Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Montibus, aris, excelsis, idolis et idololatris, ac toti terræ Israel, id est, Judæis, minatur vastitatem et stragem. Secundo, vers. 8, promittit se reliquias populi servaturum, quæ videntes tantam stragem, ad cor et ad Deum redibunt. Tertio, vers. 11, jubet Deus prophetæ, manu percutere femur, et pede plodere, terramque pulsare, ut ira sua ostendat iram et vindictam Dei. Quia, ait vers. 12, qui longe est, peste morietur: qui autem prope, gladio corruet: et qui relictus fuerit et obsessus, fame morietur.
Textus Vulgatae: Ezechiel 6:1-14
1. Et factus est sermo Domini ad me, dicens: 2. Fili hominis, pone faciem tuam ad montes Israel, et prophetabis ad eos, 3. et dices: Montes Israel, audite verbum Domini Dei: Haec dicit Dominus Deus montibus, et collibus, rupibus, et vallibus: Ecce ego inducam super vos gladium, et disperdam excelsa vestra, 4. et demoliar aras vestras, et confringentur simulacra vestra: et dejiciam interfectos vestros ante idola vestra. 5. Et dabo cadavera filiorum Israel ante faciem simulacrorum vestrorum: et dispergam ossa vestra circum aras vestras, 6. in omnibus habitationibus vestris. Urbes desertae erunt, et excelsa demolientur, et dissipabuntur: et interibunt arae vestrae, et confringentur: et cessabunt idola vestra, et conterentur delubra vestra, et delebuntur opera vestra. 7. Et cadet interfectus in medio vestri: et scietis quia ego sum Dominus. 8. Et relinquam in vobis eos, qui fugerint gladium in gentibus, cum dispersero vos in terris. 9. Et recordabuntur mei liberati vestri in gentibus, ad quas captivi ducti sunt: quia contrivi cor eorum fornicans, et recedens a me; et oculos eorum fornicantes post idola sua: et displicebunt sibimet super malis quae fecerunt in universis abominationibus suis. 10. Et scient, quia ego Dominus non frustra locutus sum, et facerem eis malum hoc. 11. Haec dicit Dominus Deus: Percute manum tuam, et allide pedem tuum, et dic: Heu, ad omnes abominationes malorum domus Israel: quia gladio, fame, et peste ruituri sunt. 12. Qui longe est, peste morietur: qui autem prope, gladio corruet: et qui relictus fuerit, et obsessus, fame morietur: et complebo indignationem meam in eis. 13. Et scietis quia ego Dominus, cum fuerint interfecti vestri in medio idolorum vestrorum, in circuitu ararum vestrarum, in omni colle excelso, et in cunctis summitatibus montium, et subtus omne lignum nemorosum, et subtus universam quercum frondosam, locum ubi accenderunt thura redolentia universis idolis suis. 14. Et extendam manum meam super eos: et faciam terram...
ciam terram desolatam, et destitutam a deserto Deblatha, in omnibus habitationibus eorum: et scient quia ego Dominus.
Versus 2: Set your face
2. Pone faciem tuam, interrita fronte, libere et audacter loquere et vaticinare Judæis hasce suas clades.
AD MONTES ISRAEL, ad Sion, Moria, montem olivarum, montem offensionis, in quibus Judæi collocarunt et coluerunt idola. Israel enim non vocat decem tribus: illæ enim jam abductæ erant, sed Judæos, ut dixi cap. IV, vers. 3.
