Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Daniel puer cum tribus sociis in Babylonem abductus, ibi educatur et eruditur ut regi adstet. Secundo, vers. 8, abstinet regio cibo et potu. Inde, vers. 15, corporis formam, sapientiam et prophetiam a Deo nanciscitur. Denique, vers. 18, regibus adstat usque ad Cyrum.
Textus Vulgatae: Daniel 1:1-21
1. Anno tertio regni Joakim regis Juda, venit Nabuchodonosor rex Babylonis in Jerusalem, et obsedit eam: 2. et tradidit Dominus in manu ejus Joakim regem Juda, et partem vasorum domus Dei: et asportavit ea in terram Sennaar in domum Dei sui, et vasa intulit in domum thesauri dei sui. 3. Et ait rex Asphenez præposito eunuchorum, ut introduceret de filiis Israel, et de semine regio et tyrannorum, 4. pueros, in quibus nulla esset macula, decoros forma, et eruditos omni sapientia, cautos scientia, et doctos disciplina, et qui possent stare in palatio regis, ut doceret eos litteras, et linguam Chaldæorum. 5. Et constituit eis rex annonam per singulos dies de cibis suis, et de vino unde bibebat ipse, ut enutriti tribus annis, postea starent in conspectu regis. 6. Fuerunt ergo inter eos de filiis Juda, Daniel, Ananias, Misael et Azarias. 7. Et imposuit eis præpositus eunuchorum nomina: Danieli, Baltassar; Ananiæ, Sidrach; Misaeli, Misach; et Azariæ, Abdenago. 8. Proposuit autem Daniel in corde suo, ne pollueretur de mensa regis, neque de vino potus ejus: et rogavit eunuchorum præpositum ne contaminaretur. 9. Dedit autem Deus Danieli gratiam et misericordiam in conspectu principis eunuchorum. 10. Et ait princeps eunuchorum ad Danielem: Timeo ego dominum meum regem, qui constituit vobis cibum et potum: qui si viderit vultus vestros macilentiores præ cæteris adolescentibus coævis vestris, condemnabitis caput meum regi. 11. Et dixit Daniel ad Malasar, quem constituerat princeps eunuchorum super Danielem, Ananiam, Misaelem et Azariam: 12. Tenta nos, obsecro, servos tuos diebus decem, et dentur nobis legumina ad vescendum, et aqua ad bibendum: 13. et contemplare vultus nostros, et vultus puerorum qui vescuntur cibo regio: et sicut videris, facies cum servis tuis. 14. Qui, audito sermone hujuscemodi, tentavit eos diebus decem. 15. Post dies autem decem, apparuerunt vultus eorum meliores et corpulentiores præ omnibus pueris, qui vescebantur cibo regio. 16. Porro Malasar tollebat cibaria, et vinum potus eorum: dabatque eis legumina. 17. Pueris autem his dedit Deus scientiam et disciplinam in omni libro et sapientia: Danieli autem intelligentiam omnium visionum et somniorum. 18. Completis itaque diebus, post quos dixerat rex ut introducerentur: introduxit eos præpositus eunuchorum in conspectu Nabuchodonosor. 19. Cumque eis locutus fuisset rex, non sunt inventi tales de universis, ut Daniel, Ananias, Misael, et Azarias: et steterunt in conspectu regis. 20. Et omne verbum sapientiæ et intellectus, quod sciscitatus est ab eis rex, invenit in eis decuplum, super cunctos ariolos et magos, qui erant in universo regno ejus. 21. Fuit autem Daniel usque ad annum primum Cyri regis.
Versus 1: In the Third Year of the Reign of Joakim
1. ANNO TERTIO REGNI JOAKIM. — Dices: Jerem. XXV, 1 et sequentibus, dicatur id factum anno 4 Joakim, ergo non tertio. Respondeo: I annum regni Nabuchodonosoris inchoatum fuisse anno 3 Joakim, et finitum anno 4 Joakim. Unde ea quæ gessit Nabuchodonosor anno 1 regni sui, dicuntur gesta esse nunc anno 3 nunc anno 4 Joakim: cœpit enim expeditionem contra Judæos parare anno 3, eamque perfecit anno 4. Nota: Nabuchodonosor ter cepit et vastavit Jerusalem, scilicet primo hoc anno 3 Joakim, cum eum cepit, tuncque pariter captus et abductus est Daniel; sed cum Joakim Nabuchodonosori se subderet, eique tributum promitteret, ipse eum regno restituit, acceptis obsidibus, scilicet Daniele et aliis e semine regio. Ita Historia Scholastica, cap. XXXIX in lib. IV Reg. Verum cum post 8 annos Joakim tributum abnueret et rebellaret, venit secundo Nabuchodonosor anno 11 regni Joakim, eumque dolo cepit, occidit, et extra urbem insepultum avibus et feris devorandum projici jussit. Hæc est enim sepultura asini, quam ei comminatus fuerat Jeremias cap. XXII, 19. Tuncque Nabuchodonosor pro Joakim, regem creavit filium ejus Joachin, sive Jechoniam; sed cum is pariter post tres menses vellet jugum excutere, eum cepit, et abduxit, ejusque loco substituit patruum ejus Sedeciam, qui cum 11 annos regnasset, rebellavit. Unde tunc tertio rediit Nabuchodonosor, anno regni sui 18, et urbem cepit, templum succendit, Sedeciam excæcavit omnesque Judæos abduxit, et totum Judæorum regnum evertit.
