Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Sub specie adulteræ describitur Hierosolymæ, id est Synagogæ, ortus, educatio, adulterium, id est idololatriæ sorores, scilicet Sodoma et Samaria; repudium, et rursum reconciliatio cum Deo marito, per Dei vocationem et gratiam, et Synagogæ pænitentiam. Primo ergo, describit Propheta Dei in Synagogam beneficia, quod nimirum in Ægypto eam afflictam, nudam et miseram collegerit, honestarit, uxorem duxerit, omnibusque ornamentis dotarit. Secundo, vers. 15, describit ejus adulteria, quod scilicet omnibus his Dei ornamentis abusa sit ad cultum idolorum, quodque lupanaria, id est aras et idola, passim ad omne caput viæ erexerit, ibique deos Ægyptiorum, Chaldæorum aliarumque gentium coluerit. Tertio, vers. 35, intentat ei pænas, tum lapidationis, quasi adulteræ; tum gladii, quasi homicidæ; tum ignis, quasi incendiariæ, eo quod filios suos concremarit idolo Moloch. Quarto, vers. 46, docet quod impietate vicerit sorores suas, scilicet, Sodomam et Samariam. Denique, vers. 53, promittit se eam cum sororibus e captivitate tum Babylonica, tum potius diabolica per Christum reducturum. Datur ergo hoc cap. vivus typus et schema animæ peccatricis et pænitentis.
Tropologice ergo, mutato tantum nomine, totum hoc caput congrue adaptabis animæ tum fideli, cum a fide in hæresin, aut infidelitatem; tum peccatrici, cum a statu gratiæ in statum peccati; tum religiosæ, cum a vita religiosa ad sæcularem, relicto Deo sponso suo, redit et prolabitur. Simili schemate sponsæ adulterantis idololatriam et peccata Hierosolymæ depingit Jeremias, cap. II.
Textus Vulgatae: Ezechiel 16:1-63
1. Et factus est sermo Domini ad me, dicens: 2. Fili hominis, notas fac Jerusalem abominationes suas: 3. et dices: Hæc dicit Dominus Deus Jerusalem: Radix tua, et generatio tua de terra Chanaan: pater tuus Amorrhæus, et mater tua Cethæa. 4. Et quando nata es, in die ortus tui, non est præcisus umbilicus tuus, et aqua non es lota in salutem, nec sale salita, nec involuta pannis. 5. Non pepercit super te oculus, ut faceret tibi unum de his, misertus tui: sed projecta es super faciem terræ in abjectione animæ tuæ, in die qua nata es. 6. Transiens autem per te, vidi te conculcari in sanguine tuo, et dixi tibi cum esses in sanguine tuo: Vive, dixi, inquam, tibi: In sanguine tuo vive. 7. Multiplicatam quasi germen agri dedi te: et multiplicata es, et grandis effecta, et ingressa es, et pervenisti ad mundum muliebrem: ubera tua intumuerunt, et pilus tuus germinavit: et eras nuda, et confusione plena. 8. Et transivi per te, et vidi te: et ecce tempus tuum, tempus amantium: et expandi amictum meum super te, et operui ignominiam tuam. Et juravi tibi, et ingressus sum pactum tecum (ait Dominus Deus), et facta es mihi. 9. Et lavi te aqua, et emundavi sanguinem tuum ex te: et unxi te oleo. 10. Et vestivi te discoloribus, et calceavi te ianthino: et cinxi te bysso, et indui te subtilibus. 11. Et ornavi te ornamento, et dedi armillas in manibus tuis, et torquem circa collum tuum. 12. Et dedi inaurem super os tuum, et circulos auribus tuis, et coronam decoris in capite tuo. 13. Et ornata es auro, et argento, et vestita es bysso, et polymito, et multicoloribus: similam, et mel, et oleum comedisti, et decora facta es vehementer nimis; et profecisti in regnum. 14. Et egressum est nomen tuum in gentes propter speciem tuam: quia perfecta eras in decore meo, quem posueram super te, dicit Dominus Deus. 15. Et ha-
bens fiduciam in pulchritudine tua, fornicata es in nomine tuo; et exposuisti fornicationem tuam omni transeunti, ut ejus fieres. 16. Et sumens de vestimentis tuis, fecisti tibi excelsa hinc inde consuta: et fornicata es super eis, sicut non est factum, neque futurum est. 17. Et tulisti vasa decoris tui de auro meo, atque argento meo, quæ dedi tibi: et fecisti tibi imagines masculinas, et fornicata es in eis. 18. Et sumpsisti vestimenta tua multicoloria, et operuisti illas: et oleum meum, et thymiama meum posuisti coram eis. 19. Et panem meum, quem dedi tibi, similam, et oleum, et mel, quibus enutrivi te, posuisti in conspectu eorum in odorem suavitatis, et factum est, ait Dominus Deus. 20. Et tulisti filios tuos et filias tuas, quas generasti mihi: et immolasti eis ad devorandum. Numquid parva est fornicatio tua? 21. Immolasti filios meos, et dedisti, illos consecrans eis. 22. Et post omnes abominationes tuas et fornicationes, non es recordata dierum adolescentiæ tuæ, quando eras nuda, et confusione plena, conculcata in sanguine tuo. 23. Et accidit post omnem malitiam tuam (væ, væ tibi, ait Dominus Deus) 24. et ædificasti tibi lupanar, et fecisti tibi prostibulum in cunctis plateis. 25. Ad omne caput viæ ædificasti signum prostitutionis tuæ: et abominabilem fecisti decorem tuum: et divisisti pedes tuos omni transeunti, et multiplicasti fornicationes tuas. 26. Et fornicata es cum filiis Ægypti vicinis tuis magnarum carnium: et multiplicasti fornicationem tuam ad irritandum me. 27. Ecce ego extendam manum meam super te, et auferam justificationem tuam: et dabo te in animas odientium te filiarum Palæstinarum, quæ erubescunt in via tua scelerata. 28. Et fornicata es in filiis Assyriorum, eo quod necdum fueris expleta: et postquam fornicata es, nec sic es satiata. 29. Et multiplicasti fornicationem tuam in terra Chanaan cum Chaldæis: et nec sic satiata es. 30. In quo mundabo cor tuum, ait Dominus Deus; cum facias omnia hæc opera mulieris meretricis, et procacis? 31. Quia fabricasti lupanar tuum in capite omnis viæ, et excelsum tuum fecisti in omni platea: nec facta es quasi meretrix fastidio augens pretium, 32. sed quasi mulier adultera, quæ super virum suum inducit alienos. 33. Omnibus meretricibus dantur mercedes: tu autem dedisti mercedes cunctis amatoribus tuis, et dona donabas eis, ut intrarent ad te undique ad fornicandum tecum. 34. Factumque est in te contra consuetudinem mulierum in fornicationibus tuis, et post te non erit fornicatio: in eo enim quod dedisti mercedes, et mercedes non accepisti, factum est in te contrarium. 35. Propterea meretrix audi verbum Domini. 36. Hæc dicit Dominus Deus: Quia effusum est æs tuum, et revelata est ignominia tua in fornicationibus tuis super amatores tuos, et super idola abominationum tuarum in sanguine filiorum tuorum, quos dedisti eis: 37. Ecce ego congregabo omnes amatores tuos, quibus commixta es, et omnes quos dilexisti, cum universis quos oderas: et congregabo eos super te undique, et nudabo ignominiam tuam coram eis, et videbunt omnem turpitudinem tuam. 38. Et judicabo te judiciis adulterarum, et effundentium sanguinem: et dabo te in sanguinem furoris et zeli. 39. Et dabo te in manus eorum, et destruent lupanar tuum: et demolientur prostibulum tuum: et denudabunt te vestimentis tuis, et auferent vasa decoris tui: et derelinquent te nudam plenamque ignominia: 40. et adducent super te multitudinem, et lapidabunt te lapidibus, et trucidabunt te gladiis suis. 41. Et comburent domos tuas igni, et facient in te judicia in oculis mulierum plurimarum: et desines fornicari, et mercedes ultra non dabis. 42. Et requiescet indignatio mea in te: et auferetur zelus meus a te, et quiescam nec irascar amplius. 43. Eo quod non fueris recordata dierum adolescentiæ tuæ, et provocasti me in omnibus his: quapropter et ego vias tuas in capite tuo dedi, ait Dominus Deus, et non feci juxta scelera tua in omnibus abominationibus tuis. 44. Ecce omnis, qui dicit vulgo proverbium, in te assumet illud, dicens: Sicut mater, ita et filia ejus. 45. Filia matris tuæ es tu, quæ projecit virum suum, et filios suos: et soror sororum tuarum es tu, quæ projecerunt viros suos, et filios suos: mater vestra Cethæa, et pater vester Amorrhæus. 46. Et soror tua
major, Samaria, ipsa et filiæ ejus, quæ habitant ad sinistram tuam: soror autem tua minor te, quæ habitat a dextris tuis, Sodoma, et filiæ ejus. 47. Sed nec in viis earum ambulasti, neque secundum scelera earum fecisti pauxillum minus: pene sceleratiora fecisti illis in omnibus viis tuis. 48. Vivo ego, dicit Dominus Deus, quia non fecit Sodoma soror tua ipsa, et filiæ ejus, sicut fecisti tu, et filiæ tuæ. 49. Ecce hæc fuit iniquitas Sodomæ sororis tuæ, superbia, saturitas panis et abundantia, et otium ipsius et filiarum ejus: et manum egeno et pauperi non porrigebant. 50. Et elevatæ sunt, et fecerunt abominationes coram me: et abstuli eas sicut vidisti. 51. Et Samaria dimidium peccatorum tuorum non peccavit: sed vicisti eas sceleribus tuis, et justificasti sorores tuas in omnibus abominationibus tuis, quas operata es. 52. Ergo et tu porta confusionem tuam, quæ vicisti sorores tuas peccatis tuis, sceleratius agens ab eis: justificatæ sunt enim a te: ergo et tu confundere, et porta ignominiam tuam, quæ justificasti sorores tuas. 53. Et convertam restituens eas conversione Sodomorum cum filiabus suis, et conversione Samariæ, et filiarum ejus: et convertam reversionem tuam in medio earum, 54. ut portes ignominiam tuam, et confundaris in omnibus, quæ fecisti consolans eas. 55. Et soror tua Sodoma, et filiæ ejus revertentur ad antiquitatem suam: et Samaria, et filiæ ejus revertentur ad antiquitatem suam: et tu, et filiæ tuæ, revertemini ad antiquitatem vestram. 56. Non fuit autem Sodoma soror tua audita in ore tuo, in die superbiæ tuæ, 57. antequam revelaretur malitia tua: sicut hoc tempore in opprobrium filiarum Syriæ, et cunctarum in circuitu tuo filiarum Palæstinarum, quæ ambiunt te per gyrum. 58. Scelus tuum, et ignominiam tuam tu portasti, ait Dominus Deus. 59. Quia hæc dicit Dominus Deus: Et faciam tibi, sicut despexisti juramentum, ut irritum faceres pactum: 60. et recordabor ego pacti mei tecum in diebus adolescentiæ tuæ: et suscitabo tibi pactum sempiternum. 61. Et recordaberis viarum tuarum, et confunderis: cum receperis sorores tuas te majores cum minoribus tuis: et dabo eas tibi in filias, sed non ex pacto tuo. 62. Et suscitabo ego pactum meum tecum: et scies quia ego Dominus, 63. ut recorderis, et confundaris, et non sit tibi ultra aperire os præ confusione tua, cum placatus tibi fuero in omnibus quæ fecisti, ait Dominus Deus.
Versus 2: "Make known to Jerusalem"
2. Notas fac Jerusalem — per epistolas. Nam Ezechiel erat in Babylone.
Versus 3: "Your root"
3. Radix tua. — Chaldæus et Rabbini vertunt, habitationes tuæ, quasi מכרתיך mecorotaiich positum sit pro מגורתיך megurotaiich, per commutationem litteræ caph in ghimel: sensumque dant, q. d. Ita vivis, ac si semper inter Chananæos habitasses. Verum melius Septuaginta et Noster vertunt, radix tua; ac Leo Hebræus, venæ tuæ: מכרה mecora enim significat excisionem. Jam excisionem Hebræi vocant generationem et originem, ex qua Judæi excisi, id est progeniti sunt. Unde explicans subdit: "Et generatio tua." Alludit ad Isaiæ LI: "Attendite ad petram (id est Abraham, ut sequitur), unde excisi estis."
Generatio tua (genus tuum, origo tua est) de terra Chanaan, — id est ex Ægypto, ait S. Hieronymus, cujus conditor fuit Mesraim, frater Chanaan, filius Cham. Secundo et melius: "Generatio tua de terra Chanaan," esse videtur, non ob generis, sed ob morum similitudinem. Unde explicans subdit:
Pater tuus Amorrhæus, et mater tua Cethæa, — q. d. Licet filia naturalis sis, o Jerusalem, Abrahæ et Saræ: tamen per imitationem et conversationem, videris filia Amorrhæorum et Hethæorum, quia eorum mores æmularis. Ita S. Augustinus, tract. 42 in Joan. tom. IX, explicans illud: Vos ex patre diabolo estis: "Quia, ait, erant impii Amorrhæi et Cethæi (vel Hethæi: littera enim chet Hebraice nunc per h, nunc per ch, effertur): Judæi autem imitati sunt impietates illorum: invenerunt sibi parentes, non de quibus nascerentur, sed quorum mores sectantes, pariter damnarentur. Unde et illius pater, ait S. Hieronymus, appellatur Amorrhæus, qui hebraice interpretatur λαλούμενος, id est multo sermone celebratus (ער amar enim significat loqui), et mater tua Cethæa, id est ἐξιστῶσα, quæ vel ipsa insanit, vel alios mittit in amentiam. Omnis enim qui facit peccatum, de diabolo natus est. Unde et in toto orbe hujus antiqui patris famosum vocabulum est, et multos vertens in amentiam. Præcipiturque Jerusalem ut relinquat antiquum patrem, et dicitur ad eam: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, et concupiscet rex decorem tuum."
Sic Dido furens abeunti Æneæ insultat, Æneid. lib. IV: Nec te diva parens, generis nec Dardanus auctor, Perfide, sed duris genuit te cautibus horrens Caucasus, Hyrcanæque admorunt ubera tigres.
Loquitur Propheta de statu populi tum præsentis, tum præteriti, cum primum electus et erectus fuit a Deo in Synagogam, q. d. Non tantum nunc, sed et olim antequam ego vos, o Judæi, mihi in populum, Ecclesiam et sponsam eligerem, et quasi in uxorem ducerem, puta cum viveretis in Ægypto; eratis adeo barbari, maleque morati, ut inter Amorrhæos et Cethæos nati et educati videremini. Hunc esse sensum patet ex eo quod subdit: "In die ortus tui non est præcisus umbilicus tuus, et aqua non es lota." Hoc est enim barbararum gentium. Ita Maldonatus.
Inter septem Chananææ gentes nominat Amorrhæos, quia hi proceritate et viribus eminebant: atque Cethæos, vel Hethæos, quia horum feminæ impudentia et impudicitia erant infames, ut patet vers. 45, et Genes. XXVII, 46.
Quando nata es. — Chrysostomus, hom. 33 in Matth. in Opere imperfecto: "Ortus Israelis, ait, est vocatio Abrahæ; juventus, dum Jacob cum suis descendit in Ægyptum; virilis ætas, tempore regum; senectus, a captivitate Babylonica ad Christum." Secundo, S. Hieronymus et Polychronius: Ortus, inquiunt, Israelis fuit exitus de Ægypto; tunc enim quasi orta est Ecclesia vetus sive Synagoga, cum data est ei lex in Sina. Tertio, optime Prado, ortus fuit Israel post mortem Joseph. Tunc enim in Ægypto Israel multiplicatus est, ut inciperet esse non familia Israelis, sed populus: esset tamen quasi puer projectus et expositus tyrannidi Pharaonis; quasi puer, inquam, neglectus, cui nec umbilicus præscinditur, quique nec lavatur, nec salitur, nec involvitur, ut sequitur. Ita Chaldæus.
