Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Jeremias minantibus sibi suis civibus in Anathoth necem et crucem, excidium nomine Dei intentat. Unde primo, refricat pactum populi cum Deo in Sina initum, eisque ob pacti violationem cladem comminatur. Secundo, Deus, vers. 14, vetat Jeremiæ ne oret pro populo, qui ait: Dilectus meus in domo mea fecit scelera multa, egoque eum quasi olivam pulchram plantavi, sed ille fecit se oleastrum. Tertio, Jeremias in typo Christi ait se quasi agnum duci ad victimam, mittique lignum in panem ejus, vers. 19: hinc, vers. 20, implorat et impetrat Dei ultionem in suos Christique persecutores.
Textus Vulgatae: Jeremias 11:1-23
1. Verbum quod factum est a Domino ad Jeremiam, dicens: 2. Audite verba pacti hujus, et loquimini ad viros Juda, et habitatores Jerusalem, 3. et dices ad eos: Hæc dicit Dominus
Versus 2
2. Audite, etc., tu, o Jeremia, et socii tui Prophetæ.
Versus 4
4. EDUXI EOS, etc., DE FORNACE FERREA, id est e servitute durissima, qua quasi camino ferri fusi in decoctione laterum in Ægypto urebantur et affligebantur. Ita S. Hieronymus. Solent enim servi et pauperes vilesque homines in fornacibus, ubi ferrum funditur, laborare, sudare et æstuare, uti videre est Leodii et in Ardenna. Unde Genes. XV, 17, Abrahæ hæc servitus præsignificata fuit per clibanum fumantem.
Tropologice, eadem tribulationis fornax probis et martyribus, uti tribus pueris in Babylone, est aurea, Sapient. III, 6; improbis est ferrea. Ita S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, serm. 20.
Versus 5
5. Ut suscitem. Chaldæus et Vatablus, ut confirmem et conservem. Secundo et melius, ut erigam, quasi reviviscere faciam pactum meum vobiscum initum, quod quasi intermortuum jam esse videtur. Olim enim patres eorum in terram pacto promissam Deus induxerat; sed quia ex ea illos ob peccata ejecerat, et in Babylonem captivos duci permiserat, videbatur pactum hoc ruptum et violatum: juraverat enim Deus Abrahæ, se ei et posteris ejus terram Chanaan daturum in æternum, Genes. XII, 7. Dicit ergo se pactum hoc renovaturum, id est reducturum eos postliminio in terram suam, si vicissim illi servaverint pactum, id est ejus conditiones, scilicet, ut non idola, sed Deum colant, ejusque legem observent. Ita Maldonatus.
SICUT EST DIES HÆC, sicut dies hæc demonstrat, scilicet vos possidere terram promissam a Deo, lacte et melle manantem, id est fertilissimam.
ET RESPONDI (ego Propheta) ET DIXI: AMEN. Septuaginta, fiat, ut scilicet hæc dicam viris Juda et Jerusalem, scilicet Deum velle innovare pactum cum eis, foreque maledictum qui non servat verba pacti ejus, id est legem, quam cum eo pacti sunt servare. Ita Origenes, Lyranus et Vatablus.
Versus 6
6. VOCIFERARE, etc., FORIS JERUSALEM, extra urbem in agris. Secundo et melius, Hebræus, Chaldæus et Vatablus, vociferare in vicis, plateis, foris, vel foris Jerusalem, ut vox foris sit ablativus localis a nomine forum. Ita a Castro.
Versus 7
7. CONTESTANS CONTESTATUS SUM. Id est, solemniter et vehementer protestatus sum, ac præmonui etiam testibus, puta cœlo et terra, ac vobismetipsis, adhibitis et invocatis (uti feci per Mosen, Deuteron. cap. IV, 26, et cap. XXXII, 1, ac per Josue, cap. VIII, vers. 32, ac alias sæpe), si pactum et legem violaretis, has pœnas me inflicturum, ut non possitis queri, cum vos puniam, vos id nescisse, vos non esse admonitos. Ita S. Hieronymus, Rabanus, Hugo et S. Thomas.
MANE CONSURGENS. Id est vigilanter, summo studio: quod enim studiose agimus, summo mane agimus.
Versus 8
8. In pravitate cordis sui. Hebraice בשרירות bisrirut, id est in duritia et pertinacia cordis sui, quam potius secuti sunt, quam mea monita.
ET INDUXI SUPER EOS VERBA PACTI, maledictiones et pœnas, pacto seu pacti violatoribus ascriptas, Deuter. cap. XXVII, 13 et sequent. Ita Chaldæus, Theodoretus, Hugo et S. Thomas.
Versus 9
9. INVENTA EST CONJURATIO IN VIRIS JUDA, q. d. Prodiderunt et tradiderunt se idolis, deficientes a me; non fortuito, non fragilitate, sed certa quasi conjuratione et colligatione, sive conspiratione, ut vertunt Septuaginta, Aquila, Theodoretus, et, ut Chaldæus, rebellione contra me facta, scilicet sub Joakim, ait Vatablus, vel potius sub Manasse, IV Reg. cap. XXIII, vers. 15. Ita Lyranus et a Castro.
