Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Nabuchodonosor erigit statuam, in eaque adorari vult: recusant id, vers. 8, tres pueri, Sidrach, Misach et Abdenago: unde, vers. 19, jubet rex eos mitti in fornacem ardentem: ibi, vers. 24, orant Deum. Deus, vers. 49, mittit angelum qui eos servat illæsos: hinc, vers. 51, canunt Deo canticum, unde, vers. 91, rex celebrat hoc miraculum Dei, ejusque potentiam et in suos providentiam.
Textus Vulgatae: Daniel 3:1-100
1. Nabuchodonosor rex fecit statuam auream, altitudine cubitorum sexaginta, latitudine cubitorum sex, et statuit eam in campo Dura provinciæ Babylonis. 2. Itaque Nabuchodonosor rex misit ad congregandos satrapas, magistratus, et judices, duces, et tyrannos, et præfectos, omnesque principes regionum, ut convenirent ad dedicationem statuæ, quam erexerat Nabuchodonosor rex. 3. Tunc congregati sunt satrapæ, magistratus, et judices, duces, et tyranni, et optimates, qui erant in potestatibus constituti, et universi principes regionum, ut convenirent ad dedicationem statuæ, quam erexerat Nabuchodonosor rex: stabant autem in conspectu statuæ, quam posuerat Nabuchodonosor rex: 4. et præco clamabat valenter: Vobis dicitur populis, tribubus, et linguis: 5. In hora, qua audieritis sonitum tubæ, et fistulæ, et citharæ, sambucæ, et psalterii, et symphoniæ, et universi generis musicorum, cadentes adorate statuam auream, quam constituit Nabuchodonosor rex. 6. Si quis autem non prostratus adoraverit, eadem hora mittetur in fornacem ignis ardentis. 7. Post hæc igitur statim ut audierunt omnes populi sonitum tubæ, fistulæ, et citharæ, sambucæ, et psalterii, et symphoniæ, et omnis generis musicorum: cadentes omnes populi, tribus, et linguæ adoraverunt statuam auream, quam constituerat Nabuchodonosor rex. 8. Statimque in ipso tempore accedentes viri Chaldæi accusaverunt Judæos: 9. dixeruntque Nabuchodonosor regi: Rex, in æternum vive: 10. tu, rex, posuisti decretum, ut omnis homo, qui audierit sonitum tubæ, fistulæ, et citharæ, sambucæ, et psalterii, et symphoniæ, et universi generis musicorum, prosternat se, et adoret statuam auream: 11. si quis autem non procidens adoraverit, mittatur in fornacem ignis ardentis. 12. Sunt ergo viri Judæi, quos constituisti super opera regionis Babylonis, Sidrach, Misach et Abdenago: viri isti contempserunt, rex, decretum tuum: deos tuos non colunt, et statuam auream, quam erexisti, non adorant. 13. Tunc Nabuchodonosor in furore et in ira præcepit ut adducerentur Sidrach, Misach et Abdenago: qui confestim adducti sunt in conspectu regis. 14. Pronuntiansque Nabuchodonosor rex, ait eis: Verene, Sidrach, Misach et Abdenago, deos meos non colitis, et statuam auream, quam constitui, non adoratis? 15. Nunc ergo si estis parati, quacumque hora audieritis sonitum tubæ, fistulæ, citharæ, sambucæ, et psalterii, et symphoniæ, omnisque generis musicorum, prosternite vos, et adorate statuam quam feci: quod si non adoraveritis, eadem hora mittemini in fornacem ignis ardentis: et quis est Deus, qui eripiet vos de manu mea? 16. Respondentes Sidrach, Misach et Abdenago, dixerunt regi Nabuchodonosor: Non oportet nos de hac re respondere tibi. 17. Ecce enim Deus noster, quem colimus, potest eripere nos de camino ignis ardentis, et de manibus tuis, o rex, liberare. 18. Quod si noluerit, notum sit tibi, rex, quia deos tuos non colimus, et statuam auream, quam erexisti, non adoramus. 19. Tunc Nabuchodonosor repletus est furore: et aspectus faciei illius immutatus est super Sidrach, Misach et Abdenago, et præcepit ut succenderetur fornax septuplum quam succendi consueverat. 20. Et viris fortissimis de exercitu suo jussit, ut ligatis pedibus Sidrach, Misach et Abdenago, mitterent eos in fornacem ignis ardentis. 21. Et confestim viri illi vincti cum braccis suis, et tiaris, et
ginta pro mincha vertunt δῶρα, id est munera, ut vertit Græcus Scholiastes, puta thus, ut explicat Theodoretus, καὶ εὐωδίας, id est, et suaves odores. Non ergo victimas carneas, sed thus et suffitus jussit rex adoleri Danieli, uti eadem Sanctis, imo regibus adolentur. Verum hæc nunquam a principibus usurpata videntur, nisi cum insanientes adversus numen divinos honores affectaverunt, uti recte observavit noster Pineda, lib. De Rebus Salomon, cap. xiii, § 9.
Quarto, verius videtur regem proprie adorasse Danielem, et jussisse veras victimas sacrificari illi, tanquam Prophetæ divino, habenti in se numen et spiritum Dei. Sic enim Gentiles suos reges, et homines sapientia aut virtute excellentes, quasi deorum filios adorabant, et sacrificiis colebant. Audi Lycaonios, Actor. xiv, 10, de Paulo et Barnaba loquentes: « Dii similes facti hominibus descenderunt ad nos, etc., sacerdos quoque Jovis tauros et coronas afferens, cum populis volebat sacrificare. » Quin et Plato præter unum Deum summum posuit alios minores deos pariter adorandos: et sic adorari voluit ipse Nabuchodonosor in statua quam erexit, cap. III, 5. Sic ergo proprie rex adoravit Danielem, quasi hominem, imo deum aliquem, de cœlo lapsum: præsertim, quia ipsimet ejus sapientes ei dixerant, vers. 11, non esse hominem qui somnium hoc regi enarrare posset, « exceptis diis quorum non est cum hominibus conversatio. » Daniel autem illud regi enarravit; ergo ex eorum sententia, quasi unus e diis haberi et coli debebat. Hunc sensum exigere videtur primo, vox hostia, quæ victimas proprie dictas significat; secundo, vox sacrificarent, et Chaldæus lenassecha, id est libarent; tertio, vox adoravit, nam Chaldaice est segid, ut dixi; quarto, vox Chaldaica nichochin, quæ non significat quoslibet odores et suffitus, sed sacros et religiosos, puta incensum et thymiama. Ad verbum enim, nichochin significat placamina, scilicet sacrificia et thurificationem quibus placatur Deus: radix enim Hebraica et Chaldaica noach, in Qal significat quiescere, et in Hiphil, sedare, placare, propitiare.
Denique licet Hebraice mincha, subinde quodlibet donum aut munus significet, tamen quando jungitur cum incenso et sacrificio, ut hic fit, non nisi victimam significat. Nec aliud voluerunt Septuaginta; ipsi enim retinuerunt Hebræam vocem mincha, sed molliendo pro mincha posuerunt manna. Sic enim gutturalem chet solent emollire, eamque in e, vel in a convertere, ut pro pesach vertunt phase, pro Corach Core, pro Tharach Thare etc.; manna ergo est idem quod mincha, scilicet hostia et victima. Id ita esse patet ex Baruch I, 10, ubi dicitur: « Emite holocautomata, et thus, et facite manna, et afferte pro peccato ad aram Domini Dei nostri. » Ubi certum est manna esse idem quod mincha, et significare hostiam proprie dictam, puta sacrificium.
Versus 1: He Made a Golden Statue
Dices: Ergo idololatriam admisit hic rex, eique consensit Daniel: tacuit enim, et permisit eam sibi impendi. Objecit hoc olim Danieli Porphyrius, cui respondet hic S. Hieronymus. Porphyrium sequitur Calvinus, dum ait Danielem aulicis moribus fuisse corruptum. Ita Aristarchus ille philolædorus. Sed apage blaspheme, qui ex Propheta sanctissimo et sapientissimo facis Luciferum, Dei æmulum, et divini honoris cupidum.
Dico ergo Danielem nullo modo consensisse, sed omni modo institisse et impedivisse exsecutionem mandati regii, ut restiterunt Paulus et Barnabas Actor. xiv. Etsi Scriptura idipsum, uti et alia multa, hic taceat: satis tamen illud inquit eo ipso, quo mandatum hoc exsecutioni datum esse, et Chaldæos reipsa sacrificasse Danieli, non commemorat; præsertim cum mox subdat Danielem a rege alio honore fuisse affectum, scilicet toti Babyloniæ fuisse præpositum. Ita Lyranus, Dionysius Carthusianus, Maldonatus et alii.
49. Super opera — super negotia, q. d. Præfecit eos administrationi et regimini Babyloniæ. DANIEL ERAT IN FORIBUS REGIS. — Græce est, Daniel erat in atrio regis, id est Daniel erat in aula princeps regi proximus et intimus; ita ut nemo sine ejus auctoritate ad regem ingrederetur. Ita S. Hieronymus. Aliter Vatablus: Daniel, inquit, in porta regis sedit, ut redderet jus, id est fuit judex. Judices enim olim sedebant in portis urbium quasi in loco publico et omnibus obvio. Sed prior sensus est verior. In Daniele ergo verum est illud Aristidis tom. III, orat. 1 Platonica: « Maxima quæque in paucissimos cadunt. » Et: « Maximum reipublicæ commodum in proventu virorum bonorum consistit. »
Nabuchodonosor erigit statuam, in eaque adorari vult: recusant id, vers. 8, tres pueri, Sidrach, Misach et Abdenago: unde, vers. 19, jubet rex eos mitti in fornacem ardentem: ibi, vers. 24, orant Deum. Deus, vers. 49, mittit angelum qui eos servat illæsos: hinc, vers. 51, canunt Deo canticum, unde, vers. 91, rex celebrat hoc miraculum Dei, ejusque potentiam et in suos providentiam.