Aliter respondet R. Saadias, Lyranus, Dionysius Carthusianus et Maldonatus, scilicet annum hunc 3 computandum esse ab anno 8 Joakim, esseque 11, et ultimum annum regni ejusdem: Joakim enim octo primis annis fuit tributarius Nabuchodonosori, ideoque non tam rex fuit quam vassalus: anno vero 8 rebellavit, et se absolutum regem constituit; inde ergo annos ejus hic numerat Daniel. Favet, quod Ezechiel et Jeremias nusquam captivitatis alicujus sub Joakim, sed tantum sub Joachin sive Jechonia meminerint, indeque suas prophetias numerent et consignent: imo, Jeremias, cap. LII, 28, primos captivos e Judæa in Babylonem traductos asserit anno 7 Nabuchodonosoris, qui coincidit cum anno 11 et ultimo Joakim. Ergo Nabuchodonosor nullos abduxit anno primo regni sui, qui fuit 3 vel 4 Joakim, cum ei ipse esset tributarius. Hæc sententia videtur probabilis; tamen communiter Eusebius et alii veteres primam captivitatem consignant anno 1 Nabuchodonosoris, qui fuit 3 Joakim; hoc enim simpliciter verba Danielis hic significant: unde tunc aliqua videtur fuisse captivitas, sed paucorum, scilicet, quod Daniel et pauci alii tunc fuerint abducti.
Versus 2: Into the Land of Shinar
2. IN TERRAM SENNAAR, — in Babyloniam. Vide dicta Genes. XI, 2.
DE SEMINE REGIO. — Hinc patet Danielem et tres pueros ex Davide, Salomone aliisque regibus Juda esse prognatos. Josephus asserit Danielem fuisse ex cognatione Sedeciæ. Perperam ergo Dionysius Carthusianus asserit Danielem ex paterno genere fuisse tribus Levi, ex materno tribus Juda: Scriptura enim paternum genus consignare solet, non maternum. Cum ergo hic Danielis genus referat ad reges Juda, sequitur hoc ejus genus paternum fuisse.
ET TYRANNORUM. — Tyranni hic et alibi vocantur principes: hi enim non a tyrannide, sed a fortitudine et potentia olim vocabantur tyranni. Nam, ut ait Trogus Pompeius apud Justinum, initio Historiæ, primitus quæque civitas et gens, rerumpublicarum imperium penes reges habebat, quos ad hujusmodi fastigium majestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio provehebat; qui et tyranni ob fortitudinem dicebantur: unde Virgilius, VII Æneid.: «Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyrannis.» Et Horatius, lib. III, ode XVII: «Late tyrannus,» id est late dominans, latum habens regnum. At postea «tyranni nomen, crescente malitia, cum superbe reges regnare cœpissent, ad illos tantum translatum est, qui non jure et æquis legibus, sed vi, et quadam animi libidine dominabantur,» ait Cicero, lib. IV De Finib. Id ita esse patet ex Hebræo, vel potius Chaldæo ברתמים parthemim, quod principes, præfectos, provinciales significat.
Versus 3: The Chief of the Eunuchs
3. ET AIT REX ASPHENEZ PRÆPOSITO EUNUCHORUM. — Hinc Josephus, Origenes, hom. 4 super Ezech., Zonaras, tom. I Annalium, et S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinian., putant Danielem et tres ejus socios fuisse castratos, et factos eunuchos. Hoc enim comminatus erat Deus Ezechiæ, Isaiæ XXXIX, 7: «De filiis tuis, inquit, qui exibunt de te, quos genueris, tollent, et erunt eunuchi in palatio regis Babylonis.» Prisci enim reges gentiles principum filios adsciscebant sibi administros, eosque intimos; utque suarum uxorum et concubinarum integritati prospicerent, ne quid circa eas molirentur, illos castrabant, uti etiamnum faciunt reges Sinarum, Turcarum et aliorum infidelium. Quocirca illorum præfectus vocabatur præfectus eunuchorum. Eunuchi ergo erant regibus familiares, et principes non tantum gynæcei, sed et aulæ, ac præsides provinciarum, ducesque exercituum apud Gentiles; quin et apud Constantium, Justinianum (cujus exercitus dux fuit Narses eunuchus tot victoriis celebris) aliosque nonnullos christianos imperatores. Quapropter tunc esse eunuchum non erat probrum, sed honor et decus, gradusque ad primas aulæ dignitates. Tales itaque videntur fuisse Daniel et tres ejus socii: unde de eorum uxoribus et filiis nihil uspiam legimus. Atque hæc fuit origo planæ eorum castitatis, tam corporis quam animi, ob quam in fornace Babylonia ab igne manserunt illæsi, uti dicam cap. III.
Hac etiam de causa Daniel, licet fuerit grandævus, passim tamen in vetustissimis imaginibus, qualis est illa Vaticani, quam initio libri expressi, pingitur imberbis quasi juvenis: tales enim sunt eunuchi. Hanc picturæ ejus causam assignat vetustus Græcus anonymus auctor libri qui inscribitur: Christianorum liber, expositio Octateuchi, qui exstat in Bibliotheca Vaticana citaturque a Photio in Bibliotheca, qui asserit eum scriptum sub Justino imperatore.