Versus 13
13. Secundum numerum enim civitatum, q. d. Tot deos habebas, quot civitates, imo quot vias et plateas, q. d. Non in sola Jerusalem, sed in singulis Judææ urbibus; in ipsa vero Jerusalem non unum uno loco, sed plurima, puta in omnibus plateis singula idola, quasi lares et deos tutelares erexisti et coluisti. Hoc est quod ait Ezechiel, cap. XVI, vers. 31: « Fabricasti lupanar (id est idolum) tuum in capite omnis viæ. » Ita S. Hieronymus.
Secundo et nervosius, q. d. Singulæ urbes singula idola quasi propria, et ab aliis aliarum urbium diversa asciverunt, ut tot essent idolorum species, quot erant in Judæa urbes, ait S. Hieronymus: « Et secundum numerum viarum Jerusalem, » id est ex omnibus circumquaque gentibus, ad quas e Jerusalem viæ erant, idola mutuatus es, ac omnium gentium deos coluisti. Nam ex Moab accepisti Chamos; ex Assyriis et Chaldæis Baal, non unum sed perplures; ex Ægypto vitulos aureos, Solem, Lunam, etc. Id diserte eis exprobrat Ezechiel, cap. XVI. Ita videmus hodie ex una hæresi, v. g. Lutheri, natas esse trecentas, et singulas ejus urbes suam habere sectam, qua ab aliis quælibet est divisa et dissecta.
Versus 14
14. Tu ergo. Vox Dei est ad Jeremiam, q. d. Tu, o Jeremia, noli pro Judæis tam impiis assumere laudem, id est, ut Chaldæus et Septuaginta, deprecationem, quæ ordienda est a Dei laude, beneficiis et triumphis, ad captandam Dei benevolentiam.
Notat S. Chrysostomus, homil. 14 in epist. ad Rom., hæc dici comminatorie ad terrendum populum, q. d. Noli te, o Jeremia, fatigare, frustra orando pro populo tam impio, quia non exaudiam te, nisi scilicet tu precibus tuis hanc iram meam viceris et mitigaris, uti fecit in simili casu Moses, Exodi XXXII, 10 et 11. Deus ergo hic absolute non volebat, imo nolebat Jeremiam cessare ab oratione pro populo; quod sciens Jeremias perrexit orare pro eo.
IN TEMPORE AFFLICTIONIS. Legit Interpres cum בעת beet; jam legunt בעד bead, id est pro afflictione sua.
Versus 15
15. Quid est. Queritur Deus de idololatria etiam in templo perpetrata. Sic enim idola in templo Dei posuit et coluit Manasses, IV Reg. XXI. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, S. Thomas, Lyranus. Potest quoque ex Hebræo verti sic, quid est quod dilectus meus in domo mea fecit abominationes multorum, scilicet idolorum aut populorum? q. d. Cur in templo meo multa multarum gentium idola locavit, et vario earum ritu coluit? Ita Sanchez.
Secundo, Pagninus vertit, quid est dilecto meo ultra in domo mea, cum fecerit abominationes multas? q. d. Ejiciam eum ex domo mea, quam ita polluit. Sic enim maritus dicit uxori adulteræ: Quid facit uxor in toro meo, cum tam multos habeat amasios?
Tertio, Hugo et Isidorus sic explicant, q. d. Quid dilectus meus Jeremias tam assidue orat et prophetat in templo meo, in quo ipsa plebs tantum perpetrat scelus?
Quarto, Kimchi et Vatablus sic, q. d. Quid causæ est Deo (aut Christo) dilecto meo, ait Jeremias, cur diutius habitet in templo hoc meo Hierosolymitano, in quo ipsa plebs idola colit?
Verum primus sensus nostri Interpretis optimus est, cumque recte adaptes clericis et monachis in monasterio, quod domus est Dei, dissolute viventibus.
NUMQUID CARNES SANCTÆ, q. d. Victimæ et sacrificia non auferent malitias tuas. Ita Septuaginta, S. Hieronymus, Theodoretus et alii passim. Hic sensus est planus et genuinus.
Aliter vertunt Chaldæus et Vatablus: « Carnes sanctæ, » id est sacrificia, et omnis Dei cultus transibit et auferetur a te, quia sacrificia exsecranda obtulisti idolis.
Tertio, Pagninus et Vatablus, q. d. « Carnes sanctæ, » id est homines sancti, id est sacerdotes, auferentur a te et ducentur captivi.
Quarto, Sanchez: « Carnes sanctæ, » id est exsecrabiles, quas obtulisti idolis, non auferunt maculas a te, sed te magis contaminant; ut sit antiphrasis in voce sanctus, qualis est in voce sacer, cum dicitur: « Auri sacra fames: » « sacra, » id est exsecrabilis.