1. Nabuchodonosor rex fecit statuam auream, altitudine cubitorum sexaginta, latitudine cubitorum sex, et statuit eam in campo Dura provinciæ Babylonis. 2. Itaque Nabuchodonosor rex misit ad congregandos satrapas, magistratus, et judices, duces, et tyrannos, et præfectos, omnesque principes regionum, ut convenirent ad dedicationem statuæ, quam erexerat Nabuchodonosor rex. 3. Tunc congregati sunt satrapæ, magistratus, et judices, duces, et tyranni, et optimates, qui erant in potestatibus constituti, et universi principes regionum, ut convenirent ad dedicationem statuæ, quam erexerat Nabuchodonosor rex: stabant autem in conspectu statuæ, quam posuerat Nabuchodonosor rex: 4. et præco clamabat valenter: Vobis dicitur populis, tribubus, et linguis: 5. In hora, qua audieritis sonitum tubæ, et fistulæ, et citharæ, sambucæ, et psalterii, et symphoniæ, et universi generis musicorum, cadentes adorate statuam auream, quam constituit Nabuchodonosor rex. 6. Si quis autem non prostratus adoraverit, eadem hora mittetur in fornacem ignis ardentis. 7. Post hæc igitur statim ut audierunt omnes populi sonitum tubæ, fistulæ, et citharæ, sambucæ, et psalterii, et symphoniæ, et omnis generis musicorum: cadentes omnes populi, tribus, et linguæ adoraverunt statuam auream, quam constituerat Nabuchodonosor rex. 8. Statimque in ipso tempore accedentes viri Chaldæi accusaverunt Judæos: 9. dixeruntque Nabuchodonosor regi: Rex, in æternum vive: 10. tu, rex, posuisti decretum, ut omnis homo, qui audierit sonitum tubæ, fistulæ, et citharæ, sambucæ, et psalterii, et symphoniæ, et universi generis musicorum, prosternat se, et adoret statuam auream: 11. si quis autem non procidens adoraverit, mittatur in fornacem ignis ardentis. 12. Sunt ergo viri Judæi, quos constituisti super opera regionis Babylonis, Sidrach, Misach et Abdenago: viri isti contempserunt, rex, decretum tuum: deos tuos non colunt, et statuam auream, quam erexisti, non adorant. 13. Tunc Nabuchodonosor in furore et in ira præcepit ut adducerentur Sidrach, Misach et Abdenago: qui confestim adducti sunt in conspectu regis. 14. Pronuntiansque Nabuchodonosor rex, ait eis: Verene, Sidrach, Misach et Abdenago, deos meos non colitis, et statuam auream, quam constitui, non adoratis? 15. Nunc ergo si estis parati, quacumque hora audieritis sonitum tubæ, fistulæ, citharæ, sambucæ, et psalterii, et symphoniæ, omnisque generis musicorum, prosternite vos, et adorate statuam quam feci: quod si non adoraveritis, eadem hora mittemini in fornacem ignis ardentis: et quis est Deus, qui eripiet vos de manu mea? 16. Respondentes Sidrach, Misach et Abdenago, dixerunt regi Nabuchodonosor: Non oportet nos de hac re respondere tibi. 17. Ecce enim Deus noster, quem colimus, potest eripere nos de camino ignis ardentis, et de manibus tuis, o rex! liberare. 18. Quod si noluerit, notum sit tibi, rex, quia deos tuos non colimus, et statuam auream, quam erexisti, non adoramus. 19. Tunc Nabuchodonosor repletus est furore: et aspectus faciei illius immutatus est super Sidrach, Misach et Abdenago, et præcepit ut succenderetur fornax septuplum quam succendi consueverat. 20. Et viris fortissimis de exercitu suo jussit, ut ligatis pedibus Sidrach, Misach et Abdenago, mitterent eos in fornacem ignis ardentis. 21. Et confestim viri illi vincti cum braccis suis, et tiaris, et calceamentis, et vestibus, missi sunt in medium fornacis ignis ardentis;
22. nam jussio regis urgebat: fornax autem succensa erat nimis. Porro viros illos, qui miserant Sidrach, Misach et Abdenago, interfecit flamma ignis. 23. Viri autem hi tres, id est Sidrach, Misach et Abdenago, ceciderunt in medio camino ignis ardentis, colligati. 24. Et ambulabant in medio flammæ laudantes Deum, et benedicentes Domino. 25. Stans autem Azarias oravit sic, aperiensque os suum in medio ignis, ait: 26. Benedictus es, Domine Deus patrum nostrorum, et laudabile et gloriosum nomen tuum in sæcula: 27. quia justus es in omnibus, quæ fecisti nobis, et universa opera tua vera, et viæ tuæ rectæ, et omnia judicia tua vera. 28. Judicia enim vera fecisti, juxta omnia quæ induxisti super nos, et super civitatem sanctam patrum nostrorum Jerusalem: quia in veritate, et in judicio, induxisti omnia hæc propter peccata nostra. 29. Peccavimus enim, et inique egimus recedentes a te: et deliquimus in omnibus: 30. et præcepta tua non audivimus, nec observavimus, nec fecimus sicut præceperas nobis ut bene nobis esset. 31. Omnia ergo, quæ induxisti super nos, et universa, quæ fecisti nobis, in vero judicio fecisti: 32. et tradidisti nos in manibus inimicorum nostrorum iniquorum, et pessimorum, prævaricatorumque, et regi injusto, et pessimo ultra omnem terram. 33. Et nunc non possumus aperire os: confusio et opprobrium facti sumus servis tuis, et his qui colunt te. 34. Ne, quæsumus, tradas nos in perpetuum propter nomen tuum, et ne dissipes testamentum tuum: 35. neque auferas misericordiam tuam a nobis, propter Abraham dilectum tuum, et Isaac servum tuum, et Israel sanctum tuum: 36. quibus locutus es pollicens quod multiplicares semen eorum sicut stellas cœli, et sicut arenam, quæ est in littore maris: 37. quia, Domine, imminuti sumus plus quam omnes gentes, sumusque humiles in universa terra hodie propter peccata nostra. 38. Et non est in tempore hoc princeps, et dux, et propheta, neque holocaustum, neque sacrificium, neque oblatio, neque incensum, neque locus primitiarum coram te, 39. ut possimus invenire misericordiam tuam; sed in animo contrito, et spiritu humilitatis suscipiamur. 40. Sicut in holocausto arietum et taurorum, et sicut in millibus agnorum pinguium: sic fiat sacrificium nostrum in conspectu tuo hodie, ut placeat tibi: quoniam non est confusio confidentibus in te. 41. Et nunc sequimur te in toto corde, et timemus te, et quærimus faciem tuam. 42. Ne confundas nos: sed fac nobiscum juxta mansuetudinem tuam, et secundum multitudinem misericordiæ tuæ. 43. Et erue nos in mirabilibus tuis, et da gloriam nomini tuo, Domine: 44. et confundantur omnes, qui ostendunt servis tuis mala, confundantur in omni potentia tua, et robur eorum conteratur: 45. et sciant quia tu es Dominus Deus solus, et gloriosus super orbem terrarum. 46. Et non cessabant qui miserant eos ministri regis succendere fornacem, naphtha, et stuppa, et pice, et malleolis; 47. et effundebatur flamma super fornacem cubitis quadraginta novem: 48. et erupit, et incendit quos reperit juxta fornacem de Chaldæis. 49. Angelus autem Domini descendit cum Azaria, et sociis ejus in fornacem: et excussit flammam ignis de fornace, 50. et fecit medium fornacis quasi ventum roris flantem, et non tetigit eos omnino ignis, neque contristavit, nec quidquam molestiæ intulit. 51. Tunc hi tres quasi ex uno ore laudabant, et glorificabant, et benedicebant Deum in fornace, dicentes: 52. Benedictus es, Domine Deus patrum nostrorum: et laudabilis, et gloriosus, et superexaltatus in sæcula: et benedictum nomen gloriæ tuæ sanctum: et laudabile, et superexaltatum in omnibus sæculis. 53. Benedictus es in templo sancto gloriæ tuæ: et superlaudabilis, et supergloriosus in sæcula. 54. Benedictus es in throno regni tui: et superlaudabilis, et superexaltatus in sæcula. 55. Benedictus es qui intueris abyssos, et sedes super Cherubim: et laudabilis, et superexaltatus in sæcula. 56. Benedictus es in firmamento cœli: et laudabilis, et gloriosus in sæcula. 57. Benedicite, omnia opera Domini, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 58. Benedicite, Angeli Domini, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 59. Benedicite, cœli, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula.
Versus 2: To Gather the Satraps
60. Benedicite, aquæ omnes, quæ super cœlos sunt, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 61. Benedicite, omnes virtutes Domini, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 62. Benedicite, sol et luna, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 63. Benedicite, stellæ cœli, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 64. Benedicite, omnis imber et ros, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 65. Benedicite, omnes spiritus Dei, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 66. Benedicite, ignis et æstus, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 67. Benedicite, frigus et æstus, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 68. Benedicite, rores et pruina, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 69. Benedicite, gelu et frigus, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 70. Benedicite, glacies et nives, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 71. Benedicite, noctes et dies, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 72. Benedicite, lux et tenebræ, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 73. Benedicite, fulgura et nubes, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 74. Benedicat terra Dominum: laudet et superexaltet eum in sæcula. 75. Benedicite, montes et colles, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 76. Benedicite, universa germinantia in terra, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 77. Benedicite, fontes, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 78. Benedicite, maria et flumina, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 79. Benedicite, cete, et omnia quæ moventur in aquis, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 80. Benedicite, omnes volucres cœli, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 81. Benedicite, omnes bestiæ et pecora, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 82. Benedicite, filii hominum, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 83. Benedicat Israel Dominum: laudet et superexaltet eum in sæcula. 84. Benedicite, sacerdotes Domini, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 85. Benedicite, servi Domini, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 86. Benedicite, spiritus et animæ justorum, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 87. Benedicite, sancti et humiles corde, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. 88. Benedicite, Anania, Azaria, Misael, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. Quia eruit nos de inferno, et salvos fecit de manu mortis, et liberavit nos de medio ardentis flammæ, et de medio ignis eruit nos. 89. Confitemini Domino, quoniam bonus: quoniam in sæculum misericordia ejus. 90. Benedicite, omnes religiosi, Domino Deo deorum: laudate et confitemini ei quia in omnia sæcula misericordia ejus. 91. Tunc Nabuchodonosor rex obstupuit, et surrexit propere, et ait optimatibus suis: Nonne tres viros misimus in medium ignis compeditos? Qui respondentes regi, dixerunt: Vere, rex. 92. Respondit, et ait: Ecce ego video quatuor viros solutos, et ambulantes in medio ignis, et nihil corruptionis in eis est, et species quarti similis filio Dei. 93. Tunc accessit Nabuchodonosor ad ostium fornacis ignis ardentis, et ait: Sidrach, Misach et Abdenago, servi Dei excelsi, egredimini, et venite. Statimque egressi sunt Sidrach, Misach et Abdenago de medio ignis. 94. Et congregati satrapæ, et magistratus, et judices, et potentes regis contemplabantur viros illos, quoniam nihil potestatis habuisset ignis in corporibus eorum, et capillus capitis eorum non esset adustus, et saraballa eorum non fuissent immutata, et odor ignis non transisset per eos.
95. Et erumpens Nabuchodonosor, ait: Benedictus Deus eorum, Sidrach videlicet, Misach et Abdenago, qui misit angelum suum, et eruit servos suos, qui crediderunt in eum: et verbum regis immutaverunt, et tradiderunt corpora sua ne servirent, et ne adorarent omnem deum, excepto Deo suo. 96. A me ergo positum est hoc decretum, ut omnis populus, tribus, et lingua, quæcumque locuta fuerit blasphemiam contra Deum Sidrach, Misach et Abdenago, dispereat, et domus ejus vastetur: neque enim est alius Deus qui possit ita salvare. 97. Tunc rex promovit Sidrach, Misach et Abdenago in provincia Babylonis. 98. Nabuchodonosor Rex, omnibus populis, gentibus, et linguis, qui habitant in universa terra, pax vobis multiplicetur. 99. Signa, et mirabilia fecit apud me Deus excelsus. Placuit ergo mihi prædicare 100. signa ejus, quia magna sunt; et mirabilia ejus, quia fortia: et regnum ejus regnum sempiternum, et potestas ejus in generationem et generationem.
Versus 8: And Immediately
1. Fecit statuam auream. — Quo anno? Respondeo, paulo post somnium cap. præced., puta anno regni sui 37, qui fuit annus mundi 3379. Id patet ex eo quod jam Sidrach, Misach et Abdenago erant ab eo præfecti Babyloniæ, ut dicitur vers. 12; hoc autem factum est post explicationem somnii a Daniele factam, anno eodem 37, ut patet cap. præced. vers. 48. Quod vero ulterius in annum regis 38, vel 39, hæc rejici non possint, patet ex eo quod tunc rex ejectus regno cum bestiis habitabat, ut dicetur cap. sequenti, vers. 2.
Versus 12: Shadrach, Meshach, and Abednego Despised
Ubi nota inconstans et volubile superbi regis ingenium: « Velox oblivio est veritatis, inquit S. Hieronymus, et qui dudum servum Dei quasi Deum adoraverat, nunc statuam sibi fieri jubeat, ut ipse quasi Deus in statua adoretur. » Hinc patet statuam hanc non fuisse Belis, vel aliorum deorum Babyloniorum, sed ipsius Nabuchodonosoris. Idem confirmatur primo, ex versu 14, ubi ait rex: « Deos meos non colitis, et statuam auream quam constitui, non adoratis: » ergo dii regis inter quos erat Bel, alii erant ab hac statua: hæc enim nova fuit et recens, cum statua Belis esset antiquissima. Secundo, ex Isaiæ cap. xiv, 13, ubi Isaias describens superbiam regis Babylonis, quasi alterius Luciferi, ait eum se Deum facere voluisse. « Dicebas, inquit: In cœlum conscendam, etc. similis ero Altissimo. » Tertio, quia ob hanc superbiam Nabuchodonosor summe a Deo est humiliatus, ut qui voluerat esse deus, fieret bestia, ut patebit cap. sequenti. Ita S. Hieronymus hic, licet ipse in cap. I Habacuc, contrarium doceat. Verum ibi, ut solet, non suam, sed aliorum refert sententiam. Ita et Pererius, Maldonatus, Pintus et Theodoretus, qui addit regem hanc statuam sibi erexisse, ex eo quod in statua quam viderat cap. II, Daniel ei dixerat: « Tu es caput aureum. » Inde enim intumuit, ut similem sibi statuam erigeret, in eaque adorari vellet. Simili modo Alexander Magnus, Augustus Cæsar, Caligula, Antiochus Epiphanes, rex Tyri, ut patet Ezech. xxviii, 2, et alter Nabuchodonosor, qui misit Holofernem, Judith vi, 2, tanquam dii coli voluerunt, etiam dum adhuc viverent.
Versus 15: The Sound of the Sambuca
Verisimiliter conjicit Maldonatus hanc statuam erexisse regem suggestu Chaldæorum, qui invidebant præfecturam Babylonis tribus Judæis, puta Sidrach, Misach et Abdenago; ideoque ut eos regi invisos facerent, et gradu dejicerent, suggessisse ei hanc statuam, quam scirent eos neutiquam adoraturos; itaque regem in eos exarsurum, uti et contigit. Simili enim modo Medi, cap. vi, 13, Danieli tetenderunt insidias apud Darium regem. Additque Maldonatus eos in odium Danielis, ejusque statuæ cap. II, hanc ei contrariam statuam regi suasisse, ut per eam, illa quæ prædixerat Daniel de Persis Babylonem eversuris refutarent et everterent; ideoque eam non ex quatuor metallis, sed ex puro auro fabricari jussisse, ut significarent regem, cujus hæc erat statua, non tantum esse caput aureum, uti dixerat Daniel; sed et toto corpore esse aureum, solumque fore perennem orbis monarcham. Ad hæc, Chaldæos murmurasse contra regem, quod Danieli Judæo omnia crederet, ita ut videretur factus esse Judæus, uti fecerunt cap. xiv, 17. Regem ergo levem et mobilem, ut hoc murmur compesceret, utque suspicionem judaismi a se amoveret, atque ut Chaldeos sibi conciliaret, hanc statuam sibi erigi jussisse, ut non Deum Judæorum colere, sed ipse ut deus coli velle videretur.
Hæc conjectura non caret veri specie, cui favet et Theodoretus, dum ait regem voluisse facere statuam præstantiorem ea, quam ipse viderat in somno, et magnitudine, et nobilitate materiæ. Symbolice, statua hæc est hæresis, quam hæretici auro, id est eloquentia et testimoniis S. Scripturæ exornant, inquit S. Hieronymus. Rursum est mundana felicitas et pompa, inquit Irenæus, lib. V, in fine: hæc enim habet aurum divitiarum, atque altitudinem honorum et potentiæ, sed fallacem et mendacem. Denique tres hi pueri fuerunt primitiæ martyrum, ac typus martyrum quos Nero flammis in circo, aliique tyranni iisdem vel aliis tormentis occiderunt. Neronis enim, qui primus persecutionem contra christianos movit, figura fuit Nabuchodonosor: sicut Romæ ethnicæ, et sanguine martyrum cruentæ figura fuit Babylon, ut patet Apoc. cap. xvii et xviii. Ita Rupertus in Daniel. cap. VII.
Versus 16: It is not Necessary for us to Answer You Concerning This Matter
AUREAM. — Statua hæc cava erat, non solida, alioqui immensi fuisset pretii; erat enim sexaginta cubitorum.
ALTITUDINE CUBITORUM SEXAGINTA. — Ergo facies hujus statuæ longa erat sex cubitos, nasus duos cubitos, pectus decem cubitos, pedes decem cubitos, manus sex cubitos; nam hæc est proportio partium in corpore et statura humana, ut facies sit ejus pars decima, nasus trigesima, pectus sexta, pes sexta, manus decima. Ita ex Vitruvio et Cardano Pererius. Quanquam ministri regis vel ex ignorantia, vel ex avaritia, vel alia de causa, non videntur in hac statua exactam proportionum symmetriam observasse: juxta illam enim longitudo sexaginta cubitorum exigebat decem cubitos latitudinis: hæc enim est sexta pars longitudinis: non sex duntaxat, uti habebat statua. Unde dices tropologice, mundum et mundanos magis spectare celsa, quam solida; ut enim suam pompam ostentent, alta quærunt, sed justis fundamentis destituta, quæ proinde cito corruunt et evanescunt.
