Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
E carcere Jeremias hortans populum ad deditionem, in lacum limosum conjicitur, sed ab Abdemelech Aethiope liberatur. Secundo, vers. 14, rogatus secreto a Sedecia, suadet ei ut se tradat Chaldaeo; rursum in atrium carceris ligatus manibus pedibusque conjicitur, in eoque manet usque ad excidium urbis.
Textus Vulgatae: Jeremias 38:1-18
1. Audivit autem Saphatias filius Mathan, et Gedelias filius Phassur, et Juchal filius Selemiae, et Phassur filius Melchiae, sermones quos Jeremias loquebatur ad omnem populum, dicens: 2. Haec dicit Dominus: Quicumque manserit in civitate hac, morietur gladio, et fame, et peste: qui autem profugerit ad Chaldaeos, vivet, et erit anima ejus sospes et vivens. 3. Haec dicit Dominus: Tradendo tradetur civitas haec in manu exercitus regis Babylonis, et capiet eam. 4. Et dixerunt principes regi: Rogamus ut occidatur homo iste: de industria enim dissolvit manus virorum bellantium, qui remanserunt in civitate hac, et manus universi populi, loquens ad eos juxta verba haec: siquidem homo iste non quaerit pacem populo huic, sed malum. 5. Et dixit rex Sedecias: Ecce ipse in manibus vestris est: nec enim fas est regem vobis quidquam negare. 6. Tulerunt ergo Jeremiam, et projecerunt eum in lacum Melchiae filii Amelech, qui erat in vestibulo carceris: et submiserunt Jeremiam funibus in lacum, in quo non erat aqua, sed lutum: descendit itaque Jeremias in coenum. 7. Audivit autem Abdemelech Aethiops vir eunuchus, qui erat in domo regis, quod misissent Jeremiam in lacum: porro rex sedebat in porta Benjamin. 8. Et egressus est Abdemelech de domo regis, et locutus est ad regem, dicens: 9. Domine mi rex, malefecerunt viri isti omnia quaecumque perpetrarunt contra Jeremiam prophetam, mittentes eum in lacum, ut moriatur ibi fame: non sunt enim panes ultra in civitate. 10. Praecepit itaque rex Abdemelech Aethiopi, dicens: Tolle tecum hinc triginta viros: et leva Jeremiam prophetam de lacu antequam moriatur. 11. Assumptis ergo Abdemelech secum viris, ingressus est domum regis, quae erat sub cellario: et tulit inde veteres pannos, et antiqua quae computruerant, et submisit ea ad Jeremiam in lacum per funiculos. 12. Dixitque Abdemelech Aethiops ad Jeremiam: Pone veteres pannos, et haec scissa et putrida, sub cubito manuum tuarum, et super funes: fecit ergo Jeremias sic. 13. Et extraxerunt Jeremiam funibus, et eduxerunt eum de lacu: mansit autem Jeremias in vestibulo carceris. 14. Et misit rex Sedecias, et tulit ad se Jeremiam prophetam ad ostium tertium, quod erat in domo Domini: et dixit rex ad Jeremiam: Interrogo ego te sermonem, ne abscondas a me aliquid. 15. Dixit autem Jeremias ad Sedeciam: Si annuntiavero tibi, numquid non interficies me? et si consilium dedero tibi, non me audies. 