Porro ex hac eunuchorum in aulis frequentia et potentia factum est postmodum, ut quilibet aulici vocarentur eunuchi. Atque ita Lyranus, Maldonatus et alii putant Danielem hic inter eunuchos, id est aulicos, collocari; non autem vere fuisse eunuchum, id est castratum. Idem asserunt S. Epiphanius et Dorotheus in Vita Danielis, qui et addunt eum non fuisse eunuchum, sed talem existimatum ob virginalem verecundiam et castitatem: unde non mirum eum pingi imberbem quasi eunuchum. Hæc sententia verior videtur, et Daniele propheta dignior; eunuchi enim apud Judæos erant infames, et arcebantur Ecclesia, idque ex decreto Dei, Deuter. XXIII, 1. Quocirca Scriptura nusquam Danielem vocat eunuchum, nec eum gynæceo præfuisse, sed tantum regiæ educatum fuisse ad hoc ut regi assisteret, asseverat. Idipsum quoque magis commendat castitatem Danielis, utpote quæ non coacta fuerit, et violenta, sed voluntaria plane, et ex electione libera.
R. Joseph, et ex eo Pagninus et alii censent eos parthemim a Chaldæis vocatos esse a פרת perat, id est Euphrate, quasi Perathæos, id est Euphratæos, hoc est qui præerant locis et provinciis Euphrati adjacentibus, quomodo nos vocamus Comites Palatinos Rheni. Quocirca Theodotion in sua versione Græca retinuit nomen Hebræum Parthemim, vertens Phorthommin. Audi S. Hieronymum: «Pro meglequir, quod Theodotion posuit, Septuaginta et Aquila Electos transtulerunt, Symmachus Parthos, pro verbo nomen gentis intelligens: quod nos juxta editionem Hebræorum quæ κατ' ακρίβειαν legitur (sic alibi scribit solitam fuisse appellari ab Hebræis secundam Aquilæ editionem), in Tyrannos vertimus.» Hallucinatur Theodoretus dum putat esse parthenos, id est virgines.
Versus 4: Instructed in All Wisdom
4. PUEROS, etc., ERUDITOS OMNI SAPIENTIA. — Pro eruditos hebraice est משכילים maskilim, quod Pintus vertit, erudibiles: erant enim adhuc pueri, ideoque imperiti, sed sapientiæ capaces. Sic et Vatablus. Erant, inquit, hi pueri perspicacis et sagacis ingenii. Sic et Noster Pineda, De Rebus Salomon. lib. III, cap. XIII, ubi dupliciter hunc locum explicat: primo, per antepositionem: Et eruditos omni sapientia, etc., ut docerent eos litteras, et linguam Chaldæorum, hoc est, inquit, ut docerent eos litteras Chaldæorum, ut sic evaderent eruditi omni sapientia. Secundo, q. d. Requirebat rex in hisce pueris præviam sagacitatem et perspicacitatem ingenii; tum etiam facundiæ, et scientiarum rationalium eruditionem, ut sic aptiores essent ad suprema aliarum rerum sublimium et arcanarum studia, propria Chaldæis. Chaldæi enim ab astrologia et sapientia olim erant celebres.
Secundo, «eruditos,» id est facundos et scite loquentes, ac de qualibet materia apposite discurrentes: hæc enim fere est sapientia aulicorum. Tertio et magis genuine, idem Pintus, Maldonatus et alii censent hos pueros in omnibus disciplinis fuisse excultos et eruditos. Hoc enim proprie significat Hebræum maskilim, et Græcum συνετούς, et Latinum «eruditos omni sapientia, cautos scientia, et doctos disciplina.» Aliud enim est doctus, aliud docilis: aliud est eruditus, aliud erudibilis. Nec id mirum: erant enim hi regii juvenes excellenti ingenio, ac simul studiosissimi. Hinc patet hosce pueros non fuisse pusiones, uti Danielem vocant Epiphanius et Isidorus, neque Danielem trium, ut vult vir doctus; aut decem, ut vult Pererius; sed facile viginti annorum fuisse, ut docet Maldonatus. Unde Septuaginta eos vocant νεανίσκους, id est juvenes. Quis enim unquam vidit pueros triennes aut decennes, eruditos omni sapientia, scientia et disciplina?
CAUTOS SCIENTIA. — Pintus per sapientiam intelligit philosophiam rationalem, id est grammaticam, rhetoricam, dialecticam: per scientiam accipit physicam, metaphysicam, mathematicam: per disciplinam accipit ethicam, politicam, economicam. Verum melius per sapientiam, cognitionem rerum sublimium et divinarum (sic enim sacra Scriptura, S. Augustinus et passim Doctores accipere solent nomen sapientiæ) accipias; per scientiam, cognitionem rerum naturalium; per disciplinam, prudentiam. Unde ex Hebræo clare vertunt Septuaginta, συνιέντας ἐν πάσῃ σοφίᾳ, καὶ γινώσκοντας γνῶσιν, καὶ διανοουμένους φρόνησιν, hoc est, intelligentes sapientiam, scientes scientiam, cognoscentes prudentiam. Pro cautos enim hebraice est יודעי iodee, id est scientes. Cauti ergo idem est quod solertes et sagaces in scrutandis abditis naturæ secretis et rerum causis, quales sunt physici et philosophi. Porro disciplina in Proverbiis et libris sapientialibus, qui continent ethicam sacram, passim significat prudentiam rerum agendarum, quæ proprie hebraice vocatur בינה bina, quod Noster vers. 20 et alibi subinde vertit, intellectus. Fuerunt ergo hi pueri, id est adolescentes, theologi, philosophi et politici. Noster Pineda, lib. III De Rebus Salom. cap. XIV, τὸ cautos scientia, pro cauta et captiosa dialectica positum putat, de qua Seneca, epist. 82: «Verba, inquit, mihi captiosa componis, et interrogatiunculas nectis: subula leonem excipis.»
