Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Videt Nabuchodonosor in somnio statuam portendentem quatuor imperia mundi, quæ a lapide de monte abscisso, id est a Christo, contrita est. Somnium hoc solus enarrare et explicare potuit Daniel, vers. 19. Unde a rege et Chaldæis honoratur, totique Babyloniæ præficitur, vers. 46.
Textus Vulgatae: Daniel 2:1-49
In anno secundo regni Nabuchodonosor, vidit Nabuchodonosor somnium, et conterritus est spiritus ejus, et somnium ejus fugit ab eo. 2. Præcepit autem rex, ut convocarentur arioli, et magi, et malefici, et Chaldæi, ut indicarent regi somnia sua: qui cum venissent, steterunt coram rege. 3. Et dixit ad eos rex: Vidi somnium; et mente confusus ignoro quid viderim. 4. Responderuntque Chaldæi regi syriace: Rex in sempiternum vive: dic somnium servis tuis, et interpretationem ejus indicabimus. 5. Et respondens rex, ait Chaldæis: Sermo recessit a me: nisi indicaveritis mihi somnium, et conjecturam ejus, peribitis vos, et domus vestræ publicabuntur. 6. Si autem somnium, et conjecturam ejus narraveritis, præmia, et dona, et honorem multum accipietis a me: somnium igitur, et interpretationem ejus indicate mihi. 7. Responderunt secundo, atque dixerunt: Rex somnium dicat servis suis, et interpretationem illius indicabimus. 8. Respondit rex, et ait: Certe novi quod tempus redimitis, scientes quod recesserit a me sermo. 9. Si ergo somnium non indicaveritis mihi, una est de vobis sententia, quod interpretationem quoque fallacem, et deceptione plenam composueritis, ut loquamini mihi donec tempus pertranseat. Somnium itaque dicite mihi, ut sciam quod interpretationem quoque ejus veram loquamini. 10. Respondentes ergo Chaldæi coram rege, dixerunt: Non est homo super terram qui sermonem tuum, rex, possit implere: sed neque regum quisquam magnus et potens verbum hujuscemodi sciscitatur ab omni ariolo, et mago, et Chaldæo. 11. Sermo enim, quem tu quæris, rex, gravis est: nec reperietur quisquam, qui indicet illum in conspectu regis: exceptis diis, quorum non est cum hominibus conversatio. 12. Quo audito, rex in furore et in ira magna præcepit, ut perirent omnes sapientes Babylonis. 13. Et egressa sententia, sapientes interficiebantur: quærebanturque Daniel et socii ejus, ut perirent. 14. Tunc Daniel requisivit de lege atque sententia ab Arioch principe militiæ regis, qui egressus fuerat ad interficiendos sapientes Babylonis. 15. Et interrogavit eum, qui a rege potestatem acceperat, quam ob causam tam crudelis sententia a facie regis esset egressa. Cum ergo rem indicasset Arioch Danieli, 16. Daniel ingressus rogavit regem, ut tempus daret sibi ad solutionem indicandam regi.
17. Et ingressus est domum suam, Ananiæque et Misaeli et Azariæ sociis suis indicavit negotium: 18. ut quærerent misericordiam a facie Dei cœli super sacramento isto, et non perirent Daniel et socii ejus cum cæteris sapientibus Babylonis. 19. Tunc Danieli mysterium per visionem nocte revelatum est: et benedixit Daniel Deum cœli; 20. et locutus ait: Sit nomen Domini benedictum a sæculo et usque in sæculum; quia sapientia et fortitudo ejus sunt. 21. Et ipse mutat tempora, et ætates: transfert regna, atque constituit: dat sapientiam sapientibus, et scientiam intelligentibus disciplinam: 22. Ipse revelat profunda, et abscondita, et novit in tenebris constituta: et lux cum eo est. 23. Tibi, Deus patrum nostrorum, confiteor, teque laudo: quia sapientiam et fortitudinem dedisti mihi: et nunc ostendisti mihi quæ rogavimus te, quia sermonem regis aperuisti nobis. 24. Post hæc Daniel ingressus ad Arioch, quem constituerat rex ut perderet sapientes Babylonis, sic ei locutus est: Sapientes Babylonis ne perdas: introduc me in conspectu regis, et solutionem regi narrabo. 25. Tunc Arioch festinus introduxit Danielem ad regem, et dixit ei: Inveni hominem de filiis transmigrationis Juda, qui solutionem regi annuntiet. 26. Respondit rex, et dixit Danieli, cujus nomen erat Baltassar: Putasne vere potes mihi indicare somnium, quod vidi, et interpretationem ejus? 27. Et respondens Daniel coram rege, ait: Mysterium, quod rex interrogat, sapientes, magi, arioli, et aruspices nequeunt indicare regi. 28. Sed est Deus in cœlo revelans mysteria, qui indicavit tibi, rex Nabuchodonosor, quæ ventura sunt in novissimis temporibus. Somnium tuum et visiones capitis tui in cubili tuo hujuscemodi sunt:
29. Tu, rex, cogitare cœpisti in strato tuo, quid esset futurum post hæc: et qui revelat mysteria, ostendit tibi quæ ventura sunt. 30. Mihi quoque non in sapientia, quæ est in me plus quam in cunctis viventibus, sacramentum hoc revelatum est: sed ut interpretatio regi manifesta fieret, et cogitationes mentis tuæ scires. 31. Tu, rex, videbas, et ecce quasi statua una grandis: statua illa magna, et statura sublimis stabat contra te, et intuitus ejus erat terribilis. 32. Hujus statuæ caput ex auro optimo erat, pectus autem et brachia de argento; porro venter et femora ex ære; 33. tibiæ autem ferreæ, pedum quædam pars erat ferrea, quædam autem fictilis. 34. Videbas ita, donec abscissus est lapis de monte sine manibus: et percussit statuam in pedibus ejus ferreis et fictilibus, et comminuit eos. 35. Tunc contrita sunt pariter ferrum, testa, æs, argentum, et aurum, et redacta quasi in favillam æstivæ areæ, quæ rapta sunt vento; nullusque locus inventus est eis: lapis autem, qui percusserat statuam, factus est mons magnus, et implevit universam terram; 36. hoc est somnium: Interpretationem quoque ejus dicemus coram te, rex. 37. Tu rex regum es: et Deus cœli regnum, et fortitudinem, et imperium, et gloriam dedit tibi: 38. et omnia in quibus habitant filii hominum, et bestiæ agri: volucres quoque cœli dedit in manu tua, et sub ditione tua universa constituit: tu es ergo caput aureum. 39. Et post te consurget regnum aliud minus te argenteum: et regnum tertium aliud æreum, quod imperabit universæ terræ. 40. Et regnum quartum erit velut ferrum, quomodo ferrum comminuit et domat omnia, sic comminuet et conteret omnia hæc. 41. Porro quia vidisti pedum, et digitorum partem testæ figuli, et partem ferream: regnum divisum erit, quod tamen de plantario ferri orietur, secundum quod vidisti ferrum mixtum testæ ex luto. 42. Et digitos pedum ex parte ferreos, et ex parte fictiles: ex parte regnum erit solidum, et ex parte contritum. 43. Quod autem vidisti ferrum mixtum testæ ex luto, commiscebuntur quidem humano semine, sed non adhærebunt sibi, sicuti ferrum misceri non potest testæ. 44. In diebus autem regnorum illorum, suscitabit Deus cœli regnum, quod in æternum non dissipabitur, et regnum ejus alteri populo non tradetur: comminuet autem, et consumet universa regna hæc, et ipsum stabit in æternum. 45. Secundum quod vidisti, quod de monte abscissus est lapis sine manibus, et comminuit testam, et ferrum, et æs, et argentum, et aurum, Deus magnus ostendit regi quæ ventura sunt postea, et verum est somnium, et fidelis interpretatio ejus.
46. Tunc rex Nabuchodonosor cecidit in faciem suam et Danielem adoravit: et hostias, et incensum præcepit ut sacrificarent ei. 47. Loquens ergo rex, ait Danieli: Vere Deus vester, Deus deorum est, et Dominus regum, et revelans mysteria: quoniam tu potuisti aperire hoc sacramentum. 48. Tunc rex Danielem in sublime extulit, et munera multa et magna dedit ei: et constituit eum principem super omnes provincias Babylonis, et præfectum magistratuum super cunctos sapientes Babylonis. 49. Daniel autem postulavit a rege: et constituit super opera provinciæ Babylonis, Sidrach, Misach, et Abdenago: ipse autem Daniel erat in foribus regis.
Versus 1: In the Second Year of the Reign of Nebuchadnezzar
1. Anno secundo. — Dices, cap. I, vers. 1, 4 et 5, dicitur quod anno tertio Joakim, qui fuit primus Nabuchodonosoris, Daniel fuerit puer, indeque tribus annis, scilicet usque ad 4 annum Nabuchodonosoris, fuerit eruditus in litteris Chaldæorum; quomodo ergo hic dicitur, quod Daniel anno 2 Nabuchodonosoris prophetarit, eique somnium explicarit? Respondeo hunc annum 2 Nabuchodonosoris non esse 2 regni ejus, sed monarchiæ, qui regni ejus fuit 37; transmigrationis vero Joachin fuit 29. Daniel autem fuit anno ætatis suæ 57. Nam Daniel anno 1 Nabuchodonosoris, quo ductus est in Babylonem, erat 20 annorum, uti dixi in Proœmio. Somnium ergo hoc regis, uti et illud cap. IV, interpretatus est Daniel anno ætatis suæ 57, qui fuit ante Christum annus 573.
Nota: Hæc est chronologia gestorum Nabuchodonosoris: Nabuchodonosor anno primo regni sui venit Hierosolymam, indeque captum et vinctum Joakim, cum Daniele et aliis duxit Babylonem: sed mox Joakim promittentem tributum et subjectionem, in regnum remisit. Anno 8 regni, regem Joakim rebellantem cepit et occidit, eique substituit filium Joachin quem post tres menses amovit, timens ne Joachin patrem Joakim imitaretur, ejusque necem ulcisceretur, proque eo regem creavit Sedeciam. Anno 13 regni sui, Jerusalem evertit, templum succendit omnesque Judæos abduxit. Anno 23, vastavit Cœlesyriam, Ammonitas et Moabitas. Ita Josephus. Anno eodem, cœpit obsidere Tyrum, eamque obsedit per 13 annos, quibus exactis, eam expugnavit anno regni sui 35, uti ostendi Ezech. XXIX, 17. Anno eodem 35, expugnavit Ægyptum, et factus est monarcha. Anno regni 37, qui fuit secundus monarchiæ ejus, vidit somnium hujus capitis, et somnium arboris succisæ cap. IV, portendens suam e regno ejectionem, et transformationem in bestiam. Anno regni 38, regno ejectus est, et mutatus in bestiam, atque per septem annos ut bestia inter bestias vixit. Anno 45, sibi et regno est restitutus, ac paulo post mortuus.
Quoad nomen, nota: Nomen prolixum et terrificum Nabuchodonosor, ut et pleraque alia Chaldæorum, compositum est ex tribus, scilicet Nabo, qui fuit Deus Chaldæorum, Chad et Netzar. Sic Nabopolassar componitur ex Nabo, Phul et Assar. Rursum, nunc vocatur Nabuchodonosor, nunc Nabuchodoretsar, nunc Nabuchodletsar: quia Chaldæi sæpe litteras quæ vocantur liquidæ, inter se commutant, ut pro Letsar, dicunt, Retsar et Netsar. Sic Nabonitum aliquando vocant Labonitum. Sic pro Belial Græci dicunt Beliar. Ita Scaliger, lib. De Emend. temp.
VIDIT NABUCHODONOSOR SOMNIUM. — Somnium hoc fuisse divinum, et a Deo immissum ad res futuras regi repræsentandas, patuit tum ex instinctu divino, qui hoc suggerebat regi, eumque urgebat ad somnii hujus declarationem investigandam, tum ex assertione Danielis somnium hoc explicantis. Apte imperia mundi per somnium hic regi repræsentantur: quia quid sunt regna, omnesque res et spes mortalium, nisi somnia vigilantium? ait ex Platone Philo. Hinc et Theodoretus notat hanc statuam non in se, sed per imaginem (unde Septuaginta pro statua vertunt, imago) et phantasma regi esse ostensam, ut Deus doceret superbum regem, quanta sit humani supercilii vanitas, quamque variabiles sint res humanæ, et regnum regno succedat, cum Dei regnum sit constans et perenne. Imago, ait Theodoretus, figura rei est, non ipsa res: ostensæ ergo sunt Nabuchodonosori monarchiæ in somniis: quia nihil amplius sunt, quam phantasmata ludicra, nihil rei habentia, præter fictitiam pompam: unde et imago hæc speciem habet giganteam, et prorsus chimæricam.
Quocirca Philo, lib. Quod Deus sit immutabilis, hominem vocat «somniorum ludum:» talia sunt et regna, imo magis. Nam, ut ait S. Basilius, «a veritate ad figuram magnus est delapsus: hic autem monarchiæ sub hac hominis imagine decidunt et delabuntur ab homine ejusque vanitate: vaniores ergo sunt quam ipse homo; sunt enim instar hominis non realis, sed phantastici, et in somnio repræsentati gigantis, ejusque ex variis rerum figuris quasi centonibus, conflati et consuti,» ut ait Tertullianus.
Denique sicut metalla visa in hac statua hominis, in terræ visceribus a Deo vi solis efformantur: ita regna omnia terrena sunt, sed a Deo efformata, disposita et ordinata, ut ait Apostolus, Rom. XIII, 1. Deus ergo quasi auriga frenat et regit reges et regna. Mystice in hoc somnium regis scripsit pium et eruditum tractatum De eruditione interioris hominis, Richardus Victorinus.