16. Juravit ergo rex Sedecias Jeremiae clam, dicens: Vivit Dominus, qui fecit nobis animam hanc, si occidero te, et si tradidero te in manus virorum istorum, qui quaerunt animam tuam. 17. Et dixit Jeremias ad Sedeciam: Haec dicit Dominus exercituum Deus Israel: Si profectus exieris ad principes regis Babylonis, vivet anima tua, et civitas haec non succendetur igni: et salvus eris tu, et domus tua. 18. Si autem non exieris ad principes regis Babylonis, tradetur civitas haec in manus Chaldaeorum, et succendent eam igni: et tu non effugies de manu 19. Et dixit rex Sedecias ad Jeremiam: Sollicitus sum propter Judaeos, qui transfugerunt ad Chaldaeos: ne forte tradar in manus eorum, et illudant mihi. 20. Respondit autem Jeremias: Non te tradent; audi, quaeso, vocem Domini, quam ego loquor ad te, et bene tibi erit, et vivet anima tua. 21. Quod si nolueris egredi: iste est sermo, quem ostendit mihi Dominus: 22. Ecce omnes mulieres, quae remanserunt in domo regis Juda, educentur ad principes regis Babylonis; et ipsae dicent: Seduxerunt te, et praevaluerunt adversum te viri pacifici tui, demerserunt in coeno et in lubrico pedes tuos, et recesserunt a te. 23. Et omnes uxores tuae, et filii tui educentur ad Chaldaeos: et non effugies manus eorum, sed in manu regis Babylonis capieris: et civitatem hanc comburet igni. 24. Dixit ergo Sedecias ad Jeremiam: Nullus sciat verba haec, et non morieris. 25. Si autem audierint principes quia locutus sum tecum, et venerint ad te, et dixerint tibi: Indica nobis quid locutus sis cum rege, ne celes nos, et non te interficiemus: et quid locutus est tecum rex: 26. Dices ad eos: Prostravi ego preces meas coram rege, ne me reduci juberet in domum Jonathan, et ibi morerer. 27. Venerunt ergo omnes principes ad Jeremiam, et interrogaverunt eum: et locutus est eis, juxta omnia verba quae praeceperat ei rex, et cessaverunt ab eo: nihil enim fuerat auditum. 28. Mansit vero Jeremias in vestibulo carceris usque ad diem, quo capta est Jerusalem: et factum est ut caperetur Jerusalem. 2. Erit anima (vita) ejus sospes. Hebraeus, erit vita ejus in spolium; Chaldaeus, in evasionem; Septuaginta, in lucrum. Scilicet erit quasi spolium e manibus hostium ereptum; jam enim urbs, vita et bona vestra sunt quasi in manibus Chaldaeorum.
Versus 19
19. Ne forte tradar in manus eorum, scilicet Chaldaei tradant me transfugis Judaeis, qui mihi illudant et exprobrent, quod me non tradendo Chaldaeis, juxta oraculum Jeremiae, perdiderim urbem, templum et rempublicam quae ipsi salva cupiebant, ideoque suadebant mihi deditionem; quam cum ego nollem, ipsi occulte ad Chaldaeos transfugerunt. Quocirca magis Judaeos hos, quam Chaldaeos verebatur Sedecias, rex timidus nimis, parvique animi. Verum congrue ei respondet Jeremias, ni sequatur consilia sua et Dei, eum irridendum a mulieribus propriis, puta quae fuerant ex gynaeceo Joachin.
Versus 2
2. Erit anima (vita) ejus sospes. Hebraeus, erit vita ejus in spolium; Chaldaeus, in evasionem; Septuaginta, in lucrum. Scilicet erit quasi spolium e manibus hostium ereptum; jam enim urbs, vita et bona vestra sunt quasi in manibus Chaldaeorum.
4. Dissolvit manus, dissolvit animos et vires civium, ut arma abjiciant, eo quod prophetet Chaldaeos eis praevalituros.
5. Nec enim fas est regem vobis quidquam negare. Septuaginta legentes אותם otam pro אתכם elchem, vertunt: Quia non poterat rex illis resistere, quasi Propheta regem excuset.
Versus 6
6. Descendit itaque, demersus est. Ita Hebraei.
In coenum. Josephus, lib. X Antiq. x: In coenosum, inquit, puteum per funem demiserunt Jeremiam, ut ibi praefocatus moreretur; ille vero usque ad collum mersus ibi manebat. Fuit ergo hic Jeremias typus Christi, qui ait, Psalm. lxviii, 2: «Infixus sum in limo profundi: et non est substantia.»