Discant hic nostri aulici a rege gentili, hisce omnibus disciplinis se expolire. Vera enim nobilitas non in genere, non in famulis, non in torquibus, non in pompa, sed in eruditione et virtute consistit, hæcque sunt monilia et decora nobilium.
Hinc Philippus Macedo, pater Alexandri Magni, eum Aristoteli erudiendum tradidit, eique in hæc verba scripsit: «Gratias ago diis, non quia natus est mihi filius, sed quia temporibus vitæ tuæ natus est. Spero enim fore, ut a te edoctus dignus existat et nobis, et tanto regno.» Plutarchi discipulus fuit Trajanus, indeque tantus imperator evasit, ut posteris imperatoribus in exemplum cum Augusto sit propositus, quibus illud acclamari solet: Sit Augusto felicior, Trajano melior. Scipio Panætium philosophum ita audiebat, ut eum etiam secum ad castra duceret. Augustus Cæsar Athenodoro magistro usus est: suosque ex filia nepotes tam litterariis quam bellicis studiis excoli curavit, filias vero lanificio cæterisque muliebribus artibus erudiri jussit. Idem fecit Carolus Magnus.
Plato dicebat beatum fore orbem, si aut reges sapere, aut sapientes regere didicerint: testis est Aristoteles lib. II Rhetor. Hinc olim apud Ægyptios nullus rex nisi sacerdos; nullus sacerdos nisi philosophus eligebatur. Neque vero scientia principum tantum, sed et quorumlibet est decus. Aristoteles censuit parentes, qui liberos erudiendos curant, longe magis honorabiles esse iis qui solum gignunt: hos enim vivendi, illos etiam bene beateque vivendi auctores esse.
Aristippus naufragio in Rhodum ejectus, et ab incolis ob geometriam liberaliter habitus, suis renuntiari jussit: Liberis vestris tales opes taliaque viatica parate, quæ ipsos etiam naufragium passos enatando sequantur. S. Augustinus in Confess. laudat suos parentes, quod se supra vires rei familiaris Carthagine in studiis aluerint: Mater enim mea, inquit, mulier prudentissima doctrinas ipsas ad cognoscendam sustinendam que fidem catholicam magno adjumento fore existimabat. Crates Thebanus dicebat: Si liceret, in altissimam urbis partem ascenderem, ac clamarem: Quorsum ruitis, homines, qui totum studium in opibus corrogandis ponitis: filiorum vero vestrorum, quibus illas relinquitis, erudiendorum curam non suscipitis?
Apuleius de Deo Socratis: Si, inquit, laudas aliquem, quia generosus est, parentes ejus laudas: si laudas aliquem, quia dives est, hoc fortunæ debetur: si quia validus, ægritudine fatigabitur: si quia velox, in senio id abibit: si quia formosus, exspecta modicum, et non erit; sed si laudas, quia bonis moribus et artibus instructus est, tunc ipsum virum laudas: quia hoc bonum nec a patre hæreditarium, nec a casu pendulum, nec ætate mutabile, nec cum corpore caducum est.
Versus 7: The Eunuchs Gave Them Names
7. ET IMPOSUIT EIS PRÆPOSITUS EUNUCHORUM NOMINA — Chaldaica; tum quia Chaldæi nolebant eos in terra sua nomina retinere Judæorum; sed quasi jam effectos Babylonis cives et aulicos regis, volebant eos Babylonia habere nomina, inquit S. Hieronymus, tum ut Hebræi pueri cum Chaldaico nomine Chaldaicum animum et mores induerent. Sic et Pharao Josephum vocavit Ægyptio nomine Saphanat Phane, id est salvatorem mundi, Genes. cap. XLI, 45. Sic et Romani nomen mutabant extero quem urbe donabant. Sic Deus Saræ et Abrahæ, atque Christus Cephæ nomen mutavit, vocans eum Petrum. Unde et Cardinales facti Pontifices nomen mutant. Tradit Platina primum Pontificem qui nomen mutavit, fuisse Sergium II eo quod prius ejus nomen indecorum esset, vocareturque Os porci. Verius censet Baronius Pontificem primum, qui nomen mutavit, fuisse Sergium III, qui prius Petrus dicebatur: idque ad reverentiam primi Pontificis, scilicet S. Petri: unde post eum nullus Pontifex vocatus est Petrus. Ita Gentiles adulti in baptismo gentilitium nomen deponunt, et christianum assumunt, puta sancti alicujus, quem invocent et imitentur.