IN QUIBUS GLORIATA ES. Mutat genus, quia prius intelligebatur populus, nunc civitas.
Versus 16
16. OLIVAM UBEREM (hebraice, olivam virentem) VOCAVIT, id est effecit, ut jure ita vocari posses, q. d. Eras, o Juda, Domino quasi oliva virens et florens, cum eum coleres in summa pace, et rerum abundantia, felix et beata ac famosissima inter Gentes.
Nota: Ecclesia et Sancti comparantur oleæ et olivæ, primo, ob soliditatem virtutis. Lignum enim oleæ nec tempestas, nec caries, nec vetustas labefactat: unde apud veteres æternitatis erat symbolum. Hinc Elias et Henoch, utpote æternitatis candidati, vocantur olivæ, Zachar. IV, 14: « Isti sunt, inquit, duo filii olei splendoris, qui assistunt Dominatori universæ terræ; » et Apocal. cap. XI, 4: « Hi sunt duæ olivæ, et duo candelabra, in conspectu Domini terræ stantes; » quia scilicet hi duo, infracto animo, resistent Antichristo, nec ullis laboribus, minis aut tormentis cedent.
Secundo, ob fertilitatem, est enim oliva fecundissima. Unde Psalm. LI, 10, dicitur: « Ego autem sicut oliva fructifera in domo Dei. » Unde et hic ait Jeremias: « Olivam uberem, pulchram, fructiferam, speciosam, vocavit Dominus nomen tuum. » Hinc Apostolus, Rom. XI, 17, ait gentes ex sterili oleastro insertas esse in bonam et fertilem olivam.
Tertio, ob pinguedinem gratiæ, devotionis et charitatis Sanctorum, quæ dat pinguedinem, id est valorem, bonis operibus. Hinc dicitur Isaiæ V, 1: « Vinea facta est dilecto meo in cornu filii olei. » Ubi Symmachus vertit, in cornu in medio olivarum; Septuaginta, in cornu in loco pingui sive uberi. Ubi Isaias vineæ, id est Ecclesiæ robur et potentiam designat per cornu; pinguedinem et gratiam per oleum.
Quarto, sicut olivæ folia nunquam defluunt, sed semper virent: ita Sanctis illustribus nunquam deperit pulchritudo bonorum operum, sed eorum virtus semper viret. Osee XIV, 6: « Ero quasi ros, Israel germinabit sicut lilium, et erumpet radix ejus ut Libani, et erit quasi oliva gloria ejus. » Ubi S. Hieronymus: « Cum Dominus, inquit, nos suo rore gratiæ resperserit, germinabimus, imo florebimus sicut lilium, et mittemus radices nostras sicut arbores Libani, quæ quantum in auras consurgunt vertice, tantum radicem in ima demergunt, ut nulla tempestate quatiantur. »
Quinto, propter pacem; pacis enim symbolum est oliva. Unde columba afferens ad Noe ramum olivæ, finem diluvii, pacemque terræ et hominum cum Deo significavit; Sancti enim sunt pacifici cum omnibus. Quocirca, ut gentiles narrant, aut potius fabulantur, cum Neptunus et Minerva de dignitate contenderent, et Neptunus allegaret se esse aquæ, rei utilissimæ, inventorem; Minerva autem pro se adduceret, se olivam fructiferam plantam invenisse; cecidit causa Neptunus, fuitque pro Minerva lata sententia: quia oliva arbore significabatur fertilitas, ejusque causa, pax, qua nihil dicebant esse jucundius, nihil utilius, nihil ad tranquillam, lætam et beatam vitam accommodatius.
Sexto, propter misericordiam: hanc enim significat oliva. Nam Sanctorum propria virtus est misericordia. Hinc Salomon duos Cherubim fecit ex ligno olivarum, eosque posuit in oraculo, III Reg. VI, 31, ut significaret misericordiam ad cœlum ducere, et in cœlo sibi addictos collocare.
Septimo, propter speciem, nitorem et splendorem virtutis. Eccli. XXIV, 19: « Quasi oliva speciosa in campis, et quasi platanus exaltata sum juxta aquam. »
Denique oliva foliis exiguis et pallidis, sed fructu uberi, indicat Sanctos honorem et ostentationem fugere, sed interius solido virtutis fructu pasci. Docet enim symbolice oliva fructum frondibus, commoda pompæ, utilitatem splendori præferendum. Quis enim non præferat olivam exilem et foris abjectam cuivis ingenti platano aut quercui frondibus luxurianti? Exstat hac de re emblema elegans apud Phædrum, lib. III:
Olim, inquit, quas vellent esse in tutela sua, Divi legerant arbores. Quercus Jovi, Et myrtus Veneri placuit, Phœbo laurea, Pinus Cybelæ, populus celsa Herculi. Minerva admirans, quare steriles sumerent, Interrogavit. Causam dixit Jupiter: Honore fructum ne videamur vendere. At me hercule narrabit quod quis voluerit, Oliva nobis propter fructus est gratior. Tunc sic deorum genitor, atque hominum sator: O nata! merito sapiens diceris omnibus, Nisi utile est quod facimus, stulta est gloria.