Non est præcisus umbilicus tuus. — Septuaginta, non ligasti; vel, ut S. Hieronymus, non ligarunt mamillas tuas. Solent enim puellis infantulis mamillæ ligari, ne incipiant intumescere, ut pulchritudinem custodiant virginalem. Verum Hebræa ad verbum vertit Noster: "Non est præcisus umbilicus tuus." Solet enim recens natis fistula pellicea instar farciminis ab umbilico pendens præcidi, per quam aiunt medici embryonem in utero matri cohærere, ab eaque alimenta trahere, nutriri et augeri scilicet per eam sugere sanguinem (non ad stomachum, quia jam a matre concoctus est sanguis), sed ad hepar, indeque eum per totum corpus embryonis distribui, illudque eo ali. Audi Plutarchum, lib. V De Placitis, cap. XVI: "Non," inquit, ut putaverunt Democritus et Epicurus, "fœtus in utero per os alitur; ut propterea statim atque natus est, ore ad mammam feratur: nam et in utero esse ubera quædam, et oscilla quibus alatur. Non," ut censuit Alcmæo, "alitur per totum corpus, quod spongiæ in morem recipiat, quæ alendo sunt idonea: sed, ut vere senserunt Stoici, per umbilicum. Itaque hunc statim a partu ab obstetricibus ligari, et os infanti aperiri, ut de alio cogitet alimento." Umbilicus ergo in utero est quasi os fœtus quo sugit per venas alimentum ex materno sanguine: sed cum natus est fœtus, præscinditur umbilicus, quia ejus jam nullus est usus, cum infans ore uti et sugere debeat.
Symbolice, umbilici præcisio notat humanæ vitæ, quasi navigationis et navis, præcisa anchora, jactationes et discrimina. Homo enim, et humana vita, est quasi navis, Sapient. V, 10; Proverb. XXX, 19, qua ab utero matris egressi et solventes e statione tendimus ad portum mortis et immortalitatis. Umbilicus est quasi anchora, qua fœtus in utero matris, quasi in terra, firmat se et sustentat: eo præciso, solus puer omnibus hujus vitæ fluctibus exponitur, agitatur et jactatur. Ita Democritus, et ex eo Plutarchus lib. De Amore prolis.
Videtur ergo dicere Propheta: Ex materna alvo, id est ex Ægypto, trahebas adhuc impietatis alimentum, aiunt Theodoretus et Polychronius, ac sordes idololatriæ et gentilismi, ac præsertim libidinem. Unde addunt nonnulli, dicuntque: Sicut in viris seminis origo est in lumbis, ita in feminis est in umbilico. Ita S. Hieronymus hic, et Origenes hom. 6, et S. Gregorius in Job cap. XL, 11. Verum licet hæc in bestiis, uti elephante, locum habere nonnullis videatur (dico videatur: nam idipsum recte negat Pineda, et passim alii) Job loco citato, non tamen in hominibus. Nam ut docent physici et medici, umbilicus nullum habet usum, nisi ad fœtum in utero a matre fovendum et alendum, nulloque modo generationis est instrumentum in femina potius quam in viro: sed tam in femina quam in viro origo seminis est in lumbis (ibi enim sunt vasa seminalia, in quibus semen formatur ex spirituoso sanguine, quem ipsa hauriunt a vena cava, quæ ex hepate derivatur ad lumbos et renes) qui utero conjuncti sunt: unde et "morbi uterales cum lumborum distensione" conjuncti sunt, ait Galenus lib. II De Semine, cap. 1.
Simplicissime ergo exponas, q. d. Cum primum nata es in Ægypto, legem et directorem non habens, in sordibus Ægypti pudendis vitam vixisti; inculta et informis, æque ac sordida fuisti; egisti vitam et mores Ægyptiorum, atque, ut ait Theodoretus, "quasi ex terra nativitatis nondum præciso umbilico, adhuc ex utero materno impietatis Ægyptiacæ alimenta cepisti." Nam infans per umbilicum nutritur et augetur. Unde symbolice S. Gregorius, XXXII Moral. XI: "In die, ait, ortus umbilicum præcidere, est conversionis tempore
pore carnis luxuriam resecare; sed Judæa impræcisum præputium retinuit, quia fluxa luxuriæ non abscidit." Umbilicus enim non in se, sed quia ventri et genitalibus vicinus, est symbolum libidinis. Ita Pineda in Job, cap. XL, 11.
Et aqua non es lota in salutem. — Recte; nam Hebræum משעי misci significat salutem, a radice ישע iascha, id est salvavit. Solent recens natorum corpora lavari, primo, ut sordes uteri abluantur; unde Prado censet "salutem" hic et alibi significare munditiam; et R. Manahen vertit: Non es lota ad munditiam, additque Hebræum משעי misci arabice significare munditiam. "Cruenta, inquit S. Hieronymus, infantium corpora, statim ut emittuntur ex utero, lavari solent;" additque huc allusisse Christum, tum instituens baptismum dixit: "Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto." Audi Plutarchum, lib. De Amore prolis: "Nihil, ait, est ita imperfectum, inops, nudum, informe, spurcum, ut homo a partu, etc., sanguine inquinatus, taboque oppletus, et occiso magis quam nato similis, a nemine tangi, tolli, suaviari, ac amplexu foveri potest, nisi naturæ insitum gerente amorem." Secundo, ut membra quæ in utero contracta fuerunt, calida aqua extendantur et conformentur. Tertio, ut caro reddatur lenis et mollis, inquiant Rabbini. Unde R. David vertit: Non es lota ad lenitatem; R. Manahen: Non es lota ad delicias. Verum caro infantis mollissima, potius eget soliditate, quam majori mollitie. Quarto, "in salutem," ut sequitur, id est ad sanitatem et incolumitatem, ne videlicet ex sordibus uteri putredinem, fœtorem et morbum contrahant. Adde, quod Ægyptii et Mexicani recens natos in frigidam immergunt, sicque proles fiunt robustiores, et ad hoc medici nonnulli suadent, ut infantes abluantur vino. Quinto, aliqui Hebraice periti apte vertunt, ad aspectum; hinc enim significat Hebræum משעי misci, a radice שעה scau, id est aspexit, intuitus est cum voluptate, q. d. Non es lota, ut a deformitate tua exuereris, fieresque pulchra et aspectabilis, cui proinde mater et nutrices abblandiri solent, eumque amplecti et osculari. Unde aliqui vertunt: Non es lota ad amplexum, ad blanda oscula.
Symbolice, significat Judæos lacrymis non abluisse peccata præteritæ vitæ. Allegorice, Theodoretus exponit, q. d. "Non es lota," scilicet in baptismo, "in salutem," id est ad vitam immortalem. "Multa enim, ait S. Hieronymus, sunt lavacra, quæ Ethnici in mysteriis suis, et hæretici pollicentur, qui omnes lavant, sed non lavant in salutem."
5a. Nec sale salita. — Saliuntur corpora recens natorum, ut solidiora fiant et constringantur, ait S. Hieronymus, ac siccentur ab omni immunditia uteri, et ut vulnus umbilici præcisi sale stringatur, claudatur et sanetur. Audi et Galenum, lib. I De Sanitate tuenda, cap. VII: Sanitati conducit, "ut primum sale modice insperso cutis ejus (infantis) densior solidiorque iis quæ intus sunt partibus, reddatur. In utero enim æque cum reliquis mollis erat, cum nec durius ullum externum corpus inibi confixerit, nec aer illi usquam frigidus inciderit." Ita veteres: at jam molles obstetrices sale utpote mordaci, abstinent.
Symbolice, significat Hebræos sale sapientiæ fuisse destitutos, qui timore pœnarum carnis concupiscentias stringit, et a peccati corruptione præservat: "Sal enim est quasi naturæ balsamum," ut recte ait Anselmus Boetius medicus Rodulphi II Imperatoris, lib. II De Lapidibus, cap. CCCII; salem enim pene omnibus mixtis natura immiscuit, ut ea condiat, stringat, et a corruptione præservet. Sic ad litteram saliebant infantes ne cito ingenito sibi mortis et corruptionis semine putrescerent. Quocirca Homerus salem divinum appellat, et Plato asseruit salem rebus divinis amicissimum familiarissimumque: cujus dicti causam indagans Plutarchus in Symposiacis, decade 5, docet salem hoc in se divinum habere, quod a corporibus vita destitutis putrefactionem et labem arcet, neque sinit prorsus interire, diu morti velut resistens, animæque quoad licet, vice fungens. Atqui nihil est anima divinius. Hujus est officium, animantia tueri continereque, neque sinere compaginem dilabi: itidem sal animæ exemplo combet harmoniam corporum ad tabem tendentium, a membrorum inter se amicitiam conservat. Rursum, sal est necessarium ciborum condimentum. Quamobrem Plinius, lib. XXXI, cap. VII: "Ergo hercle, inquit, vita humana sine sale nequit degere; adeo necessarium elementum est, ut transierit intellectus ad voluptates animi quoque. Nam ita sales appellantur, omnisque vitæ lepos et summa hilaritas." Atque hinc insulsa oratio, quæ nihil habeat leporis; et insulsus, homo moribus inelegantibus. Et cap. IX: "Corporibus nihil esse utilius sale et sole dicunt." Hinc et illud Catulli: Non est in tanto corpore mica salis.
Hinc recens baptizatis datur sal, quasi symbolum sapientiæ christianæ, quæ consistit in mortificatione vitiorum: sic enim sal mortificat carnes vivas, exsugendo ex eis et consumendo sanguinem omnemque humorem superfluum. Inde Burgundi cognomen, ut vocetur Borgoignon salé id est Burgundio salitus. Cujus origo est, quod Burgundi primi e Gallis baptismum fidemque Christi susceperint, in eoque de more sale aspersi sint: quocirca tunc per jocum a vicinis adhuc gentilibus saliti, vel sale conditi, sunt appellati, quod cognomen deinceps eis adhæsit.
Nec involuta pannis, — fasciis, quæ corpus stringunt, conformant, rectificant: "Unde et corpora Barbarorum Romanis corporibus rectiora sunt; usque ad secundum enim et tertium annum semper pannis involvuntur," ait S. Hieronymus.
Significant hæ fasciæ virtutum et charitatis vestes, quibus carebant plerique Judæi; vel legis doctrinam, quæ rectum faciebat Israelem. Ita Theodoretus.
Versus 5: "No eye took pity on you"
5. Non pepercit super te oculus, — id est, ut ex Hebræo vertit Vatablus: Non est misertus tui oculus hominis, ut te oculis compassionis aspiceret, ac aliquod officium pietatis recens natæ, ita sordide abjectæ et derelictæ necessarium præstaret. Sed projecta es super faciem terræ, — sicut infantes expositi projici solent. Secundo et proprie, sicut infantes nascendo effunduntur et abjiciuntur in terram. Unde Romani finxerunt deam Levanam, quasi quæ pueros jam natos levaret e terra. Verum hoc est officium "omnium nutricis gratiæ Dei:" ipse igitur "levet de terra, et vocetur Levana," ait S. Augustinus, lib. IV De Civitate Dei, cap. XI. Sensus est, q. d. Cum abjecta jaceres, nuda et derelicta, ego quasi Levana te sustuli, lavi, curavi, educavi, adoptavi, etc. In abjectione animæ tuæ, — id est vitæ tuæ, q. d. Projecta es ut morereris. Ita Maldonatus. Rursum "animæ tuæ," id est personæ tuæ, vel corporis tui, quod est receptaculum animæ, ut sit metonymia. Sic sæpe in Levit.: "Immundus super anima," vocatur immundus ex contactu cadaveris, q. d. Uti ex utero matris effusa, eras secundinis et sordibus cooperta, et abominabilis, illota, insulsa, nuda: sic jacebas in medio agro, cæli injuriis et bestiis exposita, et ab hominibus abjecta. Ita Prado. Nimirum id factum est, ut aiunt Scholiastes et Chaldæus, cum Pharao jussit mares Hebræorum mergi et occidi. Tunc enim abjiciebant eos matres in agrum, aut in carectum, uti Mosi contigit. Rursum, cum Pharao relegavit, et quasi projecit eos ad lateres formandos ex luto et paleis Ægypti, Exodi 1.
Versus 6: "Passing by"
6. Transiens, — quasi rex, qui it venatum, et in agro incidit in puellam expositam. Alludit ad Mosen, qui infans expositus in carecto, a transeunte filia Pharaonis liberatus et educatus est. Simili enim modo Deus ceteros Hebræorum infantes morte, æque ac parentes servitute liberavit. Vidi te conculcari in sanguine tuo, — scilicet, qui ex alvo cum fœtu et secundinis egreditur; id est, vidi te totam sordidam, barbaram, incultam, miserabilem; fidei, legis, gratiæ, salutis omniumque Dei donorum expertem; ac mystice sordidatam sanguine, id est peccato originali, quod quasi sanguinem ex utero matris traxeras. Ita Maldonatus. Quocirca R. David, "in sanguine," ait, id est in luto immersam, ex quo cogebaris facere lateres; lutum enim rufum est, et sanguinei coloris.
Et dixi, etc.: In sanguine tuo vive. — Id est volui, decrevi efficaciter, id est jussi et feci (Dei enim dicere est facere) ut in tanta miseria et sordibus viveres, et non perires, imo cresceres et multiplicareris, sicut sequitur: ac plura beneficia mea reciperes: puta legem, tabernaculum, terram promissam, etc. Adde: Bis dicit Deus: Vive, ut significet se primo mandasse ut Israelitæ, licet oppressi a Pharaone in Ægypto, tamen crescerent et multiplicarentur: secundo, ut inde exirent et viverent in terra promissa, duce Mose. Rursum: Vive, id est quamvis nondum purgata et expiata sis, vivere te tamen sinebam; vel, ut Maldonatus: Vive, id est vivere te feci in medio calamitatum, ne ab Ægyptiis opprimereris, sed viveres, adolescens, et multiplicareris ad decem millia, ut habent Hebræa, id est in immensum. Sicque ego fui tibi tuisque infantibus quasi obstetrix, eisque obstetrices beneficas contra Pharaonis imperium effeci. En amorem Dei obstetricantis infantulos Hebræorum: quis ergo quantusque amor ejus, cum ipse pro parvulis factus est parvulus, et sordes infantiæ nostræ suscepit? Aliter Chaldæus: In sanguine, ait, circumcisionis miserebor vestri, et in sanguine phase redimam vos.
Versus 7: "You entered"
7. Ingressa es (progressa es, adolevisti ad tempus pubertatis, ut esses nubilis, quæ ætas postulat) mundum muliebrem, — ut paret se et ornet sponso suo. Hebraice est: Ingressa es, et pervenisti ad ornamentum ornamentorum; ita Theodotion: hoc est, ad omnimodum ornamentum, quale habere solet virgo nobilis cum jam est nubilis, scilicet armillas, torques, inaures, monilia, etc. Talis erat Israel, cum servitute Ægypti egressus per Mosen, per columnam, per legem, per tabernaculum, perque alia miracula et dona Dei parabatur, ut Deo desponderetur in Sina. Septuaginta pro ד legentes ז scilicet pro עדי עדיים adi adaiim, legentes ערי ערים are arim, vertunt: Ingressa es in civitates civitatum, id est in plurimas et maximas civitates Chanaan quas dedi tibi, duce Josue.
