Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Pergit quasi sub typo liberationis Israelis ex Ægypto, Babylone et Assyrio, symbolice describere libertatem, lætitiam, bonaque novi Testamenti, et Ecclesiæ multiplicationem per multas terrenas metaphoras, quorum bonorum omnium fons est, quod femina circumdabit virum. Denique, vers. 31, se novum fœdus cum Israelitis sanciturum promittit scribendo legem suam non in tabulis, sed in cordibus eorum, ut omnes cognoscant Dominum. Vide Can. VIII et XIX. Ita S. Hieronymus, Rabanus, Lyranus et Vatablus.
Textus Vulgatae: Jeremias 31:1-15
1. In tempore illo, dicit Dominus: Ero Deus universis cognationibus Israel, et ipsi erunt mihi in populum. 2. Hæc dicit Dominus: Invenit gratiam in deserto populus, qui remanserat a gladio: vadet ad requiem suam Israel. 3. Longe Dominus apparuit mihi. Et in charitate perpetua dilexi te: ideo attraxi te miserans. 4. Rursumque ædificabo te, et ædificaberis, virgo Israel: adhuc ornaberis tympanis tuis, et egredieris in choro ludentium. 5. Adhuc plantabis vineas in montibus Samariæ: plantabunt plantantes, et donec tempus veniat, non vindemiabunt: 6. quia erit dies, in qua clamabunt custodes in monte Ephraim: Surgite, et ascendamus in Sion ad Dominum Deum nostrum. 7. Quia hæc dicit Dominus: Exsultate in lætitia Jacob, et hinnite contra caput Gentium: personate, et canite, et dicite: Salva, Domine, populum tuum, reliquias Israel. 8. Ecce ego adducam eos de terra Aquilonis, et congregabo eos ab extremis terræ: inter quos erunt cæcus et claudus, prægnans et pariens simul, cœtus magnus revertentium huc. 9. In fletu venient: et in misericordia reducam eos: et adducam eos per torrentes aquarum in via recta, et non impingent in ea: quia factus sum Israeli pater, et Ephraim primogenitus meus est. 10. Audite verbum Domini, Gentes, et annuntiate in insulis quæ procul sunt, et dicite: Qui dispersit Israel, congregabit eum: et custodiet eum sicut pastor gregem suum. 11. Redemit enim Dominus Jacob, et liberavit eum de manu potentioris. 12. Et venient, et laudabunt in monte Sion: et confluent ad bona Domini, super frumento, et vino, et oleo, et fœtu pecorum et armentorum: eritque anima eorum quasi hortus irriguus, et ultra non esurient. 13. Tunc lætabitur virgo in choro, juvenes et senes simul: et convertam luctum eorum in gaudium, et consolabor eos, et lætificabo a dolore suo. 14. Et inebriabo animam sacerdotum pinguedine: et populus meus bonis meis adimplebitur, ait Dominus. 15. Hæc dicit Dominus: Vox in excelso audita est lamentationis, luctus, et fletus Rachel plorantis filios suos, et nolentis consolari super eis, quia non sunt. 14. OMNES AMATORES TUI OBLITI SUNT TUI. - « Amatores » hic vocantur, primo, Ægyptii et aliæ gentes ad quas soles, o Judæa, confugere et opem petere; secundo, idola eorum et tua; tertio, sacerdotes tui et principes; quarto, mystice, q. d. Angeli præsides, quibus chara, et curæ eras antequam Dominum offenderes, te deserent. Ita S. Hieronymus. Quinto, tropologice, q. d. Divitiæ, voluptates, amici, et omnia bona quæ contra Deum amasti, te deserent, teque non quærent, non invisent, non rogabunt quomodo valeas, quid habeas, quo loco sint res tuæ. Ita Chaldæus et Vatablus. Cogita hoc qui voluptuaris, et moriturus es brevi. Vide dicta Thren. I, 2 et 19. Causam subdit dicens: PLAGA ENIM INIMICI (qualem solet infligere inimicus, etsi ego quasi pater castigans filium, amico animo et paterno eam tibi inflixerim) PERCUSSI TE. - Reipsa enim erat acerba, dura et crudelis, ut sequitur; quia talem poscebat tua dura, obstinata et inflexibilis cervix.
Versus 16
16. Hæc dicit Dominus: Quiescat vox tua a ploratu, et oculi tui a lacrymis: quia est merces operi tuo, ait Dominus: et revertentur de terra inimici. 17. Et est spes novissimis tuis, ait Dominus: et revertentur filii ad terminos suos. 18. Audiens audivi Ephraim transmigrantem: Castigasti me, et eruditus sum, quasi juvenculus indomitus: converte me, et convertar: quia tu Dominus Deus meus. 19. Postquam enim convertisti me, egi pœnitentiam: et postquam ostendisti mihi, percussi femur meum. Confusus sum, et erubui, quoniam sustinui opprobrium adolescentiæ meæ. 20. Si filius honorabilis mihi Ephraim, si puer delicatus: quia ex quo locutus sum de eo, adhuc recordabor ejus. Idcirco conturbata sunt viscera mea super eum: miserans miserebor ejus, ait Dominus. 21. Statue tibi speculam, pone tibi amaritudines: dirige cor tuum in viam rectam, in qua ambulasti: revertere, virgo Israel, revertere ad civitates tuas istas. 22. Usquequo deliciis dissolveris, filia vaga? quia creavit Dominus novum super terram: Femina circumdabit virum. 23. Hæc dicit Dominus exercituum Deus Israel: Adhuc dicent verbum istud in terra Juda, et in urbibus ejus, cum convertero captivitatem eorum: Benedicat tibi Dominus, pulchritudo justitiæ, mons sanctus: 24. et habitabunt in eo Judas et omnes civitates ejus simul, agricolæ et minantes greges. 25. Quia inebriavi animam lassam, et omnem animam esurientem saturavi. 26. Ideo quasi de somno suscitatus sum: et vidi, et somnus meus dulcis mihi. 27. Ecce dies veniunt, dicit Dominus: et seminabo domum Israel et domum Juda semine hominum, et semine jumentorum. 28. Et sicut vigilavi super eos ut evellerem, et demolirer, et dissiparem, et disperderem, et affligerem: sic vigilabo super eos ut ædificem, et plantem, ait Dominus. 29. In diebus illis non dicent ultra: Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupuerunt. 30. Sed unusquisque in iniquitate sua morietur: omnis homo qui comederit uvam acerbam, obstupescent dentes ejus. 31. Ecce dies venient, dicit Dominus: et feriam domui Israel et domui Juda fœdus novum: 32. non secundum pactum, quod pepigi cum patribus eorum, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Ægypti; pactum, quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. 33. Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam: et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum. 34. Et non docebit ultra vir proximum suum, et vir fratrem suum, dicens: Cognosce Dominum: omnes enim cognoscent me a minimo eorum usque ad maximum, ait Dominus: quia propitiabor iniquitati eorum, et peccati eorum non memorabor amplius. 35. Hæc dicit Dominus, qui dat solem in lumine diei, ordinem lunæ et stellarum in lumine noctis: qui turbat mare, et sonant fluctus ejus, Dominus exercituum nomen illi. 36. Si defecerint leges istæ coram me, dicit Dominus: tunc et semen Israel deficiet, ut non sit gens coram me cunctis diebus. 37. Hæc dicit Dominus: Si mensurari potuerint cœli sursum, et investigari fundamenta terræ deorsum: et ego abjiciam universum semen Israel, propter omnia quæ fecerunt, dicit Dominus. 38. Ecce dies veniunt, dicit Dominus: et ædificabitur civitas Domino, a turre Hananeel usque ad portam anguli. 39. Et exibit ultra norma mensuræ in conspectu ejus super collem Gareb: et circuibit Goatha, 40. et omnem vallem cadaverum, et cineris, et universam regionem mortis, usque ad torrentem Cedron, et usque ad angulum portæ equorum Orientalis, Sanctum Domini: non evelletur, et non destruetur ultra in perpetuum.
Falluntur ergo Judæi moderni, qui hoc caput et præcedens ac similia, ut Isaiæ cap. LIV; Amos cap. IX; Zachariæ cap. XIV, ubi promittitur Judæis reditus e captivitate, ac felicitas et abundantia rerum temporalium, ad litteram crasse ut sonant accipiunt, quasi ea spectent ipsos et præsentem captivitatem, a qua liberandi sint per suum Messiam, quem jam per 1600 annos inani spe exspectant, et exspectabunt usque ad finem mundi.
Nam primo, Prophetæ loquuntur de captivitate illis præsenti, puta Babylonica, quam solvit Cyrus et Zorobabel, non de Romana per Titum, quæ nunquam soluta est, nec solvenda: imo hoc cap. Jeremias agit de captivitate Assyriaca, quam ad
litteram nunquam solutam, nec solvendam esse constat: ergo de mystica ejusdem solutione loquitur, quam fecit Christus.
Secundo, perennem fore hanc Romanam eorum captivitatem docet Daniel cap. IX, vers. 27, ubi idipsum multis confirmavi.
Tertio, quia Messiam jam venisse, ac proinde frustra alium jam venturum a Judæis exspectari, patet ex prophetia Jacob, Genes. XLIX, 10, de Messia venturo mox ut deficeret sceptrum de Juda, quæ jam in Christo impleta est. Vide ibi dicta, et ex Dan. IX, 25, et ex Isaiæ LIII, ubi passio et mors Christi nostri plane eodem modo, quo facta narratur ab Evangelistis aliisque historicis, futura prædicitur.
Quarto, quia mystice, non crasse ad litteram, ut sonant, promissa hæc de solutione et reductione captivitatis, accipienda esse patet primo, quia illud vers. 15: «Vox in excelso audita est, etc., Rachel plorantis filios suos,» ad infanticidium Herodis in odium Christi, pertinere docet S. Matthæus, cap. II, vers. 18, ipseque rei eventus. Secundo, illud vers. 22: «Femina circumdabit virum,» non nisi ad B. Virginem Christum concipientem referri potest. Tertio, illud vers. 31: «Feriam domui Israel et domui Juda fædus novum, non secundum pactum, quod pepigi cum patribus eorum, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Ægypti;» plane significat vetus pactum cum Mose et Judæis initum, data lege in Sina, cum ex Ægypto a Deo educti sunt, antiquandum et abrogandum esse, eique surrogandum novum fædus a Christo instituendum et sanciendum, uti urget et explicat Apostolus, Hebr. VIII, 8. Illud enim vetus fuit carnale, hoc novum est spirituale. Unde de eo ait vers. 33: «Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam. Et non docebit ultra vir proximum suum, et vir fratrem suum, dicens: Cognosce Dominum: omnes enim cognoscent me a minimo eorum usque ad maximum: quia propitiabor iniquitati eorum.» Quæ omnia per Christum sancientem novum fœdus in sanguine suo, quo propitiavit Deum pro peccatis nostris, qui et claram dedit suis cognitionem Dei et SS. Trinitatis, adimpleta esse, nec ulli alteri competere posse, luce clarius est.