Nota: Lacus hi erant putei, vel cisternae ad colligendam aquam, vel scaturientem, vel pluvialem, ideoque crebri erant in Judaea, et crebra eorum mentio in Scriptura. Hisce deinde nonnulli usi sunt ad reorum custodiam, vel potius supplicium, ut scilicet eos ibi foedore, tabe et fame conficerent lenta morte. Talis videtur fuisse hic lacus, qui prius fuit puteus vel cisterna Melchiae; deinde quia erat juxta carcerem, traductus est ad reorum custodiam, vel potius supplicium. Hi coenosi erant, quia patentes superne, excipiebant pluviam, quae mixta cum fundo laci, faciebat lutum et coenum. Erant et profundi; hinc funibus reos eo demittebant, uti demiserunt hic Jeremiam. Hinc erant instar barathri, ac inferni typum et speciem exhibebant. Talis videtur fuisse cisterna vetus, in quam a fratribus projectus est Joseph, ut ibi moreretur, Genes. xxxvii, et David, Psalm. lxxxvii, 7: «Posuerunt, inquit, me in lacu inferiori: in tenebrosis, et in umbra mortis.» Et Psalm. xxxix: «Eduxit me de lacu miseriae, et de luto faecis.» Et de Christo patres e limbo liberante ait Zacharias, cap. ix: «Emisisti vinctos tuos de lacu, in quo non est aqua.» Ita Abulensis in cap. xxv Matth., Quaest. dlviii, et Sanchez.
Moraliter nota: Deus tunc maxime adest, cum res videntur plane desperatae et deploratae, si serio invocetur. Quis non putavisset actum de Jeremia, cum communi regis et principum consensu in lacum projectus est? At Deus ei adfuit, uti ei promiserat cap. i, eumque confortavit. Hoc est enim quod Deo gratias agens Jeremias, ait Thren. cap. iii, 57: «Appropinquasti in die, quando invocavi te (in lacu, uti praecessit): dixisti: Ne timeas.» Quocirca suscitavit Abdemelech Aethiopem, qui regis animum flecteret, et Jeremiam e lacu extraheret.
Mirare hic et imitare longam patientiam et constantiam Jeremiae: post verbera, post nervum, post lacum, rursum eadem prophetat.
Gentilitas mirata est Socratem, quasi virum patientissimum, ideoque sapientissimum: Socrates enim, teste Laertio, nuntianti quemdam se maledictis incessere: «Bene, inquit, loqui non didicit;» dicenti alteri: «Nonne iste tibi maledicit?» «Non, inquit, quia ista mihi non adsunt.» Xantippe ejus uxor, cum in eum prius convicia, deinde aquam sordidam effudisset: «Nonne, inquit, dicebam Xantippen tonantem quandoque pluituram?» Dicenti Alcibiadi non esse tolerabilem Xantippen adeo morosam: «Atqui, ait, ego his jam assuetus sum, ac si jugiter sonum trochlearum audiam: an vero tu non toleras clamore perstrepentes anseres?» Illo dicente: «At mihi ova pullosque pariunt:» «Et mihi, ait, Xantippe filios parit.» Asperioris ingenii uxori ita convivendum monebat, ut equis animosis equites. Nam «sicut illi, cum eos semel subegerint, reliquis facile utuntur: ita et mihi post Xantippes usum, reliquorum mortalium toleratio facilis obveniet.» Hinc Pythia dixit: «Mortalium unus Socrates vere sapit.» Verum quid Socrates ad Jeremiam? qui non unam Xantippen, sed reges, principes, omnesque Judaeos se persequentes, tot annos tam patienter et fortiter toleravit? nimirum servo Dei «afflictio carnis est mensa spiritus,» ut ait auctor Vitae B. Petri Damiani, cap. xix.
Versus 7
7. Abdemelech. R. Salomon censet hoc nomen non esse proprium, sed commune officii. Abdemelech enim hebraice idem est quod servus regis, scilicet per excellentiam, puta regii cubiculi et cubilis custos. Hic enim graece vocatur Eunuchus. Rursum R. Salomon pro Aethiops vertit Aethiopis, ut haec sit sententia: Audivit autem servus regis Sedeciae Aethiopis, id est improbi, et vitiis nigri instar Aethiopis. Sic ait Poeta:
Hic niger est: hunc tu, Romane, caveto.
Et Amos, cap. ix, 7: «Numquid non ut filii Aethiopum vos estis mihi, filii Israel?» Verum longe melius et verius vertit Noster: «Audivit autem Abdemelech Aethiops.»
Eunuchus, id est aulicus; Chaldaeus, vir magnus. Vide dicta cap. xxix, 1. Unde libere eunuchus hic principibus se opposuit, et Jeremiam liberavit; hinc mercedem a Deo tulit, ut paulo post audiret a Jeremia se in clade urbis incolumem evasurum, cap. xxxix, 16, cum caeteri aulici tunc fuerint occisi, ut patet cap. seq., vers. 6.