Ubera tua intumuerunt. — Id est, pervenisti ad annos pubertatis, factaque es nubilis; tunc enim ubera crescunt. Et eras (cum esses ea ætate, quæ maxime ornari solet) nuda et confusione plena. — Primo, quasi serva et captiva vix viles habebas vestes quibus nuditatem et pudorem tuum tegeres. Ita R. David. Secundo, ut Theodoretus, non acceperas legis tegumentum. Tertio, non protegebaris Dei auxilio. Ita S. Hieronymus. Quarto, in Ægypto colebas Ægyptiorum idola, inquit Scholiastes.
Versus 8: "And behold, it was your time, the time of lovers"
8. Et ecce tempus tuum, tempus amantium. — Hebraice דודים dodim, id est, ut Theodotion, ωρατων, uberum, scilicet intumescentium; Symmachus, φιλίας, id est dilectionis; Aquila, tempus σωμαλίας, id est conciliationis; puta sponsalium et nuptiarum; Pagninus, tempus amorum; Septuaginta, tempus divertentium, hoc est, ut Scholiastes ex Theodoreto, tempus ut ex virginibus excedas, et in ordinem conjugatarum transeas. Hoc est, eras ea ætate ut viro esses copulanda; et nemo te, quia nuda eras, sordida et misera, ducere volebat: ego autem vestivi te, atque uxorem duxi; cum per Mosen te vocavi, adamavi, fœdere copulavi, deduxi et protexi. Expandi amictum meum super te. — Hebraice kenaphi, id est meam alam, id est, oram mei vestimenti expandi super te, hoc est, desponsavi te mihi in uxorem. Maritus enim expandens oram vestimenti in feminam apud Hebræos, hoc signa-
Hebræum רקמה ricma vel recama: unde Italicum ricamo, ricamare et ricamato. Nimirum, talis erat vestis variegata sacerdotum, in qua, ait Sapiens cap. XVIII, 24, descriptus erat universus orbis, qui erat quasi dos uxoris. Omnia enim illi tradidit Deus in obsequium, juxta illud Psalm. VIII, 8: "Omnia subjecisti sub pedibus ejus, oves, et boves universas, insuper et pecora campi." Ita Chaldæus. Per vestes ergo has, æque ac per unctionem, significatur sacerdotium et pontificatus collatus a Deo Synagogæ.
Operui ignominiam tuam, — id est nuditatem, de qua vers. 7, texi vestibus et spoliis Ægyptiorum. Item dando legem, auxilium et protectionem meam divinam. Et juravi tibi, et ingressus sum pactum tecum. — Fœdus hoc nuptiale iniit Deus cum Israele ita paupere et misero, Exod. XXIV; illudque confirmavit ibidem juramento, quasi exsecratorio, non verbis, sed factis. Divisio enim victimarum, quibus fœdus sanciebatur, idipsum significabat; tantumdem enim erat ac si diceret: Sic Deus dividet alterutrum, qui fœdus violaverit. Vide ibi dicta.
Facta es mihi, — scilicet sponsa et uxor, aiunt S. Hieronymus et Theodoretus, ac quasi possessio, ut mea sis et dicaris, et a me nomen accipias, vocerisque Synagoga Dei, sponsa Dei, populus Dei, Israel Dei. Tropologice, anima fidelis est sponsa Dei, de qua ait Apostolus: "Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo," II Cor. XI, 2. Vide ibi dicta.
Versus 9: "I washed you with water"
9. Lavi te aqua. — Primo, q. d. Abstersi sordes paupertatis et nativitatis tuæ, teque honestam, divitem et formosam effeci. Ita Maldonatus. Secundo, "lavi te," id est in mari Rubro quasi lavacro baptizavi te, dum te per illud traduxi, et in eodem Ægyptios mersi, I Cor. X, 1. Tertio, ut Origenes, Theodoretus, Apollinarius, aqua doctrinæ, et, ut Vatablus, gratiæ meæ, lavi tuos sanguines, id est scelera. Quarto, Prado, q. d. Baptismatibus et lustrationibus lege præscriptis sustuli immunditias tuas legales, et, ut Theodoretus, per circumcisionem emundavi sanguinem, id est peccata tua. Alludit ad Exod. XIX, 10, ubi ante fœdus cum Deo ineundum, populus jussus est lavare vestes, ut ita se mundaret et pararet ad legem et pactum cum Deo. Hic sensus maxime videtur genuinus.
Unxi te. — Nota: Novæ nuptæ, nupti et convivæ, solebant lavari, deinde ungi, ac denique pretiosis vestibus indui, ut patet Esther II, 12; Ruth III, 3; Judith X, 3: "Unxi ergo te," id est recreavi te ex laboribus, aiunt Polychronius et Prado. Secundo et melius: "Unxi te," id est Aaronem et posteros ejus (atque in iis totum populum) per unctionem mihi sacerdotes creavi et consecravi. Hæc enim maxima erat dignitas populi, quod nimirum esset gens sancta, et regnum sacerdotale, Exodi XIX, 6. Mystice Origenes: "Unctio, ait, est inhabitatio Spiritus Sancti in gratia et cognitione veritatis." Allegorice, est unctio chrismatis, qua confirmamur in sacramento Confirmationis.
Versus 10: "I clothed you in many-colored garments"
10. Vestivi te discoloribus, — id est acu pictis et variegatis opere phrygionico. Hoc enim significat
Tropologice, vestis discolor est variegatura virtutum omnium. Hac enim quasi veste undique cingimur, ornamur et munimur: præsertim vero vestis exterior est modestia, gravitas, comitas, omnisque externa verborum, morum et gestuum ad decorem et pietatem compositio. Vestis interior est justitia, quæ est complexio virtutum omnium, mentem rite secundum Deum Deique legem componens et conformans.
Nota: Hebræum ricma, quod hic Interpres vertit, discolor, alibi vertit, polymita; alibi, scutulata; alibi, variegata; alibi, plumaria; alibi et proprie, phrygionica, seu acu picta; quia ex una specie variegatarum vestium aliæ intelliguntur, scilicet, Attalica, Babylonica, Alexandrina, scutulata, de quibus Plinius lib. VIII, XLVIII: "Trabeis, ait, usos accipio reges: pictas vestes jam apud Homerum fuisse, unde triumphales natæ. Acu facere Phryges invenerunt, ideoque phrygiones appellati sunt. Aurum intexere in eadem Asia invenit Attalus rex; unde nomen Attalicis. Colores diversos picturæ intexere Babylon maxime celebravit, et nomen imposuit. Plurimis liciis texere, quæ polymita appellatur, Alexandria instituit: scutulis dividere Gallia." Hucusque Plinius. Ita imagines hominum, arborum, bestiarum rerumque omnium intexere tapetibus, per diversicoloria fila artificiose admodum Aldenardenses in Belgio conspexi: qua in re non tantum Belgis, sed et aliis pene omnibus nationibus antecellunt. Rursum, acu pictum duas habet species: una est operis plumarii, quo lineæ telæ variæ picturæ, sericis filis versicoloribus inducuntur, ut in cervicalibus elegantioribus videmus. Altera operis Phrygii, cum aureæ telæ vel sericæ acu innectuntur segmenta auri. Vide dicta Exodi, cap. XXVI, 1, et Prado, qui de his fuse hic agit.
Calceavi te ianthino, — scilicet calceis ianthini, sive hyacinthini, ut vertunt Septuaginta, id est violacei (ία enim Græcis est viola) et cœlestis coloris. Hebræum enim תחש tachas, id est taxus, est animal simile vulpi, violacei coloris, de quo Exodi XXIII, 5. Ex hujus ergo corio fecit Deus Synagogæ sponsæ suæ calceos. Alludit ad pelles ianthinas, quibus tectum fuit tabernaculum, id est Sanctum et Sanctum sanctorum, Exod. XXVI, 14 (hæ enim hebraice vocantur tachas), quod quia quadratum, vel potius quadrangulum, formam habebat calcei, et, ut calcei, ex pellibus erat confectum, sive obtectum.
Significatur ergo hic, quod Deus Synagogæ dederit tabernaculum sive templum ex cocco, purpura, bysso et hyacintho pulchre variegatum, omnemque ejus ornatum, vasa et supellectilem, puta altare tam thymiamatis quam holocaustorum, labrum vel mare æneum, mensam panum propositionis, candelabrum, propitiatorium, arcam, Cherubim, etc.
Symbolice, calceus signum est, primo, libertatis et dominii: servi enim, uti et captivi, incedebant nudis pedibus, Exodi cap. XII, 11. Unde dicit David Idumæam subjugaturus, Psalm. LIX, 10: "In Idumæam extendam calceamentum meum." Hinc Secundo, calceus signum est usucapionis et possessionis; discalceatio ex adverso, cessionis juris sibi debiti, Deuter. XXV, 7; Ruth IV, 7. Tertio, signum est lætitiæ: sicut e contrario discalceare se, ac coronam ponere, et comam radere signa erant luctus. Huc spectat Alciati emblema, quo docet ianthinum colorem esse symbolum ejus qui sorte sua contentus est. Ait enim: Quisque sorte sua contentus, ianthina gestet. Quarto, in militia calceus signum est constantiæ, confidentiæ, et animi intrepidi: qui enim nudipes est, timide incedit, ne offendat pedem. Sic sponsa Israel hactenus discalceata, quasi captiva, jam libera facta calceatur, idque calceo hyacinthino, ut significet primo, cœlestem ejus esse conversationem, et spem: "Hyacinthus enim aërii et maximi coloris est, ut rapiatur in occursum Domini, et ad cœlestia festinet," aiunt S. Hieronymus et S. Gregorius, lib. XXX Moral. cap. x. Item, eam a Deo in cœlis protegi, ut perfectius ambulet et prædicet, ait S. Hieronymus. Tertio, hyacinthus vestis est regum, Eccli. XL, 4. Significat ergo animum regium et excelsum, qui in cœlis fixus hæc omnia terrena pessumdat et proterit: unde luna est sub pedibus Ecclesiæ et Sanctorum, Apoc. XII, 1. Hisce de causis olim baptizatis in baptismo dabatur, uti vestis candida; ita et calcei candidi, quos calceabant et gerebant per septem dies, quo alludit Paulus Ephes. VI, 15, dicens: "Calceati pedes in præparatione Evangelii pacis." Ita Rupertus, lib. VII, cap. 1. Vide Josephum Vicecomitem, De Ritibus Baptismi, lib. V, cap. XVIII.
Huc facit ænigma vetus, quod Virgilius ecloga 3, ita proponit: Dic quibus in terris inscripti nomina regum Nascantur flores. Hoc est, dic ubi nascantur hyacinthi. Flos enim hyacinthi, teste Plinio, lib. XXI, cap. XI, Pausania, lib. I, et aliis passim, natura sua habet duas hasce litteras, A, I, sibi inscriptas, venis quibusdam, ait Plinius, vel maculosis notis, uti eas vocat Dalecampius, ita discurrentibus, ut hasce litteras in flore efforment. Hæ autem litteræ A, I, initiales sunt nominis Ajax, qui celebris fuit ille rex Græcorum, Trojæ eversor, de quo Homerus tota Iliade. Unde Poetæ finxerunt Ajacem mortuum in florem hyacinthi fuisse conversum, uti describit Ovidius, Metamorph. XIII. Hyacinthus ergo regum gestat nomen et insigne; hinc et regum vestis fuit, æque ac coccus vel purpura. Quocirca illa æque ac hyacinthina utuntur Cardinales; hi enim sunt regnum sacerdotale et sacerdotium regale Christi, ut, sicut ipse in passione et cruce purpuram induit, sanguineque suo purpuravit tam seipsum quam Ecclesiam, ita et ipsi pro Christo et Ecclesia, proque ejus fide et gloria, stent quasi columnæ usque ad mortem, atque pro ea, si res poscat, sanguinem fundant, et martyrium subeant.
Sic fecerunt primi, non nomine (nomen enim Cardinalium cœpit primariis urbis Romæ parochis, puta presbyteris et diaconis, tribui sub tempora Sylvestri, sub quo pax Ecclesiæ cœpit. Unde in Concilio Romano sub Sylvestro, cap. VII, nominati reperiuntur Diaconi Cardinales: quorum et meminit S. Gregorius lib. V, epist. 14 ad Fortunatum, et lib. XI, epist. 34 ad Joannem. Deinde anno Domini 769, in Concilio Romano sub Stephano IV Pontifice statutum est, ut nemo crearetur Pontifex, nisi qui prius fuisset Cardinalis: et sic Eugenium II ex Cardinali S. Sabinæ creatum esse Pontificem, anno Domini 824, tradit Anastasius Bibliothecarius) sic inquam, fecerunt primi, non nomine, sed reipsa Cardinales, cruore suo russati, S. Laurentius, S. Cyriacus, S. Largus, S. Smaragdus et alii plurimi, imo pene omnes primis trecentis post Christum annis; quibus Pontifices omnes cum suis Cardinalibus, id est primariis presbyteris et diaconis, martyrio purpurati sunt. De quibus proinde merito canit Ecclesia:
Rubri nam fluido sanguine, laureis Ditantur bene fulgidis. Hosce ergo sibi imitandos proponant Cardinales. Quod ut faciant, utque hujus constantiæ, charitatis et martyrii, perpetuo habitum suum intuentes admoneantur; primus Paulus II, qui Pontifex creatus est anno Domini 1464, cui Platina a secretis fuit, eis vestem rubeam sive purpuream attribuit: atque ante eum Innocentius IV, anno Domini 1245, creatis duodecim Cardinalibus, primus eisdem galerum purpureum assignavit, ut illi usque ad sanguinem et mortem Frederico Imperatori hosti Ecclesiæ sese una secum objicerent, eique caput suum quasi murum opponerent. Ita Martinus Polonus, Platina, Onuphrius et alii in horum Pontificum Vita.
Hoc calceo hyacinthino, æque ac pileo, ac veste coccinea, egregie inter alios decoratus fuit Reginaldus Polus Cardinalis, qui mente in cœlo Deoque defixus, non tantum opes et honores omnes, sed et terricula, tristiaque omnia et mortem ipsam parvipendit et contempsit, adeoque martyrium longum, et quasi perpetuum generose
sustinuit. Cum enim Henricus VIII, rex Angliæ, facto schismate, male sibi conscius metueret Pontificem, et Polum, utpote Cardinalem, et e sanguine regio Anglorum oriundum, ei in Angliam, uti ipse metuebat, quandoque perrecturo continuas ubique tetendit insidias. Quocirca Polus missus a Paulo III legatus ad Franciscum Galliæ regem, cum rex eum moneret, ut, si salvus esse vellet, statim abiret, in eo tanto periculo, cum omnes viæ armatis militibus et grassatoribus, et Anglis ipsis refertissimæ essent, nihil unquam de sua remisit constantia et gravitate; imo vero comitibus ejus omnibus adeo exterritis, ut nemo esset qui crucem, ut mos est Pontificiis legatis, præferre auderet, ipsemet crucem sumpsit in manus, erectamque gestavit, donec famuli pudore impulsi eam repeterent. Deinde cum in Belgium evasisset, nec tamen cessaret impius rex ab insidiis, ejusque caput quinquaginta aureorum millibus proscripsisset, nec majus posset esse vitæ periculum, semper tamen sui similis, eademque vultus ac mentis serenitate perstitit uno Deo nixus. Qui sane ei non defuit: Leodium enim eum invitavit Episcopus et Cardinalis Groisbeeck, a quo humanissime exceptus, cum audiret ingentia et vix credibilia promissa, quæ Anglus Belgis offerebat, si sibi Polum traderent; miratus hominis amentiam, dixit: "Se quidem jam pridem vitæ hujus tædio affectum, mortem et transitum ad meliorem vitam optare; ac proinde cum Henricus tanta sua impensa et cura hoc ipsius desiderium adjuvare conaretur, nihil aliud facere, quam si quis dormitum ire cupienti vestes ipsas exuere velit." O vocem Cardinale dignam, vocem, inquam, non hominis, sed angeli! quam uti ore edidit, ita reipsa præstitit: neque enim ante ex Belgio, ubi a vicinis Anglis mille petebatur insidiis, discessit, quam a Pontifice revocaretur; cum ita diceret esse se in Pontificis potestate, et ad ejus nutum omnia facturum. Ita Sanderus et alii in Historia Anglicana.
