Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Audit a Deo de Judæa: Finis venit, venit finis: prope est dies occisionis: floruit virga, germinavit superbia. Secundo, Judæorum infirmitatem, pavorem et trepidationem describit vers. 10. Tertio, vers. 19, ait opes eorum, et aurum avare collectum, item templum, polluenda, futuraque prædæ impuris Chaldæis. Denique, vers. 23, audit: Fac conclusionem, qua omnium stragem una sententia concludas.
Textus Vulgatae: Ezechiel 7:1-27
1. Et factus est sermo Domini ad me, dicens: 2. Et tu, fili hominis, hæc dicit Dominus Deus terræ Israel: Finis venit, venit finis super quatuor plagas terræ. 3. Nunc finis super te, et immittam furorem meum in te: et judicabo te juxta vias tuas: et ponam contra te omnes abominationes tuas. 4. Et non parcet oculus meus super te, et non miserebor: sed vias tuas ponam super te, et abominationes tuæ in medio tui erunt: et scietis quia ego Dominus. 5. Hæc dicit Dominus Deus: Afflictio una, afflictio ecce venit. 6. Finis venit, venit finis, evigilavit adversum te: ecce venit. 7. Venit contritio super te, qui habitas in terra: venit tempus, prope est dies occisionis, et non gloriæ montium. 8. Nunc de propinquo effundam iram meam super te, et complebo furorem meum in te: et judicabo te juxta vias tuas, et imponam tibi omnia scelera tua. 9. Et non parcet oculus meus, nec miserebor; sed vias tuas imponam tibi, et abominationes tuæ in medio tui erunt: et scietis quia ego sum Dominus percutiens. 10. Ecce dies, ecce venit: egressa est contritio, floruit virga, germinavit superbia: 11. iniquitas surrexit in virga impietatis; non ex eis, et non ex populo, neque ex sonitu eorum: et non erit requies in eis. 12. Venit tempus, appropinquavit dies: qui emit, non lætetur; et qui vendit, non lugeat: quia ira super omnem populum ejus. 13. Quia qui vendit, ad id quod vendidit, non revertetur, et adhuc in viventibus vita eorum; visio enim ad omnem multitudinem ejus non regredietur: et vir in iniquitate vitæ suæ non confortabitur. 14. Canite tuba, præparentur omnes, et non est qui vadat ad prælium: ira enim mea super universum populum ejus. 15. Gladius foris; et pestis et fames intrinsecus: qui in agro est, gladio morietur: et qui in civitate, pestilentia et fame devorabuntur. 16. Et salvabuntur qui fugerint ex eis: et erunt in montibus quasi columbæ convallium omnes trepidi, unusquisque in iniquitate sua. 17. Omnes manus dissolventur, et omnia genua fluent aquis. 18. Et accingent se ciliciis, et operiet eos formido, et in omni facie confusio, et in universis capitibus eorum calvitium. 19. Argentum eorum foras projicietur, et aurum eorum in sterquilinium erit. Argentum eorum, et aurum eorum non valebit liberare eos in die furoris Domini. Animam suam non saturabunt, et ventres eorum non implebuntur: quia scandalum iniquitatis eorum factum est. 20. Et ornamentum monilium suorum in superbiam posuerunt, et imagines abominationum suarum et simulacrorum fecerunt ex eo: propter hoc dedi eis illud in immunditiam: 21. et dabo illud in manus alienorum ad diripiendum, et impiis terræ in prædam, et contaminabunt illud. 22. Et avertam faciem meam ab eis, et violabunt arcanum meum: et introibunt in illud emissarii, et contaminabunt illud. 23. Fac conclusionem: quoniam terra plena est judicio sanguinum, et civitas plena iniquitate. 24. Et adducam pessimos de gentibus, et possidebunt domos eorum: et quiescere faciam superbiam potentium, et possidebunt sanctuaria eorum. 25. Angustia superveniente, requirent pacem, et non erit. 26. Conturbatio super conturbationem veniet, et auditus super auditum: et quærent visionem de propheta, et lex peribit a sacerdote, et consilium a senioribus. 27. Rex lugebit, et princeps induetur mœrore, et manus populi terræ conturbabuntur. Secundum viam eorum faciam eis, et secundum judicia eorum judicabo eos: et scient quia ego Dominus.
2. Et tu, fili hominis, supple, audi et vaticinare id quod sequitur:
FINIS VENIT, VENIT FINIS SUPER QUATUOR PLAGAS TERRÆ, scilicet Israel, ut præcessit, q. d. Finis excidium venit totius Judææ, imo jam imminet. Unde ter repetit: « Finis venit, » q. d. Post tres annos veniet: nam hæc dixit anno quinto Sedeciæ, sive transmigrationis Joachim, ut patet cap. i, 2. Anno autem 9 eorumdem obsessa est Jerusalem, et post duos annos capta et eversa. Similis vox et visio portendit invasionem Longobardorum; nam, ut ait S. Gregorius homil. 1 in Evang. et lib. III Dialog. xxxviii: « Priusquam Italia gentili gladio ferienda traderetur, igneas in cœlo acies vidimus, ipsumque qui postea humani generis fusus est sanguinem, coruscantes. » Deinde addit Redemptum Episcopum Ferentinatem vidisse nocte S. Eutychium martyrem, dicentem: « Redempte, vigilas? » Quo respondente: « Vigilo, » subjunxit: « Finis venit universæ carnis; » et tertio idem repetiit. Mox a Longobardis depopulatæ sunt urbes, concrematæ ecclesiæ, destructa monasteria, prædia vastata et desolata. Unde concludit: « In hac terra (Italia) in qua nos vivimus, finem suum mundus jam non nuntiat, sed ostendit. Tanto ergo nos necesse est instantius æterna quærere, quanto a nobis cognoscimus velociter temporalia fugisse. Mundus enim, qui tot nobis quotidie dolores ingeminat, quid nobis aliud, quam ne diligatur clamat? »
Versus 3: Upon you, O land of Israel
3. Super te, o terra Israel. JUDICABO TE JUXTA VIAS TUAS, judicans puniam pro factis et meritis tuis. Est metonymia. Origenes legit: Vindicabo te; quia peccator, ait, peccando, est agens et patiens, id est injuriam facit, sed sibi ipsi: est ergo tam injurians quam injuriam patiens. Deus suo judicio et supplicio tollit injuriantem, id est vitium et malitiam peccatoris, sic relinquit patientem eumdem, sine injuria et injuriante; sicque eum vindicat, quia tollit ab eo injuriam tam passivam quam activam: facit enim ut nec faciat, nec patiatur injuriam, id est peccatum. Hoc subtilius est quam germanius.