Quinto, quia hoc fœdus a Christo sanciendum cum gentibus, et ad gentes hanc Messiæ redemptionem spectare, eamque fore spiritalem, scilicet a dæmone, peccato et inferno, docent Prophetæ, ut Isaias cap. LV, vers. 4: «Ecce testem populis dedi eum (Messiam), ducem ac præceptorem gentibus. Ecce gentem, quam nesciebas, vocabis: et gentes, quæ te non cognoverunt, ad te current.» Et cap. LX, vers. 3: «Ambulabunt gentes in lumine tuo, et reges in splendore ortus tui. Leva in circuitu oculos tuos, et vide: omnes isti congregati sunt, venerunt tibi,» o Jerusalem, id est o Ecclesia Christi. Cap. XLIX, vers. 6: «Parum est ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Jacob, et fæces Israel convertendas (imo vers. 5, clare dixit: Israel non congregabitur). Ecce dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terræ.» Et vers. 12: «Ecce isti de longe venient, et ecce illi ab aquilone et mari, et isti de terra australi.» Vide vers. 22 et sequentes. Et cap. XLIII, vers. 3 et 6, et cap. XLII, vers. 1 et 7: «Dedi, ait, te in fædus populi, in lucem gentium.» Et cap. II, vers. 2: «Erit in novissimis diebus præparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes. Et ibunt populi multi, et dicent: Venite, et ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus.» Psal. II, vers. 8: «Postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam,» etc.
Sexto, Judæos a Christo ob infidelitatem ab hoc fædere, ejusque bonis repellendos, et excæcandos esse clare prædicit Isaias, cap. VI, vers. 10: «Excæca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude: ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat, et sanem eum.» Et cap. L, vers. 1: «Quis est hic liber repudii matris vestræ, quo dimisi eam, etc. Ecce in iniquitatibus vestris venditi estis, et in sceleribus vestris dimisi matrem vestram. Quia veni, et non erat vir: vocavi, et non erat qui audiret.» Osee I, 6: «Voca nomen ejus, Absque misericordia, quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum.» Et vers. 9: «Voca nomen ejus, Non populus meus, et ego non ero vester Deus.» Et vers. 10: «Et erit in loco (Gentilium) ubi dicetur eis: Non populus meus vos; dicetur eis, Filii Dei viventis.» Et sæpe alibi. Ergo hæc omnia promissa de Messia, de fædere novo, de solvenda captivitate, dæmonis scilicet et peccati, gentes potius spectant quam Judæos: pauci enim Judæi ad Christum conversi hæc bona a Deo acceperunt; sed omnes accipient in fine mundi, cum ad Christum convertentur. Vide Rom. IX et seq.
Septimo, ad hominem, Judæi pertinaciter urgent litteram: urgeamus eamdem et nos, eisque regeramus: Jeremias hoc cap. XXXI, tantum nominat et alloquitur Israel, Ephraim et Samariam, id est decem tribus quæ abductæ sunt in Assyrios, eisque promittit liberationem: ergo hæc non spectant ad duas tribus, id est ad Judæos modernos, sed ad Samaritas, et ad priscum regnum Israel, quod a Juda sub Roboam divisum et dissectum est.
Octavo, fædus novum quod hic per Messiam sanciendum promittitur, est lex nova, uti explicant veteres Rabbini apud Galatinum, lib. X, cap. X. Nam ipsi in libro Mechilta, explicantes illud Exodi XII: «Decima die mensis hujus,» dicunt: «Non est ברית berit, id est fædus vel pactum nisi lex, sicut dictum est Deuter, cap. XXIX, 1. Hæc sunt
verba fæderis (id est legis: hanc enim in Deuteronomio promulgat Moses), quod præcepit Dominus Moysi, ut feriret cum filiis Israel in terra Moab: præter illud fædus, quod cum eis pepigit in Horeb.» Idem Exodi XXXIV, 28: «Et scripsit in tabulis verba fœderis decem;» «fæderis,» i.e. legis: lex enim erat conditio fœderis; unde et fœdus hoc per legem explicat dum subdit: «Dabo legem meam in visceribus eorum.» Si lex nova danda erat per Messiam, ergo vetus et Mosaica per eumdem erat abroganda, futurumque ut abrogarentur circumcisio, sacrificia, purificationes, cæremoniæ aliaque carnalia præcepta lege veteri præscripta, hoc est ipse Judaismus; ac in spiritualia, v. g. in circumcisionem mentis et spiritus, in mortificationem passionum, in purum castumque Dei cultum in spiritu et veritate, id est in Christianismum, commutaretur. Hoc est enim quod promittit Deus: «Dabo legem meam;» non in corpore, sed «in visceribus eorum; et in corde,» non in carne, «eorum scribam eam.»
Nota: Cap. præced. maxime egit de Ecclesia ex Judæis congreganda in fine mundi; quia ibi locutus est de duabus tribubus, earumque peccatis, desolatione et liberatione per Christum: pauci enim ex illis convertentur ante finem mundi. Hoc vero cap. loquitur de decem tribubus et Samaria, ubi statim post Christum floruit Ecclesia, deque ipso novo fædere, quod Deus per incarnationem Christi nobiscum iniit. Itaque hoc cap. loquitur de primordiis Ecclesiæ Christi, quæ statim se sparsit per Ephraim, id est per Samariam, ibique avide recepta, mire propagata est, ut patet Act. VIII.
Ubi nota, secundo, recte dicere Jeremiam et Prophetas, quod Sion, Jerusalem, Ephraim, Samaria, etc., reducta sint, redempta, restaurata et reædificata per Christum: quia Christus veterem Ecclesiam (quæ erat in Judæa et Samaria) labantem, per novam quam ei substituit, restituit et restauravit, imo ad nobiliorem statum et dignitatem evexit; quando ex Israele, Juda et Ephraim terreno et carnali fecit Israelem, Judam et Ephraim cœlestem, spiritalem et divinum: itaque Prophetæ apposite suos cives, et sui temporis homines quos alloquuntur, consolantur, promittendo scilicet eis hæc bona et dona Christi. Vide Can. VI.
Versus 1
1. IN TEMPORE ILLO. — Hæc verba primi versus ad caput præcedens referunt S. Hieronymus, Lyranus, Hugo et alii, eoque pertinent.
Versus 2
2. INVENIT GRATIAM. — Septuaginta pro חן chen, id est gratiam, legerunt חם cham, id est calidum, vertuntque: Invenit (Deus) calidum, id est populum Hebræum in deserto fame et calore æstuantem.
POPULUS, QUI REMANSERAT A GLADIO. — Id est, ut Hebræa et Chaldæus, Judæi Ægypto excuntes, qui tum Pharaonis, tum Dei, rebelles punientis, gladium in deserto evaserunt, invenerunt gratiam, et, ut ait Chaldæus, misericordiam apud Deum, ut intrarent in requiem in terra promissa. Ita Chaldæus, Lyranus, Vatablus, q. d. Multo ergo magis
jam «vadet Israel,» id est fidelis populus, ducente Christo, «ad requiem» æternam.
Aliter S. Hieronymus, Rabanus et Hugo explicant, q. d. Populus Judæorum, qui immunis a Romano vel divino remanserat gladio, invenit gratiam in deserto gentium, ut intra turbam gentium in Ecclesia Christi salvaretur.
Tertio, Theodoretus, S. Thomas et Sanchez sic explicant, q. d. Ex Babylone per medium desertum reversus est Israel in patriam quietem. Verum primus sensus est genuinus.
VADET AD REQUIEM SUAM ISRAEL. — Vatablus et Pagninus vertunt: Deus ivit ante eum (Israelem), ut illi requiem pararet in Chanaan, sic et Chaldæus. Melius Noster vertit per futurum «vadet,» quia Hebræus et Septuaginta habent vade, id est vadet: melius enim imperativus accipitur pro futuro, quam pro præterito.
Versus 3
3. LONGE DOMINUS APPARUIT MIHI. — Id est longe a me recessit Dominus. Ita S. Hieronymus.
Secundo, in longum tempus differt Dominus apparere nobis, ut liberet nos e Babylone. Ita Hugo: vel ut Lyranus, in finem mundi differt se ostendere: tunc enim complebit promissiones Judæis factas, de eorum ad Christum conversione et salute.
Tertio et optime, Chaldæus, Vatablus, Sanchez et a Castro sic explicant, q. d. A longo tempore, jam olim visus est, et favit mihi Dominus in Sina et deserto; at jam videtur me deseruisse in captivitate Babylonica, vel potius Assyriaca. Sunt verba Synagogæ, sive Israelis, id est decem tribuum, cui respondet Deus: Erras, mi popule, non te deserui, «et,» id est imo, quinimo, «charitate perpetua,» hebraice olam, id est a sæculo, ab olim, «dilexi te,» q. d. Eodem quo olim prose-
ab Assyriis in Assyriam abductos, nunquam in Samariam rediisse.
Mystice ergo hæc peracta sunt per Apostolos in Samaria, de quibus Isaias, cap. LII: «Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et prædicantis pacem!»
quer te amore, idque non merito vitæ tuæ, sed mea sola misericordia.
IDEO ATTRAXI TE, MISERANS, — q. d. Ideo conatus sum, et conor semper, jam blandiendo, jam flagellando, te ad me attrahere, quia tui misereor: quem enim diligo, castigo. Alii vertunt: Attraxi te misericordia, id est multis beneficiis, juxta illud Osee XI, 4: «In funiculis Adam (id est amore et beneficiis, quibus allici et trahi solent homines) traham eos in vinculis charitatis.» Alii denique sic vertunt, q. d. Idcirco protexi diu meam erga te misericordiam, idcirco longa erga te patientia et misericordia usus sum. Ita R. David. Sed primus sensus est genuinus. Est hic quasi dialogus inter Deum et Synagogam. Ita S. Augustinus, lib. De Altercat. Ecclesiæ et Synagogæ, tom. VI.
Versus 4
4. RURSUMQUE ÆDIFICABO (restaurabo) TE. ADHUC ORNABERIS TYMPANIS. — Sicut cum Ægypto egressa es, et post transitum maris Rubri tam felicem, choreas duxisti ad tympanum Mariæ: ita jam restituam te in pristinam gloriam et festivam lætitiam, cum e Babylone et Assyria te reducam in Judæam, aiunt S. Thomas et Theodoretus, vide lib. III Esdr. V, 2. Et longe potius, cum te in Ecclesiam meam reducam, in eaque te ædificabo per Christum et Apostolos, juxta id quod promisit per Amos, cap. IX, vers. 11; tunc enim servies mihi, et gratias ages in hymnis et canticis spiritualibus. Ita S. Hieronymus, Rabanus, Hugo, Lyranus, Vatablus. Respondet hic Deus Judæis in Babylone mærentibus et dicentibus, Psal. CXXXVI: «Super flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus, cum recordaremur Sion. In salicibus in medio ejus, suspendimus organa nostra. Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena?» Hisce enim libertatem, gaudium, cantica, tympana et choros se restituturum hic promittit.
Versus 5
5. ADHUC PLANTABIS VINEAS IN MONTIBUS SAMARIÆ. — Quia post reditum tres civitates Samariæ additæ sunt Judææ, I Machab. X, 30. Ita S. Thomas. Sed hoc exile est: nam non Judæi, sed gentes reliquam omnem possederunt Samariam, I Esdr. IV, 10. Oportet ergo hæc intelligere de conversione Samaritanorum ad fidem Christi, et per vineas particulares Ecclesias, q. d. Multos ad te,
o Sion, o Ecclesia Christi, convertam in Samaria per prædicationem Evangelii, ut multas ibi fundes Samaritanorum Ecclesias. Ita factum esse patet Joan. IV, 41; Act. VIII, 14.
Constat enim Samaritanos, id est decem tribus,
PLANTABUNT PLANTANTES, ET DONEC TEMPUS VENIAT, NON VINDEMIABUNT. — Hebraice et Chaldaice est: Plantabunt plantantes, et profanabunt, sive communem facient, q. d. Uti olim Levit. XIX, 23, fructus arborum tribus primis annis immundi censebantur, nec Judæis licebat eis vesci; quarto vero anno consecrabantur Domino, et quinto anno profanabantur, id est fiebant communes, et licebat omnibus, etiam profanis et laicis, eis vesci: ita Apostoli et similes multis annis, et multa patientia vineam Domini excolent, atque longanimiter exspectabunt fructum, et tempus vindemiæ, qua tandem læte fruentur.