Cinxi te bysso, — fascia ex lino mollissimo et candidissimo quasi cingulo te cinxi. Cingulum hoc significat castitatem, fidem, amorem conjugalem, et purum cor, ut sponsa Synagoga nonnisi Deum sponsum amet. Alludit tum ad cortinas et vela e bysso ambientia tabernaculum, tum ad cingulum ex bysso quo tunicam cingebant sacerdotes, Exod. XXVIII, 39. Hoc enim significabat sacerdotem, et per eum totum populum, Deo astringi, ut patet Jerem. XIII, 11, quanquam non est necesse hæc omnia sigillatim accommodare. Omnis enim hic ornatus tantum significat in genere, Israelem a Deo omnibus donis et gratiis ornatum fuisse. Putat Prado בוץ buts, id est byssum veterum, fuisse gossypium, quod est candidissimum et mollissimum. Plinius tamen videtur distinguere byssum a gossypio, lib. XIX, cap. 1. Unde noster Delrio, Genes. XLI, 42: "Byssus, ait, non vermiculi partus est, sed terræ seu plantæ," quale illud Bengalense, cujus meminit Hugo Lindescotus in sua navigatione, quæ videtur byssus Plinii, et Q. Curtii carbasus Indica. Nobis in Europa nihil bysso similius quam lina Cameracensia. Ut ut est, sat constat apud omnes byssum fuisse non sericum, sed linum candidissimum, subtilissimum atque præstantissimum. Ita ex Julio Polluce, Plinio et Pausania docet Ulysses Aldrovandus, lib. I De Insectis, sive Exsanguibus, cap. LXXVII. Vide dicta Exod. XXV, 4.
Et indui te subtilibus. — Septuaginta, τριχάπτω, id est veste tantæ subtilitatis, quæque tam tenue habet stamen et subtegmen, ait S. Hieronymus, ut pilorum et capillorum tenuitatem habere videatur: τρίχας enim Græci vocant capillos. Ita S. Hieronymus et Origenes. Hebraice est משי mesi, id est attractum, sive bombycinum filum, quod a bombycibus quasi ex visceribus extrahitur, ab iisque conglomeratum aqua ferventi immergitur, solvitur, et attrectando in fila distrahitur: radix enim משה masa significat trahere. Unde Moses, quia aquis extractus, hebraice vocatur Mose. Idem a colore hebraice שרק serec dicitur, id est flavi coloris; unde equi rufi, varii, Zachar. I, 8, hebraice שרוקים serukim, id est flavi, vocantur. Et Isaiæ cap. V, vers. 1, vocatur vinea sorec, id est flava; quale est vinum Creticum, vulgo Malvasia. Sic enim et byssus, uti a bombycibus neta, flava est. Ab Hebræo serec deductum est Latinum sericum; non autem quod apud Seras (licet id velint recentiores), populos Scytharum vel Indorum, inventum sit. Idem ergo est sericum quod bombycinum: et seres idem sunt quod bombyces, ait Isidorus, lib. XIX Originum.
Quare quod Procopius, lib. I Belli Persici, et Zonaras referunt, semen bombycum sericum facientium, a monachis quibusdam ex India Constantinopolim delatum tempore Justiniani Imperatoris non negat, quin prius in Asiam et Europam tela serica apportata fuerit, ut patet hic, et ex Aristotele, lib. I De Natura Animalium. Unde Delrio, Genes. XLI, 42, notat proprie distinguenda esse hæc tria, byssus, sericum, bombycinum. Byssus est ea, quam dixi. Sericum ex foliis palmæ minoris conficiebatur. Veteres depexione lanuginis confici censuerunt; sed recentiores refellunt, et dicunt folia decerpi, expurgari, et in fila tenuissima deduci, uti describit Eduardus Lopesius in descriptione Africæ. Bombycina sunt, quæ nos (uti et veteres multi, sicut jam dixi ex Isidoro) serica vocamus; ex bombyce vermiculo, a quo fila ista nentur. Propheta ergo significat per subtilia, et per serec, extimum peplum sericum et subtile, a capite ad talos fere demissum, quo se totas operiebant virgines, et meretrices quæ se virgines mentiebantur: conjugatæ vero eo omnia velabant præter faciem. Tale peplum gestabant Hebrææ, uti jam Italicæ mulieres. Hoc est theristrum, quod assumpsit Thamar Gen. XXXVIII, 14, et Rebeccæ pallium, Genes. XXIV, 65. Peplum hoc, sive velamen in capite, signum est
subjectionis sponsæ, quod scilicet viro sit subjecta, I Cor. XI, 7, et cum faciem velat, signum est casti pudoris et verecundiæ. Significat ergo submissionem Synagogæ sub Deo, quæ illi non tam oneri erat quam honori et ornamento; quod scilicet per eam Deum haberet dominum et protectorem, quasi velamen suum.
Versus 11: "I adorned you with ornaments"
11. Ornavi te ornamento, — armillis, torque, inauribus, ut sequitur. Significat victorias, trophæa et spolia, quæ Israel, Deo duce, retulit ex hostibus, inquit Apollinaris. Verum per hæc quævis ornamenta accipias. Tantum enim significat Synagogam quasi sponsam, a Deo omnimode comptam et ornatam fuisse: maxime autem ex egressa et inculta, factam esse civilem, politam, illustrem per legem, quam a Deo in Sina accepit. Ita Maldonatus. Chaldæus tamen, et Græci Patres singula verba singulis Dei beneficiis accommodant.
Dedi armillas. — Armillæ in manibus, aut potius juxta manus in brachiis (per manus enim et brachia accipit) significant mutuam stipulationem, contractum et fidem; in cujus signum datæ sunt Rebeccæ, Genes. XXIV, 22. Diffundebantur ad posteros gestamina hæc, quo juniores ad imitandas majorum suorum virtutes invitarentur. Hinc apud Suetonium in Caligula, cap. XV, legas Caligulam vetera familiarum insignia nobilissimo cuique ademisse, Torquato torquem, Cincinnato crinem, Pompeio Magni cognomen. Porro armillæ erant ornamenta brachiorum et manuum tam virorum, quam feminarum. Audi Festum: "Armillas ex auro, quas viri militares ab Imperatoribus donati gerunt, dictas esse existimant, quod antiqui humeros cum brachiis armos vocabant; unde arma (et armillæ) ab his dependentia sunt vocata." Tropologice, armillæ significant nil indecorum esse agendum; sed manus, id est opera debere esse decora. Ita Origenes. Secundo, significant virtutem Spiritus Sancti, qui ad agendum nos excitat, et manum operi admovet. Ita Theodoretus et Origenes dicens: "Cum mihi Deus dederit occasionem bonorum operum, armillas circumdat manibus meis."
Torquem. — Septuaginta, κάθεμα, id est monile ex variis gemmis, a collo in pectus mulierum descendens. Torques, ait Origenes, significat in honestate libertatem, et intellectum veritatis: Theodoretus vero et Chaldæus per torquem accipiunt jugum legis, juxta illud Prov. I, 8: "Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuæ, ut addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo."
Versus 12: "A ring upon your nose"
12. Inaurem super os. — Hebræus, super nares tuas. Unde Vatablus vertit: Circulum in naribus tuis, quales gestant Indi. Erat ergo hoc monile in naribus, aut potius, ut ait S. Hieronymus, ex fronte in nasum dependens, quod Isaias cap. III, vers. 21, vocat "gemmas ex fronte pendentes;" unde et Symmachus hic ἐμπρόσθιον vertit. Hinc liquet feminas Judaicas hoc monile in fronte supra nares gestasse. Dicitur inauris, quia similis erat illi, quæ pendebat ex aure, ait S. Hieronymus. Chaldæus, per inaurem hanc accipit arcam fœderis, quæ in fronte castra Hebræorum præibat in deserto.
Tropologice, inauris super os est silentium et oratio. Inauris circa nasum, ait Origenes, est fragrantissima mysteriorum cognitio; vel, ut Theodoretus, lex frenans vitia: sic enim tauri circulo in naribus frenantur et circumaguntur. Aliter Maldonatus: putat enim inaurem super os esse idem, quod circulum in auribus; puta inaurem proprie dictam, ut aures vocentur os, quia sunt supra os. Itaque hic idem aliis verbis repeti.
Circulos auribus. — Hi circuli sunt inaures, per quas Origenes accipit regis obedientiam, Theodoretus doctrinam, et auditionem verbi Dei, quæ aures quasi subula vulnerat et perforat, quia carni est contraria.
Et coronam decoris in capite tuo, — id est coronam quæ sponsæ solebat dari; sed quasi reginæ, regalem, q. d. Dedi tibi regnum, et reges. Sic Ecclesia est regnum Christi, vel potius regina Christi regis. Chaldæus vertit: Et nubes gloriæ meæ obumbrabat vos, et Angelus missus a facie mea ducebat in capite vestro. Hæc enim nubes, obumbrans castra Hebræorum in deserto, erat quasi corona regni cœlestis et divini. Hinc olim christianorum capiti in baptismo imponebatur corona, ut significaretur eos per Christum fieri mysticos reges et sacerdotes, juxta illud I Petri II, 9: "Vos autem genus electum, regale sacerdotium," etc., de quo ibidem plura.
Porro non tantum reges et reginas, sed et sponsos et sponsas solere coronari, patet Cant. IV, 8: "Veni de Libano, sponsa mea, etc., veni, coronaberis;" et cap. III, vers. 11: "Videte, filiæ Sion, regem Salomonem in diademate, quo coronavit illum mater sua in die desponsationis illius." Isaiæ LXI, 10: "Quasi sponsum decoratum corona." Ita etiamnum sponsas sertis, vel gemmeis, vel rosaceis, si plebeiæ sint, coronari videmus. Tropologice, corona est victoria vitiorum, et præmium gloriæ cælestis. Vide dicta Isaiæ LXI, 3, et cap. LXII, vers. 3.
Versus 13: "And you were adorned with gold and silver"
13. Et ornata es auro et argento (q. d. Ornata es, inquam, aureis monilibus et argenteis jam recensitis); et vestita es bysso, et polymito, et multicoloribus — jam dictis, q. d. Dedi tibi aurum et opum abundantiam. Chaldæus: Dedi tabernaculum meum in medio vestri ornatum auro, argento, cortinis byssinis, etc. Tropologice, ornata est anima auro, id est charitate et argento, id est sapientia et eloquentia, de quo Apoc. III, 18: "Suadeo tibi emere aurum ignitum."
Similam, et mel, et oleum comedisti. — Id est dedi tibi non glandes, non cepas, quas antea cum
rusticana esses comedisti in Ægypto; sed delicias, puta abundantiam frugum optimarum in Chanaan, atque in deserto manna, quod erat quasi simila mellita et oleata, ut sit hendyadis; "similam et mel," id est similam melleam, puta manna. Ita Chaldæus. Allegorice, significatur hic corpus Christi in Eucharistia, pascens ut simila, delectans ut mel, vegetos et robustos faciens quasi athletas ad pugnam ut oleum. Quocirca hoc eodem, quo hic Ezechiel, ornamentorum schemate ornatum spiritalem animæ suæ ita describit S. Agnes apud S. Ambrosium, serm. 99:
Cum, inquit, præfecti urbis Romæ filius, quasi amasius, ei adolescentulæ pretiosissima ingereret ornamenta, illa generose respondit: "Discede a me, fomes peccati, nutrimentum facinoris, pabulum mortis: discede a me, quia jam ab alio amatore præventa sum, qui mihi satis meliora te obtulit ornamenta, et annulo fidei suæ subarrhavit me, longe te nobilior et genere et dignitate. Ornavit me inæstimabili dextrocherio. Dexteram meam, et collum meum cinxit lapidibus pretiosis. Tradidit auribus meis inæstimabiles margaritas, et circumdedit me vernantibus atque coruscantibus gemmis. Posuit signum in facie mea, et nullum præter ipsum amatorem admittam. Induit me cyclade auro texta, et immensis monilibus ornavit me. Ostendit mihi thesauros incomparabiles, quos mihi se daturum, si ei perseveravero, repromisit." Et inferius: "Jam mel, et lac (in baptismo) ex ore ejus suscepi, jam amplexibus ejus castis astricta sum, jam corpus ejus corpori meo sociatum est (in Eucharistia), et sanguis ejus ornavit genas meas: cujus mater virgo est, cujus pater feminam nescit: cui angeli serviunt: cujus pulchritudinem sol et luna mirantur: cujus odore reviviscunt mortui, etc. Ipsi soli servo fidem, ipsi me tota devotione committo. Quem cum amavero, casta sum; cum tetigero, munda sum; cum accepero, virgo sum."
Et profecisti in regnum, — evecta es, o Jerusalem, in regni sedem et caput. Ita Chaldæus. Radix Hebræa צלח tsalach significat prosperari, feliciter crescere, proficere. Moraliter, hic discant ii qui ex humili et abjecta sorte in altum conscendunt, meminisse prioris sortis, ut non insolescant, sed in modestia se contineant, Deoque sint grati. Alias enim, ut ait Poeta: Asperius nihil est humili, cum surgit in altum. Quocirca Agathocles, ex figulo factus Siciliæ rex, cænabat semper in vasis figurinis, ut figulum se fuisse meminisset. Pie vero Placilla uxor Theodosii, qui ex milite creatus erat Imperator, ei crebro occinebat: "Semper te, mi vir, cogitare oportet quis olim fueris, et quis jam sis. Ita assidue animo complectens, non te ingratum ostendes erga patronum; sed imperium quod suscepisti, juste et legitime gubernabis; atque eo rite
administrando, eum qui ipsum donavit, auguste sancteque coles." Ita Theodoretus, lib. V Histor. cap. XVIII.
Versus 14: "On account of your beauty"
14. Propter speciem. — Septuaginta, propter pulchritudinem, scilicet omnem jam dictam. "Speciem" vocat politiam, et rectam ordinatamque reipublicæ administrationem, quæ excivit reginam Saba, ut veniret ad Salomonem, III Reg. cap. X, 1.
Versus 15: "Having confidence in your beauty"
15. Habens fiduciam in pulchritudine tua, — et ex fiducia securitatem et audaciam, q. d. Ex pulchritudine, opibus et felicitate quam tibi dedi, facta es secura et audax. Ita S. Hieronymus. Vel potius, ut Apollinaris: "Habens fiduciam," id est superbiam, q. d. Superbiens in tua pulchritudine me contempsisti, fornicata es cum idolis gentium "in nomine tuo," propter famam tuam, qua omnes gentes te celebrabant quasi felicem et opulentam, ac pulchram; vel "in nomine tuo," id est, quasi libera esses, et tui juris, non mihi desponsata, sic palam et cum omnibus fornicata es, non adulterata. Nam adulteræ cum paucis clam et timide adulterantur. Ita Prado: Fastus inest pulchris, sequiturque superbia formam, ait Ovidius, I Fastorum.