Versus 2: That the Soothsayers, and the Magicians, and the Sorcerers, and the Chaldeans be Summoned
2. UT CONVOCARENTUR ARIOLI, ET MAGI, ET MALEFICI, ET CHALDÆI. — Arias Montanus et alii varie hæc distinguunt. Verum S. Hieronymus: «Arioli, inquit, dicuntur qui verbis rem peragunt,» aut ex characteribus (hoc enim innuit hebræum חרטמים chartummim, a radice חרת charat; unde græcum χαράττω et χαρακτήρ) divinant, et, ut Septuaginta vertunt, sunt ἐπαοιδοί, id est incantatores. «Magi sunt, qui philosophantur,» radix enim הגה haga, significat meditari et speculari. «Malefici sunt, qui sanguine utuntur et victimis, et sæpe contingunt corpora mortuorum.» Malefici ergo ex extis et cadaveribus futura divinant, et manes animasque mortuorum invocant. Rursum, malefici hebraice vocantur מכשפים mecassephim, i. e. præstigiatores qui incantationibus et præstigiis suis oculos hominum perstringunt, ut eis videantur rem unam in aliam mutare, quales fuerunt magi Pharaonis in Exodo. Ita R. Abraham, Maldonatus et alii. «Chaldæi erant astrologi et genethliaci, quos vulgus mathematicos vocat, qui ex inspectione siderum et diei natalis futura homini prædicebant.»
Quæres: Cur cum his non fuit vocatus Daniel, cujus sapientia tum erat celeberrima? Respondeo: Quia Chaldæi sibi suisque sapientiam arrogabant, atque Danielis famæ invidebant, eique hanc gloriam somnium hoc regis interpretandi præripere volebant. Ita Pererius et Pintus. Adde, rex jam pene oblitus erat Danielis: fluxerant enim jam 34 anni a primo Danielis ad regem adventu. Aliter respondet Maldonatus, scilicet regem existimasse Danielem quidem esse sapientissimum in omni sapientia humana, non autem in divinatione, et arte ariolandi, vel somnia exponendi: sciebat enim Judæis per Mosen vetitos fuisse magos, ariolos et divinantes per somnia, Levit. XIX, 31, et Deuter. XVIII, 10 et 11.
Nota hæc omnia facta esse consilio Dei, ut hac ratione rex agnosceret suorum sapientium et dæmonum vanitatem, atque Danielis et Dei veritatem. Hanc enim eum tandem agnovisse patet cap. III, 96 et 100. Ita S. Augustinus, tract. XI in Joannem, S. Hieronymus, Rupertus et alii.
Syriace, — id est chaldaice, quæ ipsorum nativa lingua erat, quæque olim dicta est Syriaca, ad distinctionem linguæ Hebrææ. Erat tamen hæc lingua diversa a moderna Syriaca, et a Syriaca illa qua conscriptum exstat Novum Testamentum, diversa, inquam, non tam verbis et vocibus, quam dialecto, uti Græca Attica differt ab Æolica et Dorica. Sed cur ait Daniel eos syriace esse locutos? Respondeo: Ne quis miraretur si eorum verba recitaret syriace, uti ab eis prolata sunt, quod facit ab hoc versu et deinceps, usque ad initium cap. VIII; quare nulla est hic paraphrasis Chaldaica, uti est in aliis Prophetis, eo quod ipse textus hic sit Chaldaicus.
Versus 4: O King, Live Forever
4. REX, IN SEMPITERNUM VIVE. — Hinc videtur quod Chaldæi, id est gentiles, habuerint cognitionem immortalitatis animæ et vitæ æternæ. Gentilium hac de re testimonia fuse hic recenset Hector Pintus.
5. Sermo recessit a me. — «Sermo,» id est res quam somniavi, q. d. Scio me somniasse ex generali quadam somnii umbra et specie, quæ in me remansit, atque ex phantasiæ et mentis conturbatione; sed in particulari quid somniaverim oblitus sum, illudque a vobis mihi refricari et enarrari volo.
Exstat pulchrum ænigma somnii, estque hoc:
Sponte mea veniens varias ostendo figuras, Fingo metus varios, nullo discrimine veri. Sed me nemo videt, nisi qui sua lumina claudit.
Nisi indicaveritis, etc., peribitis. — Chaldaice est הדמין תעבדון haddamin teabdun, in frusta fietis, in frusta concidemini. Minatur illis mortem nisi vere rem indicent, tanquam seductoribus: sic enim magos et divinos, tanquam fallax et perniciosum hominum genus, Moses, Constantinus, Theodosius et alii imperatores morte mulctaverunt. Nota: Hoc postulatum et decretum regis a parte rei erat injustum: nec enim est homo, licet solertissimus et sapientissimus, qui somnia secreta, præsertim jam præterita, multo minus qui eorum significationem revelare possit. Angelis tamen ea nota esse possunt: ipsi enim vident nostra phantasmata, utpote corporea. Ex parte tamen magorum et Chaldæorum non erat injustum: quia ipsi, utpote astrologi judiciarii et genethliaci, profitebantur se ex siderum inspectione, et ex magia nosse occulta, et futuros rerum eventus, etiam liberos. Non enim injustus est, qui a professore exigit idipsum quod profitetur. Ita Antonius Fernandius, visione XXI, cap. II.
8. Tempus redimitis, — hoc est, ut Scholiastes, prorogationem venamini.
Versus 9: THAT YOU HAVE PREPARED A LYING INTERPRETATION, etc.
9. QUOD INTERPRETATIONEM QUOQUE FALLACEM, etc., COMPOSUERITIS, — q. d. Nisi ipsum somnium meum enarraveritis, dicam ego etiam vos somnii interpretationem (quam de more scio vos daturos, ut opinionem vestræ sapientiæ tueamini) comminisci et fingere, itaque vestris figmentis me fallere, donec tempus vel in somnio præfinitum, vel a vobis interpretatum (aut potius interpretandum: necdum enim somnium, utpote ignotum, interpretati erant; sed illud a rege sciscitantur, ut, cum audierint, interpretentur) pertranseat, idque eo consilio, ut, si videatis vestra commenta, quæ nunc mente fabricatis, ex eventu redargui, illa novo commento et fallaci interpretatione tueamini. Ita S. Hieronymus.
Versus 13: The Wise Men were Being Slain
13. SAPIENTES INTERFICIEBANTUR. — Hinc colligitur aliquos interfectos fuisse. Hanc regis sententiam, utpote generalem, præfecti etiam ad Danielem et socios, utpote eruditos et sapientes, extenderunt, eosque ad necem quæsierunt, esto forte rex de iis non cogitaret.
Versus 18: That they Should Seek Mercy from the God of Heaven Concerning This Mystery
18. UT QUÆRERENT MISERICORDIAM A FACIE DEI CŒLI SUPER SACRAMENTO ISTO. — Sacramentum vocat arcanum somnii regis: idem vers. seq. vocat mysterium: misericordiam vocat somnii patefactionem, tum quia eam sibi non ex meritis, sed ex Dei gratia dari petebant; tum quia ex hac Dei gratia et misericordia ipsorum vita pendebat, q. d. Orabant Deum ut sibi patefaceret mysterium somnii, itaque ipsorum vitæ misereretur, eamque a certo mortis periculo, imo decreto liberaret.
Versus 19: Then the Mystery was Revealed to Daniel in a Vision by Night
19. TUNC DANIELI MYSTERIUM PER VISIONEM NOCTE REVELATUM EST. — An visio hæc Danieli vigilanti an dormienti a Deo sit objecta incertum est. Maldonatus putat Danielem somniasse, quod rex vidisset talem statuam qualem postea eum vidisse dicit, simulque quid singulæ ejus somnii partes significarent, quod nobis etiam somniantibus subinde accidit. Alii idem eum somniasse dicunt, sed postea in vigilia revelatum ei esse, hæc omnia esse vera et certa, non somnia. Verum non necesse est dicere aliam visionem, vel certificationem Danieli vigilanti oblatam esse, qua certior fieret hoc somnium sibi immissum esse a Deo, esseque idem cum somnio regis. Prophetæ enim sive in somnis, sive in vigilia acciperent oracula a Deo, hoc ipso simul a Deo reddebantur certi hæc esse oracula Dei, non visiones phantasticas, nec somnia. Significationem autem harum visionum, vel symbolorum, aliquando simul, aliquando postea, præsertim in vigilia accipiebant. Ita enim contigit Danieli, cap. VII, 16, et cap. VIII, 15, et cap. X, 11, et Zachariæ, cap. IV, 5, et cap. VI, 5.
Quæres: Uter hic fuerit propheta, an rex somnium futurorum præsagum videns, an Daniel illud ex spiritu Dei refricans et explicans? Respondeo, Danielem fuisse proprie dictum prophetam, eumque perfectum, non regem, nisi inchoate et materialiter. Audi S. Augustinum, lib. XII De Genesi ad litteram, cap. IX: «Quibus, ait, signa per aliquas rerum corporalium similitudines demonstrabantur in spiritu, nisi accessisset mentis officium, ut etiam intelligerentur, nondum erant prophetæ; magisque propheta erat qui interpretabatur quod alius vidisset, quam ipse qui vidisset: itaque magis Joseph propheta, qui intellexit quid significarent septem spicæ et septem boves, Genes. XXXI, quam Pharao qui eas vidit in somnis. Illius enim spiritus informatus est ut videret, hujus mens illuminata est ut intelligeret. Ac per hoc in illo erat lingua, in isto prophetia: quia in illo rerum imaginatio, in isto imaginationum interpretatio. Minus ergo propheta, qui rerum quæ significantur sola ipsa signa in spiritu, per rerum corporalium imagines videt; et magis propheta, qui solo earum intellectu præditus est: sed et maxime propheta, qui utroque præcellit, ut et videat in spiritu corporalium rerum significativas similitudines, et eas vivacitate mentis intelligat, sicut Danielis excellentia tentata et probata, qui regi et somnium quod viderat dixit, et quod significaret aperuit: quippe et ipsæ imagines corporales in spiritu ejus expressæ sunt, et earum intellectus revelatus in mente.»
Sie et S. Gregorius lib. XI Moral. XII, qui tamen in eo discrepare videtur a S. Augustino, quod in sola visione imaginum in mente, negat esse prophetiam, perfectam intellige; cum S. Augustinus eamdem vocet prophetiam, scilicet inchoatam, materialem et informem, quod non negat S. Gregorius: in re ergo consentit cum S. Augustino, licet in phrasi et modo loquendi dissentiat. Symbola ergo visa, sunt quasi materia prophetiæ; forma est eorumdem interpretatio, et per ea futurorum prænotio et prædictio: in hac enim prophetiæ ratio et natura consistit.
20. Quia sapientia (qua futura prævidet) et FORTITUDO (qua tam suaviter quam fortiter eadem disponit, regit et mutat ad libitum) EJUS (Dei) SUNT. — Unde explicans, subdit:
Versus 21: And he Changes Times and Ages: he Transfers Kingdoms and Establishes them
21. ET IPSE MUTAT TEMPORA ET ÆTATES: TRANSFERT REGNA ATQUE CONSTITUIT, — q. d. Deus singulis monarchiis, regnis et regibus suum tempus, vicissitudinem, terminum et translationem constituit, ut v. g. Assyriorum monarchia tot annis staret, et deinde transferretur ad Babylonios: hæc staret in Nabuchodonosore et Baltasare; inde transferretur ad Medos et Persas: hæc ad Græcos: hæc ad Romanos: hæc ad Christum.
Versus 22: He Reveals Deep and Hidden Things, and Knows what Lies in Darkness
22. IPSE REVELAT PROFUNDA, ET ABSCONDITA, ET NOVIT IN TENEBRIS CONSTITUTA. — Tria genera rerum, inquit Pererius, soli Deo per se cognoscibilia sunt: primo, «profunda,» id est supernaturalia, uti sunt mysteria Trinitatis, Incarnationis, Eucharistiæ. Secundo, «abscondita,» id est arcanæ cordium cogitationes et intentiones. Tertio, «in tenebris constituta,» id est futura contingentia: hæc enim præsentiam et lucem adhuc fugiunt. ET LUX CUM EO EST, — q. d. Deus est ipsa lux et sapientia increata et immensa, omnia cognoscens et illuminans, estque fons omnis lucis et cognitionis angelicæ et humanæ. Vide S. Dionysium, De Divin. Nom. cap. IV et VII.
Versus 23: You Have Given me Wisdom and Strength
23. SAPIENTIAM ET FORTITUDINEM DEDISTI MIHI —
«Dedisti,» non realiter, sed mentaliter, hoc est, dedisti ut cognoscerem, sive declarasti. Dare enim hic significat actum mentalem, juxta Can. XXIX, q. d. Revelasti mihi tuam sapientiam et fortitudinem, quam ostendis in dispositione et commutatione regnorum et imperiorum, uti dictum est vers. 20. Unde explicans subdit: «Et nunc ostendisti mihi quæ rogavimus te, quia sermonem regis aperuisti nobis.»
Versus 29: YOU BEGAN TO THINK, etc., WHAT SHOULD COME
29. COGITARE CŒPISTI, etc., QUID ESSET FUTURUM POST HÆC, — quem exitum regnum tuum, puta regnum Chaldæorum, esset habiturum, an quando, et in quos foret transferendum. Nota: Daniel hic revelat regi secretas cogitationes cordis ejus, item præterita ejus somnia, quæ ipse erat oblitus. Actus enim prophetiæ late sumptæ varii sunt, scilicet, primo, absentia, et quæ in locis remotis fiunt revelare; secundo, cordis arcana præsentia pandere; tertio, præterita arcana vel cogitationum vel somniorum enarrare; quarto, eadem, si divina et symbolica sint, explicare; quinto, futura prædicere; sexto, Dei consilia, decreta, minas et promissa patefacere; septimo, Angelorum cogitata, dicta et acta explicare. Hæc omnia hoc libro præstat Daniel.
30. Mihi quoque non in sapientia, — non per sapientiam, q. d. Hoc somnium tuum, o rex, per nullum habitum, vel actum scientiæ, aut sapientiæ naturalis, sed per solam Dei revelationem sciri et cognosci potest, et per eam solam ego id scio. Dicit hoc Daniel, tum ut Deo prophetiæ donum acceptum referat, tum ut regem ad unius Dei veri hæc revelantis cognitionem, fidem et cultum pelliciat.
IN SAPIENTIA QUÆ EST IN ME PLUS QUAM IN CUNCTIS VIVENTIBUS — hoc ævo et sæculo. Non enim Daniel sapientior fuit Adamo in paradiso, aut Salomone: multo minus Christo, B. Virgine, Apostolis, etc. Porro dixit hoc de se Daniel, non ex spiritu vanitatis, nec ex se, sed motus et compulsus a Spiritu Sancto, cujus ipse fuit quasi os, æque ac calamus.