Sapiens ergo Minerva olivam fructiferam sibi deposcens, docet vanum esse omne frondosum gloriæ choragium, nisi succulentis utilitatis fructibus fecundetur.
AD VOCEM. Septuaginta Hebræum המולה hamula, a מול mul, id est circumcidere, derivantes, vertunt, ad circumcisionem vel scissionem tuam, qua scilicet fecisti schisma sub Roboamo a Juda, o Israel, in has clades incidisti. Verum melius Noster interpres et cæteri omnes hamula, deducunt ab המל hamal, id est loqui, q. d. Ob idololatriam tuam, contra te excitabitur vox grandis, id est jussio Dei terribilis instar tonitrui. Dei enim vox mollis et blanda est, qua te vocavit « olivam speciosam, » tibique læta et fausta promisit: vox vero Dei grandis et horribilis est, qua minas intentat, quamque sequuntur vastitas et exitium, sicut post tonitru sequuntur fulgura et fulmina. Ita Sanchez.
Rursum vox grandis, id est imperium et mandatum Nabuchodonosoris, atque clamor Chaldæorum, qui in te ignem accendent, urbemque tuam incendio perdent. Ita Lyranus, S. Thomas et Vatablus. Hebræum enim hamula significat clamorem, strepitum, tumultum, qualis est militum in castris, et in expugnatione urbis, præsertim cum e domibus et turribus adhuc cives resistunt. Tunc enim milites inclamant: Fuogo, fuogo, domosque incendunt, uti Antuerpiæ et alibi factum vidimus.
Nota: To grandis tam ad to loquela, quam ad to ignis (et tunc est sensus planus, grandis ignis exarsit) referri potest, varia enim hic est interpunctio.
Tertio, S. Hieronymus, Rabanus, Hugo et S. Thomas « ad vocem loquelæ grandis, » id est, inquiunt, ob tuam jactantiam et blasphemam superbiam combureris.
Quarto, « ad vocem loquelæ grandis, » id est ad famam, qua de Judæis loquebantur, quasi de felicissima republica omnes gentes inierunt cum eis amicitiam et commercia, et inde, a commercio scilicet cum gentibus idololatris, exarsit ignis idololatriæ, quam ab eis didicit Judæa, qui omnia combussit et vastavit.
Sic tropologice, ait S. Gregorius, homil. 21 in Ezechielem, de favore et amore laudis, in corde flamma elationis accenditur, quæ omnia consumit. « Vox enim grandis loquelæ est favor adulantis, » qui omnia bene gesta et dicta depascit, cum ex amore, non Dei, sed laudis fiunt. Unde scriptum est Proverb. XXVII: « Qui benedicit proximo suo voce grandi, de nocte consurgens maledicenti similis erit. »
FRUTETA EJUS. Persistit in metaphora olivæ, cui comparavit Jerusalem. Sicut enim ignis depascitur oleam cum omnibus ramis, ita Chaldæi igne vastaverunt urbem cum templo, palatiis et plateis.
Versus 17
17. LOCUTUS EST SUPER TE MALUM. Decrevit te punire, perdere et vastare.
Versus 18
18. Tu autem. Rabanus, S. Hieronymus, Theodoretus et alii hæc ad litteram de Christo accipiunt: sed patet ex sequenti et præcedenti,
maxime vers. 14 et 21, hæc ad litteram de Jeremia dici, qui queritur de insidiis, et morte sibi parata a suis civibus Anathoth, eo quod tam libere eis prophetabat, et minabatur excidium.
Allegorice, certum est ex Ecclesiæ consensu, sub persona Jeremiæ hæc de Christo dici, et propter Christum hæc Jeremiæ evenisse, et scripta esse, atque hoc vult S. Hieronymus. Unde sic concludit: « Ut omni interpretationis molestia liberemur, hanc sequamur regulam, quod omnes Prophetæ in Christi typum pleraque gesserint, et quidquid juxta præsens tempus completum sit in Jeremia, hoc in futurum de Domino prophetari. » Sic et Theodoretus, Rabanus, S. Thomas, Lyranus et Vatablus.
Versus 19
19. Et ego quasi agnus mansuetus. Hebraice אלוף alluph, id est associatus, mansuetus; Chaldæus, electus; Septuaginta, innocens; Syrus, simplex; Arabicus, aberrans, vel insaniens; sed incongrue. Potest sexto verti: Ego sicut agnus dux, vel ductor gregis, ut significetur Christus, qui omnes martyres exemplo suo anteivit, eosque sua passione animavit ad fortiter appetendam pro Deo mortem, inquit Viegas in Apoc. XII, pag. 516. Septimo, Vatablus, Pagninus et Kimchi vertunt: Sicut agnus et sicut bos ducitur ad victimam; sic et ego. Jeremias ergo purus et mitis fuit quasi agnus, fuitque typus veri agni, qui tollit peccata mundi, scilicet Christi, qui fuit dux gregis Ecclesiæ, pro eaque immolatus est, uti docet Isaias, cap. LIII, 7.