Sapiens vero, Proverb. XXXI, depingens mulierem fortem et illustrem, cum vers. 25 dixisset: "Fortitudo et decor indumentum ejus;" mox vers. 30, in quo hæc sita sint, nimirum in timore Dei, ita declarat, dicens: "Fallax gratia, et vana est pulchritudo: mulier timens Dominum ipsa laudabitur." Disce hic quam periculosa sit corporis pulchritudo, qua multi et multæ efferuntur, omnisque pariter mundi pompa et gloria. "Fallax gratia, et vana est pulchritudo," ait Sapiens. "Pulchritudo, ait S. Augustinus, donum Dei est, sed nostro abusu fit mala." Quin et Socrates: "Pulchritudo, ait, est modici temporis tyrannis," et, ut Theophrastus ait, "est tacita deceptio." Euripides in Helena: "Pulchritudo, inquit, est res infelix." Proclus Platonicus, lib. De Anima: "Animæ, ait, quæ ob perversam educationem a superno munere decidunt, in simulacra pulchra incidentes, propter veræ pulchritudinis ignorantiam, corporeas formas admirantur et depereunt." Et Poeta: Lis est cum forma magna pudicitiæ. Egregie vero Petrarcha, lib. I De Remediis utriusque fortunæ: "Pulchritudinem vocat velum oculis, laqueum pedibus, viscum animæ, ut non facile vera discernat, nec virtutem perspiciat, nec in altum possit mente evolare." Et paulo post ait eam esse "hostem domesticum, raptorem quietis, materiem laboris, fomentum libidinis." Quare merito S. Hieronymus: "Amorem corporeæ pulchritudinis, ait, esse oblivionem rationis." Hinc moraliter S. Hieronymus: "Grande, ait, discrimen non in Deo, sed in suo decore con-
fidere, quantoque quis sublimior fuerit, debet timere ne corruat, et fornicetur in nomine suo. Adversariæ siquidem potestates solitos contemnunt cibos, et peregrina alimenta desiderant. Non vult quemlibet decipere. Saul regem, qui electus a Domino est, et Judam apostolum supplantare festinat. Non ergo confidamus in propria pulchritudine, nec Domini liberalitatem nostram putemus esse virtutem."
Exposuisti fornicationem tuam omni transeunti, — quasi meretrix, quæ se omni transeunti prostituit. Sic enim Ammonitis, Idumæis et aliis gentibus per te transeuntibus te prostituisti, colens deos eorum: vel "exposuisti," et, ut Hebræus, effudisti, id est, docuisti tuam idololatriam omnes gentes. Ut ejus fieres, — scilicet concubina, hebraice, cui erat, scilicet desiderium tuum, quem desiderabas: vel cui erat, scilicet tui desiderium, qui te desiderabat, q. d. Capta es amore omnium idolorum quæ desiderabas, et a quibus vicissim, quorumque cultoribus desiderabaris ut hoc faceres. Ita Vatablus, R. David et alii. Aliter Chaldæus. Nam לו pro lo per vau, legens ולא lo per aleph, vertit, quod non fiet, id est, quod fieri non oportuit.
Versus 16: "You made"
16. Fecisti (id est ornasti, ut explicatur vers. 18: nec enim excelsa fiebant proprie ex veste) tibi excelsa (scilicet, ut Septuaginta, idola; vel potius fana et altaria idolorum), hinc inde consuta, — quia scilicet ea tuis vestibus versicoloribus, quasi peristromatis varie consutis instravisti, et ornasti quasi lupanaria vel lectulos, in quibus cum amasiis tuis, scilicet idolis, fornicareris. Ita Scholiastes. Hoc enim est quod subdit: "Et fornicata es super eis." Sicut non est factum, — q. d. Nunquam visum est ut meretrices cultum suum offerrent in ornamentum lupanarium: tu ergo quæ id fecisti, omnibus meretricibus es improbior et impudentior.
Versus 17: "Your beautiful vessels"
17. Vasa decoris tui. — Id est instrumenta pulchritudinis tuæ. Sic vocat inaures, torques, armillas, et cætera mulierum ornamenta, ex quibus idola fabricarunt, aut ornarunt. Rursum vasa hæc possunt accipi non propria, sed templi, quæ diripuit Achaz, ex iisque fecit idola et excelsa, ut patet II Paral. XXVIII, 24. Ita S. Hieronymus. Fornicata es in eis, — cum eis, ea colendo.
Versus 18: "My oil"
18. Oleum meum, — quod tibi dedi, vel quod præscripsi ut lucernis meis infunderes; vel "oleum," id est unguentum, quo jussi vestes et vasa sacra inungi, Exod. XXX, 23, dedisti idolis.
Versus 19: "You set before them as a sweet fragrance"
19. Posuisti in conspectu eorum in odorem suavitatis, — adolendo scilicet et concremando oleum, mel, similam, quasi oblationem idolo gratissimam et suavissimi odoris. Mel enim Gentiles sacrificasse, ideoque Judæis id in sacrificiis vetuisse Deum, docui Levit. II, 11. Alludit ad veterem morem nuptialem. In nuptiis enim et nuptiali epulo sponsæ et convivis solebat dari simila, sive placenta mellita, ut suaves blandasque fore nuptias significarent. Hanc placentam nuptialem vocabant sesamon, quia fiebat ex sesamo (id est frumento Indico), melle et oleo. Sic sponsus invitans sponsam: "Comedi, inquit, favum meum cum melle meo: bibi vinum meum cum lacte meo: comedite, amici, et bibite." Ubi Septuaginta vertunt: Manducavi panem meum cum melle meo. Ita Pineda, lib. V De Rebus Salomonis, cap. IV.
Versus 19 et 20: "And so it was done, says the Lord God. And you took"
19 et 20. Et factum est, ait Dominus Deus. Et tulisti. — Est hebraismus, q. d. Et insuper "tulisti filios," ut cremares eos idolis, quod longe horribilius est. Secundo et planius, R. David et Maldonatus, q. d. Ita revera factum est, ita se res habet, ut dixi. Unde Chaldæus vertit: Nonne facta sunt omnia hæc? scilicet circa proles tuas, quas generasti mihi quasi marito tuo. Ego enim ex te eas procreavi, ego illas tibi dedi, ut me colerent.
Versus 21: "To be devoured"
21. Ad devorandum, — ut ignis devoraret corpora puerorum tuorum, in gratiam et cultum idolorum. Ita Vatablus.
Versus 22: "And after all your abominations and fornications, you did not...
22. Et post omnes abominationes tuas et fornicationes, non es recordata dierum adolescentiæ tuæ, — ac consequenter nec tuæ pristinæ miseriæ, nec meæ erga te clementiæ, qua te vilem in sponsam assumpsi. Moraliter nota: Inter omnia mala et vulnera quæ in Adamo peccante accepimus, ex eoque cum peccato originali trahimus, unum vel maximum est oblivio tum Dei, tum sui. Est hæc ingens hominis miseria, omnisque mali causa: a qua homo hebraice dictus est אנוש enos, id est obliviosus; de quo Psaltes, Psalm. VIII, 5: "Quid est homo (hebraice enos) quod memor es ejus," q. d. Quis est ille hebes et obliviscens, ut ejus, o Domine, digneris esse memor? vel quis est ille miser, desperatus, damnatus ad mortem, oblivioni tradendus, memoria indignus ut ejus recordaris? Et Psalm. XLIX, 22: "Intelligite hæc qui obliviscimini Deum." Hæc enim oblivio tollit memoriam præteritæ miseriæ et peccatorum: inde præsentibus Dei donis, quasi suis, superbit et insolescit homo; ideoque a Deo abjicitur, siniturque ruere in omnia scelera. Hoc est quod ait S. Petrus, epist. II, cap. I, vers. 9: "Cui enim non præsto sunt hæc (fides, scientia, abstinentia, patientia, pietas, amor fraternitatis, de quibus egit vers. 5), cæcus est, et manu tentans, oblivionem accipiens (obliviscens) purgationis veterum suorum delictorum." Hinc de senibus Susannæ pu-
dicitiam tentantibus dicitur, Daniel. xiii, 9: «Everterunt sensum suum, et declinaverunt oculos suos, ut non viderent cœlum (Deum cœli præsidem), neque recordarentur judiciorum justorum.» Si enim cogitassent Deum fore sui sceleris vindicem, si prævidissent Dei judicia per Danielem mox in se exercenda, frenassent utique eorum metu suam intemperantiam. Hac de causa tam serio, et tam frequenter Moses jam moriturus Hebræis inculcat: «Observa, et cave nequando obliviscaris Domini Dei tui: ne, postquam comederis et satiatus fueris, etc.; elevetur cor tuum, et non reminiscaris Domini Dei tui, qui eduxit te de terra Ægypti, de domo servitutis: et ductor tuus fuit in solitudine, etc., et cibavit te manna, etc. Sed recorderis Domini Dei tui, quod ipse tibi vires præbuerit. Sin autem oblitus Domini Dei tui, secutus fueris deos alienos, etc., ecce nunc prædico tibi quod omnino dispereas,» Deut. cap. viii, 11, 12, 14, 16, 18, 19; et vi, 12; et iv, 9, 23, 31; et ix, 7. Atque verus fuit vates: nam, Deut. xxxii, 18, eis improperat: «Deum, qui te genuit, dereliquisti, et oblitus es Domini creatoris tui.» Unde Dei pœnas et diras omnes eis intentat vers. 22: «Ignis, ait, succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima. Congregabo super eos mala, et sagittas meas complebo in eis.» Sic, Judic. iii, 7, causa cur Hebræi traditi sint Philistinis et Chananæis, assignatur hæc: «Feceruntque malum in conspectu Domini, et obliti sunt Dei sui.» Sic I Reg. xii, de iisdem ait Samuel: «Obliti sunt Domini Dei sui, et tradidit eos in manu Sisaræ.» Sic dicitur Job viii, 13: «Viæ omnium qui obliviscuntur Deum, et spes hypocritæ peribit.» Ita Psaltes, Psalm. ix, vers. 18: «Convertantur, ait, peccatores in infernum, omnes gentes quæ obliviscuntur Deum.» Et Psalm. lxxvii, 11: «Obliti sunt benefactorum ejus, et mirabilium ejus quæ ostendit eis,» Hebræis per Mosen, Josue, David, etc. Quocirca, Ps. cii, 2: «Benedic, ait, anima mea, Domino: et noli oblivisci omnes retributiones ejus. Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis: qui sanat omnes infirmitates tuas. Qui redimit de interitu vitam tuam: qui coronat te in misericordia et miserationibus.» Et Psalm. ciii, civ, cv et cvi, jugiter canit: «Benedic, anima mea, Domino. Confitemini Domino quoniam bonus: quoniam in sæculum misericordia,» etc. Denique omnes Prophetæ non aliud improperant peccatoribus, quam oblivionem Dei.
Versus 25: A Sign of Prostitution
25. Signum prostitutionis, — id est prostibulum, lupanar, puta excelsum jam dictum. Moraliter: «Lupanar sibi ædificat, qui fœta frontis libertate delinquit, juxta id quod scriptum est: Peccator, cum venerit in profundum iniquitatis, contemnit,» ait S. Hieronymus.
Abominabilem fecisti decorem tuum. — Sicut meretrices, quæ ex nimio longoque usu libidinis fiunt fœdissimæ, ait Maldonatus.
Versus 26: Of Great Flesh
26. Magnarum carnium, — pinguium corporum plenorum succi, et consequenter libidinosorum. Tales, ait Origenes, sunt dæmones, qui gaudent libidine et peccatis carnalibus. Proprie magnas carnes vocat magna membra, quæ significant libidinosum, de quibus ait cap. xxiii, 20: «Quorum carnes sunt ut carnes asinorum.» Vide Canon. lv. Non quod Ægyptii hæc membra majora habuerint, quam alii homines; sed quod magis idololatriæ (hæc enim a Prophetis vocatur scortatio) dediti fuerint quam aliæ gentes. Est metaphora.
(1) Recte Theodoretus: «Per translationem magnos carne eos qui supra modum idolorum cultui addicti erant, nominavit, qui hircos, et boves, et oves, canesque et simias, et crocodilos, et ibes, et accipitres adorabant.
«Unde symbolice sanctus, ait S. Hieronymus, carnium dicitur parvularum, quæ in eo decrescunt quotidie, et per virtutes attenuantur, ita ut nequaquam caro appelletur, sed spiritus, et loquatur in psalmo: Sitivit anima mea ad te, Deus, quam multipliciter tibi caro mea! sive (ut quædam habent exemplaria) quomodo consumpta est caro mea? De hac carne scriptum est: Omnis caro fœnum, et omnis gloria ejus quasi flos fœni. Aruit fœnum, et flos ejus decidit; verbum autem Domini manet in æternum. Et Apostolus: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt. Et in Genesi loquitur Deus: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quia caro sunt. Et ad credentes dicitur: Qui in carne sunt, Deo placere non possunt: vos autem non estis in carne, sed in Spiritu.»
Versus 27: I Will Take Away your Justification
27. Auferam justificationem tuam, — id est legis cæremonias, cultum templi et sacrorum; quia ea profanasti, uti dixi vers. 17 et seq. Ita S. Hieronymus. Secundo, noster Prado: «Auferam justificationem tuam,» id est, ut aliqui legunt, jus tuum, id est libertatem et regimen, quo tuis jus dicis, tibi adimam, faciamque ut Philistæis subjiciare, et ab eis jura petas, quæ Dei jus violasti. Unde Septuaginta vertunt: Auferam legitima tua. Hinc et sequitur: «Et dabo te in animas odientium te.» Verum justificatio nusquam significat libertatem aut potestatem regendi. Tertio, R. David et Vatablus vertunt: Auferam a te dimensum tuum, id est annonam tuam, qua te quotidie alebam, puta similam, mel et oleum, quæ tibi dedi, ut dixi vers. 9. Unde et Chaldæus vertit: Auferam bonum tuum. Quarto, alii vertunt: Auferam a te decretum, vel statutum tuum, quo
Versus 24: A Brothel
24. Lupanar, — excelsa et templa idolorum ædificasti in angulis et viis omnium platearum Jerusalem, ut patet IV Reg. xvi, 21. Ita Polychronius. Ob hæc excandescens et implacabilis paulo ante intonuit: «Væ, væ tibi.» Væ enim geminatum significat animum sponsi plane offensum, et parantem sponsæ, puta Hierosolymæ, duplex excidium, scilicet præsens per Chaldæos et æternum in gehenna per dæmones.
scilicet statueram et promiseram, quod nunquam te desererem. Quinto, Maldonatus: Auferam, inquit, a te justificationem tuam, id est favorem meum, quo, dum te prosequor, videris esse justa; et puniam te, ut appareat te injustam esse. Hic sensus satis appositus est. Sexto et optime, justificationem, id est sanctificationem, tuam, id est sancta tua. Hoc enim est hebraice חקך chuckech, q. d. Ego te, quasi sanctam meam sponsam, ornavi auro, argento, bysso et omnibus bonis, iisque te quasi sanctificavi, dotavi et mihi astrinxi, vers. 10 et seq.; tu vero eadem sanctificasti et consecrasti idolis tuis; itaque non tam sanctificasti quam profanasti et polluisti ea, vers. 17 et seq. Quocirca ego hæc ipsa bona sancta auferam, imo quasi mea repetam a te, daboque ea hostibus tuis, ut ipsi omne tuum aurum, omnes fruges et opes diripiant; quia ipsi te sunt sanctiores et meliores. Hunc sensum poscunt præcedentia et sequentia. Hanc enim pænam idololatriæ eorum clare intentat vers. 39, dicens: «Denudabunt te vestimentis tuis, et auferent vasa decoris tui: et derelinquent te nudam plenamque ignominia.» Hoc enim maxime timent impii: nec enim curant Dei favorem, ritus et cæremonias sibi auferri, cum ea jam ipsimet sibi sponte abstulerint, imo a se expulerint et idola sua transtulerint.