Moraliter hic disce non esse præter vel contra humilitatem, agnoscere in se et confiteri dona Dei, sed potius esse actum humilitatis et gratitudinis. Humilitas enim est veritas: ergo vere agnoscit dona quæ habet, sed ita ut pariter agnoscat se ea non habere ex se, sed a Deo, cujus est omne datum optimum, et omnis sapientia: hæc enim descendit a Patre luminum. Quocirca ea agnoscens in se Sanctus, inde non superbit, sed potius fit humilior, magisque gratias agit Deo, ac magis se fundat in timore Dei. Nam, ut ait S. Gregorius hom. 9 in Evangel.: «Cum augentur dona, rationes etiam crescunt donorum. Tanto ergo esse humilior, atque ad serviendum Deo promptior quisque debet ex munere, quanto se obligatiorem esse conspicit in reddenda ratione.» Sic Paulus de se ait I Cor. XV, 10: «Gratia Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi: non ego autem, sed gratia Dei mecum.» Et S. Joannes sibi dat hunc titulum: «Discipulus ille, quem diligebat Jesus.» Et: «Hic est discipulus ille, qui testimonium perhibet de his, et scripsit hæc: et scimus quia verum est testimonium ejus,» Joan. cap. ult. 24. Ecclesia enim probavit hoc ejus testimonium et Evangelium. Sic Moses de se ait: «Erat enim Moses vir mitissimus super omnes homines qui morabantur in terra,» Numer. XII, 3. Sic S. Franciscus agnoscebat in se miram Dei gratiam et sanctitatem; sed simul agnoscebat se ex se esse maximum mundi peccatorem. Quocirca hæc ejus erat crebra oratio: «Domine, quis tu? quis ego? tu abyssus essentiæ, sapientiæ, sanctitatis et bonorum omnium; ego abyssus nihili, ignorantiæ, concupiscentiæ, peccatorum, et malorum omnium.» Unde cum accepisset a Christo crucifixo sacra stigmata, velletque ea occultare, jussus fuit ea pandere. Nam ut ait Angelus Tobiæ cap. XII, 7: «Sacramentum regis abscondere bonum est: opera autem Dei revelare et confiteri honorificum est.»
31. Statura sublimis — Chaldæus: splendor ejus præstans; vel, ut Pagninus vertit, gloria ejus sublimis; Leo Hebræus, forma ejus eximia, scilicet propter radians aurum, argentum, æs et ferrum, ex quibus conflata erat statua. Habebat enim caput aureum, pectus argenteum, ventrem et femora ænea, pedes ferreos et fictiles. Unde Arabicus vertit: Caput ejus aurum; pectus ejus et brachia argentum; venter, femora et crura ejus ferrum; et pedum quoddam (quædam pars) ferrum, et quoddam testa figuli: et Syrus: Caput ejus auri boni: pectus ejus et brachia argenti: venter ejus et femora æris: tibiæ ejus ferri. «Auri,» id est ex auro, argento, etc. Significabat hæc statua vicissitudinem quatuor imperiorum maxime florentium (quæ vulgo monarchias vocamus, sicut regem Hispaniæ, et imperatorem Turcarum vocamus monarchas ob amplitudinem regnorum: esto toti orbi non dominentur), quorum unum alteri immediate successit, prius evertendo, scilicet Chaldæorum, Persarum, Græcorum et Romanorum.
Præterit ergo hic alia regna humilia, angusta et obscura, sicut fuit regnum Sicyoniorum, Atheniensium, Lydorum, etc. Nota: Quatuor hæc regna comparantur uni statuæ, non quatuor: quia unum alteri successit, et ex eo quasi natum est, sicut in statua una pars alteri succedit, et inseritur. Rursum, quia respectu orbis terræ, et respectu temporis in quo fuerunt, unum quid fuerunt: quia unus est orbis, et unum continuum tempus, sed maxime respectu summi monarchæ, puta Dei, qui orbem regit; et Christi, in quem desierunt, unum quasi regnum fuerunt: unum, inquam, primo, continua successione; secundo, loco; tertio, fine et termino, uti jam explicui.
Quæres: Cur hic aliorum regnorum æque potentium, imo potentiorum, ut Assyriorum, Medorum, Parthorum, Scytharum, Tartarorum, Chinensium, Turcarum, non meminit Daniel? Respondeo: Causa prima et præcipua est, quod Nabuchodonosor tantum cogitabat de suo regno, quidque post illud futurum esset, et an, sicut ipse successerat Assyriis, ita Medi, Persæ, Ægyptii, vel aliqui alii ipsi succederent, et imperium ad aliam gentem transferrent. Hoc enim eum cogitasse patet vers. 29. Huic autem ejus cogitationi per hoc somnium, perque hanc statuam respondit Deus, scilicet illi et Babyloniis successuros Persas, Persis Macedones, hisce Romanos, et hosce in Christum, qui est Rex regum, desituros. Itaque de hisce solis agit, reliqua vero regna, ut ad cogitationem Nabuchodonosoris, et ad rem propositam impertinentia, præterit et prætermittit. Porro Medi hic sub Persis intelliguntur: utrique enim everterunt imperium Babyloniorum. Rursum sub Babyloniis intelligi possunt Assyrii: Babyloniorum enim monarchia, pars et propago quædam fuit monarchiæ Assyriorum. Secunda causa est, quia volebat Deus regis animum ab omni cupiditate terrenorum regnorum abducere, et ad Christi regnum erigere: quod illa omnia caduca sint et mortalia; hoc sempiternum, ut docet vers. 44. Tertia, quia Daniel et Judæi hæc quatuor imperia fere tantum cognoverunt, eorumque potentiam et tyrannidem experti sunt, quando primo a Babyloniis, mox a Persis, deinde a Græcis, puta ab Antiochis, denique a Romanis afflicti, subacti et in captivitatem abducti fuerunt. Horum ergo tantum seriem pertexit hic Daniel, utpote quæ sola ad se, et ad historiam suæ gentis, puta Synagogæ Dei, pertinerent.
Versus 33: Part of the Feet was of Iron and Part of Clay
33. PEDUM QUÆDAM PARS ERAT FERREA, QUÆDAM FICTILIS. — Tibiæ hujus statuæ totæ erant ex ferro, sed pedes partim ex ferro, partim ex testa. Non quasi unus statuæ pes esset ferreus, alter fictilis: aut una pedis pars esset mere ferrea, altera mere fictilis, sed quod pedes conflati essent ex ferro non puro, sed mixto cum terra, ut explicatur vers. 43; quale est rubrica, ex qua concatur ferrum. Idque probatur primo, quia diserte ait hic Daniel ferrum testæ in pedibus fuisse permixtum. Secundo, quia vers. 43 hæc permixtio ferri cum testa explicatur per commixtionem seminis variorum Romanorum. Tertio, quia si altera pars pedum tota fuisset ferrea, alia tota testea, non diversos imperii status, sed diversa imperia potius significaret: tam enim testa a ferro, quam ferrum ab ære, auro et argento distat. Ita Antonius Fernandius visione XXI, sect. VI, Maldonatus et alii. Favet et Syrus dum vertit, pedes ejus, ex eis ferri, et ex eis fictilis, id est partim ferrei, partim fictiles.
35. Redacta quasi in favillam æstivæ areæ. — Chaldæus: Fuerunt quasi palea æstivarum arearum quas ventus rapit, dum scilicet segetes in areis excussæ agitantur et ventilantur, q. d. Omnia hæc quæ tam splendida et solida videbantur, instar paleæ in auras evolarunt et evanuerunt. Talia sunt regna terræ: sic transit gloria mundi.
38. Tu es caput aureum. — Nota hic, primo, metonymiam qua rex ponitur pro regno: «tu,» id est tuum regnum, est caput aureum. Unde sequitur: «Consurget regnum aliud.» Ita Theodoretus. Secundo, regnum Chaldæorum metaphorice vocatur caput, tum quia primum fuit et antiquissimum, ut patet Genes. X, 11; tum quia in eo viguit sapientia, ut patet Isai. XLVII, 13.
Quæres: Cur imperium Babyloniorum vocatur aureum? nam Persarum postea videtur fuisse æque opulentum, vel opulentius. Respondet Maldonatus per aurum, argentum, æs et ferrum significari quatuor horum regnorum non opes, potentiam aliasve qualitates, sed tantum seriem et ordinem temporis, q. d. Sicut inter metalla, sic primum dignitate est aurum, secundum argentum, tertium æs, quartum ferrum: ita inter hæc regna primum tempore erit Babyloniorum, secundum Persarum, tertium Græcorum, quartum Romanorum. Regnum ergo Persarum minus fuit Chaldaico, non magnitudine, non potentia, non divitiis, sed diuturnitate et antiquitate. Fuit enim primum, et ab ortu suo sub primo rege Nino, usque ad ejus interitum sub Baltasare, stetit annos 1500, cum Persarum imperium tantum steterit annos 230. Ita et Antonius Fernandius vis. XI, sect. IV; ubi pro eo quod Noster vertit: Consurget regnum aliud minus te, verti posse ait: Consurget regnum aliud post te, sive posterum: dici tamen minus allusione ad argentum, quod minoris est pretii quam aurum. Minus ergo, id est minus antiquum, et minus diuturnum, aurum enim argento est durabilius, et ipsa longinquitate temporis fit pretiosius, ait Plinius, lib. XXXIII, cap. III. Verum Chaldæum ארע ara non significat posterius, sed minus, humilius, inferius, ut vertunt Septuaginta, Noster, Vatablus et alii passim. Unde ab ara Chaldaice pavimentum vocatur ארעית arit, quia in domo est infimum et imum: et terra vocatur ארעא ara, quia in mundo est infima ejusque centrum.
Quocirca hic sensus, si solus sit, primo, frigidus est et jejunus. Secundo, in eo non satis aptatur similitudo, nam aurum et argentum non tempore, sed pretio et dignitate sunt priora ære et ferro; imperia vero Chaldæorum et Persarum, auro et argento significata, non dignitate, sed tempore tantum in hoc sensu priora esse dicuntur imperio Græcorum et Romanorum. Tertio, non tantum temporis, sed et qualitatis ac præstantiæ ordinem hic spectari patet ex eo quod de quarto ferreo Romano ait Daniel vers. 40: «Quomodo ferrum comminuit et domat omnia, sic comminuet et conteret omnia hæc.» Secundo, Alcazar in Apocal. cap. IX, vers. 5, not. 3, pag. 529, docet sæculum monarchiæ Chaldæorum fuisse aureum, si cum sequentibus comparetur; Persarum argenteum; Græcorum æneum; Romanorum ferreum; quia sensim declinarunt, et in declive abierunt hæc imperia. Nam in prima Chaldæorum monarchia, effloruit sapientiæ pretium et æstimatio, uti liquet tum ex honore amplissimo, et præfectura imperii Danieli delata; tum ex sapientum Magorum frequentia; tum ex astrorum peritia et astrologia judiciaria, quæ ex ea ad alias gentes dimanavit: unde et astrologi dicti sunt Chaldæi. In secunda Persarum, viguerunt deliciæ et corporis blandimenta. In tertia Græcorum, excelluerunt opes atque divitiæ. In quarta Romanorum, dominata est ambitio, sive honoris, nominis et gloriæ cupido. Verum sapientiæ studium æque, imo magis floruit apud Græcos et Romanos, quam apud Chaldæos: vice versa opibus tam excelluerunt Romani et Persæ quam Græci: nec minor fuit ambitio apud Græcos Seleucidas, Alexandri posteros, quam apud Romanos. Tertio, idem Alcazar, tract. De Ponder. et mens., pag. 63, censet per hanc metallorum distinctionem Spiritum Sanctum significare, non discrimen in divitiis (hoc enim in hac visione minoris est momenti), sed in vi et robore; scilicet significari semper subsequentis monarchiæ violentiam futuram majorem: et quia res humanæ plerumque in pejus ruunt, primam monarchiam, si cum secunda comparetur, auream posse appellari, et blandiorem ac suaviorem visum iri; secundam autem respectu tertiæ argenteam; tertiam æream et magis humano generi adversam; quartam porro minus sibi cohærentem (sicut ferrum et lutum ægre miscentur), sed validiorem cæteris omnibus, et omnia regna violente admodum contrituram. Hæc sententia apposita videtur, expedita et plana; cui tamen quædam addenda sunt.
Dico ergo Babyloniorum imperium vocari aureum, vel, ut ait Jeremias cap. LI, 7: «Calix aureus,» quia non tantum opulentum fuit et splendidum, sed et felicissimum, gloriosissimum, famosissimum et amplissimum. Sic enim explicat hic Daniel dicens: «Tu rex regum es: et Deus cœli regnum, et fortitudinem, et imperium, et gloriam dedit tibi, etc. Tu es ergo caput aureum.» Nam brevissimo tempore subjugatis Syris, Judæis, Ammonitis, Moabitis et Ægyptiis, qui tunc erant potentissimi, atque a tempore Josiæ cum Assyriis et Babyloniis de imperio et summa rerum decertarant, amplissimum evasit. Unde Jeremias omnes gentes, scilicet tunc cognitas et celebres, Nabuchodonosori fore subjectas et servituras prædicit cap. XXVII, 7, et Habacuc cap. I, 10: «Ipse, inquit, de regibus triumphabit, et tyranni ridiculi ejus erunt,» q. d. Erunt ei risui et contemptui. Et Daniel cap. IV, 19: «Tu rex, ait, magnificatus es, et magnitudo tua pervenit usque ad cœlos, et potestas tua ad terminos universæ terræ.» Quocirca Isaias cap. XLVII, 7, Babylonem vocat dominam regnorum, et cap. XIV, 19, gloriosam in regnis et inclytam, et a Jeremia cap. L, 21, eadem vocatur terra dominantium, et vers. 23, malleus universæ terræ, de quo plura cap. IV, 26. Quinimo, tota fere prophetia Jeremiæ et Ezechielis est de Nabuchodonosore, deque ejus in Judæos omnesque gentes dominatu, idque ex voluntate Dei. A Deo ergo ipse videtur quasi creatus monarcha.