Hinc Christus fuit agnus occisus ab origine mundi, præsignatus. Primo, in sacrificio Abelis, qui obtulit primogenita ovium, id est agnos, Domino, ac proinde Deo placens ipsemet quasi agnus innocens, factus est victima Deo, cum a parricida Caino occisus, primus exstitit orbis virgo et martyr.
Secundo, in ariete sive agno masculo, quem pro Isaac substituit et immolavit Abraham, Genes. XXII, 12. Sic enim in Christi passione, Judæis et tortoribus pro deitate surrogata, passa et immolata est humanitas.
Tertio, in agno paschali, de quo fuse dixi Exodi XII. Etenim « Pascha nostrum immolatus est Christus. Agnus redemit oves, Christus innocens Patri reconciliavit peccatores. »
Quarto, in jugi sacrificio. Quotidie enim Hebræi, ex lege Exodi XXIII, 38, immolabant Deo tam mane quam vespere agnum: et hoc est sacrificium matutinum et vespertinum, quod sæpe offert et refricat David in Psalm. et Prophetæ. Ita Origenes, Cyrillus et Euthymius, in Joan. cap. I, 29.
Quinto, in aliis ovibus et agnis, qui ex lege omni festo offerendi erant.
Sexto, quia ab Isaia, cap. LIII, 7, et Jeremia hic Christus comparatur agno. Hinc Joannes Baptista demonstrans Judæis Christum, sive Messiam eis promissum: « Ecce, inquit, agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi. » Ubi nota: Christus dicitur « agnus Dei, » quia a Deo, id est, Dei jussu et voluntate Dei, pro hominum redemptione est immolatus, sicut vocatur sacrificium Abrahæ, quod Abraham obtulit Deo, aiunt Theophylactus, Euthymius et Maldonatus. Aut quia ipsemet Deo est oblatus et immolatus: aut « Dei » id est, divinus propter divinitatem, quæ in ipso erat: aut, ut Clemens Alexandrinus, lib. I Pædag. V, et ex eo Toletus, quia pro nobis factus est puer, et infans Patris. Pueros enim agnos vocamus. Verba Clementis sunt: « Quoniam Scriptura pueros et infantes agnos vocat. Deum qui est Verbum, qui propter nos homo factus est, qui nobis in omnibus assimilari volebat, vocavit agnum Dei, filium Dei, infantem Patris, » q. d. Christus est agnus Dei, id est Filius Dei. Agnus enim filium notat, sicut Genes. XLIX, catulus leonis dicitur ut significetur mystice Filius Dei, quod multi antiqui annotarunt: ita hic non ovem, non bovem, sed agnum vocat, ut hominem hunc significet esse Filium Dei, non Patrem, non Spiritum Sanctum. Porro, to infantem Patris, a Clemente improprie dicitur: Christus enim æqualis Patri, eique coævus, non recte dicitur infans Patris, qua Deus est. Nam qua homo est, recte id de eo dici potest.
Joannem Baptistam sequitur Joannes Evangelista, qui Christum identidem vocat agnum, mireque voce agni delectatur, adeo ut in Apocalypsi vigesies septies eum nuncupet agnum, uti videre est in Concordantiis Bibliorum. Hinc et S. Petrus, spectans Christi innocentiam, redemptos nos fuisse dicit « pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi. »
Ob hasce ergo agni de Christo figuras et prophetias, vetus fuit mos Christum depingendi agni specie, quem præcursor digito ostendit, uti docet VI Synodus habita in Trullo, Can. LXXXII, ubi et hunc morem retineri jubet, causamque addit: « Ut per ipsum, ait (Agnum) Verbi humiliationem mente comprehendentes, ad memoriam quoque ejus in carne conversationis, ejusque passionis, et salutaris mortis deducamur, ejusque quæ ex eo facta est mundi redemptionis. » Atque hunc usum Romana et Latina Ecclesia semper retinuit, licet Græci ob calumnias Iconoclastarum aliquando vetuerint Christum alia specie pingi, quam humana.
Romæ enim etiamque in aliis Ecclesiis Latinis, « in antiquis cœmeteriis et sepulcris videre est Christum musivo opere pictum et sculptum quasi agnum, » sed et ex cera sacra solitas confici agnorum imagines in Ordine Romano a Gelasio collecto (ut constantior opinio est) ex antiquo ejus Ecclesiæ usu hæc habentur: In eadem Dominica post albas, id est in Octava Paschæ, intra civitatem Romanam dantur agni cerei ab Archidiacono in ecclesia post Missam et communionem populo, etc. Hæc quidem antiquitas in Ecclesia Romana servata, nunquam postea intermissa, hactenus perseveravit, » ait Cardinalis Baronius, anno Christi 692, pag. 914. Nota hic usum agnorum cereorum benedictorum, quasi usitatum et antiquum.
