.
Versus 21
21. Usquequo videbo fugientem? — Ita quoque vertunt Septuaginta, fugientem, scilicet populum Judaicum a facie Chaldaeorum. Recte: legerunt enim נס nas; jam aliis punctis legunt נס nes, id est vexillum. Ita Chaldaeus et Vatablus, q. d. Usquequo videbo vexillum, et audiam tubam turhamque hostium: id est quamdiu durabit bellum, bellique strepitus, metus et horror?
Versus 22
22. Quia stultus. — Respondet Deus, q. d. Tamdiu durabit, quamdiu Judaei in sua stultitia perseverabunt, ut me non agnoscant.
Sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere nescierunt. — Ita peccatores et mundani terrena et caduca clare vident et intelligunt, coelestia et aeterna non pervident: ad vitia perpetranda sapientes sunt, ad virtutes comparandas imperitissimi: in mundanis lyncei, in coelestibus talpae sunt. S. Basilius, homil. 8 Hexam., tales comparat noctuis, quae in tenebris acie oculorum pollent, in luce caecutiunt. Id facit diabolus. Hujus rei typus fuit Naas rex Ammon, qui ad cives Jabes Galaad ait, I Regum XI: "In hoc feriam vobiscum foedus, ut eruam omnium vestrum oculos dextros."
Naas enim hebraice idem est quod serpens, puta diabolus. Oculus sinister est, quo terrena; dexter, quo coelestia et aeterna intuemur. Foedum ergo hoc foedus cum multis percutit Naas tartareus, ut dextrum oculum eruat, sinistrum reservet: ut in humanis acutum videant, in divinis coecutiant.
E contrario viri sancti mundo caeci sunt, Deo videntes, de quibus S. Chrysostomus, homil. 24 in Gen.: "Oculi fidei, inquit, quando vident ineffabilia illa bona, ne sentiunt quidem haec visibilia;" et homil. 52 in Acta: "Nullus invisibilia videns, videt visibilia."
Versus 23
23. Aspexi terram, et ecce vacua erat, et nihili. Verba sunt Prophetae, q. d. Ego Jeremias tantam praevideo Judaeae calamitatem, ut terra omnino sit desolanda ab omnibus jumentis et feris, ita ut et aves inde avolent, utque hominibus afflictissimis et turbatissimis sol et coelum obtenebrescere, montes et colles moveri videantur; utque coelum triste et nubilum, ac terra desolata lugere videantur hanc hominum cladem. Ita S. Hieronymus et Theodoretus. Vide Can. XXXIII.
Aliter Vatablus et Lyranus: Terra, inquiunt, et montes, id est incolae terrae et montium; vel montes, id est principes; et colles, id est homines inferioris ordinis, commoti et conturbati sunt.
Nota: Pro "vacua et nihili" hebraice est תהו ובהו tohu vavohu, quod Genes. I, 2, vertit Interpres noster, "inanis et vacua;" Chaldaeus, vacua et desolata; Symmachus, συγκεχυμένη, id est confusa, q. d. Chaldaei Judaeam redigent ad illam vastitatem et solitudinem, in qua terra creata fuit a Deo, Genes. I, ut videatur ipsa ad primum suum redire chaos.
Tropologice, vir quidam sapiens meditando de coeli gloria et magnitudine, cum eo mente conscenderet, ac terram deinde instar puncti aspiceret et despiceret: "Aspexi, inquit, terram, et ecce vacua erat et nihili."
Versus 25
25. Intuitus sum, et non erat homo. — Quia omnes pene homines in Judaea, a Chaldaeis vel occisi vel abducti sunt, aut fuga dilapsi.
Symbolice, hunc locum eleganter tractat Cosmas Magalianus in II ad Timoth. cap. IV, vers. 5, not. 2: Terra, inquit, est vacua, cum hominibus virtute praeditis, quibus condita est, caret; cum ergo in leones superbos, harpyas tenaces, voraces lupos pro veris hominibus passim incidamus, an non terra inanis videtur et vacua? nam, ut ait Epictetus: "Hominis nomine dignus non est, qui virtutis studiosus non est." Hinc ait Jeremias: "Intuitus sum, et non erat homo." Diogenes Cynicus in Atheniensi foro media luce, praeunte lucerna inambulans, rogatus quid ageret: "Hominem, inquit, quaero, nec invenio." Verus ergo homo est ille quem describit Eccles. XII, 13: "Deum time, et mandata ejus observa: hoc est enim omnis homo;" vel, ut Septuaginta vertunt: In hoc consistit omnis homo. Qui ergo Deum timet, hic solus verus est homo; caeteri ut asoti et intem-
Et omne volatile coeli recessit. — Quod Grotius refert ad aves concusso per clamorem militarem aere alasque abjectas.