2. AD CONGREGANDOS SATRAPAS. — Suggesserunt hoc regi Chaldæi, tum ut major esset dedicationis solemnitas, tum ut ad eam venire cogerentur Sidrach, Misach et Abdenago (utpote satrapæ regni) in quos hæc faba cudebatur. Unde et propter eosdem, pænam ignis statuam adorare recusantibus constitui, et per præconem promulgari, curaverunt: nam Babylonios, utpote in idola proclives, hac pæna cogere non erat opus. Ex hoc tamen facto et mandato Nabuchodonosoris derivatum videtur, quod scribit Philostratus; lib. I de Vita Apollonii, cap. xix, nimirum in Babylone fuisse morem, ut satrapa portæ urbis præsidens neminem in urbem ingredi permitteret, nisi prius regis statuam adorasset. Porro satrapa vox est Persica, quæ latine præfectum significat, sicut satrapia præfecturam. Quare ridiculum est, et illatino illi sæculo condonandum, quod ait Lyranus: « Satrapa dicitur quod sat rapiat. » Præfecti enim avari solent esse rapaces.
ET TYRANNOS, — ærarii præfectos, qui tributa exigebant. Unde Vatablus, Arias et alii vertunt, quæstores. Vere S. Hieronymus: « Principes, ait, congregantur ad adorandam statuam, ut per principes seducantur et gentes. Qui enim divites sunt et potentes, dum timent carere divitiis et potentia, facilius supplantantur: seductis autem magistratibus, subditi populi majorum exemplo pereunt. » Quis enim e plebe statuam non adoret, quam a suo principe adorari videt? Quam multi hodie auream opum et honorum statuam, quasi idolum colunt!
8. STATIMQUE. — To statim confirmat suspicionem jam dictam, scilicet hæc omnia conflata esse a Chaldæis in odium trium puerorum, quos rex præfecerat Babyloniæ; hocque ipsi refricant regi, vers. 12, dum aiunt: « Sunt viri Judæi, quos constituisti super opera regionis Babylonis, » q. d. Judæos præfecisti Babyloniæ, eosque in hac re nobis popularibus tuis prætulisti: ecce hi ipsi miseri, peregrini, captivi, et Judæi, quos ita evexisti, te spernunt, tibi ingrati et rebelles sunt.
12. SIDRACH, MISACH, ET ABDENAGO CONTEMPSERUNT. — Cæterorum Judæorum, utpote plebeiorum, mentionem non faciunt, quia horum trium caput et statum petebant. Danielis non meminerunt, quia Daniel aberat, forte a rege alio ad negotia missus, ut vult Lyranus. Vel, si aderat, quasi primus a rege, regi astabat: unde sicut rex suam statuam non adoravit, ita nec Daniel. Porro Nazianzenus, orat. 47 (si tamen est ejus): « Feruntur, ait, tres pueri in Babylone in fornacem conjecti, Ezechiæ filii fuisse: » « filii, » id est nepotes: erant enim ex semine regio, ut patet cap. I, 3; proprie enim filii Ezechiæ esse nequiverunt: nam a morte Ezechiæ usque ad hunc annum regni Nabuchodonosoris 37 fluxerunt anni 133. Nota: Hi tres viri erant hoc tempore circiter 57 annorum: erant enim coævi Danieli, qui hoc tempore erat 57 annorum, ut dixi cap. II, 1. Non ergo erant pueri, aut juvenes, quia præerant toti Babyloniæ; vulgo tamen vocantur tres pueri, quia pueri abducti erant e Judæa in Babylonem, cap. I, vers. 4. Sic enim et hodie multi viri vulgari lingua vocantur Johanniculi, quia pueri ita vocati fuerunt.
15. SONITUM, etc., SAMBUCÆ. — Sambuca, sive sambyx erat genus instrumenti musici trianguli, quod nervis longitudine et crassitudine inæqualibus constabat:
bus constabat: solebat leviori carminum generi adhiberi: unde proverbium, « Sambucam aptare cothurno, » id est levia aptare gravibus. Symphonia græce est consonantia et concentus musicus: hic tamen videtur esse instrumentum musicum (uti et alia hic) quod ferro in orbem traducto agitatur, editque suavem concentum, quale est illud quod hodie cæci mendici circumagendo pulsant.
16. NON OPORTET NOS DE HAC RE RESPONDERE TIBI. — Nota: Hi tres pueri, interrogati de sua fide et religione a rege, debebant ei respondere, suamque fidem et religionem profiteri, uti de facto hic respondent et profitentur. Aliter ergo hic vi respondere accipitur. Itaque sensus est, q. d. « Non oportet, » id est non opus est, « respondere, » id est cogitare et deliberare quid respondeamus. Est metalepsis, q. d. Non est opus ad tibi respondendum de hac re, utpote facili et certa, aliaque deliberatione, quam videris, o rex! nobis offerre, dicens: « Si estis parati; » certum enim fixumque nobis est, unum Deum cœli et terræ colere, nec statuam tuam adorare, uti sequitur: non ergo negant opus esse responso, cum continuo respondeant, sed deliberatione.
Versus 17: For Behold Our God Whom We Worship
Secundo et planius, q. d. In re tam stolida, impia et indigna, quam nobis proponis, non est opus responso. Clarum enim est unum tantum esse Deum quem colimus, eumque posse nos a tuis manibus liberare: quod si nolit, eum tamen solum colemus, non tua idola. Unde Septuaginta vertunt: Non necesse habemus nos de verbo isto respondere tibi.
Nota hic intrepidam libertatem, resolutionem, fortitudinem et animos horum trium puerorum, quos graphice depingit S. Chrysostomus, hom. 4 et 6 ad Populum. Tertio, Vatablus et alii vertunt: Non est nobis curæ, vel non sumus solliciti super hac re tibi respondere: quia Deus curam gerit nostri, ille potens est nos liberare, si velit; si nolit, et hoc nobis placet: tam enim mors, quam vita nostra illi curæ est; sive enim vivimus, sive morimur, Domini sumus. Hic sensus non est incommodus, prior tamen est commodior. Nam Chaldæum non chasach significat esse opus, vel esse necesse, ut vertunt Septuaginta, non autem, esse sollicitum: nisi dicas illud ex hoc consequi: ideo enim aiunt non esse opus responso, quia de eo non erant solliciti. Pulchre et pie S. Zeno Veronensis Episcopus et martyr sub Galieno imperatore, serm. 1 De tribus hisce pueris: « Tres, inquit, pueri in illo sacro certamine præ oculis Deum sibi proposuere non flammas: præmium futurum, non pænam. Sicque inter tetros undantis incendii globos triumphantes, barbarum regem, minas omnes, ipsum quoque supplicium docuerunt, ignes sanctis hominibus non esse fortiores. » Et serm. 6: « Vindicantur de incensoribus suis, Deum vident: mors transit in vitam, metus in gloriam. Sic quis non optet ardere? » Hi ergo heroes sunt, in quos competit aurea illa Ptolemæi sententia, quæ habetur in Præfat. Almagesti: « Ille altior est mundo, qui non curat in cujus manu sit mundus. »
Similis fuit resolutio et responsio S. Cypriani, ad similem propositionem proconsulis: « Aut sacrifica diis, aut peribis. » Respondit enim Cyprianus: « Christianus sum, et diis sacrificare non potero; tu vero quod tibi præceptum est, fac. In re enim tam justa, nulla consultatio est. » Deinde morti adjudicatum se audiens dixit: « Gratias ago Deo omnipotenti, qui me a vinculis hujus corporis dignatur absolvere. » Ita Pontius Diaconus in ejus Vita.
Versus 24: And they Walked in the Midst of the Flame Praising God
Ita quoque paulo ante mortem S. Cypriani, ferunt a præside clibanum calcis accensum, et in ore illius prunas cum thure exhibitas, et præsidem dixisse christianis: Eligite e duobus unum, aut thura hic offerre Jovi, aut in calcem demergi. Tunc trecenti viri fide armati, se ictu rapidissimo, Christum Dei Filium confidentes, conjecerunt in ignem, et inter vapores calcis pulvereæ sunt demersi, quos sibi Christus consecravit. Testis est Pontius ibidem.
Ita Liberius Pontifex, cum Constantius Imperator mandasset ut, nisi intra biduum sententiam mutaret et ad arianos inclinaret, relegaretur, respondit: « Mihi, o Imperator! dies ad deliberandum non est opus. Jam enim olim ista et deliberata sunt a me, et decreta. Itaque jam ad hinc discedendum paratus sum. » Testis est Sozomenus, lib. III, cap. x. Ista communis olim martyrum fuit sententia, cujus causam assignat Tertullianus, Apolog. ult.: « Cruciate, inquit, torquete, damnate, atterite nos. Probatio est enim innocentiæ nostræ iniquitas vestra; crudelitas vestra illecebra est sectæ nostræ, plures efficimur quoties metimur a vobis, semen est sanguis christianorum. Omnia huic operi delicta donantur; cum damnamur a vobis, a Deo absolvimur. »
Idem in lib. Ad Martyres, christianas in carcere alloquens: « Bonum, inquit, agonem subituræ estis, in quo agonothetes, Deus vivus est; xistarches, Spiritus Sanctus; corona, æternitatis bravium; angelicæ substantiæ, politia in cœlis; gloria in sæcula sæculorum; epistates vester, Christus Jesus, qui vos spiritu unxit, et ad hoc scamma produxit. » Deinde allatis exemplis Gentilium, Lucretiæ, Didonis, uxoris Asdrubalis, meretricis Atheniensis, Mutii, Heracliti, Empedoclis, Reguli et puerorum Spartanorum: « Si illi, inquit, gladium, ignem, crucem, bestias, tormenta contempserunt sub præmio laudis humanæ, quidni modicæ sint istæ passiones ad consecutionem gloriæ cœlestis, et divinæ mercedis? »
S. Cyprianus, lib. I De Laude martyrii: « Martyrium, inquit, est delictorum finis, periculi terminus, dux salutis, iter patientiæ, magister domus vitæ. Si justus es, et Deo credis, quid pro eo sanguinem fundere metuis, quem pro te toties passum esse cognoscis? In Isaia sectus, in Abel occisus, in Isaac immolatus, in Joseph venundatus, in homine crucifixus est. Martyrii inæstimabilis est gloria, infinita mensura, immaculata victoria, triumphus immensus, velut socio Christi cruore decoratus. »
Versus 26: Blessed Are You, O Lord
Idem, epist. ad Martyres: « Steterunt, inquit, torti torquentibus fortiores; inexpugnabilem fidem superare non potuit sæviens diu plaga repetita, quamvis rupta compaga viscerum, torquerentur in servis Dei jam non membra, sed vulnera. Pretiosa est hæc mors, quæ emit immortalitatem pretio sanguinis sui: quam lætus illic Christus fuit, quam libens in talibus servis suis et pugnavit, et vicit! » Denique generose dixit ille athleta: « Pænæ sunt pennæ quibus super astra vehor. »
17. ECCE ENIM DEUS NOSTER QUEM COLIMUS. — Alludunt, inquit Maldonatus, ad verba regis, ejusque in Deum contumeliam contrariis verbis diluunt, atque Deo suum honorem asserunt. Dixerat rex vers. 15: « Et quis est Deus, qui vos eripiet de manu mea? » Respondent illi: « Ecce Deus noster quem colimus, potest eripere nos de camino ignis, et de manibus tuis, o rex! liberare. »
18. Quod si noluerit. — Nota horum puerorum prudentiam et resignationem: « Pulchre, inquit S. Hieronymus, illi juvenes dixerunt: Sed, si noluerit, ut non impossibilitatis Dei, sed voluntatis sit, si perierint. » Et Theodoretus, q. d.: « Nos pro mercede aliqua Domino nostro non servimus, sed amore ejus omnibus rebus cultum ipsius præferimus, ipsi omnem nostram gubernationem et providentiam permittimus; quamlibet judicii ejus sententiam, tanquam meliorem, nobisque utiliorem, libenter accepturi. » Nam, ut de iisdem ait S. Cyprianus, epistola 56 ad Thibaritanos: « Hoc est robur virtutis et fidei, credere et scire quod Deus a morte præsente liberare possit; et tamen mortem non timere, nec cedere, ut probari fortius fides possit. » Hæc puerorum resolutio, pietas, fortitudo, et resignatio meruit et obtinuit, ut illæsi in igne permanerent. Idem multis virginibus et martyribus novi Testamenti contigit. Hosce imitemur, et similia experiemur.
21. Tiaris. — Tiara genus est pilei, quo Chaldæi et Persæ utuntur. Ita S. Hieronymus.
Versus 33: We Have Become a Shame and Reproach to your Servants
24. ET AMBULABANT IN MEDIO FLAMMÆ LAUDANTES DEUM. — Est Hysterologia. Hoc enim posterius contigit, scilicet postquam angelum viderant se tutantem, et ignes abigentem; ita ut certi essent se in igne fore illæsos. Tunc enim, solutis ab angelo vinculis, ambularunt laudantes Deum, dicentesque: « Benedictus es, Domine, » etc., vers. 32. Et forte hic versus eo pertinet, et olim in Hebræo eo loco positus erat; in laciniis enim hisce ex Theodotion insertis, non ubique servatus est ordo, qui erat in Hebræo. Idem videre est in laciniis additis ad librum Esther, cap. I, 11 et seq. Unde Vatablus hæc verba omittit. Hic ergo fuit ordo rei gestæ: primo, hi pueri colligati conjecti sunt in fornacem. Descendit cum eis angelus tutans eos ab igne, sed ab eis necdum visus: unde orant Deum ut se ab igne tutetur, vers. 26. Mox angelus se eis ostendit ignem abigens: unde, solutis vinculis, ambularunt cum eo laudantes Deum, vers. 52.