Nomen enim et famam, quam semel habuerunt, retinent semper, illamque ad posteros et ad futura sæcula transmittunt. Ita hoc sæculo sunt viri in mathesi, theologia, philosophia, aliisque artibus et scientiis præstantes, qui veteres superant, et tamen veterum nomen et famam, utpote ab illis jam tanto tempore præscriptam, non obtinent: usu enim et copia res omnis vilescit. Sic ergo Babylon, quia prima, aurei regni nomen obtinuit, posterisque quasi exemplar gloriæ mundanæ statuta est: unde et Roma vocatur Babylon, Apoc. XVIII, 2. Secundo, vocatur aurea, quia Babylonii auri erant studiosissimi, illudque a gentibus subactis exportabant et coacervabant, uti ex Judæa abstulerant omnia vasa aurea et argentea, etiam templi, eaque plurima et maximi pretii. Hucque respicit hic Daniel utpote Judæus, significans Salomonis thesauros, et Judæorum aurum et opes in Babylonem esse translatas. Tertio, quia Babyloniorum potentia et gloria, non tam armis, laboribus et fortitudine bellica, uti Persarum, Græcorum et Romanorum (qui cum gentibus fortioribus et in armis jam exercitatis dimicarunt), quam hostium in bellando inexperientia et ignavia, æque ac opibus et luxu crevit, fuitque hoc nomine orbi illustris, splendida et inclyta. Unde Jeremias, cap. LI, 7, de Babyloniis ait: «Calix aureus Babylon in manu Domini inebrians omnem terram: de vino ejus biberunt gentes, et ideo commotæ sunt.» Quo alludit S. Joannes, Apoc. XIV, 8: «Calix» enim «aureus» significat opes et luxum, ac consequenter idololatriam, quam Babylonii aliis gentibus triumphantes invexerunt. Quocirca hoc regnum et sæculum vocatur aureum: quia sub eo gentes vivebant quiete et feliciter in magna pace opibus et rerum omnium abundantia: hæc enim pacem consequi solet. Unde regnum hoc cap. IV, 17, ipsi regi a Deo repræsentatum fuit per «arborem sublimem atque robustam, cujus altitudo pertingit ad cœlum, et aspectus illius in omnem terram: et rami ejus pulcherrimi, et fructus ejus nimius, et esca omnium in ea, subter eam habitantes bestiæ agri et in ramis ejus commorantes aves cœli.» Vere Ovidius, XIV Metamorph.:
Invia virtuti nulla est via.
Dices: Tempore Babyloniorum etiam dives fuit et inclytum regnum Medorum sub Cyaxare, quem Herodotus Assyriis et toti Asiæ dominatum esse asserit. Respondet Pererius regnum Medorum hoc tempore angustum et afflictum fuisse: nam Cyaxares cœpit regnare anno 14 Nabuchodonosoris, et regnavit 40 annis; jam primis 28 ejus annis, Scythæ invaserunt et obtinuerunt Asiam, scilicet usque ad finem pene vitæ et regni Nabuchodonosoris: ipse enim 44 annis regnavit. Cyaxares ergo tantum ultimis 12 regni sui annis, quibus superstes fuit Nabuchodonosori, dolo interfectis fere omnibus Scythis, imperium proferre et illustrare cœpit, ut ait Herodotus.
Ex hac Danielis visione, gentiles fabulam acceperunt de primo sæculo aureo, secundo argenteo, tertio æneo, quarto ferreo, quam ita Ovidius, lib. I Metamorph. graphice depingit:
Aurea prima sata est ætas, quæ vindice nullo Sponte sua, sine lege fidem rectamque colebat. Non galeæ, non ensis erat; sine militis usu Mollia secura peragebant otia gentes. Ver erat æternum. ... Mox etiam fruges tellus inarata ferebat. Flumina jam lactis, jam flumina nectaris ibant, Flavaque de viridi stillabant ilice mella.
Pergit deinde ab aurea ad argenteam:
Postquam Saturno tenebrosa in tartara misso, Sub Jove mundus erat, subiitque argentea proles Auro deterior, fulvo pretiosior ære; Tum primum siccis aer fervoribus ustus: Tum primum subiere domos, domus antra fuerunt: Semina tum primum longis cerealia sulcis Obruta sunt, pressique jugo gemuere juvenci.
Mox transit ad æream et ferream:
Tertia post illam successit ahenea proles, Sævior ingeniis, et ad horrida promptior arma, Non scelerata tamen; de duro est ultima ferro. Protinus irrupit venæ pejoris in ævum Omne nefas: fugere pudor, verumque fidesque. In quorum subiere locum fraudesque dolique, Insidiæque et vis, et amor sceleratus habendi. Effodiuntur opes, irritamenta malorum. Jamque nocens ferrum, ferroque nocentius aurum Prodierat, prodit bellum, quod pugnat utroque. Vivitur ex rapto, non hospes ab hospite tutus. Non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est. Ultima cœlestum terras Astræa reliquit.
VOLUCRES QUOQUE CŒLI DEDIT IN MANU TUA. — Est auxesis, exaggerat enim regis sui potentiam: nam qui terræ dominatur, suo modo etiam bestiis et avibus dominatur: quia eas venari et capere potest.
39. Regnum aliud minus te. — Chaldaice ארע מנך ara minnach, id est inferius et humilius te, quod scilicet, te regnante, jam est inferius, sed paulo post crescet in Cyro, fietque superius tuumque imperium in Baltasare evertet. Hoc est regnum Persarum et Medorum, quod ideo, vers. 32, designatur per duo brachia: quia duo quondam regna fuerunt, quæ postea copulata sunt in unum, cujus rex fuit Cyrus, qui matre Meda, et patre Persa natus est; atque, ut Theodoretus ait, per dexteram paternum genus, per sinistram maternum significatur. Rursum, quia brachiis, id est fortitudine et labore multo, Cyrus tota vita sua regnum hoc sibi suisque Persis peperit.
Quæres: Cur vers. 32 regnum hoc comparatur argento? Respondeo: Quia argento abundavit, fuitque opulentissimum.
Unde præter thesauros obvios et apertos, Deus promittit Cyro thesauros absconditos, Isai. XLV, 3. Hæ opes patent. Nam primo, Plinius, lib. XXXIII, cap. III, ait Cyrum ex debellata Asia extulisse «quingenta milia talentorum argenti,» id est trecentos milliones. Secundo, eædem patent ex sumptuosissimo convivio Assueri, mariti Esther, Esther cap. I. Tertio, ex innumerabili exercitu Xerxis, quo terram et maria stravit: erant enim in eo plusquam duo milliones hominum. Quarto, quia rex Persarum in suo conclavi ad caput semper habebat triginta milliones auri, quod cervical regis dicebatur; et ad pedes octodecim milliones argenti: testis est Athenæus sub initium lib. XII. Quinto, quia gaza Persica qua potitus est Alexander, fuit 180 millium talentorum, teste Strabone, id est centum et octo millionum. Fuit tamen hoc Persarum imperium felicitate et gloria inferius Chaldæorum imperio, sicut argentum inferius est et cedit auro. Hoc est enim quod diserte ait Daniel, vers. 39: «Post te consurget regnum aliud minus te.» Nabuchodonosor ergo regno et gloria superavit Cyrum et posteros. Nam ut alia taceam, Cyrus illius conditor infelicissime cæsus est a Tomyri regina Scytharum. Xerxes, in Græcia a paucis cæsus et fugatus, infamem cladem accepit, ita ut solus in scapha fugere debuerit. Darius Codomannus, miserrime ab Alexandro sæpius fusus, tandem regno et vita spoliatus est.
ET REGNUM TERTIUM ALIUD ÆREUM, QUOD IMPERABIT UNIVERSÆ TERRÆ. — Hoc est regnum Alexandri et Græcorum: Alexander enim pene universæ terræ nostrati dominatus est, ita ut sub eo ipsa se curvans siluerit, quasi tacite agnoscens eum dominum. Dico nostrati: non enim Alexander adiit et devicit Chinenses, Peruanos, Mexicanos, etc. Ita S. Hieronymus et passim alii. Perperam ergo Osorius, et ex eo Prosper, lib. De Prædict. et promiss., part. II, cap. XXXIII, per ventrem et femora ærea acceperunt Carthaginense imperium.
Quæres primo: Cur vocatur æreum? Respondet S. Hieronymus, quia æs non tantum forte est et durum sed et vocalissimum et sonantissimum. Talis fuit Alexandri et Græcorum fama et gloria, non tantum ob potentiam et bella fortiter gesta, sed etiam ob sapientiam et eloquentiam, quæ apud Græcos floruit. Æs ergo, primo, significat æneas tubas, galeas, loricas et arma Alexandri, puta clangorem tubarum, et armorum æneorum strepitum et fragorem, inter quæ assidue ipse versabatur, iisque quasi musica suavissima delectabatur: fuit enim ipse pugnacissimus, non nisi arma et Martem spirans. Nam veteres armis æreis pro ferreis utebantur: æris enim usus est antiquior quam ferri. Unde Hesiodus:
Ære laborabant nondum noscentia ferrum Sæcula.
Sic et Homerus Achillis et Græcorum tela et arma docet fuisse ærea: quæ Combe puella in Eubæa primum invenit, indeque cognominata est Chalcis: χαλκός enim græce significat æs. Ita ex Eustathio et aliis docet Cælius Rhodiginus, lib. X Antiq. L, ubi et addit Comben fuisse Æsopi filiam. Hinc et Gabriel archangelus, Daniel. X, 6, brachia, femora et tibias habuit instar æris candentis: quia hac specie repræsentabat Machabæorum fortitudinem et armorum splendorem. Sic et Deus, in curru cherubico pugnaturus contra Judæos, induit corpus ex electro, id est aurichalco, quod est æs optimum et fulgidissimum, uti dixi Ezech. I, 27. Secundo, æs resonans significat facundiam et eloquentiam Græcorum. Tertio, æs sonorum significat famam et gloriam gestorum Alexandri, quæ subito toto orbe insonuit, adeoque omnes percellit, ut certatim cuncti ei se subderent, aut cum eo fœdus inirent. Fuit ergo ipse æs sonans, et cymbalum toto orbe tinniens; unde et Lysippus eum ex ære sculpsit, uti mox dicam.
De fama Curtius: «Tantus, ait, nominis ejus (Alexandri) terror universum orbem invaserat, ut cunctæ gentes velut jam destinato sibi regi adularentur.» Hinc et lib. I Machab. I, 3, dicitur, in conspectu ejus siluisse universam terram, ac si audisset fragorem ruentis mundi. Quocirca vere dixit de eo Tertullianus, lib. De Pallio, «sola ipsum fama sua fuisse minorem.» De sapientia et eloquentia solæ Athenæ, quæ ab omnibus epithetum doctæ sortitæ sunt, locupletes sunt testes. Cicero, Orat. pro Flacco: «Adsunt, ait, Athenienses, unde humanitas, doctrina, religio, fruges, jura, leges ortæ, atque in omnes terras distributæ putantur.» Plato in Protagora Athenas «sapientiæ prytanæum» appellat. Mirum vero est quod scribit Tertullianus, lib. De Anima, cap. XX: «Thebis, ait, hebetes et brutos nasci relatum est; Athenis sapiendi dicendique acutissimos, ubi penes Colytum pueri mense citius eloquuntur præcoce lingua. Siquidem et Plato in Timæo Minervam affirmat, cum urbem illam moliretur, nihil aliud quam regionis naturam prospexisse, talia ingenia pollicitam.» Hodiernus Platonis interpres sic vertit: «Dea vobis habitationem designavit delecto loco in quo geniti estis, temporum anni temperiem in eo conspicata quod sapientissimos viros producturus esset.»
Æris vero hujus tinnitum, id est Alexandri famam et gloriam, sigillatim audi. Duodecim fere in Alexandro eluxerunt dotes eximiæ et elogia rara, quæ ejus nomen apud omnes gentes celebrarunt. Collegi ea ex Plutarcho in ejus Vita, Q. Curtio, lib. X, et Justino.
Primum, fuerunt magnitudinis ejus præsagia et portenta: nam primo, Olympiadi matri ejus ante noctem qua eum concepit, visus est Jove tonante venter suus de cœlo tangi, atque ex ictu largum succendi ignem, qui mox erumpens in flammas passim dispersas dissipabatur. Secundo, Philippus pater vidit in somnis uxorem obsignatam sigillo, habente effigiem leonis, quo Aristander portendi dixit, eam concepisse infantem animosum, et leoninum. Tertio, visus est draco ad dormientis Olympiadis corpus exporrectus. Quarto, natus est Alexander eo die quo Dianæ Ephesiæ templum conflagravit: unde magi exclamaverunt ingentem pestem et perniciem eo die editam ad Asiæ incendium. Hegesias vero Magnesius edixit: «Merito arsisse templum Dianæ, dum ipsa in Alexandri enixu obstetricando fuit districta.» Quinto, Philippus pater eodem die tres faustissimos nuntios accepit, primum fusos a Parmenione Illyrios; alterum, Olympiis se equi pernicitate vicisse; tertium, natum Alexandrum. Unde vates affirmarunt infantem, in cujus nativitate tergemina concurrerat victoria, fore invictum. Hæc omnia Plutarchus. Sexto, addit Justinus, lib. XII: «Ea die, ait, qua natus est, duæ aquilæ tota die præpetes supra culmen domus patris ejus sederunt, omen duplicis imperii: Europæ Asiæque præferentes.» Septimo, cum contra Darium pergeret, aquila supra caput ejus volare visa, cursumque dirigere in hostes, aiunt Plutarchus et Curtius. Octavo, dum Tyrum obsideret, Tyriis in somnis visus est Apollo dicere se ad Alexandrum transire: neque enim sibi cordi esse quæ in urbe agerentur. Nono, ibidem visus est Alexandro Satyrus alludens, quem cum corripere vellet, ille se subduxit, sed tandem post longas cursitationes venit in ejus manus. Unde vates, dissecto nomine Sa tyrus, responderunt: Tua Tyrus erit, nam σα græce significat tua.