Montes ergo Juda puniendos et desolandos prædicit, quia peccato idololatriæ fædati sunt. Peccatum enim non tantum hominem, sed et elementa, et creaturas omnes maculat; imo solvit harmoniam universi. Nam mundi primo die creata est lux: hanc fugat peccatum, Jerem. cap. iv, 23: « Aspexi cœlos, et non erat lux in eis. » Secundo die creatum est firmamentum: jam ob peccata « complicabuntur sicut liber cœli, » ait Isaias cap. xxxiv, 4, ne scilicet homines operiant. Tertio die, productæ sunt plantæ: has destruit peccatum; nam, ut ait Jeremias, IV, 23: « Aspexi terram, et ecce vacua erat, et nihili. » Quarto die, factus est sol: hunc peccatum eclipsat et obscurat, Isaia xiii, 10. Die quinto, formati sunt pisces et aves: jam ob peccatum « omne volatile cœli recessit, » ait Jeremias, iv, 25. Die sexto, condita sunt quadrupedia et homo: illa peccatum aufert ex montibus et sylvis, ut patet hic, et Osee IV, 3. Omnia ergo creata puniuntur, quia homini ad peccatum serviunt. Unde Vatablus, vers. 6, vertit: « Ita ut aræ vestræ vastentur, et culpam luant. » Vel potius, homo in omnibus punitur, dum omnibus quibus abusus est privatur.
Nota prosopopæiam: Res inanimas, scilicet montes, alloquitur, quasi dedignatus homines tam impios alloqui, ut sic eos provocet ad verbum Dei audiendum, quod inanima audiunt auditu, id est instinctu, naturæ, eique obediunt. Ita Prado.
Mystice, montes sunt magnates et valde sapientes; colles sunt inferiores; rupes sunt fortes et zelosi; valles sunt plebeii, qui omnes verbum Dei jubentur audire, ut quisque pro suo modulo intelligat, quid Dominus præcipiat, ait S. Hieronymus.
Versus 3: To the rocks
3. Rupibus. Hebræum אפיקים aphikim, quod S. Hieronymus vertit, torrentes; Septuaginta, ναπας, id est loca nemorosa inter montes sita: hæc enim amœna sunt et fertilia, ob radiorum solis ad montium radices reflexionem. Unde Napeæ, herbarum et florum deæ et nymphæ, de quibus Virgilius, IV Georg.: Faciles venerare Napeas.
Hebræa vox aphikim proprie videtur significare alveum torrentium, vel rivorum; inde ripas, et rupes, et nemora vicina significat, sub quorum umbra erigebant Judæi idolis altaria.
ET VALLIBUS. Sic in Gehennom, id est in valle Hennom, filios immolabant idolo Moloch. Frequentius tamen Judæi idola erigebant et colebant in collibus et montibus: indeque vocantur Excelsa, de quibus sequitur: ac nomen Excelsi generale fuit, et translatum ad omnia altaria et templa idolorum, ut, etiamsi essent in vallibus, communi tamen nomine vocarentur Excelsa, uti hic ea vocat Ezechiel. Sic altare dictum est quasi alta ara, ait Festus.
Excelsa vestra, scilicet loca, montes puta et colles, in quibus more gentium deos gentium colitis. Vide III Reg. xiv, 23.
Mystice, excelsa animi sunt fastus, arrogantia, dignitatum ambitio; hæc demolitur Deus. Vere Poeta: Summa petit livor, perflant altissima venti: Summa petunt dextra fulmina missa Jovis.
Versus 4: I will cast down your
4. Dejiciam interfectos (vel cruentatos, aut vulneratos, ut vertit Vatablus: omnia enim hæc significat hebræum חלליכם challechem, cives) VESTROS ANTE IDOLA VESTRA, sicque illa, et aras eorum, cadaverum vestrorum contactu polluam et contaminabo. Ex lege enim tactus cadaveris faciebat tangentem immundum. Ita Theodoretus. Cujus rei causa erat primo, quod cruor, vel cadaver, vel ossa sint signa mortis, quæ filia peccati est. Secundo, quia mors horrenda, fæda, turpis, invisa, et exosa merito judicatur. Nota: Ubi peccarunt, ibi puniuntur et occiduntur Judæi. Ita S. Hieronymus.
IDOLA. Hebraice גלולים gillulim, id est sordes, stercora, volutabra, q. d. In idolis vos volutatis quasi sues et upupæ in stercoribus. Causa est, primo, quia idola sunt res fædissimæ; secundo, quia, sicut veram fidem sequitur vitæ honestas et puritas; ita malam fidem, puta idololatriam et hæresim, sequitur luxus, spurcitia et omnes sordes. Jure ergo idola et hæreses vocantur stercora.