Sed melius diceretur pertinere hoc ad descriptionem universae vastitatis. "Intuitus est, inquit S. Hieronymus, et huc illucque circumspexit, et ne avis quidem potuit inveniri. Hoc verum esse, nunc totus orbis demonstrat, caesa hominum multitudine volatilia quoque solent habitatores sequi, abierint et perierint."
Versus 26
26. Aspexi, et ecce Carmelus, — mons Judaeae fertilissimus, sub quo totam Judaeam intelligit, ut dixi cap. II, vers. 7. Desertus. — Id est deserendus est, quia vastatus. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rabanus, Lyranus. Sed Vatablus et Pagninus to Carmelus accipiunt quasi appellativum, vertuntque: locus pascuus aut fertilis desertus est. Sed eodem recidit sensus, quem clare exprimit Chaldaeus vertens: Ecce terra Israel, quae plantata erat sicut paradisus, conversa est in desertum.
Versus 27
27. Consummationem non faciam. — Non funditus, nec consumetur Judaea, quia in ea reliquerunt aliquos ad terram colendam: vel potius, quia Judaei post septuaginta annos e captivitate reducti sunt. Ita S. Hieronymus, Theodoretus et alii.
Versus 28
28. Lugebit terra, et moerebunt coeli, — q. d. Terrae solitudine et squalore lugere videbitur. "Lugebit" ergo, id est desolabitur. "Coeli moerebunt," id est obtenebrescunt, ut vertunt Septuaginta et Chaldaeus, ita ut aer et coeli Judaeis afflictis tenebricosi videantur, et moerorem illis incutere. Vide dicta vers. 23.
Eo quod locutus sum, cogitavi, et non poenituit me, — q. d. Hae plagae et terrores certo Judaeis obvenient: quia ego eas locutus sum et comminatus sum, non temere, nec ex subita cholera, sed post longam cogitationem et deliberationem; ideoque decreti mei et comminationis me non poenitet, illud non mutabo, nec revocabo.
Nec aversus sum ab eo. — Non avertar, non desistam a meo proposito vindicandi et puniendi Judaeos.
Versus 29
29. Ingressi sunt ardua. — In ardua nemora et rupes receperunt se Judaei, fugientes Chaldaeos. Hebraice est, ingressi sunt עבים abim, nubes, id est loca alta sicut nubes. Secundo, Chaldaeus, Vatablus et Pagninus, abim a radice עבה aba, quae significat densare, delucentes, vertunt, ingressi sunt in densa nemora, aut sylvas; Septuaginta, in speluncas.
Versus 30
30. Cum vestieris te coccino. — Alludit ad Jezabel, quae intrante Jehu hoste in Samariam, "depinxit oculos suos stibio, et ornavit caput suum," ut quasi meretrix in sui amorem illiceret Jehu: sed frustra; Jehu enim quaerebat ejus animam et regnum. Sensus ergo est: O Israel, olim gens mea, quae jam te tam accurate ornas vestibus, torquibus, annulis, stibio, quasi meretrix, amatoribus tuis putas tunc propitios vel auxiliares eos te habituram? erras, quia illi ipsi te vestibus et bonis spoliabunt omnique ornatu. Frustra ergo "componeris;" hebraice תתיפי titiappi, id est fucabis te, fuco tibi formam accerses, ut videaris esse pulchra et speciosa.
Nota: Hi amatores sunt exterae gentes, maxime Chaldaei, quorum amicitiam sibi conciliabant Judaei, colendo idola eorum. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rabanus.
Animam (vitam) tuam quaerent, — ut eam perdant.
perates, ficti tantum hominis larvam gerunt.
Versus 31
31. Vocem enim quasi parturientis audivi. — Vox est Jeremiae de civitate vastata, afflicta et dolente instar parturientis.
Angustias ut puerperae, — Hebraice et Chaldaice, mabkira, primogeniantis, id est parientis primogenitum: בכור bechor enim est primogenitus. Hinc Septuaginta vertunt πρωτοτοκούσης, primiparae, id est primo parientis, quae necdum partum experta, in primo pene dolore emoritur, et vix respirare potens, sparsis et expansis manibus collabitur prae deliquio. Pari modo faciet filia Sion, id est Jerusalem, cum viderit suos liberos interfectos.
(Vox ergo ejus) intermorientis expandentisque (sic enim legendum est cum Romanis, Hebraeo et Septuaginta, non intermorientes expandentesque, uti legunt Plantiniana, erit haec): Vae mihi, quia defecit anima mea. — Ita S. Hieronymus Sionem, sive Jerusalem vocat indigenas, puta cives, et matres Hierosolymitas. Vatablus et Rabbini pro expandentis vertunt, complodentis manus suas prae dolore.
Propter interfectos. — Noster legit חרוגים harugim, ita et Septuaginta. Jam aliis punctis legunt הרגים horegim, id est interfectores, q. d. Maxime dolebit Jerusalem ob Chaldaeorum interficientium Judaeos crudelitatem. Ita Vatablus, Chaldaeus et Pagninus.