ET PONAM CONTRA TE, ut sint quasi tui accusatores coram me: tu enim es rea, peccata te accusant, ego sum judex et vindex. Itaque est hysterologia Hebræis usitata. Prius enim dicere debuisset: « Ponam contra te abominationes tuas; » deinde, « judicabo, » id est vindicabo et puniam « te » juxta eas. Secundo, « contra, » id est coram « te, » q. d. Tuas abominationes oculis tuis obvertam, ut earum deformem speciem, et conscientiam iis turpissime fœdatam, cogaris intueri, quæ soles manticam scelerum a tergo portare et oblivisci. Grave supplicium sibi est, se intuens fœda conscientia, et magis si se intueri semper cogatur, ut a fœditate sua nequeat oculos avertere. Tertio, Septuaginta et Chaldæus vertunt: Dabo super te, q. d. Percutiam te ob tuas abominationes.
VIAS TUAS, pænam viarum, id est vitæ tuæ actæ, et peccatorum.
ABOMINATIONES (pœna abominationum) IN MEDIO TUI erit, tibi quasi gladius dissecabit cor, et viscera acerbissimo dolore discruciabit. Secundo, « in medio tui » erit, id est omnibus erit manifesta et conspicua, ait Maldonatus.
Versus 5: One affliction (namely, a perfect, singular, extreme, and most...
5. AFFLICTIO UNA (scilicet perfecta, singularis, extrema et funestissima) VENIT, quæ quasi fulmen totam Jerusalem aduret, ut opus non sit altera. Hoc est quod dixit cap. v, 9: « Et faciam in te quod non feci. » Sic semel capitur pro perfecte, I Reg. xxvi, 8: « Perfodiam eum (Saulem) lancea semel, et secundo opus non erit. » Secundo, « afflictio una, » et « afflictio, » supple, altera, « ecce venit, » id est una calamitas alteram excipit, non licet respirare. Sic Psalm. xli, 8 dicitur: « Abyssus abyssum invocat, » id est fluctus fluctum excipit. Unde Chaldæus vertit: Malum super malum venit. Sed videtur Chaldæus pro אחד achad, id est una, legisse אחר achar, id est post, q. d. Malum post malum venit, malum malo succedit. Ausonius in Epigram. eleganter dixit, « catenatos labores et dolores, » cum labor labori, dolor dolori succedit. Homerus, Iliad. ζ pulchre ventis tales traditos asserit: Tradebat Notus hunc Boreæ quandoque vehendum, Hunc rursum Zephyro jactandum tradidit Eurus.
Versus 6: The end comes, the end comes
6. Finis venit, venit finis, scilicet excidium et exitium adest. Repetitio hæc significat primo, certitudinem et confirmationem; secundo, magnitudinem; tertio, celeritatem futuri excidii, q. d. Brevi erit finis et exterminium regni nostri.
EVIGILAVIT, scilicet maturo tempore. Sicut fructus æstivi in æstate, maturi sunt et colliguntur: ita matura est malitia tua, ut colligatur, sitque ei finis. Hoc enim est Hebræum הקיץ hekits. Alludit ad id quod subdit: « Venit contractio. » Et vers. 10: « Floruit virga. » Secundo, Maldonatus, « evigilavit, » id est cito veniet, quasi summo mane
evigilaverit ut veniret. Septuaginta vertunt, surrexit. Alludit, et confirmat oraculum Jerem. i, 11: « Virgam vigilantem ego video. Et dixit Dominus ad me: Bene vidisti, quia vigilabo ego super verbo meo ut faciam illud. » Simili phrasi ait idem, Thren. I, vers. 14: « Vigilavit jugum iniquitatum mearum. » In Hebræo est pulchra paronomasia, inter הקיץ hackets, id est finis, et hekits, id est evigilavit.
Versus 7: Destruction comes
7. VENIT CONTRITIO. Sic legunt Romana, non contractio, uti legunt S. Hieronymus et Maldonatus; nec confractio, ut legunt alii. Hebraice est צפירה tsephira, id est maturatio, frondatio, sive primum germen, quod mane, id est statim, protruditur; tsaphar enim significat mane surgere; inde tsephira vocatur primum germen et gemma arboris, sive folliculus complicatus et primo erumpens frondium vel florum, antequam expandant se, et in lucem prodeant. Chaldæus coronam vertit; quia ex his gemmis pulchræ fiunt coronæ. Unde Vatablus: Venit corona, inquit, id est regnum Nabuchodonosoris, super te; Arabicus Alexandrinus vertit: Et veniet ad te tartareus habitator terræ, et præsens est tempus, et appropinquat dies mali; Syrus: Et venit matutinus habitator super (contra) te, venit tempus, et appropinquavit dies perturbationis. Pro matutinus ex Syro verti posset, hircus, quasi צפיר tsephir ponatur pro צעיר tseir, id est pilosus, hircus, satyrus. Noster vertit, « contritio, » quia hæc gemma, sive calyx et folliculus significat contritionem de quo vers. 10. Verum videtur legendum contractio, ut habent manuscripta et S. Hieronymus; unde et Septuaginta et Theodotion vertunt, πλοκή, id est complexio, complicatio, id est folliculus contractus et complicatus; hoc enim est tsephira, q. d. Sicut in vere mane, id est statim, primum germen et folliculus erumpit: ita statim erumpet et tuum flagellum tuaque virga, quæ te castigabit. Aquila, inquit S. Hieronymus, tsephira vertit, προσκόπησιν, id est contemplationem, et prospectionem, quasi dicat: Venit excidium quod metuebas, quod tibi eventurum prospiciebas, vel tu, vel Prophetæ tui.
Isaias, cap. x, 3: « Væ, Assur, virga furoris mei! baculus ipse est in manu mea, » etc. Quocirca Syrus vertit: Egressus est hircus (Nabuchodonosor), et fronduit virga, et germinavit opprobrium; Arabicus Antiochenus: Et jam egressi sunt hostes, et admirantur, et viderunt, iniquus permanet supra virgam iniquitatis; Arabicus Alexandrinus: Jam advenit interitus tuus, jam concussa es, et jam præsens factus est tartareus, et vicit virga, et germinavit contemptus.