6. Interibunt. Hebraice אשמי iescemu, id est desolabuntur.
DELUBRA. Hebraice חמנים chammanim, id est solaria, scilicet delubra, vel simulacra dicata soli, qui hebraice dicitur חמה chamma ab ardore, a radice חמם chamam, id est incaluit. Secundo et planius, idola vocantur Hammonim a celebri idolo Jovis Hammonii, cui in Africa templum fuit solis simulacro nobile, teste Macrobio, lib. I Saturn. xxi. Quia ergo celebre fuit in Ægypto idolum solis, et Jovis Hammonii, hinc quævis idola vocantur chammanim, id est solaria: Ægyptiis enim vicini erant Judæi. Sed unde Jupiter vocatus est Hammon? Respondeo primo: Sextus Pompeius lib. VIII, Plinius lib. XII, et passim Lexica Latina Hammon deducunt a Græco ἄμμος, id est arena, ut Jupiter dicatur Hammonius, id est are-
narius, eo quod in ea repertus sit. Verum Hammon non Græcorum, sed Ægyptiorum fuit numen et nomen: unde et ab Hebræis, ut patet ex Ezechiele hoc loco, eorum idola, eorum nomine vocantur Hammonim. Secundo, voce Ammon, Manethos Sebennita putat significari occultatum, et occultationem: Hecatæus autem Abderita hoc verbo invicem uti Ægyptios ait, cum alter alterum vocat. Esse enim vocem invocativam, et cum principem Deum eumdem cum universo putent, utpote obscurum et absconditum, vocari ab iis et orari Ammon, dicentibus ut prodat se, et conspiciendum præbeat, ait Plutarchus lib. De Iside et Osiride, sub initium. Tertio, Hebræi censent idola dici המנים hammonim, id est solaria, ab hebræo חמה chamma, id est sol; indeque vocatum esse Jovem Hammonium. Unde et multi Gentilium, teste Giraldo in Hammone, censent in Hammone cultum et adoratum fuisse solem. Hinc et Hammon fertur habuisse formam arietis, tum quia cornua ejus repræsentant radios solis (unde hebraice radii vocantur cornua; sic Moses dicitur habuisse cornua, id est radios lucis), tum quia in vere, puta sole existente in ariete, creatus est mundus: inde ergo incipiebat olim initium anni, et cursus solaris, ut patet Exodi xii, 2. Quarto, verius alii censent, Hammon non Hebræam, sed Ægyptiam esse vocem et significare caprum: capri enim specie colebatur Jupiter Hammonius: fuit enim ipse a pastoribus, caprarum custodibus, relatus inter deos, ut iis esset Jupiter caprarius, et caprarum pastorumque deus tutelaris, de quo plura Daniel. viii, 5. Qua de causa capræ vel hirci specie, coluerunt Gentiles suos Faunos et Satyros. Hinc et Jovem capræ lacte nutritum tradiderunt Poetæ. Causam dat Plinius lib. XXVIII, cap. ix: « Maxime, inquit, alit quodcumque humanum (lac), mox caprinum: unde fortassis fabulæ Jovem ita nutritum dixere. Dulcissimum ab hominibus camelinum, efficacissimum ex asinis, stomacho accommodatissimum caprinum, quoniam fronde magis quam herba vescuntur. »
quæ de causa a medicis in phthisin propensis præscribitur. Denique, nonnulli Hammon putant esse Cham (sive Ham: litteram enim chet alii pronuntiant ut ch., alii ut h) filium Noe impium: sicut Apollo Dodonæus dictus videtur a Dodanim nepote Noe, Genes. x, 4. Cham enim primus Ægyptum incoluit, ejusque fuit rex; unde Saturnus Ægyptius est appellatus, uti docent Berosus lib. IV et V, et Diodorus lib. I. Hac de causa Ægyptus vocatur terra Cham, Psalm. cv, 23, et alibi. Cham successit filius Mesraim, a quo Ægyptus hebraice dicta est Misraim, et etiamnum a Turcis et Arabibus vocatur Mesra. Vide dicta Gen. x, 6.