Moraliter: Nota Deum opes, bonaque quæ nobis largitur, vocare sancta; quia ea dat ut iis sanctificemur, sancteque Deum colamus, expendendo ea pie in usus templi, Religiosorum, pauperum, filiorum educandorum in timore Dei, etc.
Dabo te in animas odientium te filiarum Palæstinarum. — «In animas,» id est in desideria, ut te pro voto abutantur filiæ Palæstinæ, id est oppida, vel potius cives Palæstinæ: vocat filias potius quam filios, ad decorum: populum enim Jerusalem hactenus quasi puellam Deo desponsam induxit, q. d. Tradam te voluntati atque libidini Palæstinorum, ut te spolient, capiant, occidant. Vetus enim et perenne fuit odium inter Philistinos sive Palæstinos, et Judæos.
Erubescunt. — Septuaginta: Declinant de via tua. Non audent te tanquam infame scortum comitari per vias, pudet illas tui, licet sint illæ impudentes; quia justiores sunt te, uti ait vers. 52.
Versus 28: With the Sons
28. In filiis (id est cum filiis) Assyriorum.
(1) Assyriorum deos Grotius ab Israelitis tum cultos conjicit, cum Achaz Teglatphalasarem regem Assyriæ in auxilium vocaret, IV Reg. xvi, 7; II Paralip. xxviii, 19: Nam, inquit, plerumque quorum amicitiam ambiebant, eorum cultus imitabantur.
Versus 29: In the Land of Canaan
29. In terra Chanaan, — in quam te ex Ægypto transtuli et in qua habitas. Aliter Prado: «In terra Chanaan,» inquit, id est mercatorum, qui mercimonia exercent cum Chaldæis. Sic Prov. xxxi, 24, dicitur: «Cingulum tradidit Chananæo,» id est mercatori. Aliter rursus Maldonatus, q. d. Usque in terram Chanaan, scilicet imitando etiam ejus idololatriam. Cum Chaldæis. — Hebraice כשדימה Casdima, id est usque in Chaldæam, scilicet mittendo eo nuntios, qui referrent quo cultu colendi essent eorum dii. Ita Vatablus et Maldonatus.
Versus 30: In What
30. In quo (qua re, quo lixivio) mundabo (et, ut Hebræus, circumcidam (legendum enim est אמלה amola, id est circumcidam, a radice amol, id est circumcidit) cor tuum. — Septuaginta: Quid faciam cordi tuo? juxta illud Osee vi, 4: «Quid faciam tibi, Ephraim? quid faciam tibi, Juda?» Et Isai. v, 4: «Quid est quod ultra debui facere vineæ meæ, et non feci?» Chaldæus: Quam fortis malitia cordis tui! Vatablus: O impotens cor tuum! Prado: Quam depravatum, infirmum et corruptum est cor tuum! Ipsi enim pro amola legunt אכלה amula, a radice אכלה amal, id est infirmus fuit. Unde אמלת amlat vocatur infirmus, corruptus, putridus.
Versus 31: A Brothel
31. Lupanar. — Hebraice גב gab, id est excelsum, scilicet templum et idolum. Vide vers. 24 et 25. Nec facta es quasi meretrix fastidio augens pretium, — q. d. Meretrix quæ scit se ob pulchritudinem quæri, fastidit amasios et parva lucra, ut majora offerantur; tu vero tuam pulchritudinem vilissimo pretio vendidisti, imo gratis obtulisti cuivis, in grande mei et tui vilipendium; uti facit adultera quæ non mercedis, sed libidinis insatiabilis causa, præter maritum aliis se prostituit: quinimo mercede provocasti amasios tuos, ut fecit Achaz mittens regi Assyriorum multa auri talenta, cum ejus idola in templum induxit, IV Reg. xvi.
Tropologice anima, dum peccat, quasi meretrix voluptatibus se prostituit, atque omnes suos spiritus, potentias ac vires, quas a Deo habet, exhaurit et offert dæmoni. Ita Origenes. Vide historiam filii prodigi, Luc. xv.
Versus 34: After You There Shall be no Fornication
34. Post te non erit fornicatio, — scilicet similis, ut nimirum meretrix pretio conducat amasios, sicuti tu facis. Ita Chaldæus.
(2) «Tu autem dedisti mercedes cunctis amatoribus tuis,» etc. Nam neque ab Ægyptiis, neque ab Assyriis vel Chaldæis quidquam boni acceperant Israelitæ, sed contra magnis mercedibus eorum gratiam redimere coacti sunt. (Cocceius.) Vide IV Reg. xvi, 8; Isai. vii, 10; xxx, 5, 6.
Versus 36: Your Bronze Has Been Poured Out
36. Effusum est æs tuum, — id est pecuniam tuam prodige effudisti in amatores tuos, puta in deos tuos et idola tua. Ita S. Hieronymus. Sic Romanis, teste Festo, «ære dirutus miles» dicebatur, cui stipendium ignominiæ causa non esset datum, quique illud prodegisset: eo quod æs diruebatur in fiscum, non in militis sacculum.
Sic Verrem act. 7 facete mordet Cicero: «Aleatoris, inquit, Placentini castra commemorabuntur: in quibus, cum frequens fuisset, tamen ære dirutus est,» q. d. Licet Verres non esset emansor, sed frequens in castris aleatoriis, tamen ære dirutus est, id est stipendia perdidit et prodegit, alea scilicet omnia absumente. Sic in castris Veneris et dæmonis ære diruitur Jerusalem, et quivis peccator. Aliter Chaldæus, R. David, Vatablus et Maldonatus. Vertunt enim: Effusum est imum tuum, id est ima pars ventris, scilicet, pudenda tua manifestata sunt publice. Hebræum enim נחשת nechuschetsch vertunt subæratum, id est fundum; fundus enim vasorum solet esse æratus, ut diutius durent. Aliter quoque vertit et explicat Prado: Argentum, ait, signum est puritatis, æs sordium, quia contrahit facile rubiginem, q. d. Sordes tuæ effusæ sunt, id est, ut sequitur, fornicationes tuæ effusæ sunt. Unde et Pagninus vertit: Effusa est turpitudo tua; Brixianus: Effusa est spurcitia tua.
Denique apposite per æs durum et forte, accipi potest robur et fortitudo, q. d. Fornicando assidue, cum semine profudisti omne tuum robur et fortitudinem. Docent enim medici et ipsa experientia, immodico veneris usu vires exhauriri hominemque debilitari et emori. Cujus rei varias dant causas: prima est, quod semen spiritu plenum sit, præsertim vitali, uti docet Hippocrates lib. De Natura fœtus, cap. iii; unde sequitur veneri indulgentes non esse multum vitales: seminis enim emissione, pariter spiritus vitalis emittitur et dissipatur, ut ait Galenus, lib. I De Semine, cap. xvi. Porro Galenus, lib. I De Natura facult. cap. v et vi, docet in semine triplicem esse spiritum: est, inquit, in eo «spiritus vitalis ad generationem cordis, spiritus naturalis ad generationem hepatis, et animalis ad generationem cerebri.» Modum subjicit: «Subintrante ergo in profundum spermatis ventositate, actione trium spirituum in medio nascitur vesicula quædam; superius autem prope alia vesicula, a latere juxta inferiorem alia: ex prima vesicula formatur ipsum cor; ex secunda superius posita cerebrum; ex tertia hepar.» Cum ergo triplex hic spiritus in veneris usu emittatur, necesse est vires et vitam atteri. Secunda est, quia in venere optimum et fortissimum excernitur. Audi Hippocratem, lib. I De Genit.: «Genitura viri provenit ab omni humido quod in corpore existit, ut quod robustissimum est secernatur. Argumentum autem ejus, quod robustissimum secernitur, hoc est, quod a veneris usu, paucula adeo re emissa, imbecilles reddimur.» Et Galenus, lib. I De Semine, cap. xvi: «Quare non mirum est immoderato coitu utentes imbecilliores reddi, a toto corpore utroque (humore scilicet et spiritu) sincerissimo ablato.» Tertiam attexit ibidem Galenus dicens: «Accedente insuper voluptate, quæ ipsa per se sufficiens est vitalem firmitatem dissolvere, adeo ut jam quosdam ex nimia voluptate ac jucunditate mortuos esse constet.» Hinc venere utentes quasi extra se rapiuntur et obstupescunt: unde
Diogenes coitum vocabat brevem epilepsiam; et Alexander Magnus aiebat, hac sola ex re agnoscere sese esse hominem, suamque infirmitatem. Quarta est, quia in nimia copula, effuso omni semine, effunditur tandem et sanguis. Id deducitur ex Galeno loco citato, cap. xii, ubi arterias et venas semen ex sanguine operari, diserte affirmat. Idem docet Avicenna lib. III, fen. xx, tract. I, cap. 1: Semen, inquit, «est sanguis magis digestus et magis subtilis.» Idem docent alii medici et physici, uti Aristoteles, lib. De Longit. et brevitate vitæ, ubi idipsum confirmat exemplis. Nam mulus, ait, diutius vivit quam equus et asinus ex quibus genitus est, quia vix generat (unde idem Aristoteles, lib. VI Histor. animal. cap. xxiv, ait Athenis fuisse mulum octoginta annorum), et feminæ diutius vivunt maribus, si hi libidinosi sint (nam alias mas diutius vivit, quia calidior), uti hac de causa passeres mares brevius vivunt quam feminæ. Nam, ut idem docet lib. IX Histor. animal. cap. vii, passeres mares, quia salacissimi sunt, annuam vitam complere non existimantur, feminas autem diutius vivere certum est.
Et super idola, — id est, ut Vatablus, duobus modis revelata est ignominia et turpitudo tua, sive deprehensa es meretrix; primo, ex eo quod colebas idola abominanda; secundo, quod cum idolis immolasti sanguinem filiorum tuorum.
Versus 37: I Will Gather All your Lovers
37. Congregabo omnes amatores, — q. d. Per ipsos amatores tuos ulciscar te, scilicet faciam ut Chaldæi, quorum amicitiam, indeque idola coluisti, gentes vicinas tibi amicas, æque ac inimicas sibi aggregent et te obsideant. Ita Theodoretus.
Nudabo ignominiam tuam. — Hebraice nuditatem, id est pudenda tua, ut quibus peccasti, iis puniaris et infameris. Intelligit destitutionem opis et auxilii, ait Vatablus, vel potius publicam infamiam, qua ob scelera Jerusalem quasi meretrix, violanda et vastanda erat, ideoque a gentibus hostilibus subsannanda et irridenda, uti ridetur meretrix infamis, dum publice in cippo probro exponitur.
Versus 38: I Will Judge You with the Judgments of Adulteresses and of Those who...
38. Judicabo te judiciis adulterarum, et effundentium sanguinem, — id est vindicabo te pœna tum lapidationis, quasi adulteram; tum gladii, quasi homicidam, vers. 40. Occidisti enim infantes tuos cremando et immolando eos Moloch. Dabo te in sanguinem (id est in cædem) furoris et zeli, — id est truculentam, qualem exercent furiosi et zelotypi mariti, dum solent jugulare uxores in adulterio deprehensas. Hebraice: Ponam te in sanguinem, id est totam sanguinolentam, vulneribus confossam et undique cruentam, ut videaris tota esse sanguis.
Versus 39: They Shall Destroy your Brothel
39. Destruent lupanar tuum, — q. d. Chaldæi destruent excelsa et fana tua. Vide vers. 24. Auferent vasa decoris tui, — puta vasa aurea et argentea, omnesque opes et thesauros tuos, quibus nunc pulchra esse videris.
Versus 40: They Shall Bring Upon You a Multitude
40. Adducent super te multitudinem, — te quasi adulteram tradent, juxta legem, multitudini lapidandam.
Et lapidabunt (Chaldæi) te — projicientes lapides per catapultas in muros tuos, ut eos verberent et dejiciant: item in urbem tuam, ut domos confringant et homines in plateis occidant.
Versus 41: And They Shall Burn your Houses
41. Et comburent domos. — Hæc altera erat adulterarum pæna, aiunt Hebræi, scilicet ignis, quo eas comburebant; licet ejus vix exstet exemplum, nisi in Thamar Genes. cap. xxxviii, 24. Vide ibi dicta. Facient in te judicia, — justam ultionem. Vocat judicia in plurali, quia multas plagas significat. In oculis mulierum plurimorum. — Mulieres intelligit nationes et gentes; quia et ipsa Jerusalem inducitur hic quasi mulier meretrix, q. d. Pœnam tuam videbunt aliæ mulieres, id est gentes, ut caveant ne sint adulteræ, id est idololatræ. Ita Vatablus.
Versus 42: My Jealousy Shall be Taken Away
42. Auferetur zelus meus. — Cum videro te jugulatam et flammis datam, cessabit indignatio mea, et zelotypia, quæ cor meum rodebat, tum, quia non amplius mihi præpones amasios tuos, ait Theodoretus; tum quia indignationem meam puniendo te exsaturabo. Nec irascar amplius, — huic scilicet generationi et sæculo, quia illam disperdam. Sequenti tamen generationi, quasi alteri, et novo sæculo miserebor, et si peccet irascar. «Ex hoc perspicimus, ait S. Hieronymus, grandem offensam esse nequaquam curæ haberi a Deo, sed permitti hominem sceleribus suis atque peccatis.» Eumdemque locum expendens Origenes hom. 8 super Exodum: «Vide, inquit, misericordiam, pietatem et patientiam boni Dei, quando vult misereri, indignari se dicit et irasci, sicut per Jeremiam cap. vi, ait: Dolore et flagello castigaberis, Jerusalem, uti ne abscedat anima mea abs te. Hæc si intelligis, miserantis Dei vox est: ubi irascitur, et zelatur, ubi adhibet dolores et verbera: flagellat enim omnem filium quem recipit, Hebr. xii. Vis audire indignantis Dei terribilem vocem? Audi quod dicit per Oseam cap. iv: Cum enumerasset multa nefanda quæ Jerusalem commiserat, addit: Non visitabo super filias vestras cum fornicantur, neque super nurus vestras cum mœchantur.» Hæc Origenes. In hanc eamdem sententiam interpretatur D. Augustinus illud Psalm. xcviii: «Domine Deus noster, tu exaudiebas eos; Deus tu propitius fuisti eis, et ulciscens in omnes adinventiones,» seu, ut alii legunt, «affectiones eorum.» «Etiam, inquit Augustinus, vindicans propitius fuisti.» Sed multo elegantius, serm. 37 De verbis Domini: «Magnæ, inquit, misericordiæ est, nequitiæ impunitatem non relinquere; et ne cogatur in extremo gehennæ damnare, modo flagello dignatur castigare. Vis nosse nulla pœna quanta sit pœna! Davidem interroga, qui ait Psalm. ix: Irritavit Dominum peccator. Quare?
Quid vidisti? Vidi peccatorem impune luxuriantem, et exclamavi: Irritavit Dominum peccator. Quare hoc dixisti? Vide quid sequitur. Secundum magnitudinem iræ suæ non quæret. Ideo nempe non exquirit, quia multum irascitur, parcendo cædit, sed juste cædit.» Unde apud Isaiam, cap. xxvi, magni supplicii loco dicitur: «Misereamur impio, et non discet justitiam.» Hoc est quod Psalm. lxxx, 12, dicitur: «Non audivit populus meus vocem meam, Israel non intendit mihi. Et dimisi eos secundum desideria cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis.» Et Rom. cap. i: «Tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quæ non conveniunt.»