SECUNDUM, fuit ejus complexio fervida, et indoles ignea. Ex hoc igneo corporis temperamento non tantum illi animus similis, sed et odoris fragrantia, quam ex ore, cute, totoque corpore afflabat. Hac enim de causa in locis calidis thura, odores et aromata generantur, quod æstus solis ibi ea percoquat, ut ignescant, et igneos halitus exspirent. Hinc etiam corpus ejus septimo die a morte, nulla tabe, nullo livore corruptum, sed integrum et vivido vultu repertum est, teste Curtio.
TERTIUM, fuit in Alexandro mira celeritas: cœpit enim ipse anno ætatis vigesimo, et omnia subegit anno ætatis trigesimo tertio, quo mortuus est. Hinc Apelles Alexandrum pingebat quasi fulmen, celerrime omnia pervadens et afflans.
QUARTUM, fuit in eo constans felicitas. Vix enim habuit quadraginta millia militum, nec nisi septuaginta talenta in eorum stipendium, et commeatum ad triginta dies; et tamen nullam gentem, hostem aut urbem adiit quam non expugnarit, ipsumque tandem Darium, qui habebat decies centena millia militum, prostravit. Unde tantam fiduciam suis militibus fecit, ut, illo præsente, nullius hostis arma nec inermes timuerint, ait Justinus. Curtius vero, lib. X, sic de eo scribit: «Fatendum est tamen, cum plurimum virtuti debuerit, plus debuisse fortunæ, quam solus omnium mortalium in potestate habuit. Quoties illum a morte revocavit? quoties temere in pericula vectum perpetua felicitate protexit? vitæ quoque finem eumdem illi, quem gloriæ statuit. Exspectavere eum fata, dum Oriente perdomito, aditoque Oceano quidquid mortalitas capiebat, impleret.» Ipse Alexander, a vate Apollinis Delphici quærens oraculum, ab eo audivit: «Invictus es, fili.»
QUINTUM, fuit in eo amplitudo imperii. Subegit enim totam Asiam, Ægyptum, Syriam, Indiam, et bonam Europæ partem. Hinc Lysippus statuarius, ut amplitudinem imperii Alexandri significaret, finxit ex ære Alexandrum supina facie cœlum suspicientem, subjectis hisce versibus:
Æreus in cœlum suspectans fare quid aiat: Jupiter, asserui terram mihi, tu assere cœlum.
Quocirca Alexander, accepto imperio, regem terrarum ac mundi appellari se jussit, ait Justinus, lib. XII. Esto revera multas gentes nec adierit, nec subjugaverit; quinimo audiens Democritum de infinitate mundorum disserentem, ingemuit quod ne unum quidem totum sibi subjugasset.
SEXTUM, fuit in eo incredibilis mentis vigor, ingenii solertia, animi fortitudo ad quævis ardua, atque periculorum et mortis contemptus. «Superabat fortunam audacia, et vires virtute, nihilque censebat audentibus inexpugnabile, vel munitum esse animosis,» ait Plutarchus. «Periculosissima quæque aggrediebatur, et ubi confertissimos hostes acerrime pugnare conspexisset, eo se semper ingerebat, periculaque sua esse, non militum volebat,» inquit Justinus. In Mallis Indorum bellicosissimis primus scalis in murum evasit, ubi, librato corpore, in medios hostes saltu se immisit. Cujus vibrantibus armis jubar aliquod aut spectrum se videre putantes barbari fugerunt. At ubi eum solum cum duobus armigeris conspexere, in eum irruere, eumque convulnerarunt: ipse ad murum incumbens, et in gyrum pugnans omnium impetum sustinuit, barbarumque gladium sibi intentantem confodit, donec Macedones succurrerent.
Septimum, fuit ejus temperantia. Missis ei optimis ferculis et cocis, respondit: «Nihil sibi his opus esse, meliores sibi cocos donatos a pædagogo Leonida, scilicet ad prandium iter antelucanum, ad cœnam angustum prandium. Idem ille, inquit, stragulorum meorum repositorium solitus erat adire, vestiariumque inspiciens, numquid mihi ad mollitiem mater, vel ad luxum addidisset, ea tollebat.» Notent hoc pædagogi principum. Quocirca otii inimicus, si non bellaret, venabatur: qua in re leonem grandem confecit; quod videns quidam exclamavit: «Macte, Alexander, ista cum leone de regno est pugna.» Videns ipse Darii jam victi ampullas, alabastros, lectos, mensas, domusque odorum et unguentorum, oculos ad suos intendens: «Hoc nimirum ait, erat regnare?»
OCTAVUM, fuit ejus continentia. «Temperare sibi, ait Plutarchus, magis regium ducebat quam hostes vincere: speciosissimas Darii filias et conjugem nec attigit, nec mulierem ante nuptias cognovit, excepta Barsene.» De aliis feminis pulchris joco dicebat: «Quam magni oculorum dolores sunt Persides!» Ad æmulationem vero formæ illarum, ostentans se victorem concupiscentiæ, sicut inanimatas signorum imagines transmittebat eas. Audiens quasdam a suis vitiatas, scripsit Parmenioni, ut eos tanquam belluas natas ad corruptelam hominum puniret et interficeret: «Ego enim, ait, non solum non vidi Darii uxorem, aut videre cogitavi; sed nec verba facientes de ejus decore sustinui audire.» Dicebat: «Cognosco me mortalem esse ex somno et concubitu; quod ab eadem imbecillitate naturæ incessat lassitudo et voluptas;» quodque concubitus videatur esse parva epilepsia, ut aiebat Democritus. Sane hoc in Alexandro præ aliis fuit admirandum.
Nonum, fuit magnanimitas: fuit enim ipse «supra humanam potentiam magnitudine animi præditus,» inquit Justinus. Puer, tentatus a ministris, quia pernix erat pedibus, an Olympiis certare curriculo vellet? «Sane, ait, si habiturus sim adversarios reges.» Dolebat de Philippi patris victoriis, quasi ipse illarum laudem sibi præriperet. Bucephalum equum ferum et indomitum, qui sessorem non admittebat, insidens perdomuit; tum ei pater: «Quære, ait, fili, par tibi regnum: siquidem non capit te Macedonia.» Gloriam regno et vitæ anteferebat. In summa siti oblatam sibi in galea aquam respuit: «Nam ego ait, si solus bibero, hi (milites monstrans) elanguescent.» Dario pacem petenti rescripsit: «Concedo ea lege, si secundus mihi, non par haberi velis. Proinde aut deditionem hac die, aut in crastinum aciem para:» Gaudebat se cum omnibus Darii copiis confligere, veritus longam belli moram, si is exercitum divisisset.
Decimum, fuit justitia, æquitas et liberalitas in suos. Inter judicia dum diceret accusator, manum admovebat alteri auri, dicens, «eam integram reo servari.» Moriens rogatus quem regni faceret hæredem, respondit: «Dignissimum. Tanta magni illius animi fuit æquitas, ut, cum Herculem filium, cum Aridæum fratrem, cum Roxanem uxorem prægnantem relinqueret, oblitus necessitudinum, dignissimum nuncuparet hæredem: prorsus quasi nefas esset, viro forti alium quam virum fortem succedere, aut tanti regni opes aliis quam probatis relinqui,» ait Justinus. Iturus ad bellum suis prædia distribuit. Cui Perdiccas: «Tibi, ait, rex, quid reliquum fecisti?» Respondit ille: «Spes meas.» Tum Perdiccas: «Nos quoque qui tua auspicia sequimur, harum erimus consortes.» Uxor Darii capta cum Hephæstionem putans Alexandrum, quasi regem salutasset, et, cognito errore, erubesceret, Alexander eam animans: «Non errasti, ait, nam et hic Alexander est.» Æs alienum militum creditoribus de suo dissolvit; erat id decem millia talenta demptis 103. Parentum demortuorum stipendia filiis attribuit.
Undecimum, fuit in eo insignis in victos clementia, et in omnes, etiam hostes, fides. Mazæus Darii præfectus olim, et pro eo pugnans contra Alexandrum, victo Dario, ampliori ab eo præfectura auctus: «Rex, ait, olim unus erat, Darius, nunc tu multos fecisti Alexandros.» Porum Indiæ regem victum et captum rogavit Alexander, «qua ratione tractari vellet? Regaliter,» ait Porus. Adjiciente Alexandro, nihilne aliud vellet: Omnia, inquit, verbum regaliter complectitur. Igitur regnum ei sub satrapiæ nomine restituit, et novam insuper ei regionem adjecit. Taxiles pariter in India rex timens bellum ab Alexandro, cum hæc ad eum diceret: «Quid bellis inter nos opus est? si ego opibus abundantior sum, impertiar tibi libens: sin inferior, non recuso accipere abs te grato animo beneficium.» Delectatus hac oratione, eumque complexus Alexander: «An tu, ait, pugnam hac comitate evades? Nequaquam; quippe contendam tecum, et depugnabo beneficiis, ne me superes beneficentia.» Quare muneribus acceptis, datisque pluribus, denique mille talenta argenti ei elargitus est. Porro Darii matrem, uxorem, filias adeo benigne et magnifice habuit, ut Darius moriens ei gratias egerit, sibique de tali successore gratulatus sit. Unam ejus filiam ipse uxorem duxit, alteram Hephæstioni, intimo suo nuptui dedit. Quocirca, Alexandro mortuo, omnes ejus mortem, æque ac parentis deplorarunt, ipsaque Darii mater inedia se interemit, de quo plura cap. VIII, 8.
Duodecimum, fuit ejus eruditio, et in litteratos amor ac favor. Præter alios Aristotelem quinquennio habuit magistrum, ad quem postea scribens: «Ego, ait, optimarum rerum scientia mallem me, quam potentia præcellere.» Aristotelem coluit non secus quam parentem, «quod hujus beneficio viveret, illius honeste viveret.» Xenocrati misit quinquaginta talenta. Iliadem Homeri semper cum pugione repositam habebat sub pulvino; adeoque inter gazam Darii inveniens scrinium pretiosissimum, illam in eo reposuit. Diogenem veneratus est, de eoque dixit: «Ego nisi Alexander essem, Diogenes esse vellem.» Insuper coluit Anaxarchum, Dandanum, Calanum philosophos.
Ex quibus Calanus hoc imperii sui speculum ei ob oculos posuit. Conjecit in medium corium siccum et retorridum, cujus oram calcavit. Id uno loco pressum, cæteris extulit se. Idem, circulans undique, et pedibus premens in qualibet parte, evenire ostendit, donec medium pedibus occupavit: tunc enim omnes partes quieverunt. Eo symbolo significavit, media regni maxime premenda, neque procul ab iis vagandum esse Alexandro. Illustris vero fuit ejus dissertatio cum Gymnosophistis decem, quos quasi hostes bello ceperat. Proposuit hisce quæstiones obscuras, necem denuntians ei qui male respondisset: unum natu maximum dedit judicem. Primum interrogavit, «vivosne plures esse an mortuos? Vivos, ait, neque enim jam esse eos qui mortui sunt;» secundum interrogavit: «Terra an pelagus grandiores gigneret belluas? Terra, ait, quippe cujus portio est pelagus;» tertium: «Quod animal callidissimum esset? Quod hactenus, ait, homo non cognovit;» quartum: «Cur Sabam ad rebellionem contra me concitasti? Ut honeste, ait, viveret, aut male periret;» quintum: «An diem, an noctem putaret fuisse priorem? Diem, ait, uno die.» Rege mirante, adjecit implicatarum quæstionum necesse esse ut implicatæ essent responsiones. Sextum: «Qua ratione quis maxime se charum efficiat? Si potentissimus, ait, ille, nec formidabilis sit;» septimum: «Quomodo ex mortali quis evadat Deus? Si quid fecerit, ait, quod denegatum sit homini;» octavum: «An vita, an mors esset valentior? Vita, ait, quæ tam multa tolerat mala;» nonum: «Quousque hominem vivere deceat? Quousque, ait, censeat satius esse vivere quam mori.» Ita tandem versus ad judicem, qui decimus erat, pronuntiare eum jussit sententiam. Qui cum alium alio segnius dixisset respondisse: Ergo tu, inquit, primus moriere qui ita decernis. Minime vero rex, ait ille, nisi tu mentiaris, qui primum dixisti te interfecturum illum, qui pessime respondisset. Hos ergo muneribus honoratos dimisit. Ita Plutarchus.
His adde externa, nam primo, fuit in eo ingens nominis terror, indeque ingens omnium erga eum reverentia, admiratio et subjectio, quæ omnes gentes, etiam remotissimas, compulit, ut ad eum legatos mitterent pacis causa. Secundo, barbarorum mores correxit, eosque humanos et civiles effecit. Tertio, Alexandriam, atque alias civitates, usque ad septuaginta condidit. Quarto, formavit et post se reliquit duces præstantissimos, quasi alumnos suos, scilicet Seleucum, Antigonum, Ptolemæum, Aridæum, Cassandrum, etc., atque gestorum suorum scriptores habuit plurimos gravissimos et disertissimos. Fuit ergo Alexander quasi miraculum et portentum naturæ, videturque Deus in eo ostendere voluisse quousque se porrigere possit natura: hæc enim in Alexandro quasi exseruit extremum potentiæ suæ. Quod si hæc natura pari gratia fuisset decorata, et ab ea directa, quid non fecisset? Verum non hos elegit Dominus, sed infirma mundi, ignobilia, et ea quæ non sunt, ut fortia et gloriosa confundat, ut non glorietur in conspectu ejus omnis caro. Nunc ergo sæpe virtus divinæ gratiæ in infirmitate naturæ nostræ perficitur. Altius enim per Christum elevavit nos Deus, voluitque nos uti et niti viribus gratiæ magis quam naturæ, ut ductum Spiritus sequamur, non sensus, non animi, non instinctus naturalis.