25. Stans autem Azarias. — Nota: Azarias nomine suo et sociorum hanc orationem protulit in medio flammarum, antequam angelus ei appareret, cum adhuc incertus esset an ex flammis eripiendus esset, nec ne. Unde ex iis eripi orat, vers. 43, dicens: « Erue nos in mirabilibus tuis, » idque oratione hac impetravit: unde mox, vers. 49, apparuit angelus liberans eum cum sociis. Ita solet Deus suos initio in tentatione relinquere, ut eum invocent, et invocatus mox succurrit.
Versus 38: And There is at This Time no Prince, nor Leader, nor Prophet
Quocirca in Vitis Martyrum passim legimus eos, dum cruciarentur, semper ad Deum se convertisse, ac vires et fortitudinem ab eo postulasse et impetrasse: sciebant enim se suis viribus tam acria et varia tormenta sustinere non posse, sed eas a Deo petendas. Hinc nonnulli in equuleis titubantes, dum orarent, a Deo confortati sunt: alii sibi fidentes, a Deo relicti, ceciderunt.
Versus 40: As in Holocausts of Rams
Nota: Hæc oratio, et cætera usque ad vers. 91, jam non exstant in Hebræo, sed ea ex Theodotione se transtulisse fatetur S. Hieronymus.
26. BENEDICTUS ES, DOMINE. — Docet hic Azarias, orationem inchoandam esse a laude Dei: laudandus enim est Deus, etiam cum adversa nobis immittit, etiam in morte et martyrio, uti hi tres in igne laudant Deum, Deique justitiam sua suorumque peccata castigantem. Vide dicta I Tim. II, 1.
27. Universa opera tua vera, — id est integra sunt, æqua et perfecta. Opera et judicia Dei tripliciter vera sunt, inquit Pererius. Primo, veritate entis: quia sunt conformia suæ regulæ, scilicet sapientiæ Dei. Secundo, veritate justitiæ: quia per ea juste Deus punit impios, et præmiat pios. Tertio, veritate fidei: quia respondent Dei promissis et comminationibus.
28. In veritate et in judicio, — hoc est in veritate judicii, sive in vero, id est justo judicio. Est hendyadis. Sensus est, q. d. Juste, o Domine! Jerusalem, Judæos et nos tradidisti Chaldæis; quia peccavimus tibi. Nota humilitatem Sanctorum et martyrum, qui publicas clades, quin et suas in iis mortes et martyria, suis suorumque peccatis adscribunt, quia videlicet ad cumulum peccatorum, ob quem Deus tam graves clades immittit, aliquid cujusque, etiam Sancti et martyris, peccata addunt et conferunt, licet parvum id sit et exiguum. Pari modo peccatis suis stragem Antiochi, suamque in ea necem et martyrium adscribunt septem fratres Machabæi, II Machab. VII. Alioqui certum est Sanctos sæpe tantas clades suis peccatis non esse promeritos. Sic enim Job suas afflictiones non esse promeritum, ipsemet toto libro contra amicos suos docet et protestatur, idque approbat Deus, c. XLII, 7. Sic David in psalmis sæpe protestatur se esse innocentem, nec meruisse tantas Saulis et hostium persecutiones. Denique articulus hic: « Omnes Sanctorum afflictiones esse pænas peccatorum ipsorum, » est damnatus a Gregorio XIII et Pio V. Pari modo hi pueri ignem hunc suis peccatis non erant promeriti, sed totus populus, cujus ipsi erant pars.
32. Pessimo ultra omnem terram, id est pessimo supra omnes terræ reges et tyrannos. Ita Juventius et Maximianus milites christiani, cum Julianus Apostata in foro non alios cibos vendi permitteret, quam idolis immolatos, aut eorum aqua lustrali aspersos, dixerunt: « O Deus! tradidisti nos regi iniquo, qui te deseruit supra omnes gentes terræ. » Quare graviter a Juliano excruciati, enecati sunt. Ita Theodoretus lib. III Hist. cap. xiv. Ita Deus christianos, ob peccata, tradidit Decio et Valeriano tyrannis, idque visione quadam prædmonstravit. Refert eam S. Cyprianus lib. IV epist. 4: « Nec venissent, inquit, fratribus hæc mala, si in unum fraternitas fuisset animata. Nam illud ostensum est, quod sederet paterfamilias sedente sibi ad dexteram juvene, qui juvenis anxius, et cum quadam indignatione subtristis, maxillam manu tenens mæsto vultu sedebat. Alius vero in sinistra parte consistens rete portabat, quod se mittere, ut circumstantem populum caperet, minabatur. Et cum miraretur quid hoc esset, dictum est ei qui hoc vidit: Juvenem qui ad dexteram sic sederet, contristari et dolere quod præcepta sua non observarentur: illum vero in sinistra exsultare, quod sibi daretur occasio ut a patrefamilias potestatem sumeret sæviendi. »
33. CONFUSIO ET OPPROBRIUM FACTI SUMUS SERVIS TUIS, — puta Judæis, fidelibus tuis: hisce enim objectant hostes nostri et nominis tui, puta gentiles idololatræ, calamitates nostras, qui te eadem cum illis fide colimus; dicuntque: Vosne estis socii et gentiles istorum reorum qui vivi in ignem sunt conjecti? vosne Deum illum colitis, qui vestros hosce populares ita affligi et cremari permittit? qui vos non potest, aut non vult, e captivitate et tantis ærumnis liberare?
34. Ne, quæsumus, tradas nos — gentibus et huic igni devorandos. ET NE DISSIPES TESTAMENTUM (id est pactum) TUUM: 35. PROPTER ABRAHAM DILECTUM TUUM. — Nota: Abraham vocat « dilectum » Dei: quia ab eo ex Chaldæa et idololatria electus et eductus, factus est pater Christi et credentium. Isaac vocat « servum » Dei, propter obedientiam, qua se Deo per manus patris victimam tradidit. Jacob vocat « sanctum, » primo, ob innocentiam; secundo, quia ipse se Deo obtulit, primusque ei vovit decimas; tertio, quia Spiritu Sancto plenus Azarias prædixit futura, et respexit in Christum, qui est Sanctus sanctorum, ex Jacob nasciturum.
38. ET NON EST IN TEMPORE HOC PRINCEPS, ET DUX, ET PROPHETA. — Quia Daniel potius somniorum regiorum erat interpres, quam propheta populi: Ezechiel autem propheta aberat, agebatque in Chobar aliisque Chaldææ locis, eratque is unus et captivus. Itaque « non est, » id est vix ullus est. NEQUE SACRIFICIUM. — Templum enim et altare cum Jerusalem erat eversum: et licet postea Judæi novum altare erexerint, ut patet Baruch I, 1, tamen pauperrime, rarissime et tenuissime in illis urbis ruinis eo utebantur.
40. SICUT IN HOLOCAUSTO ARIETUM. — Multi codices hæc ita dispungunt, ut hic inchoent sententiam, quæ per antapodoton, hoc est similitudinis redditionem, expleatur cum subditur: « Sic fiat sacrificium nostrum. » Verum sic dicendum fuisset: « Sic holocaustum (non in holocausto) arietum, sic fiat sacrificium nostrum. » Dico ergo hæc verba esse referenda ad id quod præcedit, sicque esse ordinanda et dispungenda cum Septuaginta et Romanis: « In animo contrito, et spiritu humilitatis suscipiamur, sicut in holocausto arietum, » etc., q. d. Sicut suscipis holocaustum arietum, sic suscipe animum contritum et spiritum humilem, quo nos tibi ad expianda nostra nostræque gentis peccata, per martyrium offerimus in sacrificium. Aliter vertit et dispungit Vatablus, nimirum sic: Instar holocaustorum arietum, etc., sit coram te sacrificium nostrum.
ricum et mysticum; quod tamen omnibus veterum victimis, utpote irrationalibus, est nobilius, Deoque gratius. Sensus ergo est, q. d. Instar holocaustorum arietum, et multorum agnorum pinguium, sic fiat sacrificium nostrum holocaustum, et pingue, pinguedine spiritus et devotionis, ut placeat tibi, utque hoc, sicut illa, suscipias, scilicet sacrificium hocce orationis, confessionis, pænitentiæ, laudis et martyrii, quod tibi in igne hoc offerimus.
Pari modo martyres qui sub Diocletiano Nicomediæ, ipso festo nativitatis Christi in templo cincti, cum tyrannus eis incendium intentaret, proponeretque ut, si quis ex eis sibi consulere vellet, egrederetur, et thus Jovi in ara proxima adoleret, unus pro omnibus libere respondit: « Omnes nos christiani sumus, unum eumdemque solum Deum et Regem credimus esse Christum; et ipsi, Patrique ejus, et Spiritui Sancto sacrificare, atque omnes nos una offerre parati sumus. » Vix ille hæc dixerat, cum ignis accenditur, qui quasi in momento templum omne complexus, illos omnes (erant autem viginti hominum millia) quasi holocausta combussit, et in cinerem redegit, uti refert Nicephorus lib. VII Hist. cap. vi.
Similiter nobilis illa virago et martyr, quæ sub Dunaan tyranno, in Nagran Arabiæ civitate, tempore Justini Imperatoris, anno Christi 522, cum duabus filiabus passa est, cum eas ense confodi videret, earumque sanguinem sibi a carnifice propinari; eum accipiens et gustans, ac in cœlum suspiciens: « Tibi, inquit, Christe Domine, hoc meum offero sacrificium, et tibi martyres exhibeo virgines castas, quæ egressæ sunt ex utero meo, cum quibus quoque me connumeratam introduc in tuum thalamum, et, ut dicit divinus David: Ostende matrem propter filios lætantem. » Quare et ipsa martyrio laureata est. Ita ex Procopio Baronius, tom. VII, anno Christi 522, pag. 91.
Ita et S. Barlaam martyr, cum tortores dexteram ejus foco incenso immitterent, thusque ei imponerent, sperantes quod vi ignis expugnata manus illud in aram excuteret, itaque videretur ipse in ara thus idolo adolevisse; stetit corpore et manu immotus, cineris instar flammam ferens ac superans, dicensque: « Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad prælium, et digitos meos ad bellum. » Testis est S. Basilius, oratione in S. Barlaam.
Ita et duo illi nobiles juvenes Antiocheni sub Diocletiano, de quibus Eusebius, lib. VIII Hist. cap. XII, cum simulacris immolare cogerentur, dixerunt: « Ducite nos ad aras. Et cum fuissent adducti, manus suas ardenti igni superponentes: Si subtraxerimus, inquiunt, sacrificasse nos credite. Et quoadusque caro omnis in ignem deflueret, immobiliter perdurarunt. »
Ita S. Getulius martyr in tormentis: « Gratias, ait, ago Deo et Jesu Christo, eique meipsum sacrificium mundum offero: » ejusque uxor Symphorosa, cum ei diceret Adrianus Imperator: Aut sacrifica diis, aut te cum filiis sacrificari faciam; respondit: « Unde mihi tantum boni ut merear cum filiis offerri hostia Deo? »
Ita S. Vitus puer cum sociis Modesto et Crescentia a Diocletiano (cujus filiam a dæmone liberarat) ingrato imperatore missus in fornacem ardentem plumbo, resina et pice, cum diceret Diocletianus: Nunc videbo si Deus tuus possit te de manu mea liberare; Vitus, facto signo sanctæ crucis, fornacem ingressus, instar trium horum puerorum stetit ab igne illæsus, cantans cum duobus sociis hymnos et laudes Deo, atque purior inde exiit, perinde ac si in suavissimo balneo stetisset. Ita habet ejus Vita 15 junii.
Ita et S. Laurentius, quem merito tribus hisce pueris adæquat S. Augustinus, serm. 1 de eo: « Siquidem, inquit, illi in pænarum suarum flammis ambulabant, hic et in ipso supplicii sui igne discubuit: illi vestigiis pedum conculcarunt incendia, iste laterum suorum diffusione exstinxit, » etc. Et inferius: « Ut impleretur psalmi prophetia, quæ dicit ex persona S. Laurentii: Proba me, Domine, et tenta me, ure renes meos et cor meum, duplici se postulat igne comburi. Nam si de solo mundi igne loqueretur, sufficeret renes tantum exurendos incendiis obtulisse. Cor autem nisi flamma Christi non urit. »
UT PLACEAT TIBI. — Græce, τελειωθήτω ὀπίσω σου, id est perficiatur post te; vel, ut Complutensia, expleat post te; hoc est, ut Vatablus, ut plene et usque ad finem et mortem sequamur te. Est hebraismus. Hebræi enim dicunt limla acharecha, ut impleamus post te, hoc est, ut plene te sequamur, plene tibi obediamus, plene tibi serviamus.
44. Qui ostendunt (id est exhibent) servis tuis mala. — Sic sæpe alibi ostendere ponitur pro facere.
46. Succendere fornacem naphtha. — Naphtha est fomes et pabulum ignis, simile bitumini. Vide Plinium, lib. II, cap. cv; unde græce πῦρ dicitur a πῦρ, id est igne. Alii, inquit S. Hieronymus, ossa olivarum quæ projiciuntur cum amurca arefacta, naphtham appellari putant. ET MALLEOLIS. — Malleoli vitium sunt sarmenta ad incendendum ignem, ait Theodoretus, aut potius, ut Nonius Marcellus, malleoli sunt manipuli spartei pice obliti et obducti, qui incensi in muros, aut in testudines hostium jaciuntur ut eas succendant. Hinc patet non esse verum quod docent Albertus Magnus et Dionysius Carthusianus, scilicet, in medio fornacis hujus fuisse ignem tantum quoad substantiam, non quoad actionem, puta ustionem. Nam ignis hic egit in malleolos, eosque combussit.
49. Angelus autem Domini descendit. — Jam ante descenderat cum eis angelus, ut primum in fornacem conjecti sunt, tutans eos: alioqui enim mox ab igne combusti fuissent; sed a puerorum oculis se abscondit, ut illi, videntes suum in igne periculum, orarent Deum. Orarunt ergo, mox angelus se eis ostendit, visusque est ad eos descendere, ac ventum inducere, ut hic dicitur.