Verisimile est a Gelasio, qui vixit ante annos 1100, puta annum Christi 500. Nimirum baptizati, cum vestem candidam in baptismo acceptam deponerent Dominica in Albis, ejus loco accipiebant hunc agnum cereum a Pontifice benedictum, ut monerentur agnum Christum ejusque innocentiam baptismo acceptam, jugiter et præ oculis habere et servare.
Unde Sergius Papa, anno Christi 701, « statuit ut tempore Dominici corporis, Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis, a Clero et populo decantaretur, » ait Anastasius Bibliothecarius et ex eo Baronius. Ita nimirum voluit Ecclesia hujus agni ideam, memoriam, amorem, cultum et innocentiam jugiter nobis objicere.
Denique tropologice per hanc agni effigiem, ostendit Christus, quam sibi beateque metenda et sit mansuetudo, quamque ipsa sit fortis et invicta. Nimirum Christus, utpote Agnus Dei primigenius, amat agnellos, amat agnas, amat agnos innocentes, amat virgines, amat martyres, amat milites; et per mansuetudinem facit eos victores hostibus, omnibus tormentis, omnibus tentationibus superiores. Hoc est ergo secretum, quod per agnum nos docet Christus, nimirum mansuetudinem et patientiam, esse fidelium scuta in bello defensivo, aquam ac tela in bello offensivo invicta, quibus omnia adversa, omnesque adversarii superantur, imo subjugantur. Mansuetudo enim non tantum vincit hostes, nec tantum superat iram, invidiam, impatientiam; sed et omnem concupiscentiam, uti docent Cassianus et prisci ascetæ; quin et ipsa Veritas clare pronuntiat: « Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram, » Matth. cap. V, 4.
NON COGNOVI, scilicet, antequam mihi, o Domine, revelares, q. d. Non putabam eos fore tam nequam, tamque mihi infestos, ut me neci destinarent. Sic allegorice, Christus non cognovit, qua homo, sine Patris revelatione non cognovit insidias Judæorum; secundo et potius, non cognovit, id est dissimulavit, quasi nesciret insidias eorum; tertio, non cognovit, id est ductus ad mortem nihil dicens, perinde, ac si non cognosceret quo eum ducerent; sicut agnus, cum ad lanienam ducitur, non queritur, non refugit, quia nescit quo eat; alioqui non ignorabat Christus quo duceretur, imo passionem et crucem suam ante prædixerat, Matth. XX, 18 et 19. Ita Hugo, Maldonatus et alii.
Disce, o Christiane, et imitare hoc agni immaculati exemplum, hoc speculum jugiter speculare, moribusque exprime. Ita fecerunt omnes christianæ perfectionis studiosi, ab eoque didicerunt injurias, verbera et verba silenti et miti animo perferre. Audi exempla ex Vitis Patrum, lib. VII, cap. VIII.
Monachus quidam erat qui quanto plus eum quis injuriabatur aut incitabat, tanto magis ad patientiam recurrebat, dicens: « Isti sunt qui nobis occasionem præbent ad perfectionem nostram; qui autem beatificant nos, decipiunt nos et semitam pedum nostrorum subvertunt. »
Alius non arguebat injuriantem, sed se, dicens: « Quia propter peccata mea contingunt mihi hæc. »
Tertius, si quis ei detraxisset, mittebat ei munera.
Quartus, Zacharias pallium suum conculcans, dixit: « Nisi quis sic fuerit conculcatus, monachus esse non potest. »
Quintus, S. Antonius prædixit Ammoni: « Multum habes in via Dei proficere. » Et educens eum de cella: « Vade, inquit, et injuriare lapidem hunc, et indesinenter cæde; » quod cum fecisset, rogavit eum S. Antonius, « si ei aliquid lapis respondisset? » At ille dixit: « Non; » cui Sanctus: « Ita et tu ad hanc mensuram perventurus es, ut nullam tibi fieri arbitreris injuriam. »
Sextus, lib. V, cap. VII De fortitudine, omnes injurias et tribulationes superabat, in illis gratias agendo Deo: atque adeo « Deus, inquit, videns patientiam ejus, abstulit omne bellum tentationis ab eo. »
Septimus, ibidem: « Virtus, inquit, monachi in tentationibus apparet. »
Octava, S. Syncletica: « In tentatione, inquit, dicito: Castigans castigavit me Dominus, et morti non tradidit me. Si ferrum es, per adhibitum tibi ignem amittes æruginem; si aurum es, per ignem probatior eris. Memor esto istius: Transivimus per ignem et aquam; residuum est quod sequitur, ut inducamur in refrigerium. Obtinuisti primum, exspecta secundum, agens quæ virtutum sunt. »
Talis agnus fuit S. Ignatius in vita et in morte. Vox ejus in vita fuit: « Mansuetudinem volo, qua omnis vis principis hujus mundi enervatur. » Vox vero in morte: « Frumentum Christi sum, dentibus bestiarum molar. »
MITTAMUS LIGNUM IN PANEM EJUS. Hebraice, corrumpamus, perdamus, exscindamus lignum, id est arborem, in pane, id est cum pane ejus, id est cum cibis et fructu suo, ait R. Kimchi, q. d. Occidamus Jeremiam, ut ipse pereat, et cum ipso prophetia ejus tristissima, quasi Jeremias sit arbor exscindenda: panis, id est fructus ejus sit ejus doctrina, concio et minæ, unde sequitur: « Eradamus eum (quasi arborem) de terra viventium. » Hæc expositio satis convenit Hebræo; sed dissentit a versione nostra cui consentiunt Septuaginta et Chaldæus.