Verum, quia non labor, sed potius merces et fructus Ecclesiæ hic promittitur; hinc secundo, melius sic exponas, q. d. Uti Judæi olim juxta legem Levit. XIX, ita et Apostoli per longos multorum annorum labores, pervenient tandem ad optatum tempus vindemiæ, et fructu laborum suorum fruentur, cum viderint tot infideles converti, qui paulatim desuescent et obliviscentur gentilismum et judaismum, quos antequam ab eo fuerint purificati, non vindemiabunt, id est a pristinis ritibus vi non avellent; sed suaviter et sensim ab iis illos abducent, tumque ipsis plene purgatis vescentur, hoc est jucunde fruentur, eosque aliis communes facient, hoc est gaudium et fructum suum, puta eorum conversionem et conversationem sanctam aliis fidelibus communicabunt, uti fecit S. Paulus, Rom. I, 8.
Versus 6
6. QUIA ERIT DIES, IN QUA CLAMABUNT CUSTODES, — dicendo: Ascendamus e Babylone ad patriam nostram, in Jerusalem. Ita Theodoretus, Hugo, S. Thomas. Secundo et melius, S. Hieronymus, Rabanus, Hugo, Lyranus, Vatablus, q. d. Apostoli et alii vinearum, id est Ecclesiarum, custodes, Samariæ montes peragrantes evangelizando, clamabunt: Eia ascendamus ad Ecclesiam Christi in Sion fundatam, q. d. Convertent Apostoli Ephraim, id est decem tribus, ad Sion, id est ad Ecclesiam
Christianam.
7. EXSULTATE IN LÆTITIA JACOB. — Hebraice לֵיעקוב leiaacob, id est Jacobi, vel Jacobo, q. d. Congaudete et congratulamini Jacobo, id est Israelitis et Samaritis, ob lætitiam, libertatem et gratiam, quam attulit eis Christus, Philippus, Petrus et Joannes, Act. VIII.
HINNITE CONTRA CAPUT GENTIUM, — vociferamini jubilantes contra gentes, vel coram gentibus, ut illæ vobis adhinniant, et pariter in Christi fide
S. Hieronymus, Rabanus et Hugo; vel, ut a Castro, «Israel» vocantur duæ tribus, «Ephraim» vocantur decem tribus: hic ergo Ephraim mihi charus est ut primogenitus.
Alludit ad Jacob, qui Manassi seniori filio protulit Ephraim juniorem, decussatis manibus ei dexteram imponens, quo significabat per crucem Christi Samaritas et gentes in Ecclesia Christi primas futuras, et præponendas Judæis, qui priores et potiores erant in filiatione, cultu et templo Dei.
Unde efficacius cum Sanchez hunc locum sic vertas et explices, q. d. Ego per Apostolos factus sum Israeli, id est Samaritis, pater, id est tanquam pater: pater, inquam, ille, a quo vocati sunt Israelitæ.
Dices: Israelitæ, id est decem tribus jam translatæ erant in Assyriam, et pro eis in Samariam submissi sunt ex Assyria coloni, qui dicti sunt Cuthæi; quomodo ergo eos hic vocat Israelitas et Ephraimitas? Respondeo: Causa est, quia priores incolæ Samariæ fuerunt Israelitæ, præsertim quia multi veri Israelitæ vel remanserunt, vel redierunt in Samariam, ut patet Jeremiæ XLI, 18, et Tobiæ XIV, 6. Quocirca Cuthæi cum eis coaluerunt in unam gentem, dicique et haberi voluerunt Israelitæ: unde et Deum Israel coluerunt, ut patet IV Reg. XVII, 28. Denique quia conversi ad Christum facti sunt genuini Israelitæ, id est posteri et filii Jacobi et Abrahæ secundum fidem et spiritum, Rom. cap. IX, 7.
jubilent. Hebraice est, in capite Gentium, id est primi inter gentes, vel ante gentes fruimini Evangelio vos, o Samaritæ, ideoque jubilate. Alii vertunt, contra Gentes, scilicet qui Evangelio resistant, aut, ut Lyranus, contra diabolum, qui est caput Gentium.
SALVA, DOMINE. — «Salva,» id est salvasti: ita Septuaginta et Chaldæus. Est enim vox redeuntium e captivitate, et proinde non tam futuram salutem postulantium, quam de ea jam accepta gratias agentium et jubilantium. Ponitur per enallagen Hebraicam imperativus pro præterito. Hoc enim significat hebræus Hosanna, quod Christo quasi Messiæ suo inaugurando, ac Triumphatori acclamarunt Judæi, Matth. XXI, 13. Ita Maldonatus, Sanchez, Caninius et alii. Hosanna ergo idem est, q. d. Salvasti nos, et salvare nos perge. Tu es enim omnis salus nostra, tu salvator perennis.
Versus 8
8. INTER QUOS ERUNT CÆCUS, — q. d. Omne genus hominum, sine personarum acceptione e terra Aquilonis, id est e Chaldæa, redibit, etiam cæci, claudi et prægnantes, qui minime possunt iter suscipere, præsertim tam longum. Ita Chaldæus, Hugo, S. Thomas et Theodoretus.
Secundo, et potius, omne genus hominum ex terra Aquilonis, id est ex regno diaboli, per Christum redibit ad Deum et Ecclesiam, a qua per peccatum exciderat. Ita S. Hieronymus, Rabanus, Hugo, Lyranus et Vatablus. Septuaginta vertunt: Congregabo eos ab extremo terræ in solemnitate paschæ, quasi post diem paschæ Judæi egressi sint Babylone (licet nec Esdras, nec Josephus id habeant), sicut Christus in paschate occisus, multos statim collegit sibi filios. In Christo ergo verificatur hæc versio Septuaginta.
Versus 9
9. IN FLETU VENIENT. — Flebunt fideles venientes, partim præ gaudio et lætitia spirituali, ob tantum bonum et salutem; partim præ contritione peccatorum suorum; partim, ut Lyranus, præ amore et compassione Christi, pro se patientis et crucifixi. Septuaginta et Chaldæus vertunt: In fletu iverunt, scilicet in captivitatem, sed in gaudio revertentur.
ADDUCAM EOS PER TORRENTES AQUARUM, — puta per doctrinas Apostolorum et Prædicatorum, qui quasi torrentes fundent aquam gratiæ, et sanæ doctrinæ. Secundo, per Sacramenta, quæ sunt fontes gratiæ. Ita Lyranus. His deducentur fideles in viam rectam et facilem sine offendiculis. Tertio et planissime: «Adducam eos per torrentes aquarum,» id est faciam eos superare omnia obstacula, omnesque viæ difficultates, eisque quasi viam complanabo, ut omnes ad Ecclesiam expedite venire possint. Hoc est quod promittit Isaias cap. XL, 4: «Omnis vallis exaltabitur, et omnis mons et collis humiliabitur, et erunt prava in directa, et aspera in vias planas.»
QUIA FACTUS SUM ISRAELI (id est duabus tribubus) PATER, ET EPHRAIM PRIMOGENITUS MEUS EST. — «Ephraim,» id est decem reliquæ tribus, inquiunt
Versus 11
11. DE MANU POTENTIORIS, — id est de potestate tum Nabuchodonosoris, tum potius diaboli.
Versus 12
12. ET LAUDABUNT IN MONTE SION (in Ecclesia), ET CONFLUENT AD BONA DOMINI (scilicet) SUPER FRUMENTO, ET VINO, ET OLEO. — Id est ad frumentum, vinum et oleum. Ita Vatablus. Nota catachresin; per hæc enim bona terrena significantur bona spiritualia, quæ hic inchoantur, et complebuntur in cœlo. Per frumentum et vinum significatur Eucharistia: ipsa enim est «frumentum electorum, et vinum germinans virgines,» Zachar. IX, 17. Per oleum significatur Spiritus Sancti gratia et unctio: per fœtus pecorum et armentorum, multiplicatio fidelium, tum simplicium, tum sapientum.
NON ESURIENT, — q. d. Non habebunt penuriam cibi spiritualis verbi Dei, gratiæ et Sacramentorum; sed iis pascentur et irrigabuntur instar horti, juxta aquas irrigui. Est metonymia: alioqui fideles qui hæc bona comedunt, adhuc esuriunt ampliorem gratiam; sed in cœlo tolletur omnis eorum esuries, per consummatam gratiam et gloriam: inebriabuntur enim ab ubertate domus Dei, et torrente voluptatis suæ potabit eos.
Versus 13
13. TUNC LÆTABITUR VIRGO IN CHORO. — Ad litteram, ut alia taceam, videmus tot virginum turmas in cœnobiis, per choros laudes Deo canere.
Versus 14
14. INEBRIABO (q. d. Satiabo et copiose explebo) ANIMAM (id est appetitum) SACERDOTUM PINGUEDINE, — scilicet gratia Spiritus Sancti. Alludit ad victimas veteres, in quibus pinguissima pars, post eam quæ Deo cremabatur, cedebat sacerdoti, q. d. Pinguioribus victimis pascam sacerdotes novi, quam veteris Testamenti, nimirum corpore et sanguine Christi; item donis Spiritus Sancti: quibus cum repleti essent Apostoli, videbantur esse ebrii, Actor. II, 13. Ita Maldonatus. Hanc pinguedinem vidimus, et videmus in B. Dominico, Vincentio, Xaverio aliisque sacerdotibus Apostolicis.
Versus 15
15. VOX IN EXCELSO. — Hebraice, in Rama. Rama nomen est urbis ita dictæ, quod sita sit loco excelso. Ita Septuaginta, Chaldæus et alii. Urbs hæc est in tribu Benjamin, juxta Gabaa et Bethel, et per eam a Jerusalem captivi ducti sunt Judæi in Babylonem, Jerem. XL, 1.
Dices: Cur in lætitia et jubilo Propheta meminit luctus? Respondeo, ut significet majorem fore lætitiam, quæ ex tanto luctu consequetur, et in quam luctus hic desinet; dixerat enim vers. 14: «Convertam luctum eorum in gaudium;» unde subdit vers. 16: «Quiescat vox tua a ploratu,» etc.
Quæres, quisnam hic luctus et ploratus?
Primo, Origenes, homil. 3 in diversos; Auctor Quæst. novi et veteris Testamenti, apud S. Augustinum, Quæst. LXII, et Hugo, accipiunt hæc de cæde Benjaminitarum ob vim illatam uxori Levitæ, Judic. XX, q. d. Rachel, mater Benjamin, horum nepotum suorum stragem ita amavit, ut lamenta ejus audirentur in vicina urbe Rama.
Secundo, aliqui apud S. Hieronymum hæc accipiunt de lamentatione matrum in excidio Hierosolymæ per Titum.
Tertio, S. Hieronymus, Rabanus, Chaldæus, S. Thomas, Vatablus, Sanchez, a Castro et Maldonatus putant ad litteram hic agi de captivitate, vel Babylonica duarum tribuum, vel Assyriaca decem tribuum; sicque explicant: Quia, inquiunt, Rachel fuit mater tribus Benjamin, quæ fuit una ex duabus abductis in Babylonem; hinc significat matres plorantes captivitatem Babylonicam duarum tribuum. Addit R. Salomon, ideo Rachel sepultam esse in Judæa juxta Bethlehem, ut oraret pro filiis suis ea hora, qua illos ex patria sua Nabuzardan expelleret in Babylonem. Rursum, quia Rachel fuit mater Joseph, patris Ephraim, qui fuit caput decem tribuum; hinc Rachel significat hic matres in Samaria, plorantes captivitatem decem tribuum. Verum sic dicendum fuisset quod Rachel in Samaria, vel Ephraim ploraret; non autem in Rama. Rursum S. Matthæus, cap. II, 18, ait hanc prophetiam impletam esse in matribus plorantibus infantes suos, quos Herodes occidit in odium Christi: ergo non est impleta in matribus plorantibus excidium Hierosolymæ per Babylonios vel Assyrios.