OPERA VESTRA, idola scilicet et delubra, id est dii, quos vestris manibus vobis facitis. Est sarcasmus, sive irrisio hostilis.
7. Et scietis, quia ego sum Dominus, scietis, quod ego solus Deus sum, omnium Dominus; idola autem deos esse vanissimos. Secundo, scietis me esse Jehova (sic enim habent Hebræa), id est eum, qui sum constantissimus in dictis et factis, de minas vobis intentatas opere compleam. Tertio, scietis me esse Deum sanctum et justum, qui odio habeam peccata, cum eorum supplicium senseritis.
Versus 9: Your freed ones
9. Liberati vestri, qui necem evaserint. Nota: hic signum pœnitentiæ esse, sua idola, et irritamenta et occasiones peccatorum funditus delere aut ablegare. Qui enim serio pœniteat, qui illicem peccati, v. g. concubinam, secum detinet? Idolum nostrum est ambitio, libido, opes, deliciæ, et quidquid, relicto Deo, colimus, quæque ut summum bonum nostrum diligimus, et in mente fingimus ac depingimus. Recte S. Chrysostomus: « Contemne, ait, divitias, et eris dives; contemne gloriam, et eris gloriosus. »
Ubi nota: Sicut voluntatis complacentia requiritur et sufficit ad peccatum, sic voluntatis displicentia, si sit seria, et ex amore placendi Deo super omnia dimanet, requiritur et sufficit ad contritionem. Hæc enim secum affert efficax propositum novæ vitæ. Per quas enim causas aliquid producitur, per easdem et dissolvitur. Ita S. Chrysostomus.
CONTRIVI COR EORUM FORNICANS. « Contrivi, » id est conteram, q. d. Faciam ut eos peccati pœniteat, affligens eos longa captivitate. Nota: Afflictio et dolor vehemens est quasi pondus grave, cor premens et angens, ac quasi malleus, conterens et molliens cor lapideum, ut quasi cera verbum Dei suscipiat; « et oculos, » ut ex cordis contritione solvantur in lacrymas.
Vere S. Augustinus: « Oratio, ait, Deum lenit, sed lacryma cogit: illa ungit, hæc pungit. » Fletus est lavacrum scelerum, et refectio animarum. Tota aqua maris non exstinguit unam prunam purgatorii; et lacrymæ, omnes ejus flammas exstinguunt. R. David passive vertit, contritus sum; et Pagninus, contrivi me; et Vatablus, fractus fui, id est mærore affectus, ob meretricium eorum cor
afficientur; Septuaginta, cædent faciem suam, vel plorabunt ante faciem suam. Ad verbum vertas, tædio erunt sibi, sibique offensi, tædebit (et ita vertit Noster Job cap. x, vers. 1: « Tædet animam meam vitæ meæ ») eos peccatorum, offendentur sibi, dissecabuntur corde, id est mala quæ fecerunt, quasi carnifices eorum corda discerpent; hinc patet contra Lutherum, pœnitentiam non esse nudam resipiscentiam, sed detestationem et dolorem præteritorum, displicentiam sui, odium preteritæ lascivæ vitæ, etc.
ET DISPLICEBUNT SIBIMET. Hebraice נקטו nokottu, quod Vatablus vertit, pudore et mastitia
et oculos, id est, quia sua fornicatione me contristaverunt. Fornicationem de more vocat idololatriam: hæc est mystica et spiritalis animæ cum idolis fornicatio. Passive vertunt, quia hebræum nisbarti, est passivum niphal. Verum sæpe niphal capitur pro activo cal. Tertio, alii nisbarta vertunt emi. Sic enim capitur Genes. XLI, 57, q. d. Eorum cor, quod se dæmonibus tradiderat, eorumque oculos, qui vanitatibus serviebant, ego emi; eorum animos et oculos meos feci, cum antea essent mundi, carnis et dæmonis. Peccatores enim nec cor, nec oculos, nec pedes, nec quid aliud proprium habent, quia hæc omnia voluptati et dæmoni manciparunt. Deus ergo ea sibi emit et redimit. « Omnia vestra sunt, vos autem Christi, » ait Paulus, I Cor. III, 22 et 23.