Disce ab angelo, in persecutione et tribulatione unicum remedium esse orationem et refugium ad Deum: qui eo usi sunt, steterunt et vicerunt; qui non sunt usi, defecerunt et ceciderunt. Audi S. Cyprianum (vel quisquis est auctor), tract. De Duplici martyrio: « Novi ego ac flevi quosdam magna animi fortitudine præditos, qui jam coronæ proximi defecerunt, et quem diu professi fuerant, abnegarunt. Quid fuit in causa? Dimoverant oculos suos ab eo, qui solus robur dat infirmis; intermiserant orationem, ac cœperunt ad humana præsidia respicere. Contemplabantur suæ naturæ viriculas, considerabant ungulas, aculeos, candentes laminas, ferrum et ignem, reliquumque carnificinæ apparatum, etiam aspectu horrendum, et cruciatuum atrocitatem cum suis viribus conferebant; et ideo victoriam amiserunt e manibus. Ubi quis ita cogitat: Hoc possum, illud perpeti non possum; nunquam feliciter peraget martyrium. Sed qui se totum tradit divinæ voluntati, non alio spectans quam ad illius opem, is demum firmus est et invictus. Hoc autem fieri non potest, nisi adsit vera ac vivida fides, nihil hæsitans, nihil disquirens, nec cogitans quanta sit tyranni sævitia, quanta hominis imbecillitas, sed quanta sit Domini virtus, qui certat ac vincit in membris suis. » Et paulo post: « Nec quisquam sibi displiceat, si corpore pariter et animo sentiat gravem ac diutinam molestiam: tantum fidat ei cui certat, is non patietur quemquam tentari supra id quod potest, sed faciet etiam cum tentatione proventum. » Hinc passim martyres in tormentis assidue orasse legimus. Exstat oratio ardens S. Cypriani ante martyrium, in fine operum ejus.
Versus 50: And the Fire Did not Touch them at all
Nota primo: Chaldæi hos tres pueros miserunt in ignem vestitos et colligatos, ut patet vers. 23; sed funes et ligamina hæc mox solvit vel ignis fornacis, ut volunt S. Hieronymus et Chrysostomus, vel angelus cum eis in fornacem descendens: unde cum eo ibidem ambulare sunt visi, vers. 92.
Nota secundo: Hi pueri ab igne servati sunt primo, quia angelus excussit ignem, cumque ab eis abegit et removit ad latera fornacis, et extra fornacem: unde ibi Chaldæos tortores et incensores succendit; tres vero pueros non tetigit. Secundo, quia auram « quasi ventum roris, » id est, floridum, « flantem; » vel, ut Vatablus vertit, quasi roscidum flatum susurrantem, loco et vice ignis supernaturaliter induxit, tum ad refrigerium eorum, tum ad respirationem: nec enim aliter vim ignis suspendere poterat angelus.
Unde S. Ambrosius, lib. VI in Lucam, cap. II: « Cantaverunt, ait, Hebræi, cum vestigia eorum tactu flammæ rorantis humescerent, et intus extraque ardentibus omnibus, solos tamen innoxius ignis lamberet, nec adureret. » Et S. Zeno Veronensis Episcopus, serm. 8 De tribus pueris: « Mors, ait, refugiens mutat officium, incensores cremantur: incensis hymnum canentibus flamma blanditur: Deus a creatura universa benedicitur. In tribus una mens, una virtus, unus triumphus. Melioratur vita supplicio. Rex inviderat pueris, si non eos præcepisset ardere. » Et S. Augustinus, serm. 240 De Tempore: « In fornacem, ait, missi sunt Sancti, fugiunt flammæ, cedunt ignes, incendia expavescunt. Ostendunt justorum meritum, dum tyranni contemnunt imperium. Licet Sanctis cum igne jocari, quibus cum hominibus non licuit commorari. Accipe, hostis, a suppliciis exemplum, qui humanitatis perdidisti consilium. Fugiunt ignes justos, quos injuste damnasti. Damnant hostes, et absolvunt ignes. Chaldæi adjiciunt, et pænæ defendunt. Homines sæviunt, et supplicia venerantur, ac persequentes puniunt. »
Tertio, Deus hujus venti actionem, scilicet refrigerationem, continuavit, valide et continuo cum ea concurrendo, ac consequenter ignis vicini, si quis erat, actionem in eam partem, ubi tres pueri erant, vel hebetavit et minuit, vel omnino suspendit, concursum suum ei subtrahendo, sine quo nec ignis ardere, nec sol lucere, nec ulla creatura quidquam agere aut facere potest, et hoc innuitur vers. 94.
Simili modo Deus S. Theclam, Agnetem, aliasque plurimas virgines et martyres in igne et tormentis recreavit et refrigeravit. Simile refrigerium præstitit Deus Theodoro adolescenti Antiocheno, qui propter psalmorum cantum a Juliani Apostatæ præfecto crudeliter excruciatus, cum a Rufino Ecclesiasticæ historiæ scriptore rogaretur, an non in illis cruciatibus maximum sensisset dolorem, respondit: « Non multum acerbitatis et tormenti mihi accidit: astitit enim mihi adolescens, et sudorem qui ex ea conflictatione oriebatur, abstersit, animum confirmavit, fecitque ut tempus quo cruciabar, voluptati potius esset, quam angori. » Unde dolebat se cruciatibus eripi, optabatque iis reddi, ut rediret illa consolatio. Ita Socrates lib. III Histor. cap. xvi.
Ita et S. Victor martyr sub Maximiano, cum Mediolani bullienti plumbo toto corpore perfunderetur, orabat dicens: « Domine Jesu Christe, propter cujus nomen hæc patior, adjuva me et libera me sicut liberasti tres pueros immaculatos de camino ignis, et confudisti tyrannum: ita et me quoque nunc libera, ut erubescat Maximianus cum satellitibus suis. » Mox affuit angelus Domini, plumbumque ita refrigeravit, ut esset instar aquæ e fonte manantis, nec ulla in parte corpus martyris adustum est. Unde martyr in Dei laudes erupit: ac tandem prædicens imperatorem Maximianum eo anno moriturum, capite plexus in cœlum evolavit. Ita narrat oculatus testis Maximianus notarius in ejus Vita 8 maii.
Sic et S. Polycarpus, discipulus S. Joannis, in igne mansit illæsus, flamma instar venti eum circumdante, teste Eusebio. Quin et S. Franciscus, cum ad avertendam oculorum distillationem et cæcitatem, ei inurendum esset ferro candente cauterium, ad illudque caro ejus tenera exhorresceret: « Mi frater, ait, ignis, esto mihi hac hora propitius. Precor magnum Dominum qui te creavit, ut tuum calorem mihi temperet, quo suaviter urentem valeam sustinere. » Mirum dictu! urente ferro, nec ignis ardorem, nec carnis dolorem sensit; quia enim caro ejus plene spiritui erat subdita, et spiritus Deo, eo ordinante, fiebat ut creatura suo creatori deserviens, ejus voluntati et imperio mirabiliter subjaceret. Quare Fratres carnificinam hanc aspicere non valentes, et fugientes increpans, ait: « Pusillanimes et modicæ fidei, quare fugistis? nonne poterat ille temperare mihi fratris ignis ardorem, qui Babylonis pueros inter ipsas flammas servavit illæsos? »
Mystice S. Gregorius, XXX Moral. XIII, docet abstinentes non tangi igne libidinis: « Cum, inquit, carnem restringimus, ipsis abstinentiæ nostræ ictibus immundos spiritus verberamus: et cum hoc quod est intra nos subjicimus, extra positis adversariis pugnas damus. Hinc est quod cum rex Babylonis succendi fornacem jubet, naphthæ, stuppæ, picis et malleoli ministrari congeriem præcepit; sed tamen abstinentes pueros hoc igne minime consumit: quia antiquus hostis licet innumeras ciborum concupiscentias nostris obtutibus opponat, quibus libidinis ignis crescat, bonis tamen mentibus superni spiritus gratia insibilat, ut a carnalis concupiscentiæ æstibus illæsæ perdurent, ut et si usque ad tentationem cordis flamma ardeat, usque ad consensum tamen tentatio non exurat.
50. ET NON TETIGIT EOS OMNINO IGNIS. — Recte aliqui corpora horum puerorum comparant cum salamandra, quæ sua frigiditate et humiditate prunas (nisi nimiæ sint, et nimis accensæ) restinguit. Secundo, S. Basilius, hom. De laude jejunii, idem comparat amianto (de quo dixi Isaiæ XLV, 2), lapidi qui in igne ardet, sed ex eo integer et purior egreditur. Rursum integritatem eorum in igne tribuit (uti et Bernardus, De Modo bene vivendi cap. XXIV), virtuti jejunii, quod coluerunt tres pueri, ut patet cap. I, 16. Damascenus etiam, lib. IV, XXV, eamdem adscribit eorumdem puritati et virginitati: et recte. Ita enim virginum multarum corpora ab igne et a corruptione diu manserunt illæsa. Majus enim miraculum est animam in tentatione libidinis, quam corpus in igne manere illæsum. Hinc dæmones S. Dominico non fundatori, sed alteri ex ejus Ordine, eum gravem mulierculæ cujusdam tentationem superasset, acclamarunt: « Vicisti, vicisti; quia in igne fuisti, et non arsisti. »
Vidi ego Tridenti corpus S. Simonis pueri innocentis et martyris a Judæis in parasceve occisi; et Bononiæ corpus S. Catharinæ virginis ante 150 annos defunctæ integrum prorsus et illæsum. Memorabile vero fuit exemplum S. Cunegundis, quæ cum Henrico II Imperatore in continentia vixit; cumque quadam vice maritus eam suspectam haberet, quasi famulo cuidam esset familiarior, illa ut virginitatem suam probaret, nudis plantis super candens ferrum ambulavit illæsa; quare moriens maritus, vocatis parentibus ejus: Accipite, inquit, vestram filiam; eam accepi virginem, virginem vobis reddo. Cunegundis deinde purpuram cum cilicio commutavit, habitumque Religionis in monasterio Confugiensi a se exstructo induit, ubi mira humilitatis, pietatis et virtutis dedit documenta; ac rursum ignem nectu paleas corripientem, signo crucis facto, exstinxit. Demum quindecim annis religiose in monasterio transactis, cilicio in quo vixerat immortua est, ac miraculis clara ad virginum sponsum Christum Dominum evolavit in cœlum. Ita habet Vita ejus, quam ex vetusto et fideli auctore edidit noster Gretserus.
Pari modo Theognia, quæ secreto cum marito Anastasio per 40 annos in continentia vixerat, prodita est a S. Basilio, qui jussit in sinum ejus carbones ardentes effundi, quos ipsa illæsa gestavit. Ita Amphilochius in Vita S. Basilii, quæ tamen Vita mihi æque ac Baronio, et aliis viris doctis suspecta est.
Mirabile vero est quod refert Cassianus, Collat. XV, cap. x, de abbate Paphnutio, qui, cum casu flamma ejus manum corripiens combussisset, indoluit quod flamma ei non parceret nec cederet, cui dæmones cedebant, quos ille ab obsessis expellebat; quare angelus, ei apparens, dixit: « Cur, Paphnuti, tristis es, quod necdum pacatus tibi sit ignis iste terrenus, cum adhuc resideat in membris tuis carnalium motuum necdum ad purum excocta commotio? cujus radices donec in tuis vivunt medullis, ignem istum materialem nequaquam tibi pacificum esse permittent. Vade, apprehende virginem pulcherrimam, et si illam tenens, tranquillitatem tui cordis immobilem, æstusque carnales pacificos in te senseris perdurasse, hujus quoque visibilis flammæ mitis atque innoxius, in modum illorum trium in Babylonia puerorum, te allambet attactus. »
Anno Domini 530, Toleti, sub Amalarico rege, Concilium est celebratum, cui præfuit Montanus: qui, ut loquitur D. Isidorus, post Celsum fuit Toletanæ sedis metropolitanus Episcopus vita et eruditione clarus. Is antiquissima fidelique relatione narratur ad propulsandam conjugalem conversationis infamiam, candentes prunas tamdiu tenuisse veste, dum Sacrum perageret: eoque peracto, nec pruna ignem, nec vestis inventa est amisisse decorem. Ita Joannes Vazeus in Chron. Hispan. ad annum 530.
Consimile huic scribit Leontius in Vita S. Joannis Eleemosynarii, non longe a calce ejus Vitæ: Porphyria, inquit, prius fornicaria, cum ab Abbate conversa, ei quasi in quodam salutis asylo cohabitaret, incidit in suspicionem temerariæ plebi, quasi ab Abbate filium genuisset; quem nec ipsa genuerat, sed abjectum collegerat. Coram igitur centum, et eo amplius testibus Abbas in suæ ac mulieris castitatis testimonium adferri prunas jussit: evolvit autem eas in proprium vestimentum, quod nulla prorsus parte ambustum est, omnibus id admirantibus.
Insigne aliud narrat Gregorius Turonensis, De Gloria Confessorum, cap. LXXVI: « Simplicius, ait, perpetuam cum uxore castitatem servaverat; electus autem in Episcopum, domi virginem adhuc uxorem fovebat, uti sororem. Die igitur Natalis Domini, commotis civibus adversus virginem per inanem suspicionem, sic ad illam locuti sunt: Incredibile est mulierem viro junctam pollui non posse, sed nec vir poterit artubus mulieris junctus a coitu abstinere. His commota virgo sanctissima adit Pontificem simili castitate pollentem, arculamque tune, ut fieri solet pro rigore hiemis, carbonibus plenam penes se habens, accita famula expansoque pallio, prunas ardentes suscipit, et fere horæ unius spatio tenens, sacerdoti postea sic ait: Accipe et tu mitiorem solito ignem, nequaquam tuis velaminibus nociturum: suscipiente vero Pontifice, nihil offensum est velamen ejus ab igne. Credidit tunc incredula gens, atque supra mille sacro baptismate sunt initiati.