E contrario puniri hic a Deo, singulare quoddam divinæ clementiæ beneficium existimandum est. Hac enim ratione Dominus Jerusalem consolatur, Isaiæ xl: «Consolamini, consolamini, popule meus, dicit Deus vester. Loquimini ad cor Jerusalem, et advocate eam, quoniam completa est malitia ejus, dimissa est iniquitas illius: suscepit de manu Domini duplicia pro peccatis suis.» Quo loco recipere duplicia pro peccatis, seu, ut habent Septuaginta: Recipere duplicia peccata sua; est propter peccata multis pœnis affligi, ut multi volunt. Idcirco regius vates postulat: «Proba me, Domine, et tenta me,» Psalm. xv; et alio loco: «Ego in flagella paratus sum,» Psalm. xxxvii. Audi S. Gregorium, lib. VII Moral. cap. vii: «Quia sancti viri corruptionis suæ vulnus sine putredine non esse considerant, libenter se sub manu medici ad sectiones parant, ut aperto vulnere virus peccati exeat. Id quod idem Job luculentius significavit, subjungens: Et hæc mihi sit consolatio, ut affligens me dolore non parcat. Electi quippe cum perpetrasse se illicita noverint, et tamen perscrutantes inveniunt, quod nulla pro illis adversa perpessi sunt, in immensæ formidinis terrore tabescunt, ne in æternum se gratia deseruerit, quos in præsenti vita mali sui retributio nulla castigat; et propterea feriri paterna correptione desiderant, et dolorem vulneris medicamen salutis putant. Recte igitur ait Job: Hæc mihi consolatio sit, ut affligens me dolore non parcat; ac si apertius diceret: Qui ideo hic quibusdam parcit, ut eos in perpetuum feriat, ideo me hic feriat, ut non parcendo in perpetuum parcat.» Hactenus Gregorius.
Versus 43: I Have Laid your Ways
43. Vias tuas (id est scelera tua) in capite tuo dedi, — ut in caput tuum redundent et capite luas scelus. Et non feci juxta scelera tua, — q. d. Parum te pro impietate punivi, plus merebaris. Ita Septuaginta et S. Hieronymus. Verum Chaldæus et Hebræi, pro עשיתי asiti, id est feci, legentes עשית asita, id est fecisti, vertunt: Non fecisti cogitationem (id est mentis reflexionem, ut videres tuam turpitudinem statumque periculosum) super omnibus abominationibus tuis, id est non cogitasti a tuis idolis recedere, non cogitasti mutare men-
lus tuum non fuit paulo minus scelere Sodomæ et Samariæ, imo in omnibus pene majus, ut sequitur. Paulo aliter ex Hebræo vertit Pagninus: Neque secundum scelera earum fecisti, ac si hoc paululum pauxillumque foret, quinimo sceleratiora fecisti illis.
tem, redire ad frugem. Unde sequitur: «Sicut mater, ita et filia ejus,» q. d. Quales fuerunt parentes Judæorum, tales sunt et filii: perdurant enim in pristina patrum impietate et idololatria.
Versus 44: Behold, Everyone who Speaks a Common Proverb Shall Apply it to You
44. Ecce omnis, qui dicit vulgo proverbium, in te assumet illud (Hebraice, Omnis parœmiastes parœmiasit, id est hoc scomma de te dicet quasi proverbium): Sicut mater, ita et filia ejus, — id est sicut mater tua Cethæa, vers. 45, et Chananæa ob scelera vastata est: ita et tu filia ejus vastata es. Ita Vatablus, Theodoretus, Polychronius. Itaque se explicat Propheta, vers. sequenti. Aliter Chaldæus et Hebræi, uti jam dixi.
Versus 45: You Are your Mother's Daughter, who Cast Away her Husband and her...
45. Filia matris tuæ es tu, quæ projecit virum suum et filios suos, — q. d. Æmulatrix es matris tuæ, id est terræ Chananææ, quæ suis sceleribus ex Chanaan per Josue et Hebræos expulit virum, id est reges suos et filios, id est incolas. Ita Polychronius. Secundo et melius, q. d. Sicut Chananæi et Cethæi virum suum, id est Deum, projecerunt adorantes idola, et filios consecrarunt idolis; ita et tu quasi filia, id est imitatrix, eorum fecisti. Ita Theodoretus. Tertio, alii, q. d. Cethæa mater tua, impudens meretrix, solebat virum et proles abjicere et cum aliis libidinari: ita tu, o Jerusalem! me abjecisti, et cum idolis libidinaris. Tropologice, Judæi et quivis impii abjecerunt Prophetas, qui erant patres eorum spirituales: et viros justos, qui erant eorum filii.
Et soror sororum tuarum, — q. d. Similis es sororibus tuis, ne hilo es illis melior aut purior. Sorores Jerusalem vocat vicinas urbes, scilicet Samariam et Sodomam.
Versus 46: Your Elder Sister, Samaria
46. Soror tua major, Samaria, — quia sicut Jerusalem erat metropolis regni Juda: ita Samaria erat regni Israel, sive decem tribuum. Unde eam vocat majorem, quia in Juda tantum erant duæ tribus. Ipsa et filiæ ejus, — «filiæ,» id est oppida Samariæ subjecta. Metropoles enim Hebræis et Græcis vocantur matres; et vice versa aliæ urbes et vici eis subjecti, vocantur filiæ.
Soror autem tua minor te, etc., Sodoma. — Id est Galgala trans Jordanem, ubi habitabant duæ tribus cum dimidia. Hæ enim recte dicuntur sorores Judæorum, id est fratres et cognati. Ita Scholiastes et Polychronius. Verum melius proprie accipias Sodomam. Hæc enim vocatur soror Jerusalem, non cognatione, sed impietate; minor vero, non ætate, sed civitatum et civium numero: hæc habitat, non quasi superstes sit, sed jacet et manet in lacu, ubi ostendit priscæ gloriæ ruinas, imo gehennæ speculum Judæis et peccatoribus ostentat.
Versus 47: Nor Have You Done a Little Less According to their Crimes
47. Neque secundum scelera earum fecisti paululum minus. — Ita Romana distinguunt, q. d. Sce-
48. Vivo ego, — testor, et juro per vitam meam.
Versus 49: Behold, This Was the Iniquity of Sodom
49. Ecce hæc fuit iniquitas Sodomæ, — scilicet prima et origo cæterarum, puta libidinum portentosarum: nimirum fuit in Sodoma. Primo, superbia; Secundo, saturitas panis, — id est ciborum et deliciarum, hoc est comessatio et compotatio; Tertio, abundantia rerum omnium, luxus et deliciæ; Quarto, otium. Quæritur, Ægysthus quare sit factus adulter? In promptu causa est, desidiosus erat. Vere Ennius in Iphigenia: Otio qui nescit uti, plus negotii habet Quam cum est negotium in negotio.
Præclare S. Justinus Contra Tryphon.: «Jesus, ait, Josephi fabri filius, solebat dum inter homines degeret, aratra fabricare jugaque, ut per has figuras justitiam doceret, et reipsa fugam otii.» Fuit commune Patrum dogma: «Diabolus semper te occupatum inveniat,» ut patet ex Vitis Patrum. Quinto, immisericordia, quod scilicet manum egeno et pauperi non porrigebant.
Aliter vertit Syrus referens hæc ad præcedentia, nimirum sic: Hæc est iniquitas Sodomæ sororis tuæ superbæ, gloriosæ, quæ saturabatur pane, et sedebat (habitabat) in quiete (securitate, otio, quieta, secura, otiosa); et Arabicus Antiochenus: Vivo ego, dicit Dominus, quod neque Sodoma, neque filiæ ejus fecerunt, ut quod fecisti tu, et filiæ tuæ; atque etiam soror tua formosa, quæ satiabatur pane, et sedebat ipsa et filiæ ejus in quiete.
Nota: idem hic dicitur cum eo quod ait S. Joannes epist. I, cap. ii, 16: «Omne quod est in mundo, est concupiscentia carnis, et concupiscentia oculorum, et superbia vitæ,» scilicet, superbia, deliciæ, divitiæ origo sunt malorum omnium in mundo, faciuntque ut mundus sit filius et hæres Sodomæ. Ita S. Hieronymus. Ita Pythagoras, teste Laertio, dixit in urbes ingredi, primo delicias; secundo, saturitatem; tertio, violentiam; quarto, exitium.
Tradit Lævinus Lemnius, aliique medici, quod, sicut sanitatem tam corporis, quam animi causant et conservant hæc tria, scilicet exercitium, sobrietas et castitas: ita ægritudinem tam corporis, quam animi pariant hæc tria, scilicet desidia, saturitas, sive repletio et libido. Unde ipsi
hæc tria sanitatis dent præcepta: «Corpus laboribus exerce: vescere citra saturitatem, ne te in venerem effundas.» Aureum est dogma Hippocratis, VI Epid. Sanitatem hæc duo tuentur: «Cibis non satiari, et impigrum esse ad labores.» Rursum, nulla re magis curari flatus, cruditates, pituitam, etc., quæ plurimorum morborum sunt causa et fons, quam inedia, utpote quæ hæc omnia digerat et consumat, consentiunt medici.
Porro prima hic est superbia, quia hæc est centrum, a quo exeunt lineæ ad circumferentiam omnis iniquitatis. Unde S. Ambrosius: «Superbia, ait, ex angelis dæmones effecit.» Et Isidorus: «Superbia est origo omnium criminum, et ruina cunctarum virtutum;» ideoque ruina salutis. Nam, ut ait S. Augustinus: «Excelsa est patria, sed humilis est via.» Superbia ergo hic ponitur peccatum Sodomiticum, idque primum: Deus enim superbos deprimit, permittendo eos labi in portentosas et probrosas libidines, ut ostendi Rom. cap. i, 27.
Secunda est saturitas. Venter enim satur, meroque æstuans, despumat in infandas libidines. Recte Seneca, epist. 61: «Ventri, ait, obedientes brutorum animalium loco numeremus, non hominum.» Ut hanc everteret Plato scripsit ad Dionis propinquos: «Nullo modo debere quemvis in die saturum fieri.» Gula ergo Sodomam fecit et perdidit: gula enim est strues lignorum quibus accenditur libido: «Non Ætnæ ignes,» ita S. Hieronymus ad Furiam, «non Vulcania tellus, non Vesuvius et Olympus tantis æstuant ardoribus, ut juveniles medullæ vino plenæ et dapibus inflammatæ.» Et Euripides: «Saturo Venus adest.» Et Athenæus, lib. iv ex Aristophane, «vinum» vocat «lac Cypriæ deæ,» id est Veneris, quod alat libidinem. Denique, «sine Cerere et Baccho friget Venus.»
Tertia est abundantia rerum, indeque luxus. De qua dixit Apostolus, I Timoth. vi: «Radix omnium malorum est cupiditas,» græce φιλαργυρία. Vetus est proverbium apud Stobæum: «Satietas ferociam parit, tollit animos opulentia.» Et Homerus: «Fastum copia gignit,» indeque libidines.
Quarta est otium, de quo Proverb. i: «Prosperitas impiorum perdet eos.» Pro quo alii vertunt: Pax, sive quies insipientium evertet eos. Et Poeta: Otia si tollas, periere Cupidinis arcus, Contemptæque jacent, et sine luce faces. Audi S. Hieronymum: «Superbia, inquit, saturitas panis, rerum omnium abundantia, otium et deliciæ peccatum Sodomiticum est, et propter hoc sequitur Dei oblivio, quæ præsentia bona putat esse perpetua, et nunquam sibi necessariis indigendum. Quapropter et lege, Deut. viii, præcipitur: Attende ne comedens et bibens, et saturatus, ædificatis domibus optimis, habensque oves et boves, argentum et aurum, obliviscaris Domini Dei tui. Et in alio loco, Deut. xxxii, de Israel scriptum est: Manducavit et bibit, et saturatus est, et impinguatus, et calcitravit dilectus. Quod sciens et sapientissimus omnium Salomon in Proverbiis, cap. xxx, deprecatur: Tribue mihi necessaria, et quæ sufficiant, ne saturatus mendax fiam et dicam: Quis me videbit? aut pauper effectus, furer et pejerem nomen Dei mei.»
«Otio, inquit S. Augustinus, periit Roma, deleta Carthagine.» Recte Sapiens, et ex eo Chrysostomus: «Omnem malitiam docuit otiositas.» Cum rogaretur Cleomenes, ut est apud Plutarchum, cur Lacedæmonii, cum Argivos sæpe vincerent, eos non delerent? «Nolumus, inquit, ut habeamus qui juvenes nostros exerceant. Sunt enim ipsi eorum cos, qui ipsorum virtutem acuant, ne otio enerventur, et in vitia ac mollitiem diffluant.» Vide quæ de otio dixi II Thessal. iii, 10.
Quinta est immisericordia: hæc quoque fuit causa libidinis Sodomiticæ. Qui enim crudeles sunt in proximum, crudeles quoque sunt in naturam, violando ejus generationem: quique crudeles sunt in alimoniam et vitam proximi, crudeles itidem sunt in ejus corpus, ut eo per pudendas libidines probrose abutantur. Sic Sodomitæ, quia erant crudeles in hospites et peregrinos, idcirco angelos corpore indutos et quasi peregrinos divertentes in Sodomam ad Lot, appetiverunt ad nefarium concubitum, Genes. xix, 5. Immisericordia enim et crudelitas faciunt, ut qui ea laborat, non respiciat pudicitiam, nec famam, nec corpus nec vitam proximi, præsertim exteri aut peregrini; sed iis omnibus, quasi mancipiis, crudeliter ad suam libidinem abutatur, eaque, quasi res viles et nullius pretii, prodigat et profundat. Ita crudelis Amnon nihili fecit pudicitiam, nec famam sororis suæ Thamar, sed ea, quasi vili scorto, abusus est, II Reg. xiii, 13 et seq. Ita hodie sævitia et barbaries Turcarum facit, ut pueros et mancipia Christianorum ad hoc nefas impune et impudenter cogant, quin et vim inferant. Videant nunc christiani, qui eleemosynis et donis procurant, et quasi emunt usum corporum fidelium et pauperum ad suam obscœnitatem, quam in eos barbari et crudeles sint instar Turcarum: dant enim cibum corpori, ut ejus decus, famam et pudicitiam absorbeant: nutriunt carnem, ut animam occidant. Itane vili esca, vili nummo appenditis, emitis, perditis thesauros incomparabiles, puta christianum corpus, conscientiam, castitatem, animam ad Dei imaginem creatam, et Christi sanguine redemptam? Itane obolo destruitis ejus gloriam et felicitatem, eique emitis et accersitis ignes sempiternos? o crudelem eleemosynam, o immisericordem misericordiam, o pretium iniquum et satanicum!
Versus 50: And They Were Lifted up
50. Et elevatæ sunt — in fastum et arrogantiam. Fecerunt abominationes coram me, — publice in oculis solis ejus Deum contemnentes. Sicut vidisti. — Ita Romana, id est sicut audisti et vides in effectu, scilicet in lacu Asphaltite sulphureo, quanta fuerit iniquitas Sodomæ, utpote, quæ ob scelera in lacum tam tetrum est versa. Vide dicta Genes. xix, 25. Jam Hebræa habent: Sicut vidi, id est cum, vel postquam vidi, eas abstuli.