NON GLORIÆ MONTIUM. Hebraice: Instat dies tumultus, non celeusmatis vindemiatorum in montibus. Gloria ergo hic est lætus clamor, gloriatio, laudatio, ovatio colligentium uvas in montibus: vel, ut Vatablus, est echo, id est vox lætitiæ, quam referunt et reverberant montes vitiferi clamantibus vindemiatoribus, Jerem. xlviii, 33; vel etiam idololatris, circa idolum in montibus saltantibus et cantantibus. Unde secundo, Vatablus et R. David sic vertunt: Prope est dies tumultus, non echo montium, q. d. Ita statterus ab hoste clamor et tumultus, non autem fictus, qualis est quem edit echo resonans ex repercussu loci concavi. Nam, ut ait Plinius, lib. II, cap. xliv: « Montium flexus, crebrique vertices, et conflexa cubito, aut confracta in humeros juga, concavi vallium sinus, scindunt inæqualiter inde resultantem aera: quæ
causa etiam voces multis in locis reciprocas facit. » Eleganter vero Ovidius lib. III Metamorph.: Aspicit hunc trepidos agitantem in retia cervos Vocalis Nymphe, quæ nec reticere loquenti, Nec prior ipsa loqui didicit, resonabilis Echo. Sic et R. Jona et Pagninus hebraice הד hed vertunt, echo. Verum, quia הד per crasin idem est quod הדד hedad, id est emissio vocis libera et læta, ovatio, carmen vindemiæ, celeusma; hac de causa melius priore modo et sensu vertas: « Prope est dies clamoris et tumultus, non celeusmatis, » quasi dicat: Non audietur in montibus celeusma vindemiantium, sed clamor hominum qui occidentur; aut hostium irruentium, et sese invicem ad cædem cohortantium. Instat ergo tibi, o Jerusalem! dies occisionis, non gloriæ et jubilationis, quo in montibus, in quibus vel vindemiando, vel idola colendo gloriari et jubilare solebas: jam non exsultes et jubiles; sed a Chaldæis macteris et occidaris, ideoque plores et ejules, uti dixit cap. vi, 13. Simile est Jerem. xxv, 30, et cap. li, 14. Chaldæus vertit: Nec licebit in montium vertices evadere.
8. Nunc de propinquo (brevi, vel prope est, ut) EFFUNDAM IRAM.
Versus 10: Destruction has gone forth, etc
10. Egressa est contritio, etc. Legendum videtur, ut dixi vers. 7, contractio, id est prodiit folliculus contractus, explicatur jam germen, protruditur frondatio, q. d. Superbia et impietas Judæorum, primo, quasi gemma egressa est, mox floruit, germinavit, et crevit in virgam vel baculum, qua Deus vos flagellabit, q. d. Ita crevit impietas vestra, ut sustineri non possit: sed ipsa flagellum det in manum Dei, quo jamjam vos feriet. Hoc flagellum, seu virga vigilans, Jerem. i. est Nabuchodonosor, jam paratus ad vastandam Jerusalem. Dicitur autem hoc virga floruisse, id est parata esse, citoque ventura: quia postquam arbor floret, statim fructum profert; fructus autem et effectus virgæ, est flagellatio. Unde virga hæc, quam Ezechiel florentem, Jeremias vigilantem vocat. Simili modo de Sennacherib dixit
iniquitas in virgam impietatis. Quocirca secundo, notat hinc S. Hieronymus Dei justitiam et vindictam, peccatis quasi irrigari, ut floreat in virgas, et fructus plagarum ac verberum producat. Tertio, significatur hic ipsammet superbiam Judæorum germinasse virgas, quibus ipsimet a Deo verberarentur. Sciat ergo peccator, sciat superbus, sciat rapax, sciat gulosus, sciat luxuriosus, se peccando, superbiendo, rapiendo, gulæ indulgendo, luxuriando, non aliud facere quam parare sibi virgas, quibus paulo post, et in hac vita et in futura flagelletur. Annon superbus Aman paravit sibi virgas, imo crucem, quando eamdem erexit Mardochæo et Judæis? Annon Adam et Eva, superbiendo, et comedendo pomum vetitum, sibi et posteris omnibus virgas pararunt, quibus usque hodie misere flagellamur omnes? Hoc aliis proverbiis et metaphoris, sæpe alibi inculcat Scriptura.
Primo, funium, Prov. v, 22. Impius « funibus peccatorum suorum constringitur. » II Reg. xxii, 6: « Funes inferni circumdederunt me. » Secundo, vinculorum. Prov. vii, 22: « Ignorans quod ad vincula stultus trahatur. » Isaiæ xxv, 7: « Præcipitabit in monte isto faciem vinculi colligati. » Eccle. vii, 27: « Vincula sunt manus illius. » Sap. xvii, 17: « Una catena tenebrarum omnes (Ægyptii) erant colligati. » Tertio, oneris. Galat. vi, 5: « Unusquisque onus suum portabit. » Quarto, laqueorum mortis. II Reg. xxii, 6: « Prævenerunt me laquei mortis. » Prov. xxi, 6: « Impingetur ad laqueos mortis. » I Cor. xv, 56: « Stimulus mortis peccatum est. » Rom. v, 12: « Per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors. » Quinto, lapidis. Eccli. xxvii, 28: « Qui in altum mittit lapidem, super caput ejus cadet. » Sexto, spinæ. Hebr. vi, 8: « Terra proferens spinas ac tribulos, reproba est, et maledicto proxima. » Nahum i, 10: « Sicut spinæ se invicem complectuntur, sic convivium eorum pariter potantium; consumentur quasi stipula ariditate plena. » Psal. lvii, 10: « Priusquam intelligerent spinæ vestræ rhamnum. » Septimo, vermis. I Mach. ii, 62: « Gloria ejus (impii), stercus et vermis est. » Octavo et sæpe, seminis et messis. Osee viii, 7: « Ventum seminabunt, et turbinem metent. » Osee x, 13: « Arastis impietatem, iniquitatem messuistis, comedistis frugem mendacii. » Prov. xxii, 8: « Qui seminat iniquitatem, metet mala. » E contrario justis dicitur, Osee x, 12: « Seminate vobis in justitia, et metite in ore misericordiæ. » Et Galat. cap. vi, 8: « Qui seminat in carne sua, de carne metet corruptionem: qui autem seminat in spiritu, de spiritu metet vitam æternam. » Nono, pulcherrime et efficacissime ignis, quem impios sibi succendere ait Isaias, cap. L, vers. ult. « Ecce vos omnes accendentes ignem, accincti flammis, ambulate in lumine ignis vestri et in flammis, quas succendistis. » Peccata ergo nostra ligna sunt, quibus pyra Chaldæorum, Turcarum,
hæreticorum, hostium, et dæmonum contra nos fovetur, et in dies inflammatur. Ergo « subtrahe ligna foco, si vis exstinguere flammam. » Cessent scelera, et bella ac plagæ cessabunt.