Versus 53: Exceedingly Praiseworthy and Exceedingly Glorious Forever
Simile miraculum de monacho quodam, Benedicto nomine, quem Gothi tempore Totilæ cum cella comburere voluerunt, sed non potuerunt, narrat S. Gregorius, III Dialog. cap. XVIII.
Tropologice, fornax succensa a Chaldæis significat libidinum incentiva, quæ dæmones in homine excitant, ut animam urant et perdant, inquiunt Cassianus, lib. VI Instit. cap. XVII, et Origenes, in cap. VII Levitici, et Hesychius, lib. VI in Leviticum; sed casti ea superant ope angelorum. Hinc secundo, disce quam castitatis amatores et tutores sint angeli, utpote qui cum tribus pueris castis in caminum descenderunt, eosque ab igne tutati sunt.
Versus 57: Bless the Lord, all You Works of the Lord
Ita S. Thomas Aquinas ob castitatem angelis charus exstitit, ab eisque cingulo castitatis succinctus est: ac deinceps omni libidinis sensu caruit. Ita habet ejus Vita. Fertur Ammon vir pius, qui propter castitatem a conjuge sponte sejunctus, ac deinde monasticam vitam ejus consensu amplexus erat, nunquam sese vidisse nudum, eo quod monacho vel suum ipsius corpus nudum videre inconveniens diceret; et, cum aliquando fluvius ipsi transcundus esset, ac vestem exuere detrecturet, et ad Deum orasset, ut ita sibi transire daretur, ne propositum infringeret, ab angelo fuit ad alteram fluvii ripam translatus. Ita Socrates, Histor. Eccl. lib. IV, cap. XXIII.
Refert Cassianus, Collat. I De Sereno Abbate: « Hic, inquit, pro interna cordis atque animæ castitate nocturnis diurnisque precibus, jejuniis quoque ac vigiliis infatigabiliter insistens, cunctos æstus carnalis concupiscentiæ tandem per divinam gratiam in se exstinxisse percepit. Deinde majori zelo castitatis succensus, præfatis usus remediis a Deo petiit, ut interioris hominis castitas in corpus redundaret Dei dono. Postremo autem veniens ad eum angelus in visione nocturna, ejusque velut aperiens uterum, quamdam ignitam carnis strumam de ejus visceribus evellens ac projiciens, suisque omnia, ut fuerant, locis intestina restituens: Ecce, inquit, incentiva carnis tuæ abscissa sunt, et obtinuisse te noveris hodierna die perpetuam corporis puritatem, juxta votum quod poposcisti, et ne in ipso quidem naturali motu, qui etiam in parvulis atque lactentibus excitatur, ulterius pulsabatur. »
Notat Pererius in his tribus pueris octo miracula: primum, quod ignis eis luxerit, sed eos non usserit: e contrario ignis inferni maxime urit damnatos, minime tamen eis lucet, inquiunt S. Basilius in Psalm. XXVIII, et S. Gregorius, lib. IX Moral. cap. XLIX. Secundum, quod ignis hic parcens pueris, quos intra se habebat, eruperit et invaserit Chaldæos extra et remote consistentes, eosque concremarit. Tertium, quod ignis hic vincula juvenum dissolvit, inquit S. Hieronymus, et tamen corpora et vestes eorum non attigit. Quartum, quod in igne poterant non tantum respirare, sed et libere loqui et Dei laudes decantare. Quintum, quod angelus vultu radiantissimo flammas ab eis depulit, et cum eis in fornace ambulavit. Sextum, quod tres pueri ibidem afflati Spiritu Sancto divinissimum hymnum (qui est Scriptura Canonica) composuerunt, et uno ore concinuerunt. Septimum, fuit ventus roridus, qui ignis vim restinxit et pueros refrigeravit, ac mire recreavit. Octavum, quod rex vidit angelum in fornace cum pueris ambulantem, quem alii videre non potuerunt.
Itaque in his pueris impletum est illud Isaiæ cap. XLIII, vers. 2: « Cum transieris per aquas, tecum ero, etc.; cum ambulaveris in igne, non combureris, et flamma non ardebit in te. » Audi S. Chrysostomum, homil. 4 ad Populum: « Ignis murus illis factus est, et vestis flamma, et fons fornax, et ligatos capiens solutos reddidit. Mortalia excepit corpora, et tanquam immortalibus abstinuit; non agnovit naturam, sed pietati reverentiam exhibuit; vinxit pedes tyrannus, et ignis vim pedes vinxerunt. O rem mirabilem! vinctos solvit flamma, et ipsa a vinctis vincta est, etc., ut et barbari crudelitatem discas, et elementi obedientiam. » Subdit deinde diabolum non ferro, nec gladio, sed igni eos tradi curasse, ut plane consumerentur et in cinerem verterentur; sed Deum id in gloriam vertisse, ac fecisse ut de Babyloniorum deo, puta igne, quasi ejus victores triumpharent. Hæc et plura S. Chrysostomus.
Moraliter, vide hic quam verum sit illud Psalm. CXVII, 15: « Vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum. » Et illud Psalm. XCVI, 11: « Lux orta est justo, et rectis corde lætitia. » Nam, ut ait S. Bonaventura, in Specul. discipl. part. I, cap. III: « Maximum inhabitantis gratiæ signum est spiritalis lætitia: fructus enim Spiritus est gaudium, » ait Apostolus Galat. v, 22. Quocirca merito S. Bernardus, serm. 14 in Cantic.: « Opus meum, inquit, vix unius est horæ, et si plus, præ amore non sentio. Lætamini ergo in Domino, et exsultate, justi, et gloriamini, omnes recti corde. » Dominus enim protector vester est, et ex omnibus tribulationibus liberabit vos, uti tres pueros ab igne liberavit.
52. Benedictus es, Domine, etc., — q. d. ut clare vertit Vatablus: Prædicandus es, Domine Deus patrum nostrorum, celebrandus et laudandus in perpetuum; prædicandum item nomen tuum gloriosum illud et sanctum, perquam laudabile, et in ævum supra modum extollendum.
53. SUPERLAUDABILIS ET SUPERGLORIOSUS IN SÆCULA. — Vatablus: Sempiternis sæculis percelebrandus, et perquam gloriosus. Unde vers. præcedenti: « Superlaudabilis et superexaltatus in sæcula, » aliqui addunt ὑπερένδοξος, id est supergloriosus, qui scilicet omnem laudem et gloriam, ac glorificationem omnium hominum, angelorum, et creaturarum superas, et in immensum transcendis.
55. Sedes super Cherubim, — sedes tum super angelos Cherubinos, qui sunt in cœlo; tum super effigies Cherubim, quæ sunt super arcam et propitiatorium. Vide dicta Exod. xxv, 23, eo enim alludit. Nam arca ante excidium urbis, a Jeremia ex urbe et templo fuit educta, atque loco incognito recondita, ut patet II Mach. II, 4. Unde adhuc tempore captivitatis Deus dicebatur sedere super Cherubim.
Versus 59: Bless the Lord, O Heavens
57. BENEDICITE, OMNIA OPERA DOMINI, DOMINO. — Tres pueri ob tam illustrem et miraculosam Dei in se beneficentiam, ut intimum cordis sui et jubilationis sensum, atque immensum affectum gratitudinis, congratulationis, reverentiæ et laudis divinæ, quo æstuabant, testentur et ostendant, invitant hic omnes creaturas, etiam inanimes, ad Dei laudem; præsertim quia ipsæ hujus miraculi et beneficentiæ, qua Dei potentia et providentia ita celebrabatur, fuerunt testes, aut etiam cooperatrices, uti angeli, ventus, ignis, etc.
Versus 60: Bless the Lord, all You Waters that Are Above the Heavens
De S. Equitio Abbate narrat S. Gregorius: « Hunc, inquit, cum juventutis suæ tempore acri certamine carnis incentiva fatigarent, ipsæ suæ tentationis angustiæ ad orationis studium solertiorem fecerunt. Cumque hac in re ab omnipotenti Deo remedium continuis precibus quæreret, nocte quadam, assistente angelo, eunuchari se vidit, ejusque visioni apparuit quod omnem motum ex genitalibus membris ejus abscinderet, ac si sexum non haberet in corpore. Qua virtute fretus, ex Dei omnipotentis auxilio, ut viris ante præerat, ita cœpit postmodum etiam feminis præesse; nec tamen discipulos admonere cessabat, ne sibi ejus exemplo in hac re facile crederent, et casuri non tentarent donum quod non accepissent. » Simile de Elia trecentarum monialium Patre narrat Palladius, in Histor. Lausiac. cap. XXXV. Simile audi de Belgica.
Versus 61: Bless the Lord, all You Powers of the Lord
Beata virgo Ermelindis ut sola Deo vacaret, relicta domo paterna, in villam concessit: ubi, cum ejus castitati ab hero pararentur insidiæ, ea nocte qua vadens ad ecclesiam ab eo rapienda erat, meruit angelicam vocem audire se monentem ex nomine: « Recede, inquiens, virgo, recede, et virginitatem quam Deo consecrasti, inviolatam custodi. » Quæ valde perterrita, obediens jussioni ter cepit. Cumque Spiritu Sancto duceretur, angelus Domini ei secundo apparuit, et viam quam ceperat ne desereret, imperavit. Venies, inquit angelus, « in villam quam Meldricem nuncupabis: ibi namque præparavit tibi Dominus locum ad perficiendum desiderii tui votum. » Pervenit igitur venerabilis virgo in locum quem prædixerat ei angelus: ibique parcimonia miræ abstinentiæ diu vivens, geminæ dilectionis implevit mandatum, inquit auctor Vitæ ejus apud Surium 29 octobris.
Illustrius est quod de S. Theophila refert S. Basilius, lib. De Virg., et Baronius anno Christi 301. Quod recensui I Cor. VII, 35, in fine.
51 et 52. Tunc hi tres quasi ex uno ore laudabant, etc., dicentes: Benedictus es, Domine, etc. — Hinc patet hymnum sequentem dictum et compositum fuisse a tribus pueris in fornace ex afflatu Spiritus Sancti: unde et ab Ecclesia vocatur hymnus trium puerorum. Quod ergo scribit hic Polychronius: « Sciendum est hunc hymnum non haberi in Hebraicis aut Syriacis libris: fertur autem ex iis, quæ dicta sunt, a quibusdam postea compositum esse; » prius verum est, posterius falsum.
Nota: Inanimes creaturæ benedicunt Deum laudantque creatorem suum, non ore, sed opere, ait S. Hieronymus. Primo, quia sua pulchritudine, varietate, magnitudine, situ, motu, utilitate, ministerio, perseverantia, et obedientia erga Deum, creatoris sui potentiam, sapientiam ac providentiam summa laude, gratiarum actione et veneratione dignissimam ostendunt. Secundo, quia iisdem spectatores sui in laudem et admirationem factoris movent et excitant: itaque spectatoris lingua ad Dei laudem ipsæ quodammodo utuntur. Ita S. Hieronymus hic et Euthymius, in Psalm. CXLVIII.
Versus 66: Praise and Exalt him Above all Forever
Est ethopœia ad pathos; tribuitur enim hic sensus, vox et laus rebus inanimis, uti dixi Isaiæ I, 1, q. d. Vos, o angeli, o cœli, o ignes, o venti, o bestiæ, quæ spectastis, vel spectare potuistis hocce prodigium, naturali sensu, et muta voce obstupescite Dei in nos clementiam et potentiam; congratulamini nobis, et nobiscum benedicite Deum, quia sine dubio idipsum faceretis rationali sensu, mente et voce, si ea haberetis. Nec enim nos ad gratias agendum, et benedicendum Deum sufficimus: ideoque omnes creaturas ad ejus laudem nobiscum provocamus, cuperemusque omnium angelorum, hominum et creaturarum ore, immensam Dei in nos liberalitatem celebrare. Vos ergo cœli, sidera, ignes, etc., quæ alias semper obedistis Creatori, vestraque pulchritudine et obedientia eum laudastis, nunc magis idipsum facitis. Tu enim, o ignis! laudas Deum, dum præter naturam ad nutum Dei, a nobis quasi a servis Dei, te tuamque vim retrahis. Vos, o venti! laudatis Deum, dum in medio ignis nobis quasi servis Dei, refrigerium præstatis. Vos, o cœli, o sidera! laudatis Deum, dum vestro motu et luce Deo vestro, ejusque prodigio huic cooperamini, pergite ergo, ut cœpistis, quamdiu nos in camino hoc vivimus et vigemus, atque deinceps semper, vestra specie, actione et obedientia, tum naturali, tum supernaturali Deum laudate, hominesque omnes et angelos ad Dei laudem provocate.
Versus 67: Cold and Heat
Hoc ergo illustre est canticum, de quo proinde Concilium Tolet. IV, Can. XIII, statuit, ut publice decantetur, uti fecimus in Laudibus Horarum Canonicarum. Pulchre et floride hoc canticum exponit et dilatat Pererius toto lib. IV. Porro hoc canticum incipit a summis, puta ab angelis, quos primo ad Dei laudem invitat. Inde ordine gradatim descendit ad cœlos, solem, stellas: mox ad aerem, imbrem, rorem; inde ad terram, fontes, maria, pisces, volucres, bestias, pecora: ac tandem vers. 82, ad homines, Israelitas, sanctos ac humiles: denique hi tres pueri, vers. 88, seipsos excitant ad hanc Dei laudem concludendam, uti eamdem inchoarunt.
Versus 68: Frost
59. BENEDICITE, CŒLI, DOMINO. — Nota: Cœli enarrant gloriam Dei, quia a Deo acceperunt, primo, naturam incorruptibilem; secundo, immensam magnitudinem; tertio, rotunditatem perfectissimam et pulcherrimam; quarto, motum celerrimum et perpetuum; quinto, varietatem orbium, eorumque inter se miram concordiam et coaptationem; sexto, eorumdem motus diversissimos, et tamen ordinatissimos; septimo, siderum decorem, multitudinem, efficientiam; octavo, præsides angelos, qui orbes hos regunt et rotant; nono, lucem miram et variam; decimo, generalem vim et potentiam vivificandi, producendi, moderandi, conservandi omnes res terrestres et sublunares; undecimo, quod in cœlo empyreo mirus sit ornatus et rerum varietas: ipsum enim est templum, thronus et regnum Dei, estque domicilium angelorum et hominum beatorum; ubi Deus se eis clarissime cernendum, ardentissime amandum, et jucundissime fruendum in omnem æternitatem præbet. Merito ergo de cœlis peculiariter ait Psaltes, Psal. VIII: « Quoniam videbo cœlos tuos, opera digitorum tuorum, » puta, qui sunt opera sapientiæ, potentiæ et magnificentiæ tuæ. Ita Pererius.