Versus 10: Not in vain
10. Non frustra. Id est non incassum, sed ut eos castigando corrigerem, et ad pœnitentiam adducerem.
Versus 11: Strike with your hand (so
11. PERCUTE MANU TUA (ita Hebræus, Chaldæus, Septuaginta qui vertunt: Plaude manu, et strepe pede, ac Latini correcti; non manum tuam, ut legunt alii. Percute ergo manu tua; supple, alteram manum, vel femur tuum, uti facis cap. xxi, vers. 12), ALLIDE PEDEM TUUM (scilicet ad terram. Sunt hæc signa stupentis, dolentis et indignantis ad tanta mala Judæis impendentia, aiunt S. Hieronymus et Polychronius, scilicet) AD (id est propter) ABOMINATIONES MALORUM (id est peccatorum) DOMUS ISRAEL.
Heu. Ita vertendum hebræum אח ach, ut sit dolentis. Sed Septuaginta et Theodotion ach accipiunt pro האח heach; unde vertunt, euge, q. d. ait Theodoretus. Tu, o Ezechiel! pede plaude, aut potius plode, ac admirare sententiæ justitiam: et, ut Scholiastes: Gaude de idolorum eversione, eisque insulta, dicens: Euge; ut to plaude non sit dolentis, sed laudantis, et instigantis ad sæviendum. Sic enim Romani plausu indicabant favorem, approbationem, gratulationem in comædiis, ut patet ex Plauto.
Mystice S. Hieronymus: « Percutimus, ait, manu, quando a malis nos operibus separamus. Allidimus pedem, quando non gradimur itinere peccatorum. Plangimus et ploramus, quando nobis displicent quæ geruntur. »
14. A DESERTO DEBLATHA, supple, usque ad Jerusalem, q. d. Tota Judæa per Chaldæos vastabitur, a Deblatha usque ad Jerusalem; « ut omnibus pateat, nihil esse inter solitudinem et mare magnum, quod non hostilis mucro consumpserit, » ait S. Hieronymus. Porro Deblatha videtur esse eadem, quæ Reblata vocatur a Jeremia, et lib. IV Reg. cap. xxv, vers. 6. Litteræ enim ד daleth et ר res, charactere sibi simillimæ sunt, ut facilis ex una in aliam sit lapsus. Hinc pro Benadad Septuaginta vertunt, Benadar, Amos 1, 4. Sic Sophon. iii, 9, pro tunc reddam populis labium ברורד, berura, id est electam; Septuaginta legunt בדורה bedora, id est in generatione sua. Sic pro Gersam, Num. III, 17, 22, et alibi, legunt Gedsam. Sic pro Asdod, legitur Asdor; pro Dodanim, Rodanim; atque Judæi pro Duma legunt Roma, sed perfide.
Porro Reblata, est Epiphania Syriæ, ubi, teste Jeremia cap. xxxix, vers. 5, resedit Nabuchodonosor, belli Judaici finem exspectans; unde ad eum ibi ductus est Sedecias, et excæcatus: atque hac de causa nominat hic Deblatha præ aliis locis: ita S. Hieronymus, Vatablus et Hebræi. Adrichomius tamen Deblatha a Reblata distinguit, ac Deblatha ponit terminum tribus Ruben. Ita ipse in Descript. Terræ sanctæ.
Tropologice S. Hieronymus: « Deblatha, ait, massam, hoc est massam ficorum sonat, ut, postquam in simulata dulcedine, quæ non erat terræ cultæ, sed solitudinis, amaritudinem repererint, tunc cognoscant, quia ipse sit Dominus. Mel enim distillat de labiis meretricis, quæ ad tempus impinguat vescentium fauces, sed postea amarius felle reperitur. Hoc significant et duo calathi ficorum, Jerem. cap. xxiv.