FLORUIT VIRGA, q. d. Pegin jam Floralia, mox acturi Virgalia; agite jam Saturnalia, mox acturi Funeralia. Ita Romanis Floralia erant festa et ludi annui in honorem Floræ, quæ cum magnas ex arte meretricia comparasset opes, moriens populum Romanum scripsit hæredem. Pari modo qui ventri et veneri licenter serviunt, dicunt, Sap. ii, 7: « Vino pretioso et unguentis nos impleamus; et non prætereat nos flos temporis. Coronemus nos rosis, antequam marcescant: nullum pratum sit, quod non pertranseat luxuria nostra. » Sed mox cap. v, 2, de iisdem dicitur: « Videntes turbabuntur timore horribili, etc., dicentes intra se, pœnitentiam agentes, et præ angustia spiritus gementes, etc. Lassati sumus in via iniquitatis, etc. Quid nobis profuit superbia? aut divitiarum jactantia quid contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra. » Et vers. 22: « Ibunt (in impios emissæ a Deo vindice) directe emissiones fulgorum, et tanquam a bene curvato arcu nubium exterminabuntur: excandescet in illos aqua maris, » etc. Hæc est virga quam flos concupiscentiæ germinat et producit ipsimet peccatori. Nimirum hi sunt, ut vulgo dicitur, « Samiorum flores. » Hoc enim nomine vocabatur locus in Samo insula, ubi viri cum feminis convivia agitabant et voluptuabantur: quibus deliciis effeminati Samii, a Persis subacti sunt, et in servitutem reducti.
GERMINAVIT SUPERBIA, superbia vestra excrevit in virgam et flagellum, ut jam dixi. Aliter R. David, Maldonatus et Vatablus: putant enim hic esse repetitionem; quam enim prius vocavit virgam, nunc, aiunt, vocat superbiam, quia rex Babylonis superbus erat. Unde Vatablus pro superbia vertit, vir superbiæ; scilicet Nabuchodonosor, qui se parat, ut te, o Jerusalem, oppugnet. De quo ait Jeremias L, 31: « Ecce ego ad te, superbe, dicit Dominus. » Quocirca quod ante dixit, « floruit, » nunc dicit, « germinavit. » Unde Chaldæus vertit: Germinavit dominator, apparuit impius. Sic et Græci accipiunt hæc de Nabuchodonosore, q. d. « Floruit virga, » id est sceptrum, vel regnum Babyloniæ, « germinavit superbia, » id est Nabuchodonosor superbus auctus est regnis et opibus.
Versus 11: Iniquity has risen into a
11. INIQUITAS SURREXIT IN VIRGA IMPIETATIS (id est cum sceptro impii crevit injustitia. Hæc autem incrementa) non ex eis (Chaldæis proveniunt, neque ex multitudine populorum, neque ex strepitu et tumultu exercituum; sed ex Deo, qui illum et illos fecit flagellum vestrum. Et ideo) non erit REQUIES IN EIS. Id est, non quiescent Chaldæi, donec urbem capiant et vastent. Sic et Delrio, adagio 714, qui et in voce floruit, id est crevit viribus et gloria, putat alludi ad virgam Aaron, ut indicet Nabuchodonosorem a Deo electum ut puniat et affligat, quos Deus volet. Sed melius de
Nota: Virga hæc impietatis significat scelera, præsertim superbiam, violentiam et injustitiam, qua judices et potentes apud Judæos, pauperes opprimebant, eorum jus et judicium inflectebant, et ad divites torquebant. Hinc consequenter virga hæc significat flagellum, quo Deus hos violentos castigabit. Unde vers. 11, Hebræa habent: Surrexit
Judæis hæc accipias, ut dixi, et magis patebit ex sequentibus. Adde, longe elegantior et profundior est sensus prior; explicat enim pulchre, quomodo superbia et iniquitas Judæorum sibi flagellum fecerit, non Deus.
Iniquitas surrexit in virgam. Hebraice המטה lematte, id est in virgam, q. d. Iniquitas eorum excrevit in virgam, qua flagelletur ipsorum impietas. Iniquitas ergo est radix gemmans in surculos scelerum, qui tandem crassescunt in virgas, quibus ipsamet castigetur. Vide dicta vers. 10. Ita Hebræi, Vatablus, Maldonatus et alii. Pro in virga impietatis, verti potest, in virgam malam, id est acriter cædentem, acri dolore afficientem.
Non ex eis (scilicet erit quisquam judicum et principum, qui virgam, id est flagellum Dei, evadat, nec etiam) EX POPULO. NEQUE EX SONITU. Id est nec e lætitia, tripudiis, cantu, ac pompa tubarum et musicorum,
scilicet quidquam erit superstes, aut remanebit. Secundo, Septuaginta vertunt, non cum perturbatione, neque cum festinatione, supple, capiet te Nabuchodonosor, sed quiete et facile. Tertio, R. David putat Hebræum מהמהם mehemehem, conflatum esse ex הם hem geminato, unde vertit, non ex illis illis, q. d. Nemo ex illis et illorum stirpe remanebit. Ita et Chaldæus.
ET NON ERIT REQUIES IN EIS. Triplex est hic lectio et versio. Noster legit נח noach, id est requies, q. d. Non dabo eis requiem, semper eos affligam. Secundo, Hebræa jam habent נה noah, id est lamentatio. Unde Vatablus et R. David vertunt, non erit luctus vel lamentatio, q. d. Tanta erit morientium multitudo, et tanta superstitum calamitas, ut vivi mortuos non lugeant, utque mortui careant decenti sepultura, id est exequiis, et funebri planctus pompa, uti eis minatus est Jeremias, cap. xvi, 4, et cap. xxv, 33. Tertio, Septuaginta aliis punctis legunt נוי nave, id est species, decor. Unde vertunt: neque erit pulchritudo in eis. Prima lectio planior, et contextui accommodatior est.