Versus 51: You Justified
51. Justificasti, — ostendisti Sodomam et Samariam te esse justiores, id est minus impias, ita ut tecum comparatæ justæ videantur. Sicut enim lux solis obscurat lucem stellarum, ita sanctitas magna minorem, et iniquitas insignis minorem, ita ut esse non videatur. Vide Origenem. Notat Theodoretus, Jerusalem magis peccasse Sodoma, non peccati substantia, sed qualitate. Habebat enim legem, sacerdotes, Prophetas, Dei cognitionem, cultum et templum, quæ omnia profanavit idolis et peccatis; unde gravius peccavit. Hoc est quod Christus, Matth. xi, 23 et 24, ait: «Et tu, Capharnaum, numquid usque in cœlum exaltaberis? usque in infernum descendes; quia si in Sodomis factæ fuissent virtutes quæ factæ sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem. Verumtamen dico vobis, quia terræ Sodomorum remissius erit in die judicii, quam tibi.» Et Jeremias, Thren. iv, 6: «Et major effecta est iniquitas filiæ populi mei peccato Sodomorum.» Vide ibi dicta.
Versus 52: Bear your Confusion
52. Porta confusionem. — Septuaginta: Sustine tormentum. Quæ vicisti sorores tuas. — Hebraice, quæ judicasti, id est condemnasti, sorores tuas, q. d. Cum peccando certares tu cum sororibus tuis, tu eas condemnasti, id est superasti et vicisti: ita ut, si diabolus, vel quis impius in judicio præses sedisset, judicaturus utra vestrum impietate vinceret, et impudentia esset insignior ac nobilior; tuque coram eo cum sororibus tuis in hac causa litigasses; ille causam tibi adjudicasset, et sororibus abjudicasset, easque condemnasset. Hæc enim ejus fuisset sententia: Jerusalem peccando superavit sorores suas; itaque in hoc certamine primum ei debetur peccati et impietatis præmium. Sceleratius agens ab eis, — præ eis. Hoc enim significat hebræum מן min comparativum.
Versus 53: And I Will Bring Back, Restoring Them, the Restoration of Sodom,...
53. Et convertam restituens eas conversione Sodomorum, etc., et conversione Samariæ, etc. — Id est reducam te, o Jerusalem, e captivitate, ut cum Sodoma et Samaria revertaris in patriam. Nota primo: Conversio, reversio, captivitas, idem significant, scilicet captivos revertentes. Secundo, licet Romana legant conversione, tamen clarius Septuaginta vertunt, conversionem; et Aquila ac Symmachus, captivitatem. «Convertam» ergo «conversionem,» idem est quod reducam captivitatem, id est captivos, «restituens eas,» scilicet sorores tuas, puta Sodomam et Samariam,
hoc est captivos e Sodomis, et e Samaria sibi et patriæ restituam. Quæres, quando et quomodo reducet Deus Sodomitas, cum omnes cœlesti igne consumpti sint? Primo, pro convertam Theodoretus legit, avertam, id est aversata est me Sodoma, et ego vicissim aversatus sum eam, ac punivi excidio. Verum, quia Latina passim legunt convertam; hinc Emmanuel Sa et aliqui alii accipiunt hæc ironice, aut legunt per interrogationem. Verum hoc quoque repugnat sequentibus.
Secundo, Judæi, ait S. Hieronymus, inter cæteras fabulas fingunt, in adventu sui Christi, id est Antichristi, et in mille annis regni ejus, Sodomam esse restituendam in pristinum statum, ut sit quasi paradisus Dei; ac tum pariter Samariam pristinam recepturam felicitatem. Tertio, S. Hieronymus ex Origene: Sodoma, ait, sunt gentes; Samaria, hæretici; Jerusalem, peccatores fideles, qui omnes in primo Christi adventu, ut vult Origenes, vel, ut S. Hieronymus, non ex sua, sed ex aliorum sententia, in secundo ad magnam gratiam et gloriam evehentur. Verum hoc mysticum est, et sapit errorem Origenis, qui ex Platone censuit, post certum annorum curriculum, fore rerum omnium revolutionem et restitutionem: ita scilicet, ut etiam damnati sibi restituantur et salventur.
Quarto, Lyranus et Vatablus: Sodomitæ, aiunt, sunt Ammonitæ et Moabitæ, quia orti ex Lot, qui habitavit in Sodomis. Hi cum Samaritis et Judæis ad Christum convertentur.
Quinto, Polychronius, Scholiastes et Prado per Sodomam accipiunt duas tribus, Ruben et Gad, cum dimidia tribu Manasse, trans Jordanem in Galaad (non in Galgala, ut habet Scholiastes) et Basan habitantes. Hæc enim regio fertilissima quasi Sodoma, in luxum, otium et vitia soluta, prima ante alias septem tribus ducta est in Assyriam captiva a Teglatphalassar. Verum has tribus complectitur Samaria, non Sodoma: Samaria enim apud Prophetas significat regnum Israel, puta, non septem, sed decem tribus. Rursum sicut Samaria et Jerusalem proprie hic capiuntur, ita et Sodoma, ut patet ex eo quod dixit vers. 49: «Ecce hæc fuit iniquitas Sodomæ.»
Dico ergo per Sodomam hic accipi totam Pentapolim, ex Pentapoli autem incendium Sodomæ evasit urbs Segor, cum suis villis et pagis ob preces Lot. Rursum, sub Sodoma intelliguntur vicini Moabitæ et Ammonitæ. Hi enim orti sunt ex incestu Sodomitico filiarum Lot cum patre in Sodomis, puta in Segor, uti notavit Lyranus et Vatablus. Hi ergo origine et nativitate fuerunt Sodomitæ. Hosce omnes in captivitatem Babylonicam abduxit Nabuchodonosor. Hic ergo Propheta, de more, tristibus læta subjungens, prædicit eorum liberationem et reditum. Idem de iis prædixit Jeremias, cap. xlviii, 47, et cap. xlix, 6. Ad
litteram enim loquitur Propheta de reductione, tum harum gentium, tum Judæorum e Babylone. Nam multi ex Samaria, id est ex decem tribubus, mixti Judæis, id est duabus tribubus, inde sub Cyro redierunt. Sed sub hac reductione verius et potius intendit significare reditum Judæorum et gentium e servitute peccati et dæmonis ad libertatem gratiæ Christi, et Ecclesiæ ac regni cœlorum. Hæc est enim patria nostra felicior et feracior, quam Jerusalem, Sodoma et Samaria: et sic redimus ad «antiquitatem» nostram, ut ait hic Propheta, id est ad pristinum statum justitiæ et felicitatis.
Ubi nota: Per Jerusalem Propheta intelligit Judæos; per Samariam Samaritanos, qui medii erant inter Judæos et Gentiles; per Sodomam Gentiles qui impie vivebant, ut Sodomitæ. Ponit enim unam Gentilium civitatem impiissimam pro omnibus: sicut Christus, Matth. xi, 21, 22 et 23, pro iisdem posuit Sodomam, Tyrum et Sidonem: et Isaias pro iisdem posuit Bosra et Edom, cap. xxxiv, 6; item Ægyptum, cap. xix, 21. Significat ergo Propheta fore, ut prius Sodoma, id est Gentiles; et Samaria, id est Samaritani, a peccati captivitate liberentur, et ad Ecclesiam veniant quam Jerusalem, id est Judæi: hosce enim post illos venturos. Ita Maldonatus.
Et convertam reversionem (id est captivitatem, uti jam dixi) tuam in medio earum, — id est una cum illis: quasi non illas propter te, sed te propter illas liberare videar. Ita Maldonatus.
Versus 54: That You May Bear your Disgrace, Etc., Consoling Them
54. Ut portes ignominiam tuam, etc., consolans eas. — «Ignominiam,» qua scilicet in captivitate misera fuisti, ex qua jam redis, sicque consolaris Samariam et Sodomam in sua ignominia; quia consolatio est reorum, habere socium vel majorem in pœna. Ita Vatablus. Secundo et potius, in conversione ad Christum Judæi venerunt in medio gentium, id est inter gentes pari jure, imo inferiori et subordinato. Quia enim Christus missus fuit in salutem omnium gentium, totiusque mundi; hinc et consequenter missus fuit in salutem Judæorum. Hoc inviderunt gentibus Judæi, ideoque a Christo sunt aversi et rejecti, pauci vero conversi. Hæc fuit confusio Judæorum, et consolatio gentium ac salus. Hoc est quod ait Christus, Matth. viii, 11: «Dico autem vobis, quod multi ab Oriente et Occidente venient et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno cœlorum: filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores.» Ita Prado et Maldonatus.
Versus 55: And your Sister Sodom
55. Et soror tua Sodoma. — Significat gentes prius convertendas ad Christum, postea, in fine mundi Judæos, cum plenitudo gentium intraverit, Roman. xi, 26. Dices: Christus, Matth. cap. xv, 24, ait ad Chananæam: «Non sum missus nisi ad oves, quæ perierunt domus Israel.» Respondeo. Sensus est, q. d. Sum missus ut solis Judæis, utpote quibus promissus est Messias, corporalem præsentiam, ac per consequens Evangelii mei et miraculorum meorum gratiam, quam hic panem voco, exhibeam; unde et a S. Paulo, Rom. xv, 8, Christus vocatur minister circumcisionis, id est circumcisorum, hoc est doctor et prædicator Judæorum. Ita S. Hilarius in locum Matthæi citatum, et S. Augustinus tract. 31 in Joan. Christus ergo personaliter missus est ad Judæos, ut per eos, puta per Apostolos, converteret cæteras gentes totumque orbem. Ergo omnium gentium conversio fuit universalis, primus et adæquatus finis missionis Christi, inter quas continentur Judæi, ac deinde quælibet particulares gentes.
Ad antiquitatem suam, — ad pristinam libertatem, et possessionem tum terrenam, tum potius spiritalem, puta Ecclesiæ, in qua ab olim in Adamo et Noe, omnes conscripti fuimus cives, imo hæredes et filii.
Versus 56 et 57: But Sodom your Sister Was not Heard in your Mouth, in the Day of your...
56 et 57. Non fuit autem Sodoma soror tua audita in ore tuo, in die superbiæ tuæ, antequam revelaretur malitia tua; sicut hoc tempore in opprobrium filiarum Syriæ, etc., Palæstinarum, etc., — q. d. Cum, o superba Jerusalem, peccares contra me, non es recordata, nec ullam fecisti mentionem peccatorum et pœnarum Sodomæ, ut te metu similis supplicii a similibus sceleribus revocares. Ita S. Hieronymus et Maldonatus. Secundo et nervosius, q. d. «In die superbiæ,» id est felicitatis et opulentiæ tuæ tempore, cum donis meis superbires; non dignabaris vel nominare peccatricem Sodomam, quasi tu justa esses et felix meo templo: sed nunc vides illam præ te justificari, cum revelatur tua malitia hoc tempore, ut sis in opprobrium et contemptum Syrorum et Philistinorum, qui sunt vicini tui. Ita Prado. Simili parabola Pharisæi despicientis publicanum, Christus proponit contemptum Judæorum contemnentium gentes, Luc. xviii, 10 et sequent.
Versus 57: Who Surround You on Every Side
57. Quæ ambiunt te per gyrum. — Ex Hebræo vertas cum Vatablo: Quæ te contemnebant, vel diripiebant circumquaque.
Versus 58: Your Wickedness and your Disgrace You Have Borne
58. Scelus tuum et ignominiam tuam tu portasti. — Septuaginta: Tu portasti pœnam tuæ arrogantiæ et impietatum, ut quæ fastidiebas vel nominare Sodomam et gentes, jam eis postponaris in gratia et regno Christi.
Versus 59: And I Will Do to You
59. Et faciam tibi, — puniam te per Chaldæos; sicut despexisti juramentum, id est exsecrationem, quam legis transgressoribus intentavi, Deut. cap. xxvii. Itaque irritasti pactum mecum initum, q. d. Pœnarum metu non es aversa a legis violatione, jam ergo eas sustine.
Versus 60: And I Will Remember my Covenant with You in the Days of your Youth;...
60. Et recordabor ego pacti mei tecum in diebus adolescentiæ tuæ; et suscitabo tibi pactum sempiternum, — q. d. Ego tamen, o Synagoga, licet a te despectus, te non deseram; sed recordabor pacti mei cum Abrahamo initi, quod scilicet ex ejus semine esset nasciturus Christus, salvator tuus et gentium, initi, inquam, cum adhuc
esses adolescentula, imo in lumbis Abrahæ; vel potius pacti, scilicet cum Mose in Sina initi (tunc enim eras quasi adolescentula, ut dixit vers. 4); «recordabor,» ut te recipiam, ineamque tecum aliud pactum novum, tum per Zorobabel, tum potius per Christum, illudque sempiternum, Jerem. cap. xxxi, 31. Nam pactum sub Zorobabel non fuit sempiternum, nisi hyperbolice, id est diuturnum.
Aliter Maldonatus; q. d. «Recordabor pacti mei,» id est puniam te secundum pactum meum. Nam in fœdere non solum promissa erant præmiorum, sed et pœnarum contra transgressores comminationes, Levit. cap. xxvi, q. d. Quia tu non es recordata pacti mei, ego ejus recordabor. Servabo enim illud in sumendo de te pœnas, eo comminatas: cum autem punivero te, auferam pactum illud, et dabo tibi pactum aliud sempiternum, quod est Evangelium.
Versus 61: And You Will Remember your Ways, and Will be Confounded: When You...
61. Et recordaberis viarum tuarum, et confunderis: cum receperis sorores tuas te majores cum minoribus tuis, — q. d. Cum te ad gratiam et regnum Christi eveham, erubesces vitam et peccata præterita, Actor. ii, 17, miraberis meam bonitatem, qua sororem tuam majorem Samariam, et minorem Sodomam, id est gentes omnes vicinas, ad te deducam, ut eas in Ecclesiam et regnum tuum recipias, quasi filias. Hierosolymæ enim cœpit Ecclesia Christi; unde Hierosolymitana Ecclesia mater est fidelium omnium. Hinc Isaias, cap. lx, 4, sub nomine Jerusalem alloquens Ecclesiam: «Filii, ait, tui de longe venient,» q. d. Tunc non amplius superbe arrogabis tibi justitiam, nec sorores tuas, id est alias gentes, contemnes; sed summa reverentia veneraberis mea judicia, et summa gratitudine mihi devincta, gentes omnes ut sorores complecteris, et ut filias amabis.
Non ex pacto tuo, — cum Mose et tecum inito in Sina (quod servos faciebat et regebat metu mortis), quod violasti; sed ex pacto meo, quod olim Abrahæ promisi, et nunc per Christum præstabo, quod est pactum faciens et adoptans te in filium, ac regens te spiritu charitatis et timoris filialis, puta pactum et Testamentum novum, quod est lex gratiæ, imo gratia Christi.
Versus 63: And You Shall no More Open your Mouth
63. Et non sit tibi ultra aperire os, — q. d. Non audebis ultra conqueri, imo nec hiscere, aut mutire, cum videbis tuam indignitatem, meamque erga te clementiam et beneficentiam, qua quasi certabo cum tua impietate, eamque vincam et obruam. Mittam enim tibi tuisque Christum unigenitum meum, qui ibit quasi lux ad cœcos, vita ad mortuos, via ad errantes, veritas ad falsos et fallaces, salus ad ægros, fortitudo ad fragiles, redemptio ad captivos, justitia ad injustos, fons aquæ vivæ ad aridos, princeps pacis ad discordes, panis vitæ ad laborantes fame, Deus ad peccatores, eosque faciet sanctos, saturos, concordes, justos, liberos, sanos, fortes, veraces, vivaces, vegetos et lucidos. Tractat hoc argumentum Apostolus epist. ad Roman. præsertim cap. iii, ubi docet, nec Judæos, nec gentes debere gloriari de sua justitia, sed confundi ob sua peccata; ac laudare et gratias agere Deo, qui gratis indignis contulit gratiam, justitiam et salutem per Christum.