Versus 75: Bless the Lord, Mountains and Hills
60. BENEDICITE, AQUÆ OMNES, QUÆ SUPER CŒLOS SUNT, DOMINO. — Quænam hæ aquæ sint, an elementares, an cœlestes, dixi Genes. I, 6.
61. BENEDICITE, OMNES VIRTUTES DOMINI, DOMINO. — Per virtutes accipe primo, intelligentias, sive angelos cœlum moventes; unde virtutes hic inseruntur inter cœlos et solem ac stellas, quia iis omnibus præsident; secundo, influentias cœlorum in hæc inferiora; tertio, aliqui accipiunt septimum angelorum ordinem, qui dicitur Virtutes, eo quod mira in terris faciant; quasi illis hi tres pueri attribuant miram sui in igne conservationem, quodque angelus in igne eos conservans fuerit ex ordine Virtutum; quarto, Pererius accipit virtutes operativas lapidum, herbarum, animalium et omnium rerum naturalium, uti est virtus in magnete ad trahendum ferrum, in herbis ad calefaciendum, siccandum, purgandum, etc.
Notat Scholiastes non esse eumdem in omnibus codicibus harum benedictionum ordinem. Sic vers. 67: « Benedicite, frigus et æstus, Domino, » in edit. Septuaginta Romana ponitur posterius, scilicet vers. 73.
Versus 87: Bless the Lord, You Holy and Humble of Heart
65. Omnes spiritus, — omnis ventus: quia is nos in igne tutatur, estque « Dei, » id est a Deo immissus. Alii per spiritus accipiunt angelos, sed hos nominavit vers. 58. Adde angelos in Scriptura non solere vocari spiritus Dei, sed absolute spiritus, uti recte observavit Alcazar in cap. I Apoc. pag. 183, in fine.
Nota: Venti laudant Deum, quia magnus est eorum usus et utilitas. Nam primo, ventilant et purgant aerem, ne putrescat, vel inficiatur. Secundo, nubes et pluvias nunc adducunt, nunc abducunt. Tertio, arbores, plantas et sata fovent et vegetant. Quarto, æstum refrigerant. Quinto, habitum hominis et animalium renovant et reficiunt. Sexto, naves propellunt. Ita Seneca, lib. V Quæst. natur. cap. XVIII. Rursum quia solus Deus proprie ventis dat ordinem, locum, motum, tempus, impetum, vicissitudinem et vires, hinc speciatim venti invitantur ad Dei laudem.
Versus 88: He Has Delivered us from the Underworld
66. LAUDATE ET SUPEREXALTATE EUM IN SÆCULA, — puta in æternum. Hoc enim significat Græcum, εἰς τοὺς αἰῶνας, quod Vatablus vertit, sempiternis sæculis. Est hoc hemistichium intercalare, ut, dum prius, v. g. « Benedicite, ignis et æstus, Domino, » præcinit præcentor, mox communi omnium voce applaudens et conclamans chorus ubique succinat: « Laudate et superexaltate eum in sæcula. » Sic in Litaniis uno præcinente nomina Sanctorum, cæteri respondent: « Ora pro nobis. »
67. FRIGUS ET ÆSTUS. — Græce est καύσων, id est æstus, et ita legunt Romana: hic enim directe opponitur frigori. Ita ergo legendum est, non æstas. Unde Vatablus vertit, ardor; alii, cauma; æstas tamen legunt Biblia Plantina, Parisina, et alia pleraque, item S. Hieronymus. Quin et versio Syra, quæ exstat antiqua in Biblioth. Medicea, hoc hemistichium Græcis et Latinis Bibliis addit: Benedicite, æstas et hiems, Domino. Sed eodem fere res redit: æstus enim est in æstate; unde et æstas dicitur ab æstu, ait Varro lib. IV, vel, ut alii a Græco αἴθεσθαι, id est urere. Hinc Plinius lib. XII, cap. IX: « Austri, ait, ibi tam ardenter flant, ut æstatibus sylvas accendant. » Porro quantam laudandi Deum materiam suggerant hominibus æstus et æstas, patet ex frumento, vino, tamque vario et multiplici omnigenum fructuum genere, quod maturant et quasi pariunt; ut merito canat Psaltes Psalm. LXXIII, 17: « Æstatem et ver tu plasmasti ea. » Et Eccli, cap. L, 7 et 8, laudans Simonem pontificem: « Ille, inquit, effulsit in templo Dei, etc., quasi thus redolens in diebus æstatis. » Rursum æstas monet hominem laboris, ut eo comparet sibi cibum, quo vivat in hieme. Quocirca Sapiens, Proverb. VI, 6: « Vade, ait, ad formicam, o piger! et considera vias ejus, et disce sapientiam: quæ, etc., parat in æstate cibum sibi, et congregat in messe quod comedat, » q. d. Sic tu, o homo! compara tibi bona opera et merita in tempore, quibus vivas et fruaris in æternitate. Quamobrem, ut idem ait cap. X, 5: « Qui congregat in messe, filius sapiens est; qui autem stertit æstate, filius confusionis. » Et cap. XX, 4: « Propter frigus piger arare noluit: mendicabit ergo æstate, et non dabitur ei. »
68. PRUINA. — Græce ψεκαδοί, quod Vatablus vertit, pluviæ nivales; alii passim, pruinæ.
75. BENEDICITE, MONTES ET COLLES, DOMINO. — Montes enim, primo, nives, vapores, nebulas nubesque recipiunt et colligunt, easque in aquas resolvunt; itaque torrentium et fluminum sunt causa et origo, quibus agri rigantur et fecundantur, quibusque pisces gignunt plurimos et sanissimos, utpote saxatiles et viscositate carentes. Hoc est quod ait Psaltes, Psalm. CIV, 10: « Qui emittis fontes in convallibus: inter medium montium pertransibunt aquæ. » Montes enim non tantum scaturigines, sed et aggeres sunt fluviorum et maris, illiusque fluctus et tumorem ne exundet coercent. Secundo, montes subjectas valles et agros a ventis et procellis, æque ac ab æstu tutantur. Tertio, montes continent fossilia et mineralia, uti carbones, ferrum, æs, stannum, aurum, argentum. Quarto, montes et rupes dant saxa et marmora, quæ ex ipsis etiam Alpibus excidi vidi. Quinto, montes vites alunt, uvasque maturant ob reflexionem radiorum solis. Sexto, proferunt maximas quercus, omnisque generis arbores. Sane nusquam abietes plures, majores aptioresque ordine dispositas conspexi quam in Alpibus, et juxta Norimbergam eundo Augustam, ubi ingentem abietum sylvam quæ ad plura milliaria extenditur, pertransii. Septimo, montes si excolantur proferunt triticum, et frumentum omnis generis. Hinc in Alpibus vidi opulentos pagos et oppida plurima, quæ specie et opibus cum campestribus certant. Rursum montes abundant gramine, pratis, oleribus, herbis, floribus pulchris et odoratis etiam in hieme: unde tunc elegantes florum fasciculos Alpini nobis ex hospitio exeuntibus more suo offerebant. Octavo, montes sunt quasi muri et valla urbium et provinciarum, ne a vicinis aliisque gentibus invadantur. Ita montes Arduennæ sunt muri Galliæ, Alpes Germaniæ, Apennini Italiæ, Pyrenæi Hispaniæ: hi enim Gallos ab Hispanis disterminant, et ne in invicem incurrant aditum præcludunt. Ita Helvetii in suis montibus consistunt quasi inexpugnabiles, adeoque Carolum Audacem principem bellicosissimum cum numeroso exercitu conciderunt. Nono, in montibus ob frigus, auramque puram et acrem corpora valent, vigentque homines et sunt robusti, atque tum frigore, tum fame urgentur ad laborem quo victum parent: quo fit ut nec otio, nec luxu, nec libidine et vitiis diffluant; sed modesti sint, laboriosi, probi et pii. Equidem in montoso Tirolensi Comitatu maxima pristinæ probitatis et pietatis in viis et collibus monumenta, uti sacella, cruces, imagines, vota, etc., lustravi. Decimo, in montibus aptissimus est locus solitudinis, cœlumque et cœlestia contemplandi. Unde ibi sunt eremitoria, et eremitæ sidera liberrime suspicientes, et terram ac terrena omnia despectantes. Hinc Christus in monte orans transfiguratus est, et sermonem illum divinum, Matth. cap. V, 1, habuit in monte, denique in monte Olivarum more suo obsecrans captus et vinctus est. Hæc in Alpibus inter, imo supra, nubes consistens et contemplans, identidem dixi: « Benedicite, montes, Domino. » Denique montes Alpium et Apennini cingunt et tutantur Romam, utpote Ecclesiæ et imperii caput, ut videatur esse inexpugnabilis, quasi supra petram fundata. Qua de re pulchre Rutilius:
Si factum certa mundum ratione fatemur, Consiliumque Dei machina tanta fuit, Excubiis Latiis prætexuit Apenninum, Claustraque montanis vix adeunda viis.
Invidiam timuit natura, parumque putavit Arctois Alpes opposuisse minis. Sicut vallavit multis vitalia membra, Nec semel inclusit quæ pretiosa tulit: Jam tum multiplici meruit munimine cingi, Sollicitosque habuit Roma futura deos.
87. BENEDICITE, SANCTI ET HUMILES CORDE, DOMINO. — Humilitas cordis jungitur hic sanctitati, quia humilitas basis est sanctitatis, et quia vera humilitas non debet esse fucata in ostentatione exteriore, sed realis in animo: hinc additur to corde. « Simulata enim humilitas est duplex superbia, » qua nonnulli opinionem sanctitatis apud homines aucupantur, sed hæc diuturna esse nequit: mox enim se prodit latens superbia. His applicari posset dique illud Nahum cap. III, 14: « Intra in lutum, et calca, subigens tene laterem, » nimirum intra in temetipsum, et sentiens te esse abjectum lutum, conculca illud, et animi amplectere humilitatem.
Nota: Præ aliis virtutibus humilitas, et humilis, laudat Deum; quia cognoscit suum nihilum, et quidquid boni habet, id se habere a Deo. Hinc ait Sapiens, Eccli. cap. III, 21: « Magna potentia Dei solius, et ab humilibus honoratur. Nihil est, inquit S. Hieronymus ad Celantiam, quod nos ita hominibus et Deo gratos faciat, quam si vitæ merito magni, humilitate tamen infimi simus. » Ita S. Franciscus noctes integras non aliud orabat, quam: « Quis tu, Domine? quis ego? » Audi et S. Augustinum in Sentent. sent. 83: « Vera, inquit, fidelium humilitas est, in nullo superbire, in nullo murmurare, nec ingratum esse, nec querulum; sed in omnibus Dei judiciis Deo gratias agere, Deumque laudare, cujus omnia opera aut justa sunt, aut benigna. »
88. ERUIT NOS DE INFERNO, — fecit ne moreremur, iremus ad limbum patrum. ET SALVOS FECIT DE MANU (id est potestate et imperio certæ) MORTIS.
90. Omnes religiosi, — omnes Dei cultores: hi enim sunt σεβόμενοι τὸν Κύριον.
Versus 94: And their Garments Had not Been Changed
92. Et species quarti similis Filio Dei, — id est similis Christo, de quo a Daniele rex aliquid inaudisse poterat, inquiunt Rupertus et Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. x, et S. Augustinus in concione ad Catechum. Imo multi veteres, ut Tertullianus, Justinus, Hilarius et alii, putant hunc quartum vere non angelum, sed Christum fuisse, qui jam tum ante sumptam humanam naturam, ejus similitudinem induerat, et se quodammodo ad futurum redemptoris officium exercebat. Putant enim ipsi, apparitiones, quæ in veteri Testamento factæ dicuntur per angelos, factas esse per ipsummet Filium Dei, qui est magni consilii Angelus. De qua re dixi in Genes. cap. XVIII. Atque ex horum sententia petita videtur Antiphona, quam huic hymno trium puerorum in Officio Ecclesiastico, ad Laudes præmittimus tempore paschali: « Surrexit Christus de sepulcro, qui tres pueros liberavit de camino ignis ardentis, Alleluia. »
Secundo, Dionysius Carthusianus, « similis Filio Dei, » id est similis Apollini, inquit, Herculi, aut cui simili ex Jove, aliove deo genito: tales enim finxerunt et coluerunt Gentiles. Unde Symmachus vertit: Quartus similis filiorum deorum; et Syrus: Aspectus quarti assimilatur filio deorum. Tertio, « similis Filio Dei, » id est similis angelo, ut vertunt Septuaginta, teste S. Hieronymo. Erat enim revera angelus, ut patet vers. 49, habebatque vultum angelicum: nec dubium est regem de angelis inaudisse. Sic Job XXXVIII, 7 dicitur: « Ubi eras cum me laudarent astra matutina, et jubilarent omnes filii Dei, » id est omnes angeli? Ita Vatablus, imo S. Hieronymus, qui et addit: « Hoc juxta historiam. Cæterum in typo præfigurat iste angelus, sive Filius Dei, Dominum nostrum Jesum Christum, qui ad fornacem descendit inferni; in quo clausæ, et peccatorum, et justorum animæ tenebantur, ut absque exustione et noxa sui, eos qui tenebantur inclusi, mortis vinculis liberaret. Et sic exponi potest Antiphona paulo ante citata, quod Christus, id est angelus, typum gerens Christi, et missus a Filio Dei, liberarit tres pueros de camino ignis. Favet Arabicus uterque, Antiochenus scilicet et Alexandrinus: Aspectus (visio, species) quarti similis est Filio Dei excelsi.