Versus 12: Let the buyer not rejoice
12. QUI EMIT, NON LÆTETUR (quia rem emptam prædabuntur Chaldæi); ET QUI VENDIT, NON LUGEAT, id est non doleat, quia etiamsi non vendidisset, perditurus erat rem venditam, rapiente victore et prædatore Chaldæo.
QUIA IRA DEI SUPER OMNEM POPULUM EJUS, scilicet regionis, puta Judææ; hebraice enim est pronomen femininum. Vatablus vertit: Quia ira super omnem multitudinem vel super omnes ejus, q. d. Deus iratus eorum opes tradet hosti; unde non gaudeant eas possidentes, nec doleant eas transferentes, vel amittentes. Hoc scribit Propheta Judæis in Judæa secure degentibus, hostemque non timentibus. Sicut vice versa Jeremias Judæis qui in Babylone erant captivi, scribit cap. xxix, 5: « Ædificate domos, plantate hortos, accipite uxores, » quasi diu in captivitate mansuri.
13. QUI VENDIT, AD ID QUOD VENDIDIT, NON REVERTETUR, uti in jubilæo res vendita ad venditorem redibat, juxta legem Levit. xxv, 40.
Et adhuc in viventibus vita eorum. q. d. Permanebunt in vita, et tamen ad bona sua vendita nunquam redibunt, nequidem in jubilæo, ut vita eorum sit pauper et misera, et potius longa mors quam vita.
Visio enim (prophetia hæc comminatoria) non REGREDIETUR vacua et irrita, sed perficietur. Non erunt duntaxat verba et minæ; sed res ipsa, et verbera sequentur. Est metaphora a sagitta, quæ cum non perforat scopum, resilit inani ictu: vel a legato, milite aut satellite, qui re infecta, ad dominum remittitur. Rursum regredi, est ad os loquentis verbum revocari; quod vulgo dicimus: Verba sua comedere, id est retractare, q. d. Deus verba sua non revocabit, suas minas et decreta non retractabit.
Secundo, Chaldæus et Hebræi vertunt: Visio ad omnem multitudinem, et tamen non revertetur, id est possessio bonorum suorum, ad multitudinem non redibit. Hebræum enim חזה chasa, et apprehendere et videre significat. Unde חזון chason, et apprehensionem et visionem denotat.
VIR IN INIQUITATE VITÆ SUÆ NON CONFORTABITUR, ut resistat Chaldæis, opesque suas ab iis tueatur et retineat, q. d. Iniquitas non addet impio fortitudinem, vel potius, in, id est propter iniquitatem suam non confortabitur, nec prosperabitur vir; sed cadet, hostibusque succumbet, et iis erit prædæ.
Versus 14: Sound the trumpet
14. Canite. Est sarcasmus, q. d. Clangite, o Judæi, convocate milites, arripite hastas et clypeos: en hostes adsunt, en irruit Nabuchodonosor, quid cunctamini? Respondet: Nullus est, qui vadat ad prælium, omnes despondent animum; quia Deus ob scelera eis metum et pavorem injicit, ut eis minatus est Moses, Deuter. xxxii, 30. Hunc esse sensum patet ex vers. 16 et 17.
IRA ENIM MEA SUPER UNIVERSUM POPULUM EJUS. Hoc cap. Deus identidem vers. 8, 12 et 14, suam iram ingeminat. Quæritur ergo an in Deo vere et proprie sit ira? Lactantius, lib. De Ira, cap. IV, refert epicureos, et cap. v, stoicos, negantes in Deo esse iram; ipse vero docet iram proprie esse in Deo: « Quia ira, inquit, est motus animi ad coercenda peccata insurgentis. » Sed in Deo est talis motus: ergo in Deo proprie est ira, non tamen furor, qui perturbationem et præcipitantiam sonat. Idem docet Petrus Gregorius in Syntaxi
signum, quando decorem perdit cæsaries. Hebræi enim, tam viri quam feminæ (apud Græcos solæ feminæ, ait Plutarchus, problem. xiii), comam nutriebant. Unde signum adversitatis erat detonsio, vel calvitium. Vide Deuteron. XIV, 1, Isaia XV, 2, Jerem. XLVII, 5, et XLVIII, 37. Contra Romani in prosperis barbam et capillum tondebant, in luctu vero demittebant.
artis mirabilis, lib. XI, cap. xxi, ex eo quod Scriptura passim Deo tribuat iram.
Verum communis Patrum et Scholasticorum sententia est, in Deo non esse iram proprie, sed metaphorice; quia scilicet objurgat, et punit, occiditque reos, ac si eis irasceretur. Nam « ira, » ait Aristoteles, lib. I De Anima, cap. i, text. 16 in corpore « est sanguinis effervescentia circa cor; » in anima vero est « appetitio doloris vicissim adversario inferendi. » Cicero, teste Lactantio: « Ira, inquit, est libido ulciscendi. » Damascenus, lib. II De Fide, xvi: « Ira est appetitus recruciationis et ultionis ex accepta injuria; » Horatius: « Ira furor brevis est. » Ira ergo supponit dolorem irati; Deus autem est doloris incapax: ergo et iræ. Rursum, ira versat et versatur circa vindictam arduam et difficilem: in Deo autem, uti nulla est cupido vel libido vindictæ, ita nec ulla vindicta ardua et difficilis. Definitio ergo iræ, quam dat Lactantius, diminuta est et insufficiens. Ira enim passionem sonat effervescentem concitatam et turbidam, qualis nulla est in Deo, cujus mens est, etiam dum impios hostes suos punit, serenissima et pacatissima. Ita docent Origenes in Roman. i, S. Chrysostomus, serm. De pœnitentia, Basilius in Psalm. xxxvii, Damascenus lib. I Fid. xxv, Cyprianus ad Demetrianum, Ambrosius in Psalm. xxxvii, Hieronymus in Psalm. xxix, Augustinus, lib. XIII De Trinit. cap. xvi, et alii quos sequitur D. Thomas, I part. Quæst. XX, art. 1, ad 2, et Gabriel Vasquez, I part. disp. LXXXIV, cap. IV.