Quocirca videmus in christianismo informas et teneras virgines ac pueros per gratiam Christi fuisse fortiores Alexandro, ac superasse non tantum reges et tyrannos, sed et equuleos, gladios, ignes, leones, et quidquid in mundo erat vel specie amabile, vel acerbitate terribile. Rursum voluit Deus Alexandrum fidelibus statuere in speculum, et cotem virtutis. Si enim Alexander solis naturæ viribus tanta præstitit, quanta nos viribus gratiæ, naturam longe superantis, instructos facere oportet? Si gloriæ vanæ et caducæ cupido Alexandrum ad tam heroica facinora impulit, quam ardua nos capessere et designare decet, quibus cœlestis et immortalis regni bravium, atque æternum gloriæ pondus jugiter ob oculos proponitur? fuit hoc Alexandri axioma, teste Curtio, lib. VII et VIII: «Nihil tam alte natura constituit, quo virtus non possit eniti.» Quocirca in Sogdiana regione rupem inaccessam, et a triginta armatorum millibus insessam obsidens, irrisus ab Arimaze rupis præfecto, rogatusque: «An Alexander volare possit? Faciam, ait, proxima nocte ut credas Macedones volare:» Itaque trecentos juvenes fortissimos ingentibus promissis excitatos, per prærupta saxa et invia a tergo in rupis verticem clam conscendere fecit; itaque rupem occupavit, et Arimazem cruci affixit. Quid jam arduum, quid difficile, quid impossibile censeat generosus Christi miles, cui hoc axioma a Christo proponitur: «Nihil tam alte natura constituit, quo gratia Christi non possit eniti? Confidite, nolite timere: ecce ego vobiscum sum,» etc.; cum Alexandrum christianum, Paulum inquam, intuetur et audit: «Omnia possum in eo qui me confortat;» et: «Quis nos separabit a charitate Christi? Certus sum quia neque mors, neque vita, neque Angeli, neque principatus, nec creatura alia,» etc.
Quæres secundo: Cur regnum hoc vers. 33, comparatur ventri et femoribus? Respondeo primo: Quia, sicut venter subjacet pectori et brachiis, sic regnum Alexandri proxime successit regno Persarum. Secundo, sicut venter omnem cibum ad se trahit, sed eum statim per membra dispergit et dispertit: ita Alexander plurima regna subegit, sed statim moriens eadem suis ducibus divisit. Tertio, notatur in ventre insignis Alexandri intemperantia et ebrietas, de qua Curtius, lib. V, quæ ei mortis fuit causa. Cum enim Alexander Proteæ, bibacissimo Macedoni, poculum ingens (duos capiebat congios) propinans exhausisset, Proteas illud accepit, ac vicissim idem Alexandro propinavit, qui rursus illud ebibit, sed perferre non potuit: nam mox poculo e manibus lapso in pulvinar reclinatus, ac morbo correptus succubuit, decubuit, interiit, sui homicida. Testis est Athenæus, lib. X, XI. Quarto, in femoribus significatur luxuria non tam Alexandri, quam successorum ejus Ptolemæorum in regno Ægypti, qui solemne habebant sorores suas ducere in uxores. Alexander enim luxuriosus adeo non fuit, quia ebriosus: ebriosi enim sicut vino sopiunt sensus, ita et sopiunt hebetantque orexin ad venerem: rursum, semen prolificum vino diluunt et dissipant.
Versus 40: And the Fourth Kingdom Shall be as Iron
40. ET REGNUM QUARTUM ERIT VELUT FERRUM. — Quarta hæc est regnum, ait S. Hieronymus et alii passim, Romanorum, armis et fortitudine inclytum, quod vers. 33 assimilatur tibiis: quia ultimum fuit et firmissimum, idque duabus: quia imperium hoc apud plures fuit, scilicet primo, apud duos Consules; secundo, apud Duumviros; tertio, apud duos imperatores, unum in Oriente, alterum in Occidente; unum Constantinopoli, alterum Romæ, vel in Germania agentem. Hinc ejus insigne est aquila biceps, sive duorum capitum: inde in castris vexillifer dictus est aquilifer, et vulgo voce contracta alfiero. Recte Poeta:
Tu regere imperio populos, Romane, memento. Hæ tibi erunt artes, pacisque imponere morem, Parcere subjectis, et debellare superbos.
Porro in ferro notatur tum bellica vis, tum duritia Romanorum in continuis laboribus, vel agrorum, vel armorum, quibus sibi invictum robur corporis et animi parabant.
Audi quæ de priscorum Latinorum exercitiis canit Virgilius, lib. IX Æneid.:
Durum a stirpe genus: natos ad flumina primum Deferimus, sævoque gelu duramus et undis, puta gelidis undis. Venatu invigilant pueri, sylvasque fatigant: Flectere ludus equos, et spicula tendere cornu. At patiens operum, parvoque assueta juventus, Aut rastris terram domat, aut quatit oppida bello. Omne ævum ferro teritur, versaque juvencum Terga fatigamus hasta: nec tarda senectus Debilitat vires animi, mutatque vigorem: Canitiem galea premimus, semperque recentes Convectare juvat prædas, et vivere capto.
Scipio Africanus, ut habetur Epitome LVII: «Duo millia scortorum a castris rejecit: omnia deliciarum instrumenta recidit: militem omni die in opere habuit: triginta dierum frumentum, ac septenos vallos ferre coegit.» Spartianus de Pescennio scribit, eum jussisse ut in expeditione nemo vinum biberet, sed aceto omnes essent contenti. Idem pistores sequi castra vetuit, buccellato jubens omnes vivere. Quisque ergo miles et arma, et cibum saltem dimidiati mensis portabat. Insuper Romani milites erant fabri tignarii, navicularii, etc.; neque minus apte gladios et hastas, quam secures, dolabras falcesque tractabant. Testes hujus rei sunt milites Cæsariani, qui, ut ipse ait Cæsar, materiam cædebant, unde pontes, naves, machinasque urbibus oppugnandis ædificarent. Frumentum ipsi ex agris metebant, et in castra deportabant. Lecti erant e stramine, unde segestria appellata vult Varro lib. IV. Ludos gladiatorios instituebant, ut, cum in arena pugnas et ferrum et vulnera tractassent, imo excepissent, in acie dimicantes, hostes non timerent, neque vulnera et sanguinem perhorrescerent, inquit Capitolinus in Vita Maximi. Plura vide apud Lipsium, De Militia Rom., et nostrum Valtrinum De Re militari Rom. lib. I, cap. III et IV.
COMMINUET ET CONTERET OMNIA HÆC, — per exercitus, quos ad continendos in obedientia populos in singulis provinciis alebant. Unde Tertullianus, lib. I Contra Judæos, cap. VII: «Quid de Romanis, ait, dicam, qui de legionum suarum præsidiis imperium muniunt?» Itaque sparsas per gentes alebant continuo triginta duas legiones, ex quibus octo erant in Germania, aliæ in Hispania, Asia, Africa, etc., uti docent Cardinalis Baronius et alii. Hæ enim gentes apud quas residebant, aliasque vicinas pessumdabant et comminuebant. Has autem legiones alebant tributis, quæ provinciis indicebant; et ad ea colligenda, atque provincias in officio continendas, mittebant in eas Prætores et Proconsules. Unde et Cicero Quinto fratri in præfectura Asiana duo commendat, scilicet publicanorum curam ad exigenda tributa, et militum præsidia ad continendos provinciales. Hisce duobus Romani omnia regna contriverunt, sibique subjecerunt, ut magnifice sed vere dixerit Martialis:
Terrarum dea gentiumque Roma, Cui par est nihil, et nihil secundum.
Et Livius, lib. I: «Nulla, ait, unquam respublica nec major, nec sanctior, nec bonis exemplis ditior fuit.» Et Claudianus:
Qua nihil in terris complectitur altius æther, Cujus nec spatium visus, nec corda decorem, Nec laudem vox ulla capit; quæ luce metalli Æmula vicinis fastigia conserit astris: Armorum legumque parens, quæ fundit in omnes Imperium.
Hinc illa vulgata: «Romanos rerum dominos; Romam mundi caput, mundi miraculum, mundi compendium, arcem nationum ac regum, lumen gentium.» Denique Propertius:
Omnia Romanæ cedant miracula terræ, Natura hic posuit, quidquid ubique fuit.
Et Plutarchus: «Romanum imperium, ait, velut anchoram fuisse fluctuanti mundo.»
Versus 41: The Kingdom Shall be Divided
41. REGNUM DIVISUM ERIT. — Rabbini putant hic significari quintum imperium, nimirum Turcarum. Sed errant: Daniel enim tantum quatuor hic consignat, et de quarto ait, quod in eo ferrum permiscebitur testæ. Rursum cum de eodem ait: «Regnum divisum erit,» plane significat idem regnum fore, sed in se divisum. Tertio, cum de eodem ait vers. 42: «Ex parte regnum erit solidum, et ex parte contritum,» clare indicat se non aliud novum imperium, sed ejusdem imperii varios status significare. Facessant ergo Judæi qui divisum Romanum imperium interpretantur in Romanos et Turcas: nec enim Turcæ sunt pars, sed hostes jurati imperii Romani. Dico ergo imperium Romanum prædici hic fore «divisum,» id est differens viribus, item dissidens et discors, ut cum plebs in senatum, Sylla in Marium, Cæsar in Pompeium, Augustus in Antonium, et alii deinceps in alios insurrexerunt: multi etiam imperium invaserunt. Unde digiti pedum significant inæqualitatem principum, cum plures sunt, dum alii majores, id est potentiores, opprimunt minores: hi deinde potentioribus invident. Potissimum vero divisum fuit hoc regnum, ideoque enervatum, cum variæ gentes ab ejus obedientia se subduxerunt, sibique proprios reges crearunt, uti fecerunt Hispani, Poloni, Angli, Franci, etc. Porro hæc regna fuerunt et sunt inæqualia, alia majora, alia minora, sicuti digiti pedum inæquales sunt, alii majores, alii minores. Rursum ex duabus tibiis oriuntur decem digiti pedum, et in eis tota statua desinit: quia Romanum imperium in fine mundi dividetur in decem reges, quorum nullus erit rex Romanorum, sicut nullus digitus est tibia. Digitorum enim extremitas finem continet imperii deficientis et quasi exspirantis.
Hinc initio hoc regnum fuit ferreum et validum, deinde fictile et «contritum,» id est facile contritu, scilicet cum Romani bellis civilibus se attriverunt; et cum Gothi, Alani, Wandali illud impetierunt ita valide, ut sæpius Romani ab eis pacem flagitare, imo opem contra alios imperii hostes poscere coacti fuerint. Ita S. Hieronymus. Vide Paulum Orosium, lib. VII Histor. cap. XXII. Atque in fine mundi a decem regibus plane evertetur.
Nota: Hæc divisio orta est «ex plantario» ferri: Vatablus vertit, ex firmitate, id est ex planta pedis statuæ, quæ ferrea erat. Secundo et melius vertas, ex plantario, id est ex radice, pedis ferrei, ita Græca: φύλα enim significat radicem: et Chaldaice נצבת nitsebet, plantationem significat. Unde Biblia Complutensia hic legunt, de plantatione ferri. Melius Romana, de plantario ferri: sic enim plantaria, teste Servio, vocantur ipsæ plantæ, quæ e semine ortæ, cum radicibus et terra propria transferuntur de uno loco in alium, q. d. Ex fortitudine et divitiis, quæ erant quasi ferrum, id est robur Romanorum, tanquam e radice pullulabit eorum ambitio, indeque discordia, dum nec Cæsar Pompeium superiorem, nec Pompeius Cæsarem parem patitur, et ut Alexander legatis Darii pacem et regni divisionem offerentibus, respondit: Sicut mundus non fert duos soles, sic nec duos monarchas; aut Cæsar, aut nihil. Sic ergo Romæ, ex aristocratia nata est tyrannis. Hoc est quod canit Petronius Arbiter in Satyr.:
Orbem jam totum victor Romanus habebat, Qua mare, qua terræ, qua sidus currit utrumque.
Mox imperii vires lacerasse discordiam docet:
Namque omnis regia cœli In partes diducta ruit. Infremuere tubæ, ac scisso Discordia crine Extulit ad superos Stygium caput,
jubens factionibus discindi Romam. Ac concludit:
Factum est in terris, quidquid Discordia jussit.
Quocirca Junoni, quæ regnorum præses habebatur, malum punicum dedicaverunt veteres, quod in ejus manu Mycenis spectabatur, cum altera sceptrum gestaret. Sicut enim in malogranato, sub uno exterius cortice multa interius grana uniuntur: sic plurimos cives unitas politiæ continet, quos intus diversitas familiarum distinguit. Malogranatum ergo est symbolum unionis et concordiæ, quæ reipublicæ est basis et fulcrum, imo anima et vita. Hinc et pontifex Mosaicus in tunica ima gestabat tintinnabula mixta malogranatis, quæ unitatem Ecclesiæ significabant, teste Eucherio et S. Gregorio, in Cant. IV, quod scilicet multæ gentes conspirarent in eumdem sonum, hoc est, in eamdem fidei professionem, Deique laudem quasi tintinnabula; et in eamdem animorum unionem ac charitatem, quam notat malogranatum in mira illa, et, ut S. Hieronymus ait, in Aggæi II, quasi geometrica compositione granorum in diversis mansiunculis uno cortice comprehensorum. Ita Prado in Ezech. XIX, 10.
Versus 43: They Shall Mingle Themselves with the Seed of Men
43. COMMISCEBUNTUR QUIDEM HUMANO SEMINE. — Notat Daniel democratiam, vel aristocratiam Romanorum, q. d. Romani ad sedandas discordias jungent potentium connubia, facientque eos affines et cognatos; sed hæc conjunctio et affinitas instabilis erit et infirma, uti est mixtio ferri cum testa; nam «summa potestas impatiens consortis erit.»
Hujus rei veritas patuit in connubio Pompeii cum Julia Cæsaris filia, et Marci Antonii cum Octavia sorore Octavii Augusti, atque aliis. Nam hæc connubia ambitiosos fœderare non potuerunt, quin in cædes et bella erumperent. Sic et hodie videmus regum connubia late regnandi aviditatem, indeque orta litigia et bella non tollere: major enim et potentior est vis ambitionis quam cognationis. Aliqui sic explicant, q. d. Imperium Romanum multas gentes, alias fortiores, alias imbecilliores continebit (semina enim pro gentium et hominum varietate posuit); sed non cohærebunt sibi, nec sociabuntur, sicut nec testæ ferrum permisceri potest, ideoque totum tandem imperium dissolvetur. Verum hæc divisio provinciarum fuit etiam tunc, cum maxime floreret imperium Romanum: nec hæc fuit causa ruentis imperii, quod in eo ferrum testæ, id est fortiores gentes infirmioribus sociarentur. Prior ergo expositio verior est.