Versus 9
9. Ut moriatur ibi (in lacu) fame, non sunt enim panes ultra in civitate. Civibus enim primo omnis panum annona, cum ea pauca et parca sit, distribuetur; neglectus ergo Jeremias in lacu ibi fame aeque ac foedore morietur, praesertim cum proceres ejus mortem optent. Aliter Chaldaeus et Sanchez haec explicant.
10. Tolle tecum hinc triginta viros. Pro triginta hebraice est בידיך biadecha, id est qui sunt in tua manu et potestate, qui tibi quasi praefecto subsunt. Unde videtur haec militaris fuisse custodia ad propulsandam vim procerum, hostium Jeremiae, si ejus e lacu eductionem impedire voluissent. Ad extrahendum enim e lacu Jeremiam, tres quatuorve viri sufficiebant.
Versus 11
11. Quae erat sub cellario, id est in eam partem domus, quae erat sub penu, ubi seruta projiciebantur, et veteres servorum laceraeque vestes et centones, pannique ad vasa tergenda.
12. Pone, etc., sub cubito (sub axillis) manuum, id est brachiorum (est synecdoche), pannos veteres, ne funibus nudis extractus laedaris.
Hinc videtur, quod Jeremias nudus aut lacer et seminudus fuerit missus in lacum; alioqui enim funibus vestes supposuisset, nec eguisset his pannis. Hinc tropologice Jeremias his gerit speciem peccatoris, qui in lacum peccati prolapsus, ex eo resurgere nequit, sed extrahendus est.
Allegorice S. Ambrosius, lib. II De Spiritu Sancto, cap. xi: «In nomine, inquit, Aethiopis Abdemelech, figura pulcherrima est; quia sermonem propheticum, quem Judaei velut in coenum suae mentis carnisque detruserant, nos videlicet ex gentibus peccatores nigri ante delictis, et quondam infructuosi elevavimus de profundo; et ideo scriptum est: Aethiopia praevalebit manus suas Deo.» Sicut enim in Jeremiam ejus cives, puta Judaei, fuerunt impii, pii vero Abdemelech Aethiops, et Nabuzardan Chaldaeus: sic et in Christum pii fuerunt Gentiles, impii Judaei.
Tropologice S. Gregorius, lib. XXV Moral. viii: Oportet, inquit, ut intersint panni veteres, cum quibus melius teneantur funes, id est, «oportet ut praecedentium confortemur exemplis, ne infirmos nos ac timidos praecepta subtilia vulnerent dum levant.» Vide Hebr. xi, 36. Audi et Bachiarium in epist. ad Januar. De lapsis: «Mittamus, inquit, lapso pannos veteres, id est reducamus in memoriam ejus exempla antiquorum, qui collapsi in peccatum, postmodum de profundis malorum per poenitentiam ad superna relati sunt, ne desperet.» Ita quoque explicat B. Petrus Damianus, lib. VI, epist. 31, ubi inter alia addit: «Servus Dei timere tunc debet cum temporale quid percipit, tunc gaudere cum perdit.» Christiano ergo gaudendum est in adversis, timendum in prosperis.
Moraliter, disce hic quam gratum sit Deo incarceratos, praesertim justos, visere et liberare. Ecce Abdemelech, quia liberavit e carcere Jeremiam, solus cladem Hierosolymae Dei oraculo evasit, ut patebit cap. xxxix, 16.
S. Paulinus Episcopus Nolanus, ut filium viduae a Wandalis captum redimeret, se pro eo in servitutem eis tradidit. Unde factus est generi regis hortulanus, eique regis mortem praedixit; quin et rex in somnis vidit eum quasi judicem sedentem in solio, sibique flagellum auferentem: unde eum reverens cum honore et munere dimisit, donans ei omnes suae civitatis captivos, quos onustis frumento navibus in gratiam S. Paulini Nolam remisit, uti referunt S. Augustinus, lib. I De Civit. Dei, cap. x, et S. Gregorius, lib. III Dialog. cap. i.