Qua de causa Daniel Stylita nostri Danielis nomen accepit, uti dixi in Proœmio: et quinque illi martyres Ægyptii sub Diocletiano, quorum agon et triumphus celebrantur in Vita S. Pamphilii martyris, quæ exstat apud Eusebium libro VIII historiæ, cap. XXX, qui a gentilismo conversi ad christianismum, abdicatis prioribus gentilitiis nominibus, nostrorum Prophetarum nomina assumpserunt, vocatique sunt Isaias, Jeremias, Samuel, Elias, Daniel; ac simul cœlestem eorum mentem, vitam et mortem induerunt. Quocirca Cæsareæ capti professique se christianos, rogati quænam eorum esset patria, respondit primus pro omnibus: «Jerusalem cœlestis:» illam intelligens de qua dixit Paulus Galat. IV, 26: «Quæ sursum est Jerusalem, libera est, quæ est mater nostra.» Et: «Accessistis ad Sion montem et civitatem Dei viventis, Jerusalem cœlestem.» Instante præside Firmiliano: Quæ et ubinam est illa civitas? respondit: «Ea christianorum est patria: nulli enim alii præter ipsos ejus sunt participes. Sita est autem ad Orientem, et ad ipsam lucem et solem.» Cumque præses aliam vocem ab eo extorquere non posset tormentis acerrimis, utpote quæ martyr fortiter sustinebat quasi nihil sentiens, imo quasi carnis expers et incorporeus; eum cum sociis securi percussum, in cœlestem illam Jerusalem laureatum ad Danielem cæterosque prophetas transmisit. Horum diem natalem recolit Ecclesia 16 februarii. Ita, ut alios taceam, nostri Danielis nomen accepit B. Daniel Ordinis S. Francisci, minister provinciæ Calabriæ, vir miræ sanctitatis, imo martyr, qui cum sex Fratribus sui Ordinis, ad Saracenos Septam profectus Evangelii et martyrii causa, ab eis comprehensus ad mortem damnatus, fratres suos ad martyrium exhortans, aiebat: «Gaudeamus omnes in Domino diem festum celebrantes. Adsunt enim angeli; cœli janua nobis patet: et hoc ipso die pariter accipiemus martyrii coronam in cœlesti paradiso.» Et ad judicem conversus instar nostri Danielis: «O inveterate! ait, dierum malorum, convertere a Mahomete ad Christum.» Quocirca cum sociis capite plexus, gloriosum obiit martyrium anno Domini 1221, die 8 octobris, quinquennio antequam e vita decederet S. Franciscus, quem cum sociis canonizavit Leo X, anno Christi 1519. Ita habet ejus Vita.
DANIELI BALTASSAR. A filio Nabuchodonosoris Balsasar, Daniel dictus videtur Baltassar, quasi dicas, Baal vel Beli occultus thesaurus, puta Beli sapientia. Ita Maldonatus. Ubi nota: Daniel non omnino idem nomen habuit quod filius regis: hic enim dictus est Balsasar, ut patet ex Chaldæo et Latinis Plantinianis (quare mirum est Septuaginta et Romana Latina eum vocare Baltassar); Daniel vero dictus est Baltassar, vel, ut chaldaice est, Beltetsasar, addita littera tet; de qua re plura cap. IV, 5. Syriaca versio habet, Biltsciossor, id est idolum Bil sive Bel.
ANANIÆ SIDRACH. — Hebraice Ananias, idem est quod nubes, vel protectio Domini; Misael, quis postulans, vel quis postulatus, vel abstulit Deus; Azarias, adjutor Deus. Chaldaice Sidrach, idem est quod mamilla tenera, vel deprædatio delicata, vel missus tuus; Misach, prolongans vel attrahens, vel aquas vallans et sepiens; Abdenago, servus claritatis, vel servus anxius. Magis apposite et genuine Scholia Syriaca, quæ Romæ exstant in Bibliotheca Vaticana et Medicea, hæc nomina ex lingua Syrochaldaica sic explicant: Sidrach, id est missilis, quia huc illuc ad negotia mittebatur. Misach, id est mensor terræ, vel agri. Abdenago, id est servus qui ingreditur et egreditur coram rege, id est cubicularius et intimus regi. Aut, ut alii explicant, præpositus modo coquendi, vel ciborum præcipuorum regis. Unde quis colligat hæc tria officia in aula regis eis data vel destinata, ac inter eos distributa, atque ex eo officio cuique nomen inditum fuisse.
Versus 8: He Purposed Not to Be Defiled
8. PROPOSUIT (cavere) NE POLLUERETUR DE MENSA REGIS. — Tum quia rex ethnicus carnem porcinam, et alia lege Mosis vetita comedebat, quæ Danielem et Judæos polluissent; tum quia deliciæ regiæ, et copia ciborum et vinorum, ad intemperantiam et gulam ac venerem alliciunt, per eamque mentem et corpus polluunt; tum quia Judæi religiosiores mensas Gentilium vitabant; tum denique, quod sæpe cibi hi regii Belo, et aliis ejus idolis jam ante erant oblati, aut eorum nomine benedicti: quod Judæi exsecrabantur. Blasphemat ergo hic Calvinus, dum ridet Danielis abstinentiam, ejusque metum pollutionis, quasi puerilem, illamque ejus superstitioni et zelo indiscreto adscribit.
Versus 10: You Will Endanger My Head
10. CONDEMNABITIS CAPUT MEUM REGI. — Vestra petitio, abstinentia et macies occasio erit, ut rex meum caput petat, condemnet et amputet, eo quod contra ejus jussum vos abstinere et macrescere permiserim. Unde Scholiastes Græcus τὸ condemnetis explicat per condemnari faciatis.
Versus 12: Vegetables to Eat and Water to Drink
12. DENTUR NOBIS LEGUMINA AD VESCENDUM, ET AQUA AD BIBENDUM. — Duas ob causas legumina et aquam petunt. Primo, ne Malasar impensas in novis cibis coemendis faciendas prætendere possit. Secundo, ob religionem jejunii, quo veteres sancti carne et vino abstinebant, atque leguminibus et oleo utebantur, ut patet cap. X, 3. Daniel hic suam in Deum fiduciam ostendit: sciebat enim naturaliter fieri non posse, ut ex leguminibus et aqua æque ac ex carnibus et vino pinguescerent.
Versus 14: He Tested Them for Ten Days
14. TENTAVIT. — Scholiastes, ἐδοκίμασεν, id est probavit. Sic et vers. 12, pro tenta vertit, δοκίμασον, id est proba. Tentatio enim hæc fuit probatio, sive experimentum.