Secundo, Chaldæus, S. Thomas, Hugo, Lyranus, Pagninus et Vatablus, to corrumpamus lignum in pane ejus, per hypallagen vertunt, corrumpamus panem ejus ligno, scilicet venenato et mortifero, q. d. Toxico et ligno venenato inficiamus ejus panem et cibum, et sic veneno eum perimamus: unde per lignum hoc, accipiunt taxum, cujus lignum, folia, baccas et flores lethalia esse docet Theophrastus, Plinius, lib. XVI, cap. X, Dioscorides, Galenus et alii: adeo, ait Plinius, ut qui sub ea dormiunt, moriantur. Unde Virgilius: Ne propius tectis taxum sere.
Imo hinc Maldonatus, Calepinus et alii venenum dici putant toxicum a taxo, quasi taxicum; sed alii melius toxicon a τόξον id est sagitta, deducunt; et hoc est quod ait Plinius: « Sunt et qui taxica, ita appellata dicant venena, quæ nunc toxica dicimus, quibus sagittæ tinguntur ut sint venenatæ. Dioscorides venenum hoc taxi tribuit nimiæ frigori taxi, instar cicutæ. Melius Mathiolus, in lib. VI Dioscoridis, cap. XII, id tribuit nimio calori, quia taxus corticem et frondes habet amaras, baccas dulces et acres, perpetuo viret, febres mortiferas et alvi profluvia ciet, denique aviculæ frondes taxi depastæ nigrescunt, quæ omnia caloris nimii sunt signa, q. d. Taxo panem et cibum Jeremiæ inficiamus, exscidamus et succidamus.
Verum, quia lignum non solet imponi cibo, sed venenum; quod hebraice ראש ros dicitur, et quia omnes Patres hunc locum intelligunt de ligno crucis; hinc Tertio et aptissime, « mittamus lignum in panem ejus, » ut scilicet loco panis, pascamus eum ligno, id est fuste aut cruce, crucifigamus eum. Sic vulgo dicitur: Fuste te cibabo, id est fuste tundam te, baculos gustabis, pugnos comedes. Vel, si vertas, corrumpamus lignum in panem, expone per hypallagen; corrumpamus panem ejus in lignum, id est pervertamus ejus panem, et mittamus in lignum, ut pro pane comedat lignum, id est fustes aut crucem; unde Syrus vertit, corrumpamus lignum in pane ejus, vel, depravemus ligno panem ejus. Clarius Arabicus, corrumpatur per trabem caro ejus, et per lignum fortitudo, vel vis gigantea ejus. Sic enim aptissime hic Jeremias prophetat crucem Christi, uti eum facere docent S. Hieronymus et Theodoretus hic, et Justinus, Contra Tryphonem; Tertullianus, lib. Contra Judæos, cap. X; Cyprianus, lib. II Contra Judæos, cap. XV; Ambrosius in Titul. Psalm. XXXV; Gregorius, lib. III Moral. cap. XII, et alii passim.
Quarto, Tertullianus, lib. III Contra Marcion. cap. XIX, et Lactantius, lib. IV Institut. cap. XVIII, per hypallagen sic exponunt: « Mittamus panem, » hoc est corpus Christi, quod nobis est panis in Eucharistia, « in lignum crucis; » vel, ut Abbas Joachim hic: « Mittamus lignum in panem, » id est crucem in carnem Christi, blasphemiam in doctrinam, detractionem in vitam, scandalum in religionem, ut nemo credat ei et doctrinæ ejus, quem videat esse crucifixum; sic et S. Thomas, Andreas, Capella et Maldonatus.