16. ET ERUNT IN MONTIBUS QUASI COLUMBÆ, Profugi Judæorum erunt quasi columbæ trepidæ, quæ ex vallibus ubi degunt, metu aucupum ad montes convolant. Alii erunt ut columbæ volitantes in montibus, quæ tempestate imminente ad valles se demittunt, quasi in locum apricum.
Nota: Pro columbæ convallium, Theodotion vertit, columbæ meditantes et mussitantes, id est, ut Theodoretus, suspirantes, gementes.
Versus 17: All hands shall be weakened
17. OMNES MANUS DISSOLVENTUR, Hebraice flaccescent, id est erunt debiles et imbelles, pugnare non poterunt Judæi, nec consistere præ metu. Metus enim spiritus animales ad cor pavidum et afflictum solandum et sustentandum revocat, quo fit ut manus, et pedes, aliæque partes externæ fiant debiles et flaccidæ.
Omnia genua fluent aquis, puta, sudore, ex gravi angustia; vel potius urina, ex pavore. Ita S. Hieronymus et Græci. Unde Septuaginta vertunt: Omnia femora polluentur humore. Causam cur in metu solvatur vesica, dat Aristoteles in Problem.
Versus 18: Dread shall cover them (it
18. OPERIET (undique vallabit) EOS (et obruet, et quasi vestis operiet eos totos) FORMIDO. IN OMNI FACIE CONFUSIO, pudor et rubor: « Conscientia peccatoris lucet in facie, » ait S. Hieronymus.
ET IN UNIVERSIS CAPITIBUS EORUM CALVITIUM. Calvitium capitis, ait S. Hieronymus, luctus est
Versus 19: Their silver shall be cast outside
19. ARGENTUM EORUM FORAS PROJICIETUR, ut sint expeditiores ad fugam: « Ne sit ponderi, quod prius fuit luxuriæ, » ait S. Hieronymus. Secundo, Theodotion et Polychronius exponunt, q. d. Præ fame et desperatione extrema, abjicient aurum et argentum; perituris enim non magis proderit quam sterquilinium. Hæc expositio melior est, sequitur enim: « Argentum eorum, et aurum eorum non valebit liberare eos, etc. et ventres eorum non implebuntur. » Cui adde: Tertio: « Argentum eorum foras projicietur » a Chaldæis rapientibus, illudque projicientibus in suos equos et currus.
ET AURUM EORUM IN STERQUILINIUM ERIT. Hebraice לנדה lenidda, id est in elongationem, in separationem; et, ut R. David, in commotionem et transmigrationem, q. d. Transferetur in Babylonem. Hinc secundo, לנדה lenidda idem est quod in immunditiam; unde Noster vertit hic « sterquilinium. » Per immunditiam vero, intelligit profanationem et pollutionem, qua aurum et argentum Judæorum, id est populi Dei, diripiebatur a Chaldæis incircumcisis et infidelibus, ideoque sordidis et immundis. Hoc enim ipso, aurum prius quasi sanctum videbatur profanari, pollui, sordidari et projici quasi in sterquilinium, ex opinione et æstimatione Judæorum, ac legis veteris, q. d. Judæi laborant auri sacra fame, et propter aurum violant leges meas, ut illud per fas et nefas congregent; quare ego aurum illud profanabo, tradamque illud impuris et immundis Chaldæis, ut Judæis suum aurum antea ita amabile, fiat exsecrabile. Hunc esse sensum patet ex vers. 20, ubi pariter de ornamento monilium ait: « Propter hoc dedi eis illud in immunditiam (hebraice לנדה lenidda): et dabo illud in manus alienorum (Chaldæorum) ad diripiendum, et impiis terræ in prædam, et contaminabunt illud. » Hinc Chaldæus et Septuaginta vertunt: Dabo illud eis in contemptum; res enim immundas et profanatas a gentibus contemnebant et abominabantur Judæi. Aliter Maldonatus: In contemptum, inquit, quia aurum contemnetur a Chaldæis, ita ut nolint illud accipere in lytrum, et propter illud parcere vitæ Judæorum, juxta illud Isaiæ xiii, 12: « Pretiosior erit vir auro, et homo mundo obrizo, » q. d. Pluris facient Chaldæi vitam hostibus Judæis adimere, quam ab eis accipere aurum, præsertim quia iis occisis, simul potientur eorum auro.
ARGENTUM EORUM, ET AURUM EORUM NON VALEBIT LIBERARE EOS IN DIE FURORIS DOMINI, quando Dominus quasi furibundus obsidebit eos per Chal-
dæos, ac fame, peste, gladio et igne conficiet et interimet. Idem eis intentavit et prædixit Sophonias, cap. i, 18: « Argentum eorum, inquit, et aurum eorum non poterit liberare eos in die iræ Domini. » Tanta enim erit Dei peccatis indignantis ira, ut subdat: « In igne zeli ejus devorabitur omnis terra, quia consummationem cum festinatione faciet cunctis habitantibus terram. » Notent hoc avari, notent scelerati; a Dei ira, a morte, a gehenna nec opes, nec nepotes, nec filii, nec uxores, nec cognati, quos inique ditare voluerunt cum animæ suæ perditione, eos liberare volent, aut valebunt. Sapienter ergo Eccli. cap. v, 10: « Noli, ait, anxius esse in divitiis injustis, » ut eas tibi tuisque per fas et nefas coacerves: « non enim proderunt tibi in die obductionis et vindictæ. » Et Prov. xi, 4: « Non proderunt divitiæ in die ultionis: justitia autem liberabit a morte. » Quanta ergo vanitas, quanta stoliditas, inique congregare ea quæ congreganti exitium et gehennam creent, nec ab ea valeant liberare! Clamat Christus: « Quid prodest homini, si universum mundum lucretur, animæ vero suæ detrimentum patiatur? Aut quam dabit homo commutationem pro anima sua? » Clamat Psaltes: « Frater (filius, nepos, uxor) non redimit, redimet homo? non dabit Deo placationem pro anima sua. » Epulonem inferno liberare pater Abraham nec voluit, nec valuit: multo minus Lazarus; multo minus divitiæ et deliciæ. Hic est vermis conscientiæ qui damnatos usque ad ossa rodit, et in æternum rodet: Cur, stolide, animam tuam pretiosissimam, æternam, et unicam tam vili pretio, puta terra alba et rubra (non enim aliud est argentum, aurum, divitiæ et deliciæ) dæmoni et inferno vendidisti? cur pro brevi et spuria voluptate æternos et ineluctabiles ignes tibi accersivisti? Poteras iis rite ad Dei nutum et obsequium uti, iisque promereri æternam gloriam, ut inter Angelos et Beatos collocareris: tu iis, stulte, abuti maluisti, ideoque cum dæmonibus et damnatis erit æterna tua sors, ubi « vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur. » Heu! insensate, cur in te adeo fuisti improvidus et crudelis? cur beatitudinem tuam tam vili esca prodegisti? cur æternitatem miserrimam momentanea jucunditate commutasti, tibique comparasti? Quid tibi jam prodest superbia? quid divitiarum jactantia? quid nepotum et familiæ splendor? Transierunt ista velut fumus, velut somnium, velut avis prætervolans, Sapient. v, 8.