Quarto, Pererius: « Similis Filio Dei, » id est similis viro illustri, eximio et augusto supra omnes homines. Sic enim vocantur montes et cedri Dei, id est illustres, eximii; et sic vocantur filii Dei, Genes. VI, 2. Ex hisce sensibus tertius maxime genuinus videtur: nam quem rex hic Filium Dei vocat, eumdem ipse, vers. 95, vocat angelum. Porro misit Deus angelum, qui appareret regi, ne rex putaret pueros in igne servari illæsos per maleficium.
Quocirca rex hic tria miratus est: primo, quod quatuor sint; secundo, quod soluti; tertio, quod in igne illæsi. Exclamat merito hic S. Chrysostomus, homil. De tribus pueris: « O quibus, inquit, triumphis te, incorrupta fides, extendis! Adest tibi amica majestas, ut innocentia liberetur: patitur se Deus cum pueris in supplicio numerari, et potest hominum videre sacrilegus (Nabuchodonosor); sed non permittitur nosse, ut crescat gloria puerorum. »
Disce hic quam angeli Sanctis in tormentis orantibus adsint, eosque tueantur et corroborent. Ita S. Theodoro martyri astitit angelus, eumque robori et sanitati restituit. Audi de eo rara et mira ex auctore Vitæ, quæ graviter scripta exstat apud Surium 7 februarii. Cum S. Theodorus dux exercitus in nomine Trinitatis draconem infensissimum interfecisset, et imperatoris Licinii deos ex auro et argento conflatos confregisset, atque pauperibus distribuisset (qua ratione plurimi Christo nomina dabant): Imperator eum accersitum omnibus inimicorum phalangibus ridendum exposuit.
Versus 95: They Changed the King's Word
Beatus autem Theodorus dixit ei: « Fremis, o Imperator! sed ego rugio: Tu stertis, at ego exsilio: Tu cum Deo pugnas, at ego de Deo dissero: Tu blasphemas, ego vero Deum hymnis laudo: Tu colis deos mortuos, ego vero Deum vivum: Tu Serapin, ego vero eum qui est super Seraphim: Tu Apollinem, ego vero Deum semper viventem: Tu es carbo Thracius, ego vero princeps Romanus: Tu Licinius ventilator, ego vero Theodorus donum Dei. Quamobrem ne ægre feras, o Imperator! neque calcitres: hæc enim faciens, tuos ostendis cruciatus: asini enim et muli tenes figuram. » Tunc multa ira plenus Licinius jussit boum nervis eum cædi, et plusquam mille plagas ei inferri. Deinde ferreis ungulis lacerari ejus carnes, et lampadibus ignis ustulari ejus ulcera, et acutis testis radi concretum sanguinem. Post hæc martyrem ligno affixerunt per manus et pedes. Arbitratus autem impius Licinius eum esse mortuum, reliquit in ligno pendentem. Circa primam vero vigiliam noctis adstans angelus Domini solvit eum, et reddidit eum sanum corpore, sicut prius, eumque salutavit, et dixit: « Gaudeas et corroboreris in sapientia et gratia Domini nostri Jesu Christi. Ecce enim tecum est Dominus Deus: et cur dixisti: Recessisti a me? Consumma ergo cursum tuæ decertationis, et venies ad Dominum nostrum Jesum Christum, accipiens coronam immortalitatis. » Hæc cum martyri dixisset angelus, ab eo recessit. Sanctus autem martyr Domino suo agebat gratias, et cœpit psallere: « Exaltabo te, Deus meus, rex meus, et benedicam nomen tuum in sæculum et in sæculum sæculi. »
Audi et alterum non minus memorabile. Cum B. Constantium Perusinæ civitatis Episcopum Danabi in tormentis, a quibusdam Marci imperatoris militibus ei inflictis vires jam deficerent, ad Deum, toto corde conversus: « Suscipe jam, orabat, spiritum meum, Domine, requiescat in te, qui pro te, te ipso juvante, omni tempore laboravit. » Vix dum pias hasce voces emiserat, cum ecce præsto est ei angelus Domini, afflictum his verbis confortans: « Noli timere, Constanti, ego sum angelus Dei: misit me Christus, ut plagis tuis curationem adhibeam, ac deinceps tibi adsim in omnibus viis tuis; » et illico omnis plaga curata est. Tunc ille angelico solatio recreatus: « Gratias tibi ago, ait, Domine Jesu Christe, qui per angelum tuum me in angustiis positum confortasti, et curasti vulnera mea; nunc vere scio te quidem nunquam deserere sperantes in te. » Ita habetur in Vita ejus apud Surium 29 januarii.
Audi et tertium in virgine Itala admirabilius. S. Christina, in Deum credens, deos aureos Urbani patris sui præfecti contrivit, et pauperibus distribuit. Ob hoc, jubente patre, alapis afflicta, verberibus dilaniata, ferro onusta, in carcerem conjecta est. Post hoc cum diutissime et crudelissime dilaniaretur, decidua carnium frusta patri in faciem projecit. Cumque alligata rotæ, igni supposito, et fuso desuper oleo torreretur, erumpens flamma mille gentiles interfecit. Iterum carceri tradita, angelo visitante, sanata est et refecta. Deinde cum magno saxi pondere in lacum Volsenum jactata, angelico præsidio liberata est. Ita Ado Trevirensis in Martyrologio 9 Calend. augusti. Lacus et locus hoc martyrio celebris, non longe a Roma visitur in via Senensi, mihique illac, dum in Urbem contenderem, transcunti ostensus est.
Versus 96: Shall Have Spoken Blasphemy
94. ET SARABALLA EORUM NON FUISSENT IMMUTATA. — « Saraballa » (male aliqui legunt sarabara) vox est Chaldaica, significans femoralia. Syrus et Arabicus retinent vocem saraballa, eamque dicunt denotare caligas superiores ex tela vel bysso, laxas et longas, scilicet porrectas ad talos, et crebro esse diversorum colorum. Sic et Hieronymus: Saraballa, inquit, significat tum crura sive femora, tum eorum tegumenta: unde Noster braccas vertit, vers. 21. Hinc Hispani vocant saraguellas. Quare minus verisimile est quod Rabbini nonnulli, et eos secuti recentiores, censent saraballa fuisse vestem extimam, puta chlamydem aut pallium. Nam præter jam dicta, Symmachus, teste S. Hieronymo, vertit, ἀναξυρίδες, quæ Hesychius et Suidas in Lexicis, Eustathius in Il Iliad., S. Hieronymus ad Fabiolam, interpretantur feminalia, seu braccas, id est crurum et femorum operimenta: quibus vestitum fuisse Cyrum, aliosque reges et principes Persarum (æque ac Babyloniorum) docet Xenophon lib. VIII Pædin Cyri. Rursum Hesychius ὁμίζ interpretatur crurum et femorum tegumenta, eaque a Parthis Sarabara (sic enim legendum videtur) vocari tradit. Et Suidas: « Sarabara (sic enim lego) vestis est Persica, aliqui vocant braccas; » unde et « Persicam braccam » vocat Ovidius, lib. V Tristium, elegia XI. Insuper Persas omnes braccatos fuisse et crura feminalibus texisse docent Xenophon, lib. I, Strabo, lib. XV, Pollux, lib. VII, Onomastes, cap. XIII, Herodotus, lib. V, et Dio Chrysostomus, orat. 72. Hinc et « Medos braccatos » vocat Persius, satyra 3. Alexandrum quoque feminalibus usum tradit Plutarchus in ejus Vita. Denique Semiramidem et mulieres Babylonias crura velamentis texisse docent Curius, lib. IV, et Isidorus, lib. XIX Origin. Multo magis ergo iisdem usi sunt viri Babylonii quibus præerant hi tres Danielis socii, ideoque eorum habitu, puta feminalibus, induebantur. Licet ergo regis furor urgeret, ut statim in fornacem projicerentur, tamen vestis extima, puta chlamys (si tamen ea induti erant) in momento eis auferri poterat: alioqui enim commode funibus constringi, et in fornacem conjici non potuissent. Itemque Pagninus expresse saraballa vertit femoralia.
Versus 97: He Promoted Shadrach, Meshach, and Abednego
Et odor ignis non transisset per eos; — q. d. Ignis non perstrinxisset, nec ustulasset extima eorum.
Nota: Primo et genuine, « odor » sumitur hic metaphorice pro stillatu incendii, q. d. nec ab igne vel leviter essent afflati, nec pili cutis aut vestium essent ambusti et rasi. Sicut enim res odorata remote efflat odorem, ita ignis in corpora remota suam vim exerit eaque afflat, quasi odoraretur ibi esse aliquod objectum combustibile, sibi debitum. Sic de Samsone dicitur Judic. XVI, 9: « Qui rupit vincula quomodo si rumpat quis filum de stuppæ tortum putamine, cum odorem ignis acceperit, » id est cum igne fuerit afflatum. Et Sapient. cap. XI, 19: « Aut vaporem ignium spirantes, aut fumi odorem proferentes. » « Odor (ergo) ignis » est vapor et exhalatio vel ab igne emissa, vel ab igne producta et elicita ex materia combustibili, dum illa ignem eminus sentit, eoque afflatur, antequam ardeat et conflagret.
Secundo, proprie hic « odor ignis » accipi potest; adustio enim suum habet odorem; unde dicimus: Olfacio adustionem. Tertio, « odor ignis » sumi potest pro indicio aut vestigio incendii. Sic ait Cicero ad Atticum, lib. IV, epist. 85: « Res fluit ad interregnum, et est nonnullus odor dictaturæ: » « odor, » id est indicium, inquit Budæus. Sic « lucri bonus est odor ex re qualibet, » ait Juvenalis, satyra 14. Et Cicero pro Cluentio: « Canutio, inquit, perito homini, qui quodam odore suspicionis Stalenum corruptum esse sensisset, neque dum rem perfectam arbitraretur, placuit, » etc. Hinc odor sæpe sumitur pro fama, ut cum ait Paulus: « Christi bonus odor sumus, » q. d. de Christo bonam famam ubique spargimus, sanctæ vitæ exemplo, æque ac sanctæ doctrinæ prædicatione, II Cor. II, 15.
Porro post hæc verba: « Et odor ignis non transisset per eos, » in multis Septuaginta codicibus additur: Et adoravit coram eis rex Dominum: quod tamen Latini codices non legunt, nec a S. Hieronymo, nec a Theodoreto agnoscitur.
95. VERBUM REGIS IMMUTAVERUNT. — Id est contra regis imperium egerunt. Ita Vatablus. Chaldaice est שׁניו scanniu, quod secundo verti potest, secludeverunt, secundo loco habuerunt, id est postposuerunt verbum regis legi Dei, scientes oportere Deo magis obedire, quam hominibus. Hinc patet hos tres pueros esse martyres, imo martyrum quasi primitias, qui cæteris præluserunt, et fortitudinis exemplar dederunt posteris omnibus, præsertim christianis: quia ipsi ante Christum, sine exemplo, primi in lege veteri, pro unius Dei cultu libentissime et constantissime ignes tyranni subierunt, seque in certissimam mortem dederunt, eamque violentissimam reipsa omnino obiissent: idque naturaliter et necessario, nisi a Deo contra naturæ cursum miraculose fuissent conservati et erepti. Simili de causa Daniel missus in lacum leonum, licet inde a Deo sit ereptus, censendus est martyr. Nec enim convenit ut miracula virtuti sint damno ejusque meritum et præmium minuant, cum ad eam illustrandam adhibeantur. « Hæc enim meritum confessionis (martyrii) non minuunt, sed magnalia divinæ protectionis ostendunt, » inquit S. Cyprianus, epist. 58, quæ est ad Lucium Papam. S. Chrysostomus, hom. Quod nemo læditur nisi a seipso; et favet S. Hieronymus in cap. XX Matth., et alii; ac diserte S. Athanasius, serm. 3 Contra Arian., hos tres pueros vocat martyres: Codex vero Vaticanus Basilii Porphyrogeniti imperatoris, quem initio libri citavi, eos reipsa tandem martyrium subiisse affirmat. Verum nil tale habent Epiphanius, Dorotheus et alii, nec Martyrologium Romanum, in quo hi tres quasi Sancti consignantur, nulla martyrii mentione 16 decembris; sic enim habet: « Trium puerorum, Ananiæ, Azariæ et Misaelis, quorum corpora apud Babylonem sub quodam specu condita sunt: » postea translata Romam in templo S. Adriani in foro boario sepulta, ut habet ibidem marmorea inscriptio, religiose coluntur. »
Denique quod ad eorum propaginem et posteritatem attinet, sunt hic Romæ Judæi et Rabbini, qui se ab hisce tribus pueris prognatos esse jactitant, ad eosque suam genealogiam continua et longa avorum serie deducunt; ideoque ab eis nomen Anania, etc., et cognomen sforno (ab eorum furno et fornace, in quam conjecti sunt, assumunt). Ita ipsi, fidelium, felicium et nobilium patrum infideles, infelices et ignobiles filii. Addo fabulosi; hi enim tres pueri fuerunt virgines, ideoque ab igne illæsi, uti superius ex Damasceno docui. Dices: Tum fuerunt virgines; at postea duxerunt uxores, et procrearunt liberos. Respondeo hoc gratis dici, et esse improbabile. Quis enim credat eos suam virginitatem tam nobili martyrio et miraculo decoratam conjugio corrupisse, ac tantam maculam dedisse in gloriam suam? Grandævi jam tum erant, et qui usque ad eam ætatem uxore abstinuerant, in ætate senescente, post tanta castitatis trophæa, eam servare nequiverunt vel noluerunt?
Versus 98: King Nebuchadnezzar's Letter
OMNEM DEUM, — ullum deum: Hebræis enim non omnis idem est quod nullus.
Versus 100: His Kingdom is an Everlasting Kingdom, and his Power Endures from Generation to Generation
96. LOCUTA FUERIT BLASPHEMIAM. — Rex hoc prodigio non videtur plane fuisse conversus: nam non vetat coli idola, nec præcipit coli unum Deum Hebræorum, sed tantum vetat ne quis eum blasphemet.