Dices: In his impleta est litteraliter, in illis allegorice: eo quod matres hæ plorantes typus, aut potius simile quid fuerint illarum, infantes suos occisos plorantium, quasi dicat Matthæus: Verba Jeremiæ dicta de excidio Hierosolymæ, recte etiam quadrant infanticidio Herodis; similis enim fuit in utroque luctus et planctus matrum. Verum obstat, quod Judæi ducti in Babylonem ob sua scelera, non recte possint dici typus infantium innocentium, et Martyrum, qui non in Babylonem, sed in cælum per mortem conscenderunt. Rursum Scriptura non dicitur impleri in simili, vel cum simile quid accidit: alioquin enim diceremus omnes prophetias Jeremiæ, dictas de excidio Hierosolymæ, impletas esse in excidio Constantinopolis, et quarumvis urbium, quæ eversæ sunt: rursum passionem Christi impletam esse in passione cujusvis martyris, quod nemo dixerit. Non enim dici possunt impleri Scripturæ in sensu accommodatitio tantum: sic enim quidvis cuivis simili accommodantes, diceremur illud implere. Adde hunc sensum accommodatitium non esse intentum a Spiritu Sancto.
Dico ergo Jeremiam alludere quidem in nominibus Israel, Ephraim, Sion, terra Aquilonis, ad Babylonicam et Assyriacam captivitatem, ejusque planctum, ut dixi in synopsi capitis: revera tamen de ea non loqui, sed ad litteram loqui de planctu matrum Bethlehemitarum, ob infanticidium Herodis: toto enim hoc capite agit de tempore et Ecclesia Christi. Ita Theodoretus, Hugo, Lyranus, Vatablus et alii, imo S. Matthæus, II, 18.
Quem locum Juvencus presbyter docte ita carmine expressit:
Misero sobolis pro munere matres Horrendis graviter cœlum pulsare querelis.
Ubi nota to pro munere: hi enim infantes fuerunt quasi munus gladiatorum, et spectaculum in hippodromo puerili necati, inquit Delrio, adagio 862.
Nota per Rachel, utpote matrem, intelligi omnes matronas Bethlehem. Est metonymia, qua per personam locus aut posteri significantur. Rachel enim mater fuit Benjamin, qui cum Juda fuit mixtus, adeoque Origenes ait Herodem infantes occidisse non tantum ex tribu Juda, sed et Benjamin.
et Rachel sepulta in Bethlehem, suo corpore quasi eam possedit, ut videretur esse magna mater omnium Bethlehemitarum.
Secundo, significat amarum fuisse planctum, quia Rachel liberorum maxime fuit avida et amans, et consequenter in eorum morte maxime lugens; præsertim quia duos tantum habuit, et in unius, scilicet Benjamin, partu, dolens exspiravit in Bethlehem, ideoque eum vocavit Benoni, id est filium doloris. Addit a Castro Rachel quasi mortuam excitari ad planctum, quasi tanta sit calamitas, ut ad eam plangendam viventes non satis sint, sed oporteat mortuos ad hoc excitare.
Tertio, vox in excelso, vel in Rama, significat vocem plorantium ingentem fuisse, quæ ex alto loco diffusa, longe lateque audiretur.
Dices: Rama erat satis procul a Bethlehem; sita enim erat in tribu Benjamin juxta Gabaon, ut patet Josue XVIII, 25, et Judic. XIX, 1, 13 et 16; ergo dicendum erat: Vox in Bethlehem audita est, non in Rama: in Bethlehem enim occisi sunt infantes.
Respondeo, non tantum in Bethlehem, sed circumcirca in locis vicinis occisos fuisse infantes. Significat ergo Propheta junctus Evangelistæ Matthæo, qui eum explicat, utramque tribum plorasse in hoc infanticidio, scilicet Judam per Bethlehem, Benjamin per Rama, tantumque fuisse planctum in Bethlehem, ut in Rama exaudiretur; ibique deinde vicinorum suorum, et infantium cognatorum cædem plangerent. Erat enim Rama in confinio tribus Judæ et Benjamin, ut patet ex loco Judicum citato. Unde Maldonatus sic explicat: in Rama, id est usque ad Rama. Addit Origenes in Rama quoque et Benjamin occisos fuisse infantes, uti paulo ante dixi.
QUIA NON SUNT, — quia occisi et mortui sunt.
16. EST MERCES OPERI TUO. — Opus vocat captivitatem et servitutem, luctum et lacrymas, inquit Maldonatus, q. d. Luctum convertam in gaudium; captivitatem libertate, et rerum omnium copia compensabo. Verum quia Propheta non de captivitate, sed de infanticidio loquitur; hinc merces operis hic debet accipi merces patientiæ matrum, et martyrii parvulorum. Unde S. Hieronymus in Comment. vertit, est merces filiis tuis, q. d: Ne fleas, o Rachel, o Bethlehem, filiorum cædem; quia filii tui habituri sunt mercedem sanguinis pro Christo effusi, scilicet palmam martyrii, et pro terra Herodis inimici possidebunt regna cœlorum; sicque reversuri sunt ad terminos suos, id est ad patriam cœlestem, quando pro corpore humilitatis recipient corpus gloriosum. Hanc vocat spem novissimam («et est, inquit, spes novissimis tuis»), qua scilicet, justi patientes, et martyres in fine mundi adipiscentur vitam beatam, et gloriosam quam sperarunt, ut fulgeant sicut sol; et infantes quondam parvuli, absque ætatum incremento, injuriis, et labore corporeo, resurgent in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi, inquit S. Hieronymus.
Unde nota: Non ait: Est merces voluntati tuæ: hanc enim habere non potuerunt infantes, sed «est merces operi tuo,» id est morti et martyrio tuo. Sub opere enim passionem intelligit. Pari modo etiamnum infantes christiani qui in odium Christi a Judæis vel infidelibus occiduntur, sunt martyres, et martyrii palmam merentur, non ex aliquo voluntatis actu, quem habere nequeunt, sed ex ipso opere martyrii. Sicut enim Deus ex sua liberalitate constituit sacramentum baptismi infantibus, ut eo justificentur ex opere operato: ita eisdem constituit eadem de causa martyrium. Unde Theologi docent martyrium infantes purgare a peccato originali, eosque justificare quasi ex opere operato. Est enim hic baptismus non aquæ, sed sanguinis. Ita Ecclesia colit S. Simonem infantem Tridentinum a Judæis die veneris sancto in odium Christi excarnificatum. Ita inter martyres Trevirenses colit et infantes, qui in communi totius urbis strage pariter cæsi sunt. Item infantes combustos in illa Phrygiæ civitate, quæ ob Christi fidem jussu Diocletiani cincta, et succensa, cum omnibus incolis conflagravit, de qua Eusebius, lib. VIII Histor. cap. XI. Ita ut martyr colitur puerulus ille, qui tempore Justini Imperatoris ad pyram pro christianis a Judæo Dunaan in Nagran Arabiæ urbe accensam accessit, cumque matrem in eam injectam videret, mox et ipse in eamdem se injecit, et exustus est. Illustrem hanc historiam fuse narrat Baronius, anno Christi 522.
Vere et eleganter S. Augustinus, serm. I De Innocent.: «Nascente, ait, Domino luctus capit, non cœlo, sed mundo: indicitur matribus lamentatio, angelis exsultatio, infantibus transmigratio. Deus est qui ortus est: Innocentes illi debentur victimæ, qui venit damnare mundi malitiam. Agni debent immolari, quia agnus futurus est crucifigi, qui tollit peccata mundi. Sed oves ululant matres, quia agnos perdunt sine voce balantes. Grande martyrium, crudele spectaculum.» Et inferius: «Pignora sunt, non credita, sed creata: non posita, sed exposita. Miscebatur lamentatio matrum, et ad cœlum transibat oblatio parvulorum.» Prudentius quoque in hymno eorumdem:
Salvete, ait, flores Martyrum, Quos lucis ipso in limine Christi insecutor sustulit, Ceu turbo nascentes rosas. Vos prima Christi victima, Grex immolatorum tener, Aram ante ipsam simplices Palma et coronis luditis.
Exstat hic Romæ in templo S. Stephani rotundo de iisdem tetrastichon, quod quia pium est et festivum, hic adscribam:
Sinceræ animulæ, candidi puelluli, Vix nata nato dant Deo corpuscula; Pugnantque inermes, et relicta parmula, Vincunt cohortes, quas ferire nesciunt.
Jam pulchriores liliis et gemmulis, Jam clariores igneis scintillulis, Beata mulcent voculis sedilia. Ferox tyrannus, ferrique pectoris, Qui parricidas intulit vobis manus, Ferrumque sacris polluit cerviculis. Heu! sic avicula tollitur de nidulis, Matrisque rapitur sic papillis hinnulus, Recensque nati sic leguntur flosculi.
dolorem et detestationem. Ita S. Hieronymus et Rabanus. Hinc patet conversionem nostram incipere a Deo, Deique gratia liberum arbitrium præveniente; ait enim Propheta: «Converte me, et convertar.» Ita contra Pelagianos passim docet S. Augustinus, tom. VII, et ex eo Concilium Tridentinum.
SUSTINUI OPPROBRIUM ADOLESCENTIÆ, — lasciviæ meæ, et peccatorum, quæ adolescens feci. Est catachresis: adolescentia enim cupiditatibus, ignorantia et peccatis est plena; vel dies adolescentiæ, ad litteram accipe dies superiores, cum recens erat fœdus conjugii Judæorum cum Deo, in deserto sub Mose. Aut, ut Maldonatus, adolescentiam suam vocat omne tempus, quo nondum a Deo castigatus erat; sed ut juvenculus indomitus non ferebat jugum obedientiæ.
Versus 18
18. AUDIVI EPHRAIM TRANSMIGRANTEM. (Est vox Dei de Ephraim, id est decem tribubus in captivitate
Versus 20
20. SI FILIUS, — to si speciem habet interrogantis, sed vim asseverantis. Respondet enim Deus Ephraim pœnitenti, et quasi in ejus ruit amplexus, q. d. «Si,» id est numquid non, postquam Ephraim pœnitentiam egit, ego oblitus sum omnium peccatorum adolescentiæ ejus, atque recordatus sum amoris, quo eum olim sum prosecutus: ideoque eum quasi filium habeo in pretio, honore et deliciis, et, ut Hebræa habent, ipse mihi est puer deliciarum; Chaldæus, puer amabilis, quem semper in oculis mente et memoria gero? Ita S. Hieronymus et Rabanus. Ita S. Magdalena, S. Maria Ægyptiaca, S. Pelagia, S. Paulus, S. Matthæus pœnitentes fuerunt pueri deliciarum Deo et Christo. Vide hic quid faciat pœnitentia, scilicet ut peccatores antea Deo exosi, jam sint ipsi in deliciis.
IDCIRCO CONTURBATA SUNT VISCERA MEA, — q. d. Ita tenere eum amo, ut non possim ejus meminisse, quin viscera mea commoveantur ex intima commiseratione.