S. Sanctulus, pro Diacono captivo se vadem et captivum Longobardis obtulit. Diaconus solutus abiit. Longobardi ergo Sanctulo mortem intentarunt, cumque lictor gladium elevaret ut ei caput amputaret, illum vibrare et demittere non potuit. Unde sanctitatem Sanctuli agnoscentes, rogarunt ut manum et gladium laxaret: quod ille noluit, nisi lictor juraret se deinceps neminem christianum occisurum. Juravit ille, et Sanctulus manum ejus solvit; quocirca ipsum, et petitione ejus omnes captivos relaxarunt. Ita cum unus pro uno se carceri et morti obtulit, multos a carcere et morte liberavit. Ita S. Gregorius, III Dialog. xxxvii.
Tempore Tiberii Imperatoris, anno Christi 566. Abbas Leo dixit se regem fore; riserunt eum fratres. Tandem cum barbari, Oasim invadentes, cepissent tres abbates, eosque infirmos, Leo ut eos redimeret, se pro eis servum obtulit; tres ergo liberati sunt. Leo a barbaris abductus est, cumque prae debilitate ultra pergere non posset, barbari decollaverunt eum. Ita veraciter regnavit, quia animam suam posuit pro amicis suis. Ita ex Sophronio Baronius.
Idem Sophronius, cap. cxv, narrat de Abbate Nicolao, quod pro adolescente Tyrio a Saracenis captivo, primo lytrum, deinde seipsum obtulerit; cumque illi utrumque recusarent, oravit, dicens: «Salvator noster Christe Deus, salvum fac servum tuum,» et continuo Saraceni, daemonio repleti, gladiis seipsos conciderunt. Adolescens ergo liber abiit cum eo, qui renuntians saeculo, cum septem annos implesset in habitu, requievit.
Acacius Episcopus Amidae, vasa Ecclesiae distraxit, ut septem millia Persarum, licet hostium, a Romanis capta, et fame tabescentia redimeret et aleret; quocirca mirati sunt Persae Romanos, quibus utrumque studio esset, ut simul et bello et benefactis vincerent. Ita Socrates, lib. VII, cap. xxi.
Deogratias Episcopus Carthaginensis, vasa sacra vendidit, ut christianos a Wandalis captos redimeret. Ita Victor Uticensis, lib. I Wandal.
Idem fecit Caesarius Episcopus Arelatensis, anno Christi 508, uti habet ejus Vita scripta a Cypriano ejus discipulo.
Idem fecit S. Rembertus Bremensis Archiepiscopus, ut habet ejus Vita apud Surium, 4 februarii, ubi et narratur, ejus precibus catenam cujusdam captivae miraculose fuisse diffractam.
S. Anianus Episcopus Aurelianensis, uti habet ejus Vita apud Surium, 17 novembris, dum pro inauguratione cum solemnitate urbem esset ingressurus, petiit ab urbis praefecto Agrippino, ut captivos omnes sibi dono daret. Quod cum Agrippinus recusaret, ex ruina rapidis ex alto cadentis graviter vulneratus, sensit illico ea causa id accidisse, quod Episcopi preces rejecisset. Mittit ergo jam a famulis reportatus in domum suam, qui Episcopum vocent; mors enim propter nimiam sanguinis effluxionem jam impendere videbatur. Venit Episcopus, manu sua vulneri crucis signum imprimit, sanguis sistitur, redeunt vires prope jam deplorato; aperiuntur carceres, et exeunt miseri, beati Aniani Episcopi intercessione in libertatem vindicati.
Denique audi quid scribat de S. Hugone Abbate Hugo Cluniacensis in ejus Vita: Aldefonsum Hispaniae regem Sanctius frater ejus regno privaverat, captum et catenatum carceri mancipaverat. Illi vero pius Hugo compatiens, pro eo apud Dominum precibus insistebat, et apostoli confidens meritis, a Domino eum absolvi poscebat. Nec mora: B. Petrus Apostolus cuidam fratri in Cluniaco apparuit, preces Hugonis pro Aldefonsi ereptione Deum admisisse revelavit; fecit etiam Aldefonso illud in carcere nuntiari. Porro Sanctio in somnis sub gravi comminatione praecepit, ut cito Aldefonsum restitueret, nec differre ausus esset. Sanctius, terrore correptus, statim restituit Aldefonsum; restitutus ille, Deo et liberatori suo Hugoni gratias egit, censumque quem pater suus Ferdinandus rex quotannis Cluniacensi monasterio solvendum instituit, ipse duplicavit, ducentas et quadraginta auri uncias annuatim reddens.