Vere S. Augustinus: « Avarus, inquit, antequam pecuniam lucretur, seipsum perdit: priusquam aliquid capiat, capitur. » Et H. Pintus hic: Fluvii, inquit, quamvis dulcissimi, cum tandem mare ingrediuntur, fiunt amarissimi. Sic mundi opes et prosperitates, in vitæ cursu, qui instar fluvii præterlabitur, possessores suos oblectant quasi in transcursu; sed in fine dum mare mortis attingunt, quo omnia flumina voluptatum et bonorum hujus vitæ tandem ingrediuntur, tristes amaræ et intolerabiles evadunt. Rursum S. Augustinus in Psalm. xxx: Vide, inquit, « ne dum colligis (opes) colligaris: ne forte cum vis esse prædo minoris, sis præda majoris. » Idem alibi: « Avarus utitur Deo, fruitur nummo, » quia Deo servit propter nummum. Et: « Avarus plenam habet aream, sed inanem conscientiam. » Poetæ avaritiam pinxerunt per Tantalum, quem aiunt damnatum apud inferos, ut in Eridano inferorum stans, nec undis præsentibus, nec vicinis ejus pomariis perfruatur, sed perpetua siti crucietur. Unde Horatius, satyr. 1: « Quid rides? » o avare, « mutato nomine de te fabula narratur. » Quia enim avari hic jugiter sitiunt opes, hinc in gehenna siti extrema torquentur. Quocirca Plato in Cratylo scribit Tantalum dictum esse quasi Ταλάντατον, hoc est infelicissimum.
ANIMAM, appetitum animæ, id est famem suam.
QUIA SCANDALUM INIQUITATIS EORUM FACTUM EST. Hoc est aurum et opes fuerunt eis occasio avaritiæ, injustitiæ, luxus, ac præsertim idolorum, quæ ex auro conflarunt, q. d. Quia aurum rapuerunt, hinc aurum eorum diripietur; quia auro peccarunt, hinc auro punientur, eoque spoliabuntur. Vere dixit Chile apud Plutarchum in Apophthegm.: « Uti aurum probatur lapide, ita homo auro. Sicut enim lydius lapis affrictu prodit quale sit aurum: ita aurum suo attactu probat qualis sit homo, hominisque cupiditas aut continentia, vitium aut virtus. »
Versus 20: The ornament of jewelry (the
20. ORNAMENTUM MONILIUM (monilia, quæ eis dedi in ornamentum, ipsi converterunt in superbiam et fastum, id est in superbum ornatum, tum suum, tum idolorum suorum. Septuaginta vertunt, electa mundi (scilicet muliebris: græce enim est κόσμος, id est ornatus, mundus muliebris. Non ergo mundi, id est orbis, ut intellexit S. Hieronymus) IN SUPERBIAM POSUERUNT, ET IMAGINES (aliqui legunt, et imaginationes, id est imagines quas imaginabantur et confingebant) ABOMINATIONUM SUARUM ET SIMULACRORUM (et significat id est, q. d. Abominationum, id est simulacrorum abominandorum) FECERUNT EX EO. Sicut enim in Sina vitulum aureum conflarunt ex monilibus suis, Exodi xxxii, 2; ita et fecerunt tempore Prophetarum. Tertio, pro ornamentum hebraice est צבי tsebi, id est gloria, decor, ornamentum. Jam, quia gloria Judæorum erat templum; hinc subinde capitur pro templo, imo pro Jerusalem, uti ostendam Daniel. viii, 9. Unde Hebræus et Vatablus vertunt: Et gloriam ornamenti posuerat (Deus) eis in superbiam, id est dederat eis Deus templum gloriosum et superbum, sed ipsi fecerunt abominationes suas in eo: quia idola posuerunt et coluerunt in templo, uti objicit eis Jeremias cap. xxxii, 24.
ABOMINATIONUM, idolorum. Ita Theodoretus et Apollinaris.
ILLUD (illa scilicet simulacra ex auro facta dedi) Tertio et optime capias tam active quam passive; vel planius: « illud, » scilicet, « ornamentum monilium » ex quo conflarunt idola: sed eodem redit sensus. Hæc ergo dedi eis, scilicet Judæis) IMMUNDITIAM. Symmachus, in nauseam; Chaldæus, in contemptum, ut scilicet ornamentum monilium, puta idola ex eo facta, quasi stercora abominentur, cum viderint se propter ea, et cum eis capi. Vide dicta vers. 19.
Versus 21: To the wicked
21. IMPIIS. Septuaginta, pestilentiis, id est Babyloniis pestilentissimis, et instar pestis grassantibus. « Quod scimus et a Babyloniis, et a rege Antiocho Cneoque Pompeio, et ad extremum factum esse sub Vespasiano et Tito, quando templum captum atque subversum est, et omnia perpetrata, quæ sequens Prophetæ sermo complectitur, » ait S. Hieronymus.
CONTAMINABUNT, profanabunt, et quasi profanum rapient quod vos sancte colebatis.
Tropologice, dum peccator opibus, aliisque Dei donis ad superbiam aliaque peccata abutitur, dantur nostræ divitiæ in manus dæmonum, ut eis utantur ad libitum; ac impiis terræ, id est vitiis et peccatis, quæ illa contaminant; ut qui locus debuit esse sanctitatis, fiat locus immunditiæ, juxta illud Evangelii: « Domus Patris mei domus orationis vocabitur, vos autem fecistis illam speluncam latronum. »
Versus 22: I will turn My face from them
22. AVERTAM FACIEM MEAM AB EIS, a Judæis. VIOLABUNT (id est profanabunt) ARCANUM MEUM. Septuaginta, visitationem meam, id est templum, in quo ego populum visito, et ab eo visitor. Chaldæi enim armati et sanguinolenti intrabunt Sancta sanctorum, quæ arcana sunt et abscondita, ibique obvios jugulabunt. Ita Theodoretus.