Versus 21
21. STATUE TIBI SPECULAM. — Putant aliqui hæc dici Judæis euntibus in Babylonem, ut scilicet in via qua ducuntur, passim lapides in titulos et speculas erigant, ut quasi brevi redituri, sciant viam qua redire debeant. Eosdem lapides vocat amaritudines, id est signa amari laboris et doloris, quem passi sunt Hebræi, cum illa via captivi ducerentur in Babylonem. Ita Sanchez et Maldonatus. Verum loquitur Propheta Ephraim, id est decem tribubus, quæ nunquam redierunt e captivitate, uti notat S. Hieronymus. Sensus ergo est, «statue tibi speculam,» q. d. Vigila, et speculare quid sit peccatum, quam amarum sit reliquisse Dominum, quæ mala præsentia et æterna tibi inde provenerint, quam felix eras ante peccatum: hinc «pone tibi amaritudines,» id est conterere, dole et plora amare. Rursum speculare quid tibi peccati et miseriæ fuerit occasio, ut eam deinceps caveas. Vide S. Gregorium, XXXI Moral. cap. XXXI. Secundo, ut S. Hieronymus, statue tibi speculatores (hos enim quoque significat Hebræum ציונים tsiunim), qui tibi prænuntient advenire per Christum tantam rerum omnium felicitatem; et plange antiqua pec-
Deum decebat hujusmodi nativitas, qua nonnisi de virgine nasceretur: talis congruebat et virgini partus, ut non pareret nisi Deum.»
Miraculum enim incarnationis in ea peractum multa in se miracula complectitur. Primum est, virgo integra virginitate concipit. Secundum, Spiritus Sanctus virginem obumbrat; corpus infantis temporis puncto efformat, animamque mirabilem infundit. Tertium, corpus et anima eodem temporis puncto cum Verbi persona copulantur. Quartum, Deus fit homo. Quintum, infans omni sapientia pollet. Sextum, absque peccato originario omni gratia plenus concipitur. Septimum, infantis sanctissima anima, protinus ut creata est, Dei essentiam videt, simulque se Deo ad crucem et mortem pro hominibus offert. Quænam unquam majora miracula orbis vidit? Vidit olim tempore Josue solem stantem, tempore vero Ezechiæ retrogredientem: at nunc videt Deum seipsum exinanientem. Vidit olim in igne conservatam rubi viriditatem: nunc videt in conceptione conservatam matris virginitatem. Vidit Aaronis virgam subito sine humana cultura florentem: nunc videt Jesse virgam absque humana opera optatum mundo fructum parturientem. Vidit virgam Mosis in serpentem commutatam: hic videt Deum in hominem peccatoribus similem transformari. Videt mare Rubrum aperiri et findi: hic videt Deum virginis utero clausum. Vidit manna e cœlo depluens: hic videt Verbum Patris e cœlo in gremium Deiparæ descendere. Vidit Eliam in cælum ascendere: hic videt naturam humanam ad deitatem ascendere, Verbique æterni supposito copulari. Merito ergo Deiparæ accinit Ecclesia:
Tu quæ genuisti, Natura mirante, tuum sanctum Genitorem.
Denique S. Thomas, I part., Quæst. XXV, art. 6, quærit: «Utrum possit Deus meliora facere ea quæ fecit?» ac respondet: «Potest Deus quavis re a se facta meliorem simpliciter facere:» excipit tamen tria in responsione ad 4, scilicet incarnationem Christi, maternitatem Deiparæ, et beatitudinem hominis. Non enim potest facere Deus meliorem hominem, quam sit Deus homo; nec matrem meliorem, quam sit mater Dei; nec beatitudinem meliorem, quam sit visio et possessio Dei. Nam «humanitas Christi, inquit, ex hoc quod est unita Deo; et beatitudo creata, ex hoc quod est fruitio Dei; et B. Virgo ex hoc quod est mater Dei, habent quamdam dignitatem infinitam ex bono infinito, quod est Deus: et ex hac parte non potest aliquid fieri melius eis: sicut non potest aliquid melius esse Deo.» Ecce hoc est novum et omnibus sæculis inauditum quod in Deipara creavit Deus.
Quare S. Ephrem, orat. De Laud. B. Virginis, eam vocat «præstantissimum orbis miraculum.» Alii vocant eam «sacratissimum monstrum, cœleste prodigium, miraculum miraculorum:» quin et S. Joannes, Apocal. XII, 1, vocat eam «signum
cata, para viam Christo, et rectas fac semitas ejus, ut ait S. Joannes Baptista: recta enim reverti te faciam ad civitates tuas, quas captiva deseruisti, puta in Samariam, Sion et Jerusalem, non corporalem, sed spiritualem; scilicet ad Ecclesias Christi, quæ toto orbe in singulis provinciis erigentur et constituentur. Proprie etiam, si vis, ex Assyria revertere ad civitates tuas in Samaria, ubi videbis et gaudebis Ecclesias Christianas erectas, florere omnibus bonis spiritualibus; hæ enim primæ susceperunt Apostolos et Christianismum, ut patet Actor. VIII; ideoque præ aliis hic Propheta alloquitur Ephraim et Samaritas, eosque ad hoc gaudium suum invitat.
Anagogice, per civitates has accipe Ecclesias et choros justorum in cœlis.
Moraliter disce hic, volenti se a peccato convertere, conscendendam esse speculam, ut animum in cœlum ad cœlestia et divina attollat, indeque despiciat hoc terræ punctum, et terrena omnia quæ ad peccatum alliciunt: ac deinde ponat amaritudines, hoc est dolorem cordi, lamenta et pœnas corpori infligat, ut æternas gehennæ amaritudines redimat et evadat.
Aliter Lyranus, ut sint verba Christi, q. d. Speculare mysterium incarnationis, et palmas Innocentum martyrum, quæ fuerant signa jam nati Christi, et dirige cor tuum ad viam mei Evangelii, in qua ego Christus ambulavi.
DIRIGE COR TUUM IN VIAM RECTAM. — Vere S. Augustinus in Sentent. num. 245: «Rectum, ait, cor cum Deo est, quando propter Deum quæritur Deus.»
Versus 22
22. USQUEQUO DELICIIS DISSOLVERIS? (q. d. Quousque, o Ephraim, per delicias et impietates vagaris, a Deo tuo fugis, ad Gentium deos et reges discurris? respice quod dicam, in quo sita sit tua beatitudo, unde exspectanda sit tuæ miseriæ salus, tuæ captivitatis, non sub Salmanasar, sed sub diabolo, liberatio. Audi quod nunquam audisti, novam ini viam et vitam:) QUIA NOVUM CREAVIT DOMINUS (id est novam et inauditam rem faciet, quasi novum creationis opus, scilicet opus incarnationis et nativitatis Christi, sine opera virili. Ita Rabanus, atque hoc est quod sequitur): FEMINA CIRCUMDABIT (Arabicus, vivificabit) VIRUM. — Novum hoc multa nova et mira complectitur, inquit S. Bernardus, homil. 2 Super Missus est: «Quia in eo, inquit, agnoscitur longitudo brevis, latitudo
magnum quod apparuit in cœlo.» Porro S. Fulgentius, serm. De Laudibus B. Mariæ: «Crevit, ait, partu integritas, et virginitas ampliata est potius, quam fugata.»
Merito ergo exclamat S. Bernardus, serm. 1 in Vigilia Nativit.: «O partus solus sine dolore, solus nescius pudoris, corruptionis ignarus; non reserans, sed consecrans virginalis uteri templum! O nativitas supra naturam, sed pro natura miraculi excellentiam superans, sed reparans virtute mysterii! Fratres, generationem istam quis enarrabit? Angelus nuntiat, virtus Altissimi obumbrat, supervenit Spiritus: Virgo credit, fide concipit, virgo parturit, virgo permanet: quis non miretur? Nascitur Altissimi Filius, Deus de Deo, genitus ante sæcula, nascitur Verbum infans: quis vel satis miretur?»
Quocirca Franciscus Mayro Doctor Parisiensis qui Illuminati cognomen meruit, serm. De Annuntiatione, docet majus opus potentiæ Dei esse incarnationem quam creationem: Plus enim, inquit, distat Deus et homo, quam universum et nihil: in incarnatione enim est infinita distantia positive inter Deum et hominem; at in creatione, quamvis ex parte subjecti dicatur infinita distantia, quia fit ex non subjecto; ex parte tamen creaturæ productæ, quæ habet perfectionem finitam, positive est finita distantia. Quare plus est facere de homine Deum, quam de nihilo ens. Merito ergo S. Cyprianus, serm. 3 De Nativit.: «O Domine, inquit, quam admirabile est nomen tuum! vere tu es Deus, qui facis mirabilia. Non modo mundi hujus staturam admiror, non terræ stabilitatem, non singulos dies, non solem, etc.: miror Deum in utero Virginis, miror Omnipotentem in cunabulis; miror quomodo Verbo Dei caro adhæserit, quomodo incorporeus Deus corporis nostri tegumentum induerit, etc. Hic solus me complectitur stupor, et cum Habacuc cano: Consideravi opera tua, et expavi.»
Hæc sunt nova mira, quæ prædixerat Jeremias: «Novum fecit Dominus super terram: Mulier circumdabit virum.» Et S. Leo, serm. 2 De Nativit.: «Ingreditur hæc infima Jesus Christus, etc., novo ordine, nova nativitate. Novo ordine, quia invisibilis in suis, visibilis factus est in nostris; incomprehensibilis, voluit comprehendi; ante tempora manens, cœpit esse ex tempore; universitatis dominus servilem formam obumbrata majestatis dignitate suscepit: impassibilis Deus, non dedignatus est homo esse passibilis; et immortalis, mortis legibus subjacere. Nova autem nativitate genitus est, conceptus a virgine, natus ex virgine sine paternæ carnis concupiscentia, sine maternæ integritatis injuria.» Quocirca Damascenus, serm. 1 De Nativit., Deiparam vocat «miraculorum officinam,» imo «abyssum.» Ipsa ergo est portentum sæculorum, stupor naturæ, prodigium universi. O rem novam, nunquam visam, nunquam auditam, nunquam videndam, nec audiendam! Femina Deum concipit, Deum parit, qui est vir, imo
gigas æternitatis et immensitatis, utpote expandens se per omnia locorum, æque ac temporum spatia, quique cœlum et terram sustinet, imo palmo concludit: nec Deus aliquid patitur, nec femina a divinæ majestatis radiis consumitur, nec virginitas deperditur: «A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris,» ait S. Augustinus. Natus est Christus Deus de Patre in cœlis; idem natus est homo de matre in terris; de patris immortalitate, de matris integritate; de patre sine matre, de matre sine patre; de patre sine tempore, de matre sine semine; de patre principium vitæ, de matre finis mortis; de patre ordinans omnem diem, de matre consecrans istum diem, quo parvulus natus est nobis, et filius datus est nobis.
FEMINA CIRCUMDABIT VIRUM. — Chaldæus vertit: Lex quasi femina, custodiet quasi vallum virum, id est, populum Israel, ne ab hostibus capiatur; sed hoc figmentum est longe petitum, æque ut illud R. Juda, qui apud R. Salomonem vertit: Femina convertetur in virum, hoc est, inquit, Synagoga, quæ debilis erat ut femina, fiet fortis ut vir, et ut vir dividet ac possidebit terram hostium.
Secundo, Septuaginta vertunt: Creavit te Dominus salutem in plantationem novam: in salute tua circuibunt homines; et Theodotion: Creavit Dominus salutem novam: in salute circuibit homo; quasi dicant: Femina, id est salus, circumdabit populum Israel. Jam salus est salvator Christus, quem Deus ex virgine concipi faciet, quem omnes sequentur et colent, ut ita ex eo nascatur nova plantatio, id est novæ plantæ, nova progenies fidelium.