Versus 13
13. Mansit autem Jeremias in vestibulo carceris, vinctus manibus et pedibus usque ad excidium urbis. Hisce enim, capta jam urbe, eum exsolvit Nabuzardan, cap. xl, 4.
14. Ad ostium tertium, quod erat in domo Domini. Hebraeus, ad introitum tertium, id est ad portam tertiam templi, quae regiae respondebat, qua scilicet rex e regia in templum intrabat. Ita Vatablus, R. David et Maldonatus.
Aliter Lyranus, Dionysius et a Castro. Primum, inquit, ostium erat mulierum, secundum virorum, tertium hoc sacerdotum. Verum per illud non poterat rex laicus ingredi, nec illud secretum erat quod hic quaerebat rex; sed commune et publicum sacerdotum.
Interrogo ego te sermonem. Quis sermo regis fuerit tacetur, sed ex responsione Jeremiae patet fuisse hunc: Capieturne Jerusalem et ego a Chaldaeis?
17. Si profectus exieris ad principes regis Babylonis, vivet anima tua, et civitas haec non succendetur igni: et salvus eris tu, et domus tua. Ex hoc docent Theologi Deum cognoscere futura libera, etiam conditionalia tantum, et nunquam eventura, eo quod hypothesis vel conditio non ponatur, nec eveniat. Sic enim hic praedicit Deus regem cum domo et urbe salva fore, si se dedat Chaldaeis; quae tamen nunquam evenerunt, quia rex noluit ponere conditionem, id est noluit sequi consilium Jeremiae, nec se dedidit Chaldaeis. Idem patet ex versu 19, ubi rex ait: «Sollicitus sum propter Judaeos, qui transfugerunt ad Chaldaeos: ne forte tradar in manus eorum, et illudant mihi.» Cui Jeremias ex Deo respondet: «Non te tradent.» Sciebat ergo Deus hanc propositionem: Si Sedecias se dedat Chaldaeis, Chaldaei non tradent eum Judaeis transfugis, nec illudent ei: quae tamen nunquam evenerunt, quia Sedecias se dedere noluit.
Accipe his tria similia. Primum, Matth. xi, 21: «Vae, ait, tibi, Corozain! vae tibi, Bethsaida! quia, si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent.» En hic liber eventus conditionalis, puta Tyriorum et Sidoniorum conversio, si vidissent miracula Christi, certo praedicitur a Christo; qui tamen non erat futurus, utpote sublata hypothesi; non enim Tyrii viderunt et audierunt Christum, ejusque miracula.
Secundum, Matth. xxvi: Christus praedicit Petro trinam negationem; quae praedictio supponebat certam scientiam conditionalis futurae, nimirum hujus: Si ego Christus revelo Petro quod ter me negabit, haec revelatio non impediet eventum, puta negationem Petri; quae tamen conditionalis erat liberrima, et facillima factu; poterat enim facile illa percelli, et se periculo negationis subducere. Haec ergo praescientia, quod scilicet revelatio non impediret negationem Petri, praecedere debuit voluntatem revelandi eam in Christo; alioqui enim Christus exposuisset se periculo errandi et praedicendi falsum; quod absit.
Tertium, I Reg. cap. xxiii: David profugus in Ceilam, ibique concludendus a Saule, rogat per pontificem Deum duo. Prius, an, si maneat in urbe Ceilam, Saul sit venturus ad obsidendam urbem. Respondet Deus Saulem venturum. Posterius, an cives Ceilani ipsum et socios ejus tradituri sint in manus Saul. Respondet Deus: Tradent. Praesciebat ergo Deus utrumque, non in effectu, qui nunquam erat futurus; sed in causa, puta in voluntate et propensione tam Saulis quam Ceilanorum positis talibus et talibus circumstantiis; scilicet quod talis occasio et spes capiendi Davidem tali loco, tempore, ceterisque circumstantiis certo moveret Saulem ad obsidendum Ceilam; ac quod timor Saulis percelleret et moveret Ceilanos ad tradendum ei Davidem. Quorum tamen neutrum evenit; nam David, accepto hoc oraculo, ex urbe profugit.