Hæc ergo est statua una, sed quadrifida, ob quatuor regna: unde Zachar. cap. VI, 4, eadem quadrigis disparibus comparat. Vide hic rursus regnorum et regum vanitatem et inconstantiam: statua hæc bases, id est pedes habet testaceos: quid testa, quid luto vilius, mollius, fragilius? Primum Babylonis imperium cœpit a Nabuchodonosore, finitum est in Baltasare, eversum a Cyro; stetit annos tantum 70. Secunda Persarum monarchia cœpit a Cyro; desiit in Dario, eversa est ab Alexandro; stetit annos ducentos. Tertia Græcorum cœpit ab Alexandro, inde mox divisa fuit in regna Ægypti, Syriæ et Macedoniæ: stetit in Ægypto usque ad Augustum Cæsarem, qui Cleopatram cum Antonio ad spontaneam mortem adegit, regnumque Ægypti evertit; stetit, inquam, annos 288. Quarta Romanorum, quæ cœpit a Julio Cæsare et Augusto, adhuc durat; sed quam divisa et debilitata! Imperium tamen Romanorum et Romani senatus fuit longe antiquius, illudque labascere cœpit sub Cæsare et Augusto ob discordias et bella intestina. Unde horum discordiæ et connubia recte comparantur hic pedibus statuæ mixtis ex ferro et testa. Pedes enim sunt extrema statuæ, in quibus ipsa finitur et desinit: ita hoc imperium interire et desinere cœpit sub Augusto, ac per Christum tunc nascentem eversum, uti subdit Daniel.
Moraliter, speculum hoc intuemini, o filii Adæ! ac discite, quia «omnis potentatus vita brevis.» Ubi nunc est Nabuchodonosor ille inclytus? ubi Cyrus? ubi Darius? ubi Pompeius? ubi Augustus? vixit, valedixit, valete et plaudite. Ubi Cæsar? ubi Antiochus? ubi Alexander?
Unus Pellæo juveni non sufficit orbis, Sarcophago contentus erit: mors sola fatetur Quantula sint hominum corpuscula.
Alexandrum heri totus orbis capere non potuit, hodie urna sex pedum capitur: heri Alexander orbi, jam lumbrici dominantur, imo depascuntur Alexandrum. An non «in imagine (instar umbræ et umbratilis imaginis) pertransit homo, et frustra conturbatur? Et nunc, reges, intelligite: erudimini qui judicatis terram: servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore.» Alexander transiit, mortuus est, et comestus a vermibus; et vos transibitis, moriemini, et a vermibus comedemini. Alexander in inferno sepultus est: cavete ne et vos ibidem sepeliamini. Ubi jam Babylon? ubi Ninive? ubi Hierosolyma? ubi Roma orbis domina, arx totius mundi, domus fortitudinis, imperii majestas, terror universi, triumphorum gloria? an non testacea fuit, fragilis, caduca? Vere noster Lipsius, lib. III De Magnitud. Romana, cap. II: «O spes et res humanæ! quid estis? quæ itis? huc flectite. En potens et superba illa Roma, quæ urbs æterna audiebat, quæ victura cum sæculis, quæ deorum opus et cura, tota periit, condita in ruinis suis jacet, et laboramus eruere et astruere magnitudini ejus fidem.»
Certe vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Quid est vita nostra? quid regnum? quid gloria? vapor est, somnium est, folium est. Homerus, lib. VI Iliad., homines comparat cum arborum foliis, quæ modo virescunt, modo arescunt; nunc pulchritudine decorantur, nunc a vento rapiuntur. Euripides hujus sæculi felicitatem asseruit tantum durare per unum diem; Demetrius vero Phalereus per unum duntaxat temporis punctum. Quid ergo est rex? quid monarcha? homo est. Homo quid est? est umbræ somnium, inquit Pindarus. Quid est homo? «est animal quo nullum est debilius et inconstantius,» inquit Menander: nullum enim animal est quod crebrius ac velocius modo surgat, modo cadat, quam homo. Quid est homo? «Est fortunæ lusus, inconstantiæ imago, temporis spolium, corruptionis exemplum.» Quid est homo? «Est universa vanitas,» ait Psaltes Psalm. XXXVIII, 6; «Deum ergo time, et mandata ejus observa: hoc est enim omnis homo.» Cœlum cogita, æterna cogita.
Versus 44: In the Days of Those Kingdoms
44. IN DIEBUS AUTEM REGNORUM ILLORUM, — cum scilicet quatuor regna jam dicta suum tempus, sua spatia regnandi habuerint, eaque evoluta fuerint usque ad ultimum, hoc est, Romanis jam regnantibus. SUSCITABIT DEUS CŒLI REGNUM, QUOD IN ÆTERNUM NON DISSIPABITUR. — Quintum hoc regnum est Christi, quod alia omnia regna evertit, non quoad temporale regimen, sed quoad idololatriam, aliaque vitia, omniaque sibi et suæ fidei ac obedientiæ subjecit. Unde hoc regnum non temporale est, sed spirituale et æternum, quod inchoatur hic per fidem et gratiam, atque in cœlo consummabitur per gloriam. Licet enim Christus, qua homo, ob gratiam et dignitatem unionis hypostaticæ cum Verbo, esset etiam temporalis rex orbis, imo rex regum et monarcha mundi; tamen ipse hoc regno et hac potestate regali uti noluit, sed tantum regno et potestate sua spirituali. Unde hoc spirituale ejus regnum tantum inculcat Daniel, aliique Prophetæ.
Quocirca ait Daniel hic: « In diebus regnorum illorum, » q. d. Stante adhuc regno temporali Romanorum, orietur regnum spirituale Christi. Tertio, spirituale fore regnum Messiæ, non terrenum et corporale, docet diserte Daniel cap. IX, ubi definiens tempus Messiæ, nimirum eum venturum post 70 hebdomades annorum, id est post 490 annos, ait de eo: « Septuaginta hebdomades abbreviatæ sunt super populum tuum, et super urbem sanctam tuam (non ut reducatur regnum Salomonicum et Judaicum, sed) ut consummetur prævaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia sempiterna, et impleatur visio, et prophetia, et ungatur Sanctus sanctorum. » Vides, o Judæe! regnum Christi non fore in exercitibus, pompis et triumphis, sed in abolitione prævaricationis et peccati, ut pro eo inducantur sanctitas et justitia, eaque in christianis toto orbe regnet. Insuper, Daniel et Prophetæ aiunt Christi regnum fore æternum: ergo intelligunt cœleste; nullum enim regnum in terris potest esse æternum. Hoc est quod Christus Pilato roganti an rex esset, respondit: « Regnum meum non est de hoc mundo. » Licet ergo pontifices jam habeant dominium temporale, id tamen non habent qua vicarii Christi, sed quasi accessorium ex donatione Constantini, Caroli Magni, Machtildis et aliorum piorum principum.
Quarto, quia Daniel et prophetæ docent Messiam in hac vita adeo non fore potentem et splendidum, ut plane significent eum fore pauperem, abjectum, passurum, moriturum et crucifigendum, ut sua cruce et morte satisfaciat Deo pro peccatis nostris, eaque in suo corpore luat et expiet. Audi Danielem, cap. IX, 26: « Et post hebdomades sexaginta duas occidetur Christus; et non erit ejus populus, qui eum negaturus est, » ut Judæi eum negarunt coram Pilato, dicentes: « Non habemus regem nisi Cæsarem. » Audi Isaiam, cap. LIII, 2: « Et ascendet sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti; non est species ei, neque decor, etc., vidimus eum despectum et novissimum virorum, virum dolorum, et scientem infirmitatem. » Et vers. 7: « Oblatus est, quia ipse voluit, et non aperuit os suum. » Et vers. 5: « Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra: disciplina pacis nostræ super eum, et livore ejus sanati sumus. » Similia habet David Psal. XXI: « Foderunt manus meas et pedes meos, et dinumeraverunt omnia ossa mea, » etc. Et Jeremias cap. XI, 19: « Et ego quasi agnus mansuetus, qui portatur ad victimam, et non cognovi, quia cogitaverunt super me consilia, dicentes: Mittamus lignum in panem ejus, et eradamus eum de terra viventium. »
Quinto, quia regnum Christi non fore in carne, sed in spiritu rebusque spiritualibus docent omnes prophetæ. Isaias, cap. XI, 2: « Requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiæ et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiæ et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini. Judicabit in justitia pauperes. » Et cap. XLII, 1: « Dedi spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet. Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet. » Et vers. 6: « Dedi te in fœdus populi, in lucem Gentium, ut aperires oculos cæcorum, » etc. Et cap. XLIX, 6: « Ecce dedi te in lucem Gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terræ. » Et cap. LXI, 1: « Spiritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me, ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, etc., ut prædicarem annum placabilem Domino, et diem ultionis Deo nostro, et ponerem lugentibus Sion, et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu mœroris, et vocabuntur in ea fortes justitiæ. » Talia passim habet Isaias. Et Jeremias cap. XXXI, 33: « Hoc erit pactum quod feriam cum domo Israel, etc. Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam, et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum. Et non docebit ultra vir proximum suum, dicens: Cognosce Dominum. Omnes enim cognoscent me; quia propitiabor iniquitatibus eorum, et peccati eorum non memorabor amplius. » Et cap. XXXIII, 13: « In diebus illis germinare faciam David germen justitiæ (Christum), et faciet judicium et justitiam in terra: et hoc est nomen quod vocabunt eum, Dominus justus noster. » Et Zacharias cap. IX, 9: « Ecce rex tuus veniet tibi justus et salvator; ipse pauper, et ascendens super asinum, et super pullum filium asinæ, » etc.
Quod ergo subinde prophetæ dicunt, Christi regnum fore potens, et abundans auro, argento, vino, oleo, etc., id mystice accipiendum est. Gratias enim, et dona spiritualia Christi vocant metaphorice aurum, argentum, vinum et oleum; quia Judæi carnales hæc tantum bona norant et adamabant; nec spiritualia, nisi per corporalia mystice repræsentata, capiebant. Denique ita docent S. Augustinus, tract. CXV in Joan., Tertullianus, Cyprianus et alii in libris quos contra Judæos scripserunt, S. Bernardus, serm. 3 super Missus, et alii passim, ac interpretes orthodoxi omnes.
Porro hæc eversio gentilismi, et hoc regnum spirituale Christi cœpit mox a Christo per S. Petrum, Paulum, et alios Apostolos; unde et tunc Claudius imperator multa sacrificia, multaque deorum festa abrogavit, hoc titulo, quod magni sumptus, multique dies cum damno publico in iis insumerentur: sed altiore Dei consilio dirigebatur ad abolendam sensim idololatriam, et ad viam Christo, Christique regno sternendam. Testis est Dio, lib. VI, et ex eo Baronius, tom. I Annal. Paulatim deinde crevit hoc regnum Christi, adeo ut sub Constantino totum imperium pervaserit, ipsumque imperium Romanum eousque gentilissimum, cum suis imperatoribus factum sit christianum,
Perperam ergo hoc loco abutuntur rabbini, ut probent Messiam necdum venisse. Objiciunt enim: Hic lapis dicitur contrivisse aurum, argentum, æs et ferrum statuæ, id est imperia Chaldæorum, Persarum, Græcorum et Romanorum; atqui imperium Romanorum videmus necdum esse contritum, sed adhuc stare; ergo lapis hic, id est Messias, qui illud conteret, necdum venit. Respondet primo Theodoretus hic, et Tertullianus lib. extremo Contra Judæos, Christum non nunc, sed in fine mundi, puta in die judicii, destructurum omnia regna mundi, nimirum plane et perfecte. Verum amplius aliquid vult Daniel, scilicet id eum facturum in primo suo adventu, mox a sui ortu.
Respondeo ergo Messiam contrivisse hæc omnia imperia, non quoad temporale et terrenum dominium, quod parvi est momenti; sed quoad mysticum et spirituale, quo per gentilismum et idololatriam dominabantur tam mentibus, quam corporibus hominum, eosque dæmoni, inferno et pœnis æternis mancipabant; quæ tyrannis erat acerbissima, sub qua duram servitutem serviebant omnes gentes, gementes sub ejus jugo. Hanc tyrannidem evertit Christus, hominesque hoc crudo servitutis jugo liberavit, dum eos suæ fidei subjiciens, in Dei gratiam, libertatem, et salutem æternam asseruit. Regnum ergo Christi non est caducum et terrenum, sed stabile et cœleste; regnum enim Christi est Ecclesia. Id ita esse patet, primo, quia lapis hic quem vidit Daniel, cum esset parvulus, non poterat tantam statuæ molem ex ære, ferro, auro et argento compactam prosternere physice et corporaliter: ergo mystice et spiritualiter, ac symbolice (est enim hæc visio tota symbolica) id accipiendum est, nimirum ut significet, quod Christus humilis et pauper sua humilitate, mundique contemptu dejecturus esset in mentibus fidelium per totum orbem, omnem ambitionem, pompam et fastum humanæ gloriæ et concupiscentiæ, quam ingens hæc statua, ostentatione, mole et pretio metallorum repræsentabat.
Secundo, quia imperium Romanorum stabit ad finem mundi, scilicet usque ad Antichristum, qui illud destruet, ac mox ipse destruetur a Christo judice, qui evertens omnia regna terrena, inducet regnum beatum et gloriosum in cœlis, uti docet Daniel, cap. VII, 13. Ergo frustra Judæi exspectant Messiam, qui Romanorum imperium destruat, ac pro eo regnum hic terrenum et longævum instar Salomonis inducat: stabit enim, ut ait Daniel, Romanorum regnum usque ad finem mundi. Ergo Messias suum regnum triumphans et gloriosum non habebit in hoc mundo, sed in cœlo.