Tertio, alii תסובב tesobeb, vertunt passive, scilicet non, circumdabit, sed circumdabitur: est enim poel, quod tam passivum quam activum est, sicque explicant, q. d. Justis et fidelibus quasi sponsis, circumdabitur Christus.
Quarto, R. Davidem secutus Oleaster, Can. IV in proæmio Geneseos, ex eo quod præcedit: «Revertere, virgo Israel, revertere ad civitates tuas.» Femina, inquit, est Synagoga, quæ antea Deum fugiebat, jam vero per Christum conversa, eum sequetur et amplexabitur: sed hoc non est novum, quia sæpe factum. Huc pertinet explicatio Sanchez: Femina, id est Synagoga, quæ quasi sponsa Dei, adulterata est cum idolis, ideoque a Judæa in Babylonem est abducta, rursus circumdabit virum, hoc est, redibit ad sponsi domum et thalamum, id est Hierosolymam, et ad templum Dei revertetur.
Quinto, Calvinus explicat, q. d. Judæi capti et debiles ut femina, circumdabunt, id est obsidebunt et prævalebunt, viro, id est Chaldæis. Sed et hoc, uti commentum, ita falsum est: nec enim Judæi prævaluerunt Chaldæis. Mirum est Calvinum hic et alibi ita agere patronum Judæorum, atque hæc loca a sensu Christianorum ad sensum Judæorum detorquere. Sane non immerito scriptus in eum est liber hoc titulo: Calvinus judaizans.
Plane enim simili modo exponit Judæorum modernorum Achilles, R. Abrabanel: Synagoga, inquit, jam debilis tempore Messiæ, circumdabit virum, id est gentilitatem gentesque omnes, eisque dominabitur, quæ ipsi jam dominantur; sicut vir dominatur feminæ. Verum nihil horum est novum, quia sæpius hæc facta sunt. Nihil etiam horum est litterale, sed omnia mystica, ac a Judæis fere conficta, ad veritatem litteræ de Virginis partu evitandam, imo evertendam: nam longe aliud est feminam circumdare virum, quam feminam converti in virum, aut dominari viro, aut ad eum reverti.
Dico ergo plane et genuine: «novum,» hoc est novus homo, scilicet homo Deus, ex nova virgine matre, nova generatione, scilicet absque viri semine, sola Spiritus Sancti creatione productus, ut hic dicitur, q. d. Femina, id est B. Virgo, circumdabit, et utero suo claudet virum, hebraice גבר geber, id est illum fortem et potentem virum, sive heroem (unde aliqui pro geber legunt גבר gibbor, id est fortis) quem Gabriel et nomine et sua legatione annuntiavit B. Virgini. Gabriel enim ex גבר geber, et אל el componitur, significatque fortitudinem Dei, vel fortem Deum. «Circumdabit ergo virum,» id est Christum, qui cum Deus sit, nullis locis aut terminis concludi potest. Secundo, quia licet Christus, qua homo conceptus et nascens, modo, statura et ætate sit infans, est tamen a primo suæ conceptionis instanti vir, sapientia, gratia et gloria perfectus. Tertio, quia Christus puer est vir fortis, qui jam tum dæmonem et omnes hostes prostravit, Isaiæ IX, 4; hic enim infans erit Deus, fortis, princeps pacis, pater futuri sæculi: qui novo orbi novam legem, novum fædus, et nova omnia dabit. S. Hieronymus, Rabanus, Hugo, D. Thomas, Lyranus, S. Augustinus, serm. 9 De Tempore, S. Cyprianus, serm. De Nativitate Domini: estque communis hæc Patrum, Interpretum et Doctorum orthodoxorum explicatio, quin et R. Haccados, et aliorum Rabbinorum, quos citant a Castro et Galatinus, lib. VII, cap. XIV.
Nota primo: Verbum circumdabit apprime virginitatem B. Mariæ in conceptu explicat, q. d. Hæc femina fætum non a viro accipiet (erit enim virgo), sed intra se cœlitus datum claudet in modum circuli, undequaque integri et perfecti, nulla vel minima scissione violati: hac de causa Cant. IV, 12, vocatur ipsa «hortus conclusus, fons signatus.» Centrum ergo est Christus, circulus Virgo.
Eamdem virginitatem Deiparæ, ex voce novum, colligunt R. Haccados et R. Josue apud Galatinum, lib. VII, cap. XIV. Si enim mulier circumdet virum, id est masculum, non est novum, sed quotidianum. Novum autem est, quod virgo circumdet masculum. Sicut ergo novum fuit quod prima femina, scilicet Eva, creata sit ex viro, puta ex costa Adami: ita et magis novum est, quod secundus Adam, scilicet Christus vir, conceptus et creatus sit ex secunda femina et virgine Deipara. Itaque sicuti prima virgo (Eva) formata est ex primo virgine (Adamo): ita vice versa secundus virgo (Christus) formatus est ex secunda Virgine (B. Maria).
In Hebræo est pulchra paronomasia et antithesis inter שובבה scobeba, id est aversatrix, rebellis, et, ut Noster vertit, vaga filia Sion; atque תסובב tesobeb, id est amplectetur, circumdabit, q. d. Deus: Quousque, o filia Sion! me maritum, imo Deum tuum, aversaris et fugis? quousque per idola vagaris quasi meretrix? Ecce ego ex te creabo filiam et feminam feminarum, reginam cœli et terræ, quæ me virum Deum tuum non fugiet, sed amplexabitur, ut vertit Syrus, et tam animo quam utero suo stringet et circumdabit. Imitare hujus loci voces veluti singulari exquisitione ponderatæ sunt.
Audi S. Augustinum, serm. De Natali Domini: «Homo, ait, factus est hominis factor, ut sugeret ubera regens sidera, ut esuriret panis, ut sitiret fons, dormiret lux, ab itinere via fatigaretur, falsis testibus veritas occultaretur, judex vivorum et mortuorum a judice mortali judicaretur, ab injustis justitia damnaretur, flagellis disciplina cæderetur, spinis botrus coronaretur, in ligno fundamentum suspenderetur, virtus infirmaretur, salus vulneraretur, vita moreretur.» Hæc sunt nova et portenta inclusa in hac sententia: «Femina circumdabit virum.»
Eucharistia circumdabit, et vero complectetur ipsum Christum totum quantus quantus est. Verum hæc expositio uti nova, ita non litteralis, sed symbolica videtur.
23. BENEDICAT TIBI, — q. d. Israelitæ venient ad Ecclesiam Christi, illi bene precabuntur, dicentes: O habitaculum, vel pulchritudo (utrumque enim significat vox Hebræa נוה neve) justitiæ, o mons sanctitatis, benedicat tibi Dominus, id est multiplicet habitatores tuos, et beneficiis ornet.
Nota: Non Dominus, scilicet Christus, ut volunt S. Hieronymus, Hugo, S. Thomas, sed Ecclesia per Christum dicitur hic (ut recte notavit Rabanus, Lyranus et Vatablus) felix, eo quod sit habitaculum justitiæ, quia in ea sunt Christus et omnes justi: item fides et Sacramenta, quæ justificant; quod nec lex vetus, nec alia aliqua habuit. Secundo, dicitur mons sanctitatis, id est omnis gratiæ, virtutum et perfectionis. Tertio, dicitur quod in ea pax sit et concordia agricolarum, pastorum, civium et omnium hominum. Hi ergo sunt fructus incarnationis Christi, seu ejus quod dixit: «Femina circumdabit virum.»
Versus 24
24. ET HABITABUNT IN EO, — monte, q. d. Locus capacissimus erit Ecclesia, omnes omnium ordinum homines in ea poterunt habitare. Vide Isaiæ cap. LIV, 2 et sequent.
Versus 25
25. INEBRIAVI ANIMAM LASSAM, ET OMNEM ANIMAM ESURIENTEM SATURAVI. — «Lassam,» id est sitibundam et famelicam bonorum et terrenorum, ait Lyranus, vel potius, ut S. Hieronymus, justitiæ et salutis. «Inebriavi,» id est inebriabo et saturabo cœlesti doctrina, gratia et consolatione. Unde hebraice est, animam mæstam explevi, scilicet gaudio, id est consolatus sum.
Unde R. Elias apud Galatinum, lib. VII, cap. XIV, roganti cur tamdiu adventum suum distulisset Messias? Respondet, quia ante B. Virginem non erant in Israel virgines, ex quibus nasceretur: omnes enim corruptæ erant vel a maritis, vel a mœchis. Venit ergo S. Maria virgo, ut harum virginum corruptionem sanaret, et sponsum virginum in uterum suum mundumque pelliceret. Et hoc est novum quod creavit in ea Dominus. Facessat hic ergo Helvidius, ejusque asseclæ; Herostratus, ut famam et nomen æternum sibi pararet, noctu celeberrimum Dianæ templum Ephesi incendit, teste Valerio Maximo, libro VIII, cap. XV. Ita Helvidius, ut novi doctoris nomen assequeretur, non fanum falsæ Dianæ, sed illud sacratissimum divinæ Virginis templum incendio suæ hæreseos tollere conatus est, docens eam non mansisse virginem in conceptu et partu Christi. Idem facit Calvinus, Lutherus aliique Novantes, qui asserunt duo corpora non posse esse in eodem loco, ut se invicem penetrent, ne quidem Dei virtute.
Sensus ergo totius hujus loci: «Usquequo deliciis dissolveris, filia vaga? quia creavit Dominus novum,» etc., est, q. d. Consentaneum plane est, ut omnes homines abdicatis deliciis omnibus, concupiscentiis et peccatis, novam vitam suscipiant, castitatem colant, laxamque ac dissolutam vivendi rationem Evangelica disciplina stringant et coerceant; quando Deus tantam novitatem est effecturus, ut Filium suum hominem propter homines factum, uteri virginalis angustiis concludat. Arc-
tet se superbus, densetque et restringat animi sui celsitudinem, suum fastum, iram, invidiam: quando Deus altus et immensus, ad Virginis uterum, et corpus infantile se arctavit, depressit et restrinxit. Pari modo gulosus stringat et refrenet suam gulam, lascivus suam libidinem, avarus sitim auri, etc.
Itaque tria potissimum ex mysterio incarnationis colligit Jeremias. Primo, oportere nos morum licentiam arctiore disciplina constringere, cum Deus ille sempiternus et immensus sese intra feminæ uterum hac de causa clauserit; hac enim de causa ait: «Usquequo deliciis dissolveris, filia vaga?» Secundo, oportere nos spretis illecebris castitatem et puritatem amplecti; cum Deus eam ita adamarit, ut matrem suam voluerit esse virginem. Tertio, ut novam vitæ rationem in omni virtutum genere ineamus; cum Deus tam novum propter nos miraculum effecerit, ut virgo hominem Deum in utero gestaret. Hoc enim postulat tanti operis et beneficii, scilicet incarnationis nobis collatæ, magnitudo.
Denique Alcazar in Proæmio Apocal. not. XIX, num. 6 et 7, hæc verba explicat de veritate Eucharistiæ, q. d. «Femina circumdabit virum,» id est
Notat S. Hieronymus tacito nomine jam Deum, jam populum, jam Jeremiam loqui; est enim quasi dialogus: hic loquitur Deus.
26. IDEO QUASI DE SOMNO SUSCITATUS SUM. — Est vox vel populi, ut vult S. Hieronymus, vel potius, ut Rabanus, Hugo, Lyranus et Vatablus, Jeremiæ, q. d. O Domine, tu me quasi de gravi somno mala populi cogitantem, et mæstum excitasti, dum tam jucundis de Christo promissis exhilarasti, ut deinceps somnus mihi sit placidus et dulcis futurus.