Ratio est, quod Deus infinita sua sapientia et scientia penetret et comprehendat omnes voluntatis cujusque affectiones, sinus, intentiones, propensiones, reque ac objecta et rationes cum suis circumstantiis omnibus,
sciatque quibus objectis vel rationibus in tali vel tali rerum omnium peristasi, sive circumstantia movenda sit ad actum, ut consentiat et operetur, quibus non. Voluntas enim moveri nequit, nisi ratio aliqua boni eam moveat, estque quasi bilanx, in qua nunc haec lanx attollitur, nunc illa, prout pondus aliquod huic illive additur, quantumque pondus additur uni, tantum illa deprimitur, et altera elevatur. Pondus voluntatis est objectum amatum; nam, ut ait S. Augustinus: «Amor meus pondus meum, eo feror quocumque feror.» Scit ergo Deus quantum objectum, quantusque ejus amor requiratur, ut voluntas posita in tali vel tali rerum omnium circumstantia, se in illud inclinet aut non inclinet. Pervidet enim commensurationem inclinationis voluntatis cum objecto amato; unde videt, v. g. cum tot gradibus amoris et objecti amati non movebit se voluntas; sed si unus gradus addatur, movebit se; si duo, magis; si tres, amplius, etc. Idem est de odio et timore. Amor enim objecti est odium, timor et fuga contrarii; quantum enim quisque, v. g. amat vitam resque suas, tantum odit et timet eorum amissionem. Ita Gabriel Vasquez, I part. disp. lxvii, cap. 11, num. 14, et I II, Quaest. lxxvii, art. 2.
Indicat hoc S. Augustinus, lib. XI Confess. cap. xviii, ubi docet nihil posse cognosci nisi quod praesens est, ac proinde futura cognosci, quia praesentia sunt, non in se, sed in suis causis et signis. «Cum ergo, inquit, dicuntur videri futura, non ipsa quae nondum sunt, id est futura sunt, sed eorum causae vel signa forsitan videntur, quae jam sunt: ideo non futura, sed praesentia sunt jam videntibus, ex quibus futura praedicantur animo concepta.» Et lib. De Corrept. et Gratia, cap. xiii, docet Deum omnipotentissima sua voluntate posse multis modis nostram ad id volendum quod ipse vult infallibiliter, sed libere trahere voluntatem, ideoque Deum magis habere voluntates hominum in sua potestate, quam ipsi habeant suas; quia de ipsis facit quod vult.
Ex dictis sequitur, futura contingentia, etiam conditionalia, esse determinate veritatis, ac habere suum esse, sed conditionatum. Verum enim est passio entis, ac proinde non est verum nunc quod aliquid sit futurum, nisi illud sit determinatum, habeatque aliquod esse, nimirum in causis et conditionibus praeviis. Non enim potest cadere in scientiam quamcumque, etiam infinitam (qualis est Dei), id quod ex se non habet entitatem et veritatem objectivam, praeexistentem in instanti rationis antequam per scientiam repraesentetur; quia scientia in ratione imaginis praerequirit objectum suum in aliquo esse quod sciendum est, uti docet Aristoteles, lib. I Perihermen. cap. ultimo.
Versus 19
19. Ne forte tradar in manus eorum, scilicet Chaldaei tradant me transfugis Judaeis, qui mihi illudant et exprobrent, quod me non tradendo Chaldaeis, juxta oraculum Jeremiae, perdiderim urbem, templum et rempublicam quae ipsi salva cupiebant, ideoque me iratos irrideant, pungant, torqueant.
Versus 22
22. Ipsae dicent, ipsae subsannabunt et irridebunt te, dicentes:
Seduxerunt te, et praevaluerunt adversum te viri pacifici tui, q. d. Domestici et familiares tui, sive principes, sive consiliarii, sive pseudoprophetae, qui tibi, o Sedecia, promittebant pacem, id est omnia prospera, quique tibi persuadebant ut non crederes sermonibus Jeremiae, nec te dares Chaldaeis; hi seduxerunt te: ecce enim jam traditus es hostibus tuis. Si enim tradidisses te eis, uti se tradidit Joachin, e cujus aula et gynaeceo nos fuimus, salvus esses et felix ut Joachin.