Versus 15: Their Appearance Was Better and Plumper
15. APPARUERUNT VULTUS EORUM MELIORES ET CORPULENTIORES. — Hebraice בריאי berie, id est pinguiores; Septuaginta, λογογαλ ταῖς οὔσσις, id est fortes carnibus. Quare, quod Epiphanius in Vita Danielis, ait, eum aspectu fuisse aridissimum, ac nativo squalore obsitum, sed gratiæ pulchritudine perquam speciosum, hoc de ætate ejus grandiori accipi debet, cum ipse jejuniis et laboribus nimiis succum corporis exhausit, ut patet Daniel. IX, 3, et cap. X, 3. Hæc sanitas, pinguedo et decor non tam naturalis, quam supernaturalis fuit, tum quia legumina et aqua saniores quidem facere poterant, sed non pinguiores; tum quia fuit hoc præmium abstinentiæ, cujus, uti et castitatis, merito divinitus sapientiam tantam sunt adepti, uti ejusdem merito Judith cap. X, 4, formositatem, et Samson fortitudinem est adeptus, Judic. XIII, 5. Naturaliter tamen huc quoque juvit abstinentia.
Unde nota, sanitatem et longævitatem non tam ciborum copia, quam temperantia procurari. Hæc enim fovet et nutrit humidum radicale, æque ac calorem naturalem, quem intemperantia obruit et suffocat: præsertim, si accedat primo, moderatum exercitium. Hinc «Cyrus nunquam prandebat, nisi sudasset,» ait Xenophon. Idem faciunt nonnulli Indorum reguli, qui proinde ita vegeti et integri ad multam ætatem perdurant, ut cum sunt 70 annorum, tantum videantur esse 30. Secundo, animi tranquillitas et curarum vacuitas. Tertio, mentis lætitia et hilaritas. Audi Scholam Salernitanam:
Si tibi defuerint medici, medici tibi fiant Mens hilaris, requies (somnus) facilis, moderata diæta.
Vide Lessium in erudito, æque ac pio, hac de re libello.
Nota secundo: Temperantia et abstinentia plurimum prodest. Primo, sanitati: consumit enim noxios humores, spiritusque vitales purificat et exacuit. Secundo, castitati et virtuti: subtrahit enim nimium sanguinem, succum et spiritus, qui venerem, iram aliasque passiones fovent et suscitant. Tertio, sapientiæ. De quo plura vers. 17.
Versus 17: God Gave Knowledge and Skill in All Learning
17. PUERIS AUTEM HIS DEDIT DEUS SCIENTIAM, ET DISCIPLINAM IN OMNI LIBRO. — Symmachus vertit: Dedit eis Deus artem grammaticam: melius Theodotion: Dedit eis Deus prudentiam in omni re grammatica, sive in omni litteratura, ut scilicet litteras et libros (hi enim hebraice vocantur sepher, et Græce γράμματα), non tantum Hebræos, sed et Chaldeos, et quosvis alios legere, intelligere et explicare possent.
Nota: Sobrietas naturaliter confert ad scientiam, tum quia sanitatem tuetur, et vitam prolongat; tum quia caput facit serenum, spiritusque animales facit liberos ac puros, aptosque ad speculandum et meditandum; tum quia anima (quæ una est in homine, eademque simul est vegetativa, sensitiva et rationalis) limitatæ est virtutis et activitatis, ideoque quo minus occupatur cibo, cibique concoctione, digestione et egestione, eo magis intendere potest et solet studio et contemplationi, in eamque totam vim suam exerere. Hinc Salomon, Eccles. II, 3: «Cogitavi, inquit, in corde meo abstrahere a vino carnem meam, ut animum meum transferrem ad sapientiam, devitaremque stultitiam;» et Isaias cap. XXVIII: «Quem docebit scientiam, et quem intelligere faciet auditum? ablactatos a lacte, avulsos ab uberibus.»
Ita homines ante diluvium carne et vino abstinentes, herbisque et fructibus victitantes, fuerunt longævi et sapientes; vixerunt enim ad 900 annos. Ita Nazaræi et Rechabitæ, a sapientia, æque ac abstinentia, commendantur. Ita Moses et Elias jejunio 40 dierum sapientiam et visionem Dei meruerunt. Ita Judith, Esther, Machabæi sapientiam illam et fortitudinem, qua Holofernem, Aman et Antiochum prostraverunt, jejunio adepti sunt. Ita Joannes Baptista abstinentia quasi Angelus evasit. Ita Paulus primus eremita, Antonius, Hilarion, et tot anachoretarum ac monachorum examina, vitam, quasi angeli quidam terrestres, in abstinentia, contemplatione et sapientia longævam duxerunt, vixeruntque centum et amplius annos.
Ita cœnobitæ olim, teste S. Hieronymo, perpetuo jejunabant, aquam bibentes, et solum panem cum leguminibus et oleribus manducantes.
Egregie S. Augustinus, lib. X Confess. cap. XXXI: «Hoc, ait, me docuisti, Domine, ut quemadmodum medicamenta, sic alimenta sumpturus accedam.»
S. Ambrosius Marcellinæ sorori, et sociabus ejus virginibus hanc legem figit, lib. III De Virgin.: «Potus (sit) ex fonte, fletus in prece, somnus in codice.»
S. Bernardus, in serm. 66 in Cant.: «Abstineo, ait, a vino, quia in vino luxuria est: aut si infirmus sum, modico utor, juxta consilium Pauli. Abstineo a carnibus, ne, dum nimis nutriunt carnem, simul et carnis nutriant vitia. Panem ipsum cum mensura studebo sumere, ne onerato ventre, stare ad orandum tædeat; et ne improperet etiam mihi Propheta, quia panem meum comederim in saturitate; sed ne simplici quidem aqua ingurgitare me assuescam, ne distensio ventris usque ad titillationem pertingat libidinis.»