Paulo aliter Vatablus explicat, q. d. Cum vidi per somnium prophetiam illam de Christo venturo, evigilavi protinus, et recordatio talis somnii mihi fuit gratissima.
Aliter quoque explicat Isidorus, ut sint verba Christi, q. d. Ut hæc bona jam dicta hominibus provenirent, ideo de somno mortis evigilavi, et suscitatus, mortis meæ somnum brevem et dulcem reputavi.
Versus 27
27. SEMINABO DOMUM ISRAEL SEMINE HOMINUM, ET SEMINE JUMENTORUM. — Id est, ut Chaldæus: Multiplicabo Israel hominibus et jumentis, q. d. Dabo Christi doctrinam accommodatam et congruam tam hominibus, id est sapientibus, quam jumentis, id est insipientibus; ut rudes æque ac docti
in Christo renascantur, alantur et crescant. Ita S. Hieronymus. Hoc est quod ait Psaltes: «Homines et jumenta salvabis, Domine.»
Versus 29
29. PATRES COMEDERUNT UVAM ACERBAM. — Est proverbium, significans filios innoxios puniri propter peccata, non Adami, sed aliorum, et suorum proprie parentum, quod Judæis in captivitate in ore erat. Putabant enim ipsi se puniri ob vitulum aureum, a patribus adoratum in deserto, et ob alia parentum, præsertim Manassis, peccata, IV Reg. XXI, 11. Ita Theodoretus. Vide dicta Ezech. XVIII, 2.
Deus hoc proverbium hic elidit promittitque et sancit, ut filii non portent, nec luant scelus parentum, sed quisque proprium dependat. Censent veteres hanc promissionem pertinere ad novum Testamentum, et præstitam esse per Christum. Ita S. Augustinus, lib. VI Contra Julian. cap. XII; Leo, epist. 84; Gregorius, XV Moral. cap. XXII; Thomas, III, Quæst. LXXXI, art. 2, ad 1. Quod intellige allegorice, et plene ac perfecte. Christus enim etiam Adæ culpam originalem in Christianis per baptismum abolet. Nam alioqui ad litteram hæc dici Judæis, patet ex ipso sermonis decursu.
Aliter explicat Vatablus, q. d. Christiani non accusabunt parentes, ut Judæi, sed humillime omnes suas afflictiones sibi suisque peccatis imputabunt, dicentes: «Mea culpa.»
Versus 31
31. FŒDUS NOVUM, — novum Testamentum. Hoc loco revincuntur Judæi, qui volunt veterem legem et judaismum non esse antiquandum, sed semper duraturum. Nam, ut ait Apostolus, Hebr. VIII, Jeremias, dicendo novum, antiquavit vetus. Unde et veteres Rabbini apud Galatinum docent per Messiam legem esse innovandam, id est novam inducendam, puta Evangelicam; atque Messiam pro circumcisione corporali et Mosaica, inducturum circumcisionem spiritualem cordis et mentis, uti ait hic Jeremias.
Versus 32
32. IN DIE QUA APPREHENDI MANUM EORUM, — q. d. Israelem, non quasi servum, sed quasi puerum manu ducens, tanquam pater, Ægypto eduxi, et ab eductione hac die quinquagesima, scilicet in Pentecoste, legem ei dedi, et fædus inii, ut Judæi, memores tantæ liberationis, illud exacte servarent.
ET DOMINATUS SUM EORUM, — q. d. Judæi pactum meum violarunt, cum tamen eis offerrem et promitterem, quod essem eorum Dominus, et, ut hebraice est, sponsus et maritus: hic enim Hebræis vocatur בעל baal: unde Vatablus vertit: Et ego functus sum officio veri sponsi erga illos. Potest secundo, cum S. Hieronymo, Rabano, S. Thoma, Lyrano sic verti et explicari, q. d. Ego quasi Dominus punivi eos, et neglexi, ut habent Septuaginta, quos sequitur S. Paulus, Hebr. VIII, 9. Hæc est prima differentia, inquit Maldonatus, quam assignat inter novum Testamentum et vetus, scilicet, quod vetus irritum factum sit et abolitum, novum nunquam abolebitur. Secunda est, quod in veteri Deus dominatus sit, id est severitate usus: «Lex enim
iram operatur," Rom. IV, 15, in novo autem benévole cum fidelibus acturus sit in spiritu amoris: quia filii sui morte placabitur. Tertia est, quæ sequitur:
33. HOC ERIT PACTUM, ETC., DABO LEGEM MEAM IN VISCERIBUS EORUM. — Nota: Sicut pactum et fœdus vetus Deus iniit in Sina cum Hebræis, Exod. XIX et XXIV, quo obligavit se fore Hebræorum Deum et protectorem, et daturum eis terram Chanaan, sub hac conditione: Si populus sibi obediret, et suas leges servaret; illudque fædus confirmatum fuit Exodi XXIV, victimarum sanguine et epulo communi paciscentium; nam Moses et Aaron vice Dei, cum populo ex victima fæderali comederunt: Moses enim erat hic quasi fecialis, et mediator Dei et populi; simili ratione et modo fœdus novum Deus iniit cum Christianis, cujus fecialis et pater patratus est Christus, quo fœdere Deus toto Evangelio obligat se daturum Christianis suam gratiam, remissionem peccatorum, amicitiam, adoptionem in filios, omnem opem et præsidia ad bene operandum et vivendum, et tandem hæreditatem ipsam vitæ æternæ, sub hac conditione: Si sibi obediant, si Christi fidem et legem, quæ brevis et facilis est, scilicet fidei et Sacramentorum, recipiant et observent. Hinc dicitur novum; quia nova affert promissa, præcepta, Sacramenta, novam gratiam, novam vitam, novum hominem.
Nota secundo: Hoc fœdus novum Christus, uti instituit, ita et confirmavit, primo et proprie, sanguine suo, faciens se victimam in cruce; secundo, epulo Eucharistiæ, quod omnibus ad finem usque mundi communicat. Non ergo in monte tantum longo illo sermone, quem habet Matthæus, cap. V, VI, VII, ut vult Theodoretus, sed tota vita sua, et toto Evangelio hoc fœdus instituit Christus: ubi paciscentes sunt Deus et Apostoli, aliique Christiani: fecialis est Christus.
Nota tertio: Sicut vetus fœdus in monte Sina in Pentecoste, ita novum in Sion in Pentecoste promulgatum est: et sicut in veteri data est lex Mosis in tabulis lapideis, quasi conditio fœderis; ita in novo data est lex Christi, sed in tabulis cordis: illa penicillo, hæc spiritu Dei vivi scripta; quia per Christum gratia et charitas diffusa est in cordibus nostris, puta in libera voluntate nostra, per gratiam prævenientem, comitantem et sanctificantem: non ergo tollitur hic liberum arbitrium, ut vult Calvinus, sed omnino præsupponitur in voce libera; et quia, ut dixi, fœdus hoc, uti et aliud quodvis, requirit conditionem ex parte nostra, scilicet ut libere obediamus Deo vocanti, et gratiæ ejus cooperemur, justitiam sectemur, et in ea perseveremus, si hæreditatem cœlestem adipisci velimus. Sicut ergo Moses de Sina descendit ad populum, tabulas legis portans, sic Apostoli de Sion Spiritum Sanctum, ejusque dogmata et dona mente portantes, descenderunt ad omnes gentes, eaque illis proposuerunt et communicaverunt.
Tertio, S. Hieronymus sic explicat, q. d. Non docebit vir proximum, unum esse Deum, idola non esse colenda: hoc enim omnes scient in lege nova; cum in veteri Gentiles, et etiam Judæi sæpe, idola coluerint.
Quarto, S. Thomas explicat, q. d. In lege nova non quærent Judæos aut philosophos magistros, nec philosophicas rationes, ut ad Dei cognitionem veniant; sed S. Scripturam, Apostolos, similesque divinos doctores et præcones adibunt.
Quinto, S. Chrysostomus, Theophylactus, Œcumenius, in cap. VIII ad Hebr., S. Augustinus, De Gratia Christi, cap. XII, exponunt, q. d. Ea erit facilitas et gratia legis Evangelicæ, ut non sit opus magno labore ad discendum necessaria ad salutem; adeo ut et pueri, uti videmus, statim ea capiant: quia præcepta erunt pauca, et accedet Dei doctoris magna illuminatio. Et hoc maxime vult dicere Jeremias, scilicet tantam fore Spiritus Sancti in lege nova illustrationem, tamque obvium ejus impulsum ad credendum, sperandum, amandum, ut externa fidei prædicatio, præ illa interna voce Spiritus Sancti parum et quasi nihil esse videatur; nam externam patet etiam requiri: quia ad hoc posuit Deus in Ecclesia pastores et doctores, Ephes. IV, 11. Simile est I Joan. cap. II, 27, ubi vide S. Augustinum.
Nota: «Cognoscent,» id est proprie noscent, et cognitum colent, timebunt et amabunt. Est metalepsis. Quare recte ait hic S. Hieronymus: «Notitia unius Dei omnium virtutum possessio est.» Rursum Æschylus: «Qui fructuosa, non qui multa scit, sapit.» Et Lactantius, lib. II Institut.: «Plus sapit interdum vulgus: quia tantum quantum opus est, sapit.» Et Seneca, epistola 89: «Plus scire velle quam satis sit, intemperantiæ genus est.»
Nota hic quatuor bona, quæ Deus promittit in novo Testamento: promittit enim primo, quod dabit et inscribet legem suam in cordibus nostris; secundo, quod erit nobis in Deum, nosque erimus ei in populum; tertio, quod omnes cognoscent Dominum; quarto, quod propitiabitur peccatis nostris.
DABO. — Nota: Res quam novo suo fœdere et testamento nobis promisit Deus, est Spiritus Sanctus, sive lex gratiæ et charitatis, menti aspirata et inscripta. Unde S. Augustinus, De Spiritu et littera, cap. XXI: «Quæ, ait, sunt aliæ leges a Deo scriptæ in cordibus, nisi ipsa præsentia Spiritus Sancti?» E contrario in fœdere veteri lex scripta in tabulis, non erat res promissa, sed conditio fœderis. Ubi tamen adverte: Deus non se solo scribit Spiritum Sanctum in corde et mente, sicut scripsit solus legem veterem in tabulis lapideis; sed requirit consensum et cooperationem liberi arbitrii, et hæc est conditio fæderis tam novi quam veteris.
Deus ergo jam legem et consilia sua inscribit, non libris aut tabulis, vel fimbriis, uti olim apud Judæos, sed ipsi menti et intellectui Christianorum, quando illi imprimit fidem et prudentiam agendorum, crebrasque illuminationes et illustrationes, quibus ostendit menti, quam pulchra sit lex Christi, quam utilis, divina, suavis, quam turpe sit peccatum, quam facilis pœnitentia, quam amœna sit vita pia et christiana. Secundo, inscribit hæc memoriæ; cum horum memoriam homini imprimit et refricat. Tertio, inscribit hæc cordi et voluntati, cum illis pias erga legem Dei affectiones, complacentias, impulsus, promptitudinem, et tandem charitatem infundit, ut voluntas dicat: «Domine, da quod jubes, et jube quod vis.» Ita S. Augustinus, De Spiritu et littera, cap. XVII et seq.