Nota: Verba Tertulliani hæc sunt: « Hoc lignum (crucis) et Jeremias tibi insinuat, dicturis prædicans Judæis: Venite, mittamus lignum in panem ejus, utique in corpus. Sic enim Deus in Evangelio quoque vestro revelavit, panem corpus suum appellans: ut et hinc jam eum intelligas corporis sui figuram pani dedisse, cujus retro corpus pus in pane Prophetæ figuravit, ipso Domino hoc Sacramentum postea interpretaturo. » Quæ verba imperite et perverse torquent Calvinistæ contra veritatem corporis Christi in Eucharistia, cum eamdem manifeste stabiliant; dicit enim Tertullianus quod apud Jeremiam per panem intelligatur corpus Christi, quod in ligno crucis affixum fuit, atque addit Christum ipsum ita explicuisse prophetiam Jeremiæ, cum de pane Eucharistiæ dixit: « Hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur, » id est crucifigetur. Ubi clarum est per panem apud Jeremiam hic, non intelligi panem materialem, qui significet corpus Christi (ut volunt Calvinistæ); sic enim sequeretur panem fuisse crucifixum, non autem corpus Christi. Quod ergo ait Tertullianus, « ut et hinc jam eum intelligas corporis sui figuram pani dedisse; » figuram assignat pani, ut patet ex verbis, non corpori, idque cogitur fateri Calvinus apud Claudium Sainctes in Apolog. Contra Bezam, pag. 139. Sensus ergo Tertulliani est, q. d. Christus in Eucharistia dedit corpus suum sub figura et specie panis, ut conformaret se prophetiæ Jeremiæ, eamque explicaret. Jeremias enim per figuram corpus Christi vocavit panem, dicens: « Mittamus lignum in panem ejus, » id est in corpus Christi; hanc enim figuram quæ est in voce panem, explicuit et interpretatus est Christus, cum corpus suum in Eucharistia abscondit sub figura et specie panis (non peponis, vel alterius rei) deque dixit: « Hoc est, » non panis, sed « corpus meum. » Hunc esse sensum Tertulliani clarissime docet Pamelius in lib. IV Contra Marcion. cap. XL, num. 662; quin et ipsi Centuriatores Magdeburgenses palam profitentur figuram apud Tertullianum non cadere in vocem corporis sed in vocem panis.
Versus 20
20. TU AUTEM, DOMINE SABAOTH (Domine exercituum, Domine potentissime), QUI JUDICAS JUSTE, ET PROBAS RENES ET CORDA, qui exploras et penetras et pervides cujusque affectus et cogitationes, item volitiones et intellectiones; renes enim sunt sedes affectuum et concupiscentiæ, uti cor est cogitationum: et quia voluntas fons est affectuum rationalium, intellectus cogitationum et consiliorum: hinc recte per renes accipias voluntatem et appetitum, per cor intellectum. Idem senserunt Platonici. Ex quibus Proclus, lib. De Anima et dæmone, docet naturam et experientiam cuique attestari, quod Deus occulta cordium agnoscat. Quisque enim, ait, dum occulto cruciatur mœrore, dolore, timore, amore, tentatione, afflictione, invocat Deum, quasi ejus conscium et inspectorem, opemque et liberationem ab eo efflagitat. Idem eadem ratione evincit Tertullianus lib. De Anima. Hoc enim testimonium animæ connaturale, illi a Deo, qui prima est veritas, insitum est.
Ex hoc loco S. Augustinus, in Sententiis, numer. 21, recte infert eos qui judicant de secreta intentione proximi usurpare judicium Dei, et peccare judicio temerario: « De occultis, inquit, cordis temere judicatur, et eum cujus non videntur nisi bona opera, iniquum est ex suspicione reprehendere, cum eorum quæ hominis sunt incognita, solus Deus judex sit; quia justus est et inspector verus. »
VIDEAM (fac ut videam) ULTIONEM TUAM, id est a te profectam; secundo, « tuam, » quia ego causam meam tibi revelavi, id est revelo, committo, et in te transcribo, in te omne jus meum omnemque injuriam resigno: ergo et ulciscere non tam meas quam tuas injurias illatas ab Anathothitis civibus sed hostibus meis; idque opto ex justitiæ zelo ad aliorum exemplum, non ex odio aut vindictæ cupidine, uti optavit et David Psalm. XCIII, 2. Præclare S. Augustinus, in Sententiis, Sent. 245: « De benevolentia, inquit, est, non de malitia, cum lætatur justus in impios processisse vindictam; quia non ei exitium peccatoris placet, quem voluit corrigi; sed justitia Dei, qua scit multos posse converti. »
Versus 21
21. HÆC DICIT DOMINUS, has dico ego, has enim Dominus hic de se in tertia persona loquitur, q. d. Quia tu, o Jeremia, mihi revelasti et commendasti causam tuam, faciam quod a me petis, et ultionem de Anathothitis hostibus tuis sumam.
Non prophetabis (ne prophetes) in nomine Domini (sed in nomine Baal, uti nos; vel potius, ne prophetes in nomine Domini, scilicet tantas calamitates nobis imminere), et non morieris, non occidemus te: loquere nobis placentia, et parcemus tibi.
Versus 23
23. Reliquiæ non erunt ex eis, delebo omnem propaginem et posteritatem Anathothitarum. Loquitur de impiis tantum et sceleratis, qui Jeremiam ad necem persequebantur: nam alioqui promisit Deus, cap. IV, vers. 27, se consummationem non facturum.
Annum visitationis, annum punitionis et excidii.