Nam, ut ait S. Gregorius, epist. 60: « Constantinus piissimus imperator rempublicam a perversis idolorum cultibus revocans, omnipotenti Domino Jesu Christo se subdidit, et cum subjectis populis tota ad Deum mente convertit. » Quocirca imperatores a Pontifice confirmantur, consecrantur et coronantur. Et S. Hieronymus ad Lætam: « Deposuit, inquit, pharetras Armenius, Hunni discunt psalterium, Scythiæ frigora fervent calore fidei. Getarum rutilus et flavus exercitus Ecclesiarum circumfert tentoria, » etc. Christus ergo nascens verius fuit Augustus, quam ipse Augustus Cæsar: auxit enim suos augusta gratia, salute, omnique bono. Ita Venerabilis Beda in illud Lucæ cap. I: « Exiit edictum a Cæsare Augusto, » ubi docet Augustum, quasi egentem et angustum, ab hominibus exegisse censum et tributum; Christum vero quasi divitem et augustum illud ei dedisse, eumque ac multo magis fideles suos ditasse. Quocirca Christo nato Augustus noluit amplius vocari imperii dominus, imo, ut multi tradunt, Christum sibi in visione ostensum in Capitolio adoravit: inde enim locus dictus videtur Ara cœli, qui etiamnum hoc nomine a multis colitur et visitur, insigni templo, quod Religiosi S. Francisci obtinent, illustris. Ita ex Suida, Cedreno et Nicephoro Baronius in Prolegom. Annal.
Versus 45: A Stone was Cut Out of the Mountain Without Hands
Hoc Christi regnum comparatur lapidi duro, quia Christus est petra supra quam fundata est Ecclesia, quæ est regnum ejus æternum; et quia Christus instar Davidis percussit Goliath, id est dæmonem, lapide, id est humilitate et duritie passionis et crucis suæ.
Nota: Lapis hic « abscissus est de monte, » id est de dæmone, aiebat Vigilantius, cui humana natura per peccata et vitia adhæserat; sed hanc ejus blasphemiam refutat S. Hieronymus, epist. 75. « De monte » ergo, id est de populo et Ecclesia Judaica, quæ inter gentes quasi mons eminebat, ait S. Augustinus, tract. IX in Joann. Vel potius « de monte, » id est de B. Virgine, quæ quasi mons habuit omnium virtutum et gratiarum sublimitatem. Ita idem Augustinus in concione ad catechum., et S. Hieronymus, Theodoretus, Lyranus et alii.
Nota secundo: Lapis hic « abscissus est sine manibus; » tum quia Christus, qua Deus, a Patre genitus est sine manibus creationis, ait S. Ambrosius, serm. 70. Tum potius, quia Christus, qua homo, a Spiritu Sancto formatus est in utero B. Virginis sine opera virili. Unde S. Hieronymus, epist. ad Eustochium de custodia virginit. cap. XXII, notat hic, uti et Cant. VI, manus sumi pro opere nuptiali. Sic et Irenæus, lib. III, cap. XXVIII, Justinus, Dialogo contra Tryphon., Epiphanius, serm. De Laudibus virginis, S. Augustinus, tract. IX in Joannem, Theodoretus, Rupertus et passim alii hic.
Porro Theodoretus solerter notat ortum supra naturam solere lapidis excisionem nominari: petra enim ex se naturaliter aliquid producere aut generare nequit. Hinc Isaia LI, 1, dicitur: « Attendite ad petram unde excisi estis, et ad cavernam laci de qua præcisi estis, » quod explicat, dum subdit: « Attendite ad Abraham patrem vestrum, et ad Saram quæ peperit vos. » Isaac enim et Hebræi ex sterili Sara prognati sunt supra naturam, perinde ac si de petra præcisi essent. Ita S. Hieronymus ibidem. Itaque in conceptu et nativitate lapis Christus sponte sua, nullisque intervenientibus manibus in mundum descendit, eodem modo in uterum Virginis illapsus, et ex eodem elapsus, ait Proclus Cyzicenus, homil. De Christi nativit. Simile dat ex Dioscoride, lib. V, cap. CXIV, et S. Epiphanio, lib. De 12 gemmis, Nicolaus Causinus, Parallel. Histor. lib. XI, cap. LIII: « Sicut, ait, sapphiri visceribus innascitur lapis sane pretiosus, et ipso qui genuit pretiosior, lucidus et splendens carbunculus: ita ex virginum gemma Maria natus est ille lapis angularis excisus de monte sine manibus, matre nobilior, et matri totius nobilitatis auctor. »
O Virgo insignis, mater pia, nobile semen, Quam Deus implevit totius orbis ope! In te habitans mundi lumen statione corusca, Floruit interius per tua membra Deus. Nunc vivax fulgor penetrans, et ad ima profundi, Orbem alit, astra regit, tartara luce replet.
Porro Gentiles hæc ad deorum suorum superstitiones transtulisse, docet S. Justinus, Contra Tryphon.: « Jam, inquit, quando Mithragyrtæ suum Mithram aiunt saxo progenitum, et speluncam vocant locum ubi discipulos initiant, nonne hic licet agnoscere saxum illud, quod Daniel dicit excisum sine manibus? nimirum his quoque oracula effingere conantibus. »
COMMINUIT TESTAM, ET FERRUM, ET ÆS, ET ARGENTUM, ET AURUM. — Lapis hic fuit conjectus in statuam, eamque comminuit et confregit, uti lapide solet statua dejici et confringi. Hoc symbolice significabat, quod regnum Christi spirituale everteret omnia regna mundi, omnesque gentes subderet Christo et Ecclesiæ.
Nota: Christi regnum alia omnia regna superat acto prærogativis, scilicet primo, duratione: quia stetit jam 1600 annos, et stabit in æternum. Secundo, amplitudine: quia omnes mundi plagas, etiam Indos et Sinas, sibi subjecit, aut subjiciet; hinc dicitur vers. 35: « Lapis factus est mons magnus, » id est Ecclesia magna; hæc enim est mons domus Dei, Isaiæ II, 1. Tertio, vi et efficacitate, qua non solum corporibus in resurrectione, sed etiam animis mentibusque hominum intime dominatur, atque ex obduratis, superbis, obscœnis, rebellibus, facit molles, humiles, castos, obsequentes. Quarto, fructu: quia eos qui se illi subjiciunt liberat a dæmone, peccatis et inferno, facitque eos filios Dei, et hæredes cœli.
Quinto, modo quo partum et acquisitum est: quia scilicet non armis, sed paupertate, humilitate, cruce, domandis cupiditatibus, patientia, martyriis, contemptu honorum, opum et voluptatum, atque amore rerum cœlestium, Christus monarcha, ejusque Apostoli et sequaces illud constituerunt et propagarunt. Sexto, excellentia sanctissimarum legum, quæ omnem castimoniam, innocentiam, sanctitatem et perfectionem præscribunt. Septimo, fine: quia sibi subditos facit et creat reges in cœlo. Octavo, quia regem habet ipsum Christum Deum ac Dominum omnium. Ita Pererius.
Versus 46: THEN KING NEBUCHADNEZZAR FELL ON HIS FACE.
Agnovit enim ex somnio Danielem non fingere, sed vere apteque illud interpretari. Cum enim Daniel somnium quod ipse oblitus erat ei refricavit, mox ipse ejus recordatus est, sibique dixit: Vere hoc somniavi, vere hoc fuit somnium meum. Unde ex eo prudenter collegit: Si Daniel tangit ipsum somnium, tanget et ejus significationem; neutrum enim naturaliter, sed sola Dei revelatione sciri potest. Deus ergo qui revelavit Danieli meum somnium, eidem quoque revelabit somnii interpretationem. Ad hoc enim somnium ipsum ei revelavit, ut scilicet per hoc futura quæ significat, cognoscerem: alioqui enim frustra somnium ipsum revelasset.
Danielem adoravit — adoratione, id est veneratione quæ viris magnis et sanctis exhibetur, qua Abraham adoravit filios Heth, Genes. XXIII, 7. Ita Vasquez et alii. Secundo et verius, adoravit proprie: hoc enim significat Chaldæum סגד segid; unde בית סגדתא bet sigdeta, vocatur domus orationis, id est templum in quo adoratur Deus. Id mox clarius patebit.
ET HOSTIAS, ET INCENSUM PRÆCEPIT UT SACRIFICARENT EI. — Nota: Sacrificium Sanctis, imo Christi humanitati offerre non licet, sed soli Deo: sacrificium enim est protestatio numinis, et divinitatis ejus, cui offertur. Ita S. Augustinus, lib. X Contra Faustum, cap. XXI.
Quæres, quomodo ergo Nabuchodonosor jussit Danieli offerri sacrificium? Respondet primo S. Hieronymus regem hoc sacrificio non tam Danielem, quam in Daniele Deum venerari et colere voluisse; unde ait: « Vere Deus vester Deus deorum est. » Sic Alexander adoravit Jaddo pontificem, id est Deum cujus pontifex erat Jaddo. Secundo, idem Hieronymus respondet regem hujus prophetiæ magnitudine perturbatum et attonitum, id ex stupore inconsiderate jussisse. Tertio, Gabriel Vasquez, lib. I De Ador. disp. 6, cap. III, cui favet Cardinalis Bellarminus, respondet pro hostias hebraice esse מנחה mincha, id est oblationes (ut vertunt Syrus et Arabicus) et munera, scilicet odorum et suffituum. Hæc enim etiam Sanctis, imo imaginibus, offerri possunt, ut definit Synodus VII, act. VII. Unde et Septuaginta pro mincha vertunt θυσίαν, id est munera, ut vertit Græcus Scholiastes, puta thus, ut explicat Theodoretus, καὶ εὐωδίας, id est, et suaves odores.
Non ergo victimas carneas, sed thus et suffitus jussit rex adoleri Danieli, uti eadem Sanctis, imo regibus adolentur. Verum hæc nunquam a principibus usurpata videntur, nisi cum insanientes adversus numen divinos honores affectaverunt, uti recte observavit noster Pineda, lib. De Rebus Salomon. cap. XIII, § 9.
Quarto, verius videtur regem proprie adorasse Danielem, et jussisse veras victimas sacrificari illi, tanquam Prophetæ divino, habenti in se numen et spiritum Dei. Sic enim Gentiles suos reges, et homines sapientia aut virtute excellentes, quasi deorum filios adorabant, et sacrificiis colebant. Audi Lycaonios, Actor. XIV, 10, de Paulo et Barnaba loquentes: « Dii similes facti hominibus descenderunt ad nos, etc., sacerdos quoque Jovis tauros et coronas afferens, cum populis volebat sacrificare. » Quin et Plato præter unum Deum summum posuit alios minores deos pariter adorandos: et sic adorari voluit ipse Nabuchodonosor in statua quam erexit, cap. III, 5. Sic ergo proprie rex adoravit Danielem, quasi hominem, imo deum aliquem, de cœlo lapsum: præsertim, quia ipsimet ejus sapientes ei dixerant, vers. 11, non esse hominem qui somnium hoc regi enarrare posset, « exceptis diis quorum non est cum hominibus conversatio. » Daniel autem illud regi enarravit; ergo ex eorum sententia, quasi unus e diis haberi et coli debebat. Hunc sensum exigere videtur primo, vox hostia, quæ victimas proprie dictas significat; secundo, vox sacrificarent, et Chaldæus לנסכה lenassecha, id est libarent; tertio, vox adoravit, nam Chaldaice est segid, ut dixi; quarto, vox Chaldaica ניחוחין nichochin, quæ non significat quoslibet odores et suffitus, sed sacros et religiosos, puta incensum et thymiama. Ad verbum enim, nichochin significat placamina, scilicet sacrificia et thurificationem quibus placatur Deus: radix enim Hebraica et Chaldaica נוח noach, in Qal significat quiescere, et in Hiphil, sedare, placare, propitiare.
Denique licet Hebraice mincha subinde quodlibet donum aut munus significet, tamen quando jungitur cum incenso et sacrificio, ut hic fit, non nisi victimam significat. Nec aliud voluerunt Septuaginta; ipsi enim retinuerunt Hebræam vocem mincha, sed molliendo pro mincha posuerunt manna. Sic enim gutturalem chet solent emollire, eamque in e, vel in a convertere, ut pro pesach vertunt phase, pro Corach Core, pro Tharach Thare, etc.; manna ergo est idem quod mincha, scilicet hostia et victima. Id ita esse patet ex Baruch I, 10, ubi dicitur: « Emite holocautomata, et thus, et facite manna, et afferte pro peccato ad aram Domini Dei nostri. » Ubi certum est manna esse idem quod mincha, et significare hostiam proprie dictam, puta sacrificium.
Dices: Ergo idololatriam admisit hic rex, eique consensit Daniel: tacuit enim, et permisit eam sibi impendi. Objecit hoc olim Danieli Porphyrius, cui respondet hic S. Hieronymus. Porphyrium sequitur Calvinus, dum ait Danielem aulicis moribus fuisse corruptum. Ita Aristarchus ille philolœdorus. Sed apage blaspheme, qui ex Propheta sanctissimo et sapientissimo facis Luciferum, Dei æmulum, et divini honoris cupidum.
Dico ergo Danielem nullo modo consensisse, sed omni modo institisse et impedivisse exsecutionem mandati regii, ut restiterunt Paulus et Barnabas Actor. XIV. Etsi Scriptura idipsum, uti et alia multa, hic taceat: satis tamen illud insinuat eo ipso, quo mandatum hoc exsecutioni datum esse, et Chaldæos reipsa sacrificasse Danieli, non commemorat; præsertim cum mox subdat Danielem a rege alio honore fuisse affectum, scilicet toti Babyloniæ fuisse præpositum. Ita Lyranus, Dionysius Carthusianus, Maldonatus et alii.
49. Super opera — super negotia, q. d. Præfecit eos administrationi et regimini Babyloniæ. DANIEL ERAT IN FORIBUS REGIS. — Græce est, Daniel erat in atrio regis, id est Daniel erat in aula princeps regi proximus et intimus; ita ut nemo sine ejus auctoritate ad regem ingrederetur. Ita S. Hieronymus.
Aliter Vatablus: Daniel, inquit, in porta regis sedit, ut redderet jus, id est fuit judex. Judices enim olim sedebant in portis urbium quasi in loco publico et omnibus obvio. Sed prior sensus est verior. In Daniele ergo verum est illud Aristidis tom. III, orat. 1 Platonica: « Maxima quæque in paucissimos cadunt. » Et: « Maximum reipublicæ commodum in proventu virorum bonorum consistit. »