Idem ad Robertum nepotem: «Prudenter sobrieque conversanti satis ad omne condimentum sal cum fame.»
Idem in Formula honestæ vitæ: «Sicut ad crucem, sic accedas ad cibum; id est, nunquam voluptate, sed necessitate pascaris; et fames, non sapor, provocet appetitum.»
Idem De Modo bene vivendi, cap. XXIV: «Non nutrias carnem tuam vermibus; ita manduca, ut semper esurias.»
S. Catharina Senensis ad alimentum quasi ad tormentum accedebat, ac vocata ad mensam dicebat: «Eamus et sumamus de peccatrice vindictam;» cum ingenti enim dolore cibum sumebat, quem mox cogebatur rejicere.
S. Carolus Borromæus dicebat, non tantum fugiendas esse delicias et voluptates, sed et persequendas et enecandas quasi capitales animæ hostes. Quocirca ipse miræ fuit abstinentiæ, ut tandem solo pane et aqua viveret. Sensim enim a parvis ad magna conscendendo pervenit; docebatque hac ratione facile ad summa cujusvis virtutis pertingi, nimirum practicando hæc duo principia: primum, ut a parvis incipiendo, eamque sensim augendo semper proficias et crescas; secundum, ut in eo non languescas, sed constanter retineas quod semel obtinuisti, et in eo pergas. Ita ipse, primo carne, deinde ovis, postea lacte abstinens, tandem solo pane et aqua contentus fuit. Idem fecit in aliis virtutibus.
Denique Sanctus ille apud Socratem, lib. IV Histor. cap. XVIII: «Aridior, inquit, tenuiorque victus ratio, eaque semper æquabiliter observata, modo cum charitate jungatur, christianos brevi ad portum ἀνεξίας, id est vacuitatis ab omnibus animi perturbationibus, perducet.»
Addit S. Hieronymus scribens contra Jovinianum ob jejunii consortium Mosen et Eliam apparuisse cum Christo in monte transfigurato, et ob jejunium tres pueros in fornace Babylonia mansisse illæsos, et Danieli fuisse revelata mysteria, eumque in lacu leonum mansisse intactum.
Audi et Gentiles ac Judæos. Tradit Xenophon, antiquos Persas ad panem nihil nisi nasturtium adhibere solitos: hinc apud eos turpe habitum spuere, tanquam crapulæ nota. Mucus siquidem et saliva repletionis indices sunt et signa: repletio enim est, quæ distillationes parit, ait Hippocrates lib. III De Diæta. Quocirca Persæ sputi materiam exercitio, et abstinenti frugali per vita consumi volebant. Hinc et Plato, lib. III De Republica docet tempore Homeri catarrhum non fuisse cognitum, sed primo ætate sua innotuisse, cum non semel, ut olim, sed bis in die comedere, imo comessari cœperunt homines. Porro tunc Persæ ita frugales sapientia et virtute bellica floruere, orbisque imperium tenuerunt per ducentos annos, scilicet a Cyro ad Darium, qui per delicias et vina imperium cum vita perdidit. Exstat apud Xenophontem, lib. I Cyri sententia. Cum enim Astyages rex Medorum, Cyro nepoti ex filia Mandane, lautum regiumque epulum instruens, diceret: «Nonne hæc cæna melior tibi videtur Persica?» respondit Cyrus: «Nequaquam, ave, sed est multo simplicior et directior via apud nos ad cibi satietatem, quam apud vos. Nam ad hanc deducit nos panis et caro. At vos eodem quidem, quo nos, tenditis; per multas
vero ambages sursum deorsum vagantes, vix pervenitis eo, quo nos dudum pervenieramus.»
Chæredemus Stoicus tradit, et ex eo Pererius, priscos Ægyptios sacerdotes carne, vino, ovis et lacte semper abstinuisse: idque ut purius, intentius et acrius divinis rebus vacarent, ardoremque libidinis restinguerent: atque hi Ægypti fuerunt sapientes et astrologi.
Esseni vino et carne sibi interdicebant, totique orationi et studio sacrarum Litterarum vacabant, de quibus mira narrant Josephus, Philo et Plinius: quinimo Porphyrius, in lib. De Abstinentia ab esu animalium, asserit plerosque ex eis divino afflatos spiritu vates exstitisse.
Dubulus refert, apud Persas tria fuisse Magorum genera, quorum primum (qui maxime sapientes et eloquentes existimabantur) præter farinam et olera nihil esitabat.
Bardesanes Babylonius tradit Indorum gymnosophistas solis arborum pomis, oriza et farina vivere.
Euripides in Creta Jovis vates carne et coctis omnibus abstinuit.
Socrates virtutis studiosos hortabatur, ut abstinentiam colerent, at delicias veluti Sirenes respuerent. Idem rogatus qua re ab aliis hominibus differret, ait: «Alii vivunt ut edant; ego vero edo ut vivam.» Ejusdem est hæc sententia apud Xenophontem, lib. I De Dictis et factis Socratis: «Videris, o Antipho! felicitatem deliciis et divitiis metiri; ego autem nullis quidem rebus indigere, divinum; minimis vero, illorum esse duco, qui quam proximi superis sint: et divina quidem optima omnibus; qui vero diis appropinquant, proximos optimo existere.»
Isreus Assyrius, teste Philostrato, interrogatus quænam essent epulæ suavissimæ, respondit: «Ista curare desii.»