Versus 34
34. NON DOCEBIT VIR PROXIMUM SUUM. — Non quasi spiritus privatus cujusque sit judex controversiarum fidei, et regula agendorum: hic enim ab aliis videri et sciri nequit; et quisque dicet se hunc habere, sicque in Ecclesia summa esset confusio et dissidium, uti esse inter Lutheranos et Calvinistas, imo inter ipsos Calvinistas in Hollandia et alibi quotidie magis magisque experimur. Hic ergo spiritus non est Dei, sed diaboli; utpote qui sibi contrarius, Ecclesiam quæ unica est, dissecat et lacerat, et ex una Ecclesia facit mille, sibi invicem contrarias et repugnantes.
Primo ergo, S. Augustinus, De Spiritu et litt. cap. XXIV, sic explicat, q. d. In cœlo nemo alium docebit, quia omnes omnia videbunt in Deo. Verum Propheta loquitur de gratia novi Testamenti, quæ fidelibus in hac vita datur, non in cœlo.
Secundo, S. Ambrosius in cap. VIII ad Hebr. censet Jeremiam loqui de Apostolis: hi enim non ab homine, sed a Christo, et a Deo eruditi sunt. Verum et hoc arctius est.
Versus 35
35. QUI DAT SOLEM IN LUMINE (in lumen, id est lucem, hoc est ad illuminationem) DIEI, ORDINEM LUNÆ ET STELLARUM IN LUMINE NOCTIS, — q. d. Deus qui ordinavit lunæ et stellis, ut certo ordine ac lege moveantur et oriantur, ut illuminent noctem.
QUI TURBAT MARE, — qui fremere facit mare, ut fluctibus tumultuetur. Hebraice est, qui scindit vel findit mare: fluctibus enim quasi scindi videtur. Aliter Vatablus: Qui divisit, inquit, mare Rubrum, ut, duce Mose, transirent Hebræi, et mergerentur Ægyptii, Exodi XIV: Deus, inquam, ait et promittit quod sequitur:
Versus 36
36. SI DEFECERINT LEGES ISTÆ, — scilicet naturæ, puta stata solis, lunæ et maris agitatio, fluctus et fluxus, q. d. Si ordinem in naturalibus constantem servo, multo magis in supernaturalibus; et citius
et Vilalpando, De Urbe et Templo, part. I, libro I, cap. IX. Vallis cadaverum est vallis ubi cæsi sunt Assyrii ab Angelo tempore Sennacherib, eorumque cadavera ibi prostrata sunt, IV Reg. XIX. Ita Chaldæus. Aut potius, Adrichomius et Vilalpando supra: Vallis cadaverum est illa, quæ inter Golgotha, sive montem Calvariæ, et mœnia Jerusalem sita est, ita dicta, quod ibi cadavera, ossa et cineres eorum, qui in Golgotha morte puniti aut combusti erant, projiciebantur. Unde et Christi crux et latronum crucifixorum cum eo cadavera, in hanc vallem præcipitata, postea sordibus civitatis oppleta sunt. Quapropter S. Helena laboravit, ut ibidem crucem eruderaret et inveniret.
Vallis cineris (ita enim legendum est cum Romanis, non cineres, uti legunt Biblia Plantiniana et alia), erat ea in quam projiciebantur cineres altaris et victimarum, aiunt Theodoretus et Vilalpando; quæ videtur fuisse vallis Cedron, scilicet juxta torrentem Cedron, et juxta Sion et templum: ambiebat enim templum instar fossæ, inquit Adrichomius. Universa regio mortis, id est Golgotha, et loca ei vicina, quæ erant loca supplicii, inquiunt Maldonatus et Vilalpando (legit interpres Hebræus divisim, hoc modo, שדי מות sede mavet; jam unica voce legunt, שדמות sedemot, id est campestria universa) usque ad torrentem Cedron. Porta equorum erat porta fontis et aquarum inter Sion et Moria, in voragine Mello contra Orientem posita. Dicta est fontis et aquarum, quod ad aquas et fontem Siloe aditum aperiret; dicta est equorum, eo quod juxta eam esset equile regis, inquit Vilalpando, aut, ut Adrichomius, quod equi per illam pro adaquatione in torrentem Cedron educerentur. Hæc porta ducebat quoque in vallem Gehennom. Hæc ergo loca omnia sunt vicina Jerusalem; per quæ significatur hic a Jeremia, ampliandam fore Jerusalem.
ista pereant, quam semen Israel, id est populus fidelis, et Ecclesia Christiana, deficiat.
37. SI MENSURARI, — q. d. Sicut nemo hominum potest altitudinem et magnitudinem cœlorum comprehendere, aut terræ profunditatem penetrare, sic nunquam fiet ut ego universum Israelem abjiciam propter iniquitates suas, quas fecerunt; quinimo propter Christum, jam Apostolos, et aliquos alios ex Israel, atque in fine mundi Israelitas omnes mihi et sibi, saluti et Ecclesiæ restituam.
38. A TURRE HANANEEL (q. d. Urbs Jerusalem ædificabitur post reditum e Babylone, a turri Hananeel, de qua Esdra, lib. II, cap. III, 1) USQUE AD PORTAM ANGULI. — Ea erat porta Benjamin, quæ anguli vocabatur, quod in angulo urbis esset. Ita Theodoretus et S. Thomas. Verum patet ex Esdra et Josepho reædificationem illam fuisse exilem, nec complexam ea loca quæ sequentur: unde Judæi exspectant Messiam, qui id perficiat.
Secundo, Lyranus sic explicat, q. d. Adrianus Imperator reædificabit Jerusalem, expulsis Judæis, et admissis Christianis, et Gareb ac Goatha, id est Calvariæ montem, muris urbis includet, uti reipsa Adrianum fecisse testatur auctor De Locis Hebr. in Actis Apostolorum, qui exstat tom. III, S. Hieronymus et S. Gregorius, hom. 39 in Evang. Imo nunc Calvariæ montem in ipsa pene media urbe Jerusalem situm esse, Romæ mihi asseveravit R. P. Joannes Marietus, qui a paucis annis Judæam et vicinas regiones perlustravit. Idipsum videre est in chorographia Terræ Sanctæ et Hierosolymæ modernæ, quam Romæ edidit Bernardinus Amicus Franciscanus.
Nota ergo primo, Jeremiam hic symbolice describere captivitatis restaurationem, et amplificationem Jerusalem; unde ait: «Exibit ultra norma» (ita Romana), q. d. Funiculus mensuræ quo solent dimetiri plateas et ædificia fabricanda, ultra solitum extendetur, ut major fiat civitas.
Secundo, Gareb est collis, qui juxta Jerusalem ad Boream situs est; ita ex S. Hieronymo Adrichomius: Goatha est Golgotha, ubi Christus, quasi reus et sacrilegus, crucifixus est. Ita Adrichomius
Tertio, non intelligit hæc de ipsa Jerusalem, ut patet ex dictis initio capitis, et ex vers. 15, 22, 31, præsertim quia Jerusalem cum templo a Tito et ab Adriano vastata et desolata est, et usque ad finem mundi desolata manebit, uti prædixit Daniel, cap. IX, 26 et 27. Sub Jerusalem ergo, ejusque locis vicinis intelligit Ecclesiam Christianam, cujus illa erat typus; de Ecclesia enim toto hoc capite egit, q. d. Quaquaversum ad omnes gentes
dilatabitur Ecclesia, eritque quasi latissima civitas, perinde ac si Jerusalem dilataretur, adeo ut muris suis complecteretur Gareb, Goatha, et omnes campos usque ad Cedron, puta vallem cadaverum, vallem cineris et universam regionem quæ vocata est mortis. Qui locus licet antea inquinatus, et impiæ religioni addictus fuerit, tamen in nova Ecclesiæ fabrica, æque ac cæteræ ejus partes, vocabitur «Sanctum Domini,» hebraice, sanctitas Domino, id est res sancta, et quasi templum sanctum Domino consecratum, quod nunquam destruetur, sed perpetuo stabit. Sic de Ecclesia, quasi de vicis et locis Jerusalem, loquuntur Zacharias, cap. XIV, 10, et Isaias, cap. LIV, 11. Lyranus, to vocabitur sanctum Domini, exponit de sepulcro Christi, quod usque nunc manet in honore quasi sanctum. Verum hoc arctius est, eo tamen inter alia alludit Propheta. Nam Calvariæ mons, in eoque sepulcrum Christi, templo magnifico ab Helena matre Constantini exornata et inclusa sunt. Unde ad hoc templum religionis causa ex toto orbe peregrinantur fideles, in eoque sepeliri voluerunt omnes Hierosolymæ christiani. Exstant ibidem sepulcra Godefridi Bullonii, qui recuperavit Terram Sanctam, primusque e christianis coronatus est rex Hierosolymorum, ejusque fratris Balduini, qui Godefrido in regno successit, ejusque hoc etiamnum legitur epitaphium marmori uncialibus litteris incisum, uti refert Bernardinus Amicus in Descriptione Terræ Sanctæ et Hierosolyma moderna, impressa Romæ anno Christi 1609.
Rex Balduinus, alter Judas Machabæus, Spes patriæ, vigor Ecclesiæ, virtus utriusque, Quem formidabant, cui dona tributa ferebant, Cedar, Ægyptus, Dan, ac homicida Damascus, Proh dolor! in modico clauditur hoc tumulo.
Quarta, S. Hieronymus, Rabanus, S. Thomas et Hugo volunt hæc nomina appellative accipi, q. d. Ecclesia ædificabitur a turre Hananeel, id est obedientiæ, vel gratiæ Dei, id est ab Apostolis plenis Spiritu Sancto, usque ad portam anguli, hoc est usque ad conjunctionem Judæorum et Gentium; super collem Gareb, id est scabiei, ut scilicet peccatores scabie peccati infectos complectatur, et «circuibit Goatha,» id est mugitum ejus, ut scilicet complectatur pœnitentes præ contritione mugientes: «et omnem vallem cadaverum,» id est omnes fideles carni deditos; «et cineris,» id est eos qui carne ad spiritum conversi, cinere caput conspergunt, «et omnem regionem mortis» peccatorum, quæ extenditur «usque ad torrentem Cedron,» id est tenebrarum, et usque «ad angulum portæ equorum orientalis,» ut scilicet amplectatur eos qui quasi equi certant, et ad ardua procurrunt, q. d. Ecclesia fideles amplectetur omnes, et peccatores et pœnitentes, et justos et perfectos. Vide S. Hieronymum. Verum hæc interpretatio potius mystica est quam litteralis. Denique si quis Judæo pertinaciter urgenti hæc omnia ad litteram ut sonant accipienda esse de Jerusalem terrestri, plane satisfacere velit, concedat id ita esse; sed addat idipsum complendum fore in fine mundi paulo ante secundum Messiæ sive Christi adventum ad judicium. Ita Thomas Malvenda, lib. XI De Antichristo, IX, hæc ut sonant accipit de terrestri Jerusalem, censetque eam a Judæis tempore Antichristi reædificandam esse tanta amplitudine, ut ad omnes hosce terminos, quos Jeremias assignat, pertingat. Ubi nota, hac ratione et responsione satisfieri posse plerisque argumentis Judæorum, si nimirum prophetias ex Scripturis promittentes restitutionem Israelis, restaurationem Hierosolymæ, redemptionem et salutem Judæorum, dicamus accipiendas et explendas esse ut sonant in secundo Messiæ, hoc est Christi, adventu, quem Judæi censent fore primum, quia Christum venisse negant. In hoc ergo omnis eorum error et dissensio a Christianis consistit, quod negent primum Christi adventum, et secundum ejus adventum censeant fore primum, ideoque Scripturas loquentes de secundo Christi adventu, exponant de primo; eo quod primum negent, censeantque Christum necdum in terras venisse.
Porro Prophetas loqui de secundo Christi adventu, liquet ex circumstantiis, quæ significant eos agere de fine mundi, judicio, resurrectione, etc.