Demerserunt in coeno. Chaldaeus, in confusione, scilicet calamitatis et captivitatis, q. d. Tentasti fugere, sed captus es a Chaldaeis, et quasi in tenacissimum lutum incidisses, in extremas miserias corruisti, eo quod credideris adulatoribus, dicentibus omnia fore secura et prospera, nec Chaldaeos posse expugnare Jerusalem tam munitam, et Dei praesidio vallatam. Est metaphora a caecis, qui a pravis ductoribus, relicta via commoda, in lubricam et coenosam inducuntur, ibique ab eisdem dolose in coenum deturbantur, et ab eisdem deserti emergere nequeunt. Ita Delrio, adagio 866.
Praeclare Aristides, tomo II, orat. 1 De Pace: «Tunc, ait, suscipiendum est periculum, quamvis incertus sit eventus, cum quies aperte nocet,» alias quies periculo, pax bello praeferenda.
Vide hic miseriam principum, qui a suis aulicis et consiliariis ita pendent, ut ab eis regi videantur, eisque per omnia placere student, nec audent eorum impiis consiliis obluctari, ita enim fecit timidus Sedecias, ideoque periit.
Nota et hic fructum assentatorum et pravorum consiliariorum. Sic faciunt qui nos ad luxum et voluptatum coenum pertrahunt, Isai., cap. v, 20, et cap. xxx, 10.
Et recesserunt a te, scilicet pacifici tui te in afflictione reliquerunt, fugientes huc illuc. Aliter Vatablus, conversi sunt, inquit, scilicet pedes tui, retrorsum.
Versus 24
24. Nullus sciat verba haec, et non morieris, q. d. Ne significes ulli quod tecum locutus sim de obsidione et expugnatione urbis, ne id emanet in vulgus; timebat enim rex, partim principes suos, ne ipsi putantes eum iis insciis et invitis agere cum Jeremia de deditione, offenderentur; partim vulgus, ne illud animos et arma abjicerent; statuerant enim rex et principes, non se dedere, sed resistere Chaldaeis.
Vide hic quo homines deducat pervicacia, et pervicax amor honoris, status et opum, quam mentem excaecet, ut in suam perniciem ruat. Quam verum in Sedecia et Judaeis illud Pythagorae:
Noris mortales sponte in sua damna ruentes: Infelix stultumque genus, quod commoda praesens Non oculis, non aure capit, raroque medetur. Sic miseris sors mentem agitat, variisque cylindris Huc illuc rotat, immensis versatque periclis.
Rursum disce hic, cum Deus publicum vel privatum immittit flagellum, illi humiliter te subdere, culpam agnoscere, dorsum et scapulas Deo flagellanti praebere: atque hic est unicus modus flagellum Dei evadendi, nec est alius. Subdidit se Nabuchodonosori Joachin rex jussu Dei, exaltatus est; restitit Sedecias, excaecatus est.
Ita fecit David Psalm. xxxviii, 10: «Obmutui, et non aperui os meum, quoniam tu fecisti.» Et Heli, I Reg. iii, 18: «Dominus est: quod bonum est in oculis suis faciat.» Ita S. Lupus Trecensis Episcopus venienti Attilae cum Clero processit obviam, dixitque: «Quis es tu, qui terram conturbas et destruis?» Cui Attila: «Ego sum flagellum Dei.» Mox Lupus jussit aperiri urbis portas, aitque: «Bene venerit flagellum Dei mei.» Intrans ergo Attila cum copiis urbem, quasi mutata a Deo mente, sine noxa altera porta egressus est. Nimirum, esto Attila esset flagellum Dei, volebat tamen Deus, ut iis qui cum tanta submissione illud recipiebant, esse flagellum desineret.
Versus 27
27. Locutus est eis, juxta omnia verba. Ergo videtur Jeremias orasse regem, ne se mitteret in carcerem Jonathae [licet hic taceatur] sicut oraverat capite praecedenti, vers. 19; non enim fuit ipse principibus mentitus.
Nihil enim fuerat auditum, scilicet de colloquio et actis cum rege, circa urbis cladem.
28. Et factum est ut caperetur Jerusalem. Est hoc quasi initium et argumentum cap. seq.; unde ad cap. sequens haec verba referunt Septuaginta, Rabanus, Hugo et S. Thomas.