Emissarii, emissi milites. Hebræum פריצים paritsim, id est irruptores, grassatores, prædones; Symmachus et Theodotion, irrumpentes et pestilentes.
Versus 23: Make the chain
23. FAC CONCLUSIONEM, id est minas omnes et pœnas Jerusalem brevi sermone, qui proxime sequitur vers. 24 et seq., conclude. Chaldæus et recentiores vertunt, fac catenam; ut eam scilicet ostendas Judæis, in signum, quod capientur et ligabuntur, uti catenas jussu Dei fecit et gestavit Jeremias, cap. xxviii, 13. Symmachus et Theodotion vertunt, fac confixionem; Septuaginta, φυρμόν, quod S. Hieronymus vertit, perturbationem; Theodoretus, inquinationem; apte, ut scilicet terra tot inquinata sanguinibus perturbetur, et inquinetur civium cædibus.
Quoniam terra plena est judicio (id est damnatione) SANGUINUM, vel sanguinibus judicio injusto ab iis damnatis et effusis, hoc est terra repleta est homicidiis. Ita Hebræi et Chaldæus, ut judicium capiatur active. Potest secundo capi passive: « judicio sanguinum, » id est sanguinibus et cædibus, ob quas judicandi et damnandi sunt.
Nota: Quia homicidium enorme est scelus, hinc sanguis, vel effusio sanguinis, significat quævis enormia scelera, uti dixi Isaiæ 1, 15.
Versus 24: Pride
24. Superbiam, templum magnificum et superbum, quo quasi inexpugnabiles superbiunt et gloriantur, dicentes: « Templum Domini, templum Domini. » Ita Scholiastes. Unde sequitur: « Possidebunt Chaldæi sanctuaria eorum. » Secundo, proprie et simpliciter, « superbiam » eorum contundam et dejiciam.
Sanctuaria. Id est sanctuarium, quod tres habebat partes, et quasi tria sanctuaria, scilicet atrium, Sanctum, et Sanctum sanctorum. Alii « sanctuaria, » quæ scilicet suis idolis fabricarunt.
25. Angustia superveniente. Chaldæus vertit: Præcisio venit. Sic enim Hebræum קפד kephad, vertit Noster, Isaiæ xxxviii, 12. Septuaginta contrarie vertunt: Misericordia veniet.
REQUIRENT PACEM, et prece et pretio a Babyloniis, sed non erit qui concedat. Hoc est quod ait Jeremias, cap. xiv, 19: « Exspectavimus pacem, et non est bonum; et tempus curationis, et ecce turbatio. » Vide ut Ezechiel confirmet oracula Jeremiæ, adeo ut iisdem cum eo verbis et sententiis utatur, idque crebro.
Versus 26: Trouble upon trouble
26. CONTURBATIO SUPER CONTURBATIONEM, id est, ut Chaldæus: Contritio super contritionem; Septuaginta: Væ super væ; R. Salomon: Casus super casum; Vatablus: Calamitas una super aliam veniet.
Et auditus. Id est rumor et nuntius malus de adventu et crudelitate hostium, unus super alium adveniet. Idem prædixit Jeremias cap. L, 46.
QUÆRENT VISIONEM, prophetiam, quomodo possint cladem evadere, et non invenient. Idem prædixit Isaias cap. III, 1 et 2, et factum impletumque narrat Daniel, cap. iii, 38.
Lex, interpretatio legis: Chaldæus, doctrina, q. d. Non erunt docti sacerdotes et senes, qui possint sua sapientia cladem avertere, vel dare consilium evadendi.
Versus 27: The king shall mourn
27. Rex Lugebit. Hebraice יתאבל iitabbal, id est luctu se conficiet.
INDUETUR MŒRORE, pallio mæroris; hebraice est שממה scemama, id est stupore, q. d. Opplebitur tristitia ad stuporem, ut præ vehementia doloris, videatur esse stupidus, attonitus, et emotæ mentis.
MANUS POPULI TERRÆ CONTURBABUNTUR. Septuaginta, dissolventur, non habebunt vires, nec animum pugnandi pro patria, rebus desperatis, q. d. Omnes Judæi, tam nobiles quam plebeii, lugebunt, omnes obstupescent, omnes exanimabuntur præ metu et pavore.
SECUNDUM VIAM, secundum actiones et scelera eorum.
Secundum Judicia. Secundum merita, secundum quæ judicatur et fertur sententia. Unde Vatablus exponit, q. d. Pro ratione delictorum, quibus morte digni sunt; vel potius: Secundum judicia, etc., q. d. Eo modo quo judicarunt alios, et ego judicabo ipsos: eo modo quo judicantes fecerunt aliis, et ego faciam eis. Oppresserunt pauperes, opprimentur et ipsi; non audierunt, non audientur ipsi; repulerunt legem, et repellentur; occiderunt, occidentur. Ita Prado. Hæc enim est justa talionis lex, uti ostendi Exodi, cap. xxi, 23: « Animam pro anima, oculum pro oculo, dentem
pro dente, » etc. Item illa Genes. ix, lata a Deo mox a diluvio: « Quicumque effuderit humanum sanguinem, effundetur sanguis illius. » Ita fratres, qui Joseph vinculis et captivitati tradiderant, ab eodem juste pari carceri mancipati sunt, Genes. cap. xlii, 16 et 17. Simile, sed illustrius fuit exemplum S. Ephrem, quod ibidem recensui. Ita Judæi, qui Christum, quasi agnum paschalem in Paschate occiderunt, pariter a Tito in Paschate capta Jerusalem, quasi paschales victimæ divinæ justitiæ mactati et occisi sunt; imo justa Dei vindicta factum est ut, sicuti ipsi Christum corona spinea coronatum, chlamyde purpurea indutum, et arundine quasi sceptro insignitum salutantes: « Ave, rex Judæorum, » illuserant: ita et paulo post eorum rex Agrippa, Alexandriæ licet absens, per comædum, qui ejus personam sustinebat, publice in theatro per ludibrium, eodem prorsus modo quo Christus coronaretur et illuderetur, uti narrat Philo in Flaccum.