Xenocrates tria tantum præcepta in templo Eleusinæ mansisse dixit, scilicet, primo, venerandos esse deos; secundo, honorandos esse parentes; tertio, abstinendum esse a carnibus. Huic similis est ternarius Plutarchi, lib. De Ratione victus: Tria, ait, sunt saluberrima: primo, vesci citra saturitatem; secundo, non refugere laborem; tertio, naturæ semen conservare: puta sobrietas, exercitium, et castitas. Aureum hoc est tuendæ sanitatis dogma.
Plinius ait, «vinum esse cicutam hominis;» et Seneca ait, «ebrietatem esse voluntariam insaniam.»
Epicurus, licet voluptatis patronus, asserit ad jucunde et suaviter vivendum, tenuitatem victus conferre plurimum; et in epistolis suis testatur se aqua tantum et pane vesci solitum.
Seneca, epist. 109, scribit se animalibus et esu carnium abstinere, ob rationes et exemplum Sextii et Pythagoræ. Rationes Sextii erant, prima, «quod homini satis alimentorum sit citra sanguinem; et crudelitatis consuetudo fiat, ubi in voluptatem adducitur laceratio.» Secunda, «quod contrahenda sit materia luxuriæ.» Tertia, «quod valetudini contraria sint alimenta varia, et nostris aliena corporibus.» Quarta, «quod carnes sint alimenta leonum et vulturum.» Quinta Pythagoræ erat, quod censeret animas hominum in alia et alia corpora, etiam animalium, transmigrare. «Itaque hominibus parricidii metum fecit, cum possint in parentis animam inscii incurrere, et ferro morsuque violare, in quo cognatus aliquis spiritus hospitaretur.» Unde Pythagoras de suæ animæ transmigratione ita censuit:
Æthalides fueram qui prisco tempore primum; Trojano bello postea Panthoides; Mox Hermotimus; post Pyrrhus; denique magnus Pythagoras, Samii gloria magna soli.
Pythagoram secutus Empedocles ita de se canit:
Olim namque fui cespesque, puerque, puellaque, Et volucris cœli, atque alti maris incola piscis.
De abstinentia Pythagoræ, Antisthenis, Diogenis, Apollonii Tyanæi mira habent Laertius, Plutarchus et Philostratus. Plura vide apud S. Hieronymum, lib. II Contra Jovinian., et Plutarchum in duabus orationibus de Esu carnium.
DANIELI AUTEM (dedit Deus) INTELLIGENTIAM OMNIUM VISIONUM. — Hinc patet hanc sapientiam Danielis et sociorum ejus, potius supernaturalem quam naturalem fuisse; tum quia Deus dicitur illis eam indidisse quasi speciale præmium temperantiæ; tum quia eis indita fuit scientia in omni libro, id est omni scientia, ut hic dicitur; adeoque cap. II, 30, in Daniele dicitur fuisse sapientia major, quam in ullo mortalium, eamque triennali non tam studio, quam abstinentia, pietate et oratione adeptus est, ut colligitur ex vers. 5; tum quia Danieli a Deo indita fuit prophetia et scientia interpretandi somnia: hæc autem supernaturalis est, neque est habitus permanens, sed illuminatio actu a Deo, certis temporibus quibus Daniel prophetabat, vel somnia explicabat, ei immissa.
Nota: Hoc præmium congruum est; decet enim, teste S. Gregorio, lib. XXX Moral. XVIII, ut qui carnalia respuunt, sapiant spiritalia, utque qui jejunant ventre, pascantur in mente. Vis ergo delectationes haurire mentales et cœlestes, despice terrenas et brutales, sentiesque illud S. Bernardi esse verissimum: «Gustato spiritu, desipit omnis caro.» Sic vatem gentilem quasi omniscium et pammantim celebrat gentilis propheta, sed superstitiose:
Trojugena interpres divum, qui numina Phœbi, Qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis, Et volucrum linguas, et præpetis omina pennæ.
ET SOMNIORUM, — a Deo immissorum, de somniis et divinatione vide dicta Genes. XLI et XLII, et Pererium hic.
Versus 20: Above All the Magicians and Astrologers
20. SUPER CUNCTOS ARIOLOS ET MAGOS. — Quinam hi fuerint dicam cap. II, 2.
Versus 21: Daniel Continued Until the First Year of Cyrus
21. FUIT AUTEM DANIEL USQUE AD ANNUM PRIMUM CYRI REGIS, — q. d. Fuit Daniel in magna apud omnes reges Babylonis gloria et auctoritate; vixit in aula regis, Nabuchodonosori ejusque posteris, ac Balsasari, charus et familiaris; idque constanter et semper, donec Balsasar a Cyro et regno et vita spoliatus est. «Daniel, inquit S. Hieronymus, usque ad primum annum Cyri, qui Chaldæorum destruxit imperium, potens fuit in Chaldæa: postea vero a Dario in Medos translatus est.» Ita et Theodoretus. Perperam ergo Calvinus sic exponit: «fuit,» id est prophetavit, Daniel usque ad primum annum Cyri; nam et 3 anno Cyri prophetavit, ut patet cap. X, 4.
Secundo, τὸ usque ad annum primum Cyri, aliud hic latens innuit: nimirum, prædixerat Isaias cap. XLIV, 28, et cap. XLV, 1, Judæos per Cyrum e Babylone liberandos: significat ergo hic Daniel se tempus illud ab Isaia prædictum vidisse, non quod plus non vixerit, sed quod eo usque vixerit, ut toto captivitatis tempore Judæos et auctoritate juvaret, et vaticiniis consolaretur. Ita Maldonatus.