Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Hoc caput continet epistolam Nabuchodonosoris, qua ipse primo, narrat secundum suum somnium, de arbore magna ab angelo succisa. Secundo, vers. 16, quod Daniel illud interpretatus sit de Nabuchodonosore e regno expellendo, et in bestiam commutando. Tertio, vers. 30, se reipsa quasi bestiam regno expulsum, sed post septem annos sibi et regno restitutum, narrat. Unde, vers. ultimo, Deum agnoscit et glorificat.
Textus Vulgatae: Daniel 4:1-34
1. Ego Nabuchodonosor quietus eram in domo mea, et florens in palatio meo: 2. somnium vidi, quod perterruit me: et cogitationes meae in strato meo, et visiones capitis mei conturbaverunt me. 3. Et per me propositum est decretum ut introducerentur in conspectu meo cuncti sapientes Babylonis, et ut solutionem somnii indicarent mihi. 4. Tunc ingrediebantur arioli, magi, Chaldaei, et aruspices, et somnium narravi in conspectu eorum: et solutionem ejus non indicaverunt mihi: 5. donec collega ingressus est in conspectu meo Daniel, cui nomen Baltassar secundum nomen Dei mei, qui habet spiritum deorum sanctorum in semetipso: et somnium coram ipso locutus sum. 6. Baltassar princeps ariolorum, quoniam ego scio quod spiritum sanctorum deorum habeas in te, et omne sacramentum non est impossibile tibi: visiones somniorum meorum, quas vidi, et solutionem earum narra. 7. Visio capitis mei in cubili meo: Videbam, et ecce arbor in medio terrae, et altitudo ejus nimia. 8. Magna arbor, et fortis: et proceritas ejus contingens coelum: aspectus illius erat usque ad terminos universae terrae. 9. Folia ejus pulcherrima, et fructus ejus nimius: et esca universorum in ea, subter eam habitabant animalia, et bestiae, et in ramis ejus conversabantur volucres coeli, et ex ea vescebatur omnis caro. 10. Videbam in visione capitis mei super stratum meum, et ecce vigil et sanctus de coelo descendit. 11. Clamavit fortiter, et sic ait: Succidite arborem, et praecidite ramos ejus: excutite folia ejus, et dispergite fructus ejus: fugiant bestiae, quae subter eam sunt, et volucres de ramis ejus. 12. Verumtamen germen radicum ejus in terra sinite, et alligetur vinculo ferreo et aereo in herbis, quae foris sunt, et rore coeli tingatur, et cum feris pars ejus in herba terrae. 13. Cor ejus ab humano commutetur, et cor ferae detur ei: et septem tempora mutentur super eum. 14. In sententia vigilum decretum est, et sermo sanctorum, et petitio: donec cognoscant viventes, quoniam dominatur Excelsus in regno hominum, et cuicumque voluerit, dabit illud, et humillimum hominem constituet super eum. 15. Hoc somnium vidi ego Nabuchodonosor rex: tu ergo, Baltassar, interpretationem narra festinus: quia omnes sapientes regni mei non queunt solutionem edicere mihi: tu autem potes, quia spiritus deorum sanctorum in te est.
16. Tunc Daniel, cujus nomen Baltassar, coepit intra semetipsum tacitus cogitare quasi una hora: et cogitationes ejus conturbabant eum. Respondens autem rex, ait: Baltassar, somnium et interpretatio ejus non conturbent te. Respondit Baltassar, et dixit: Domine mi, somnium his qui te oderunt, et interpretatio ejus hostibus tuis sit. 17. Arborem quam vidisti sublimem atque robustam, cujus altitudo pertingit ad coelum, et aspectus illius in omnem terram: 18. et rami ejus pulcherrimi, et fructus ejus nimius, et esca omnium in ea, subter eam habitantes bestiae agri, et in ramis ejus commorantes aves coeli. 19. Tu es, rex, qui magnificatus es, et invaluisti: et magnitudo tua crevit, et pervenit usque ad coelum, et potestas tua in terminos universae terrae. 20. Quod autem vidit rex vigilem et sanctum descendere de coelo, et dicere: «Succidite arborem, et dissipate illam, attamen germen radicum ejus in terra dimittite, et vinciatur ferro et aere in herbis foris, et rore coeli conspergatur, et cum feris sit pabulum ejus, donec septem tempora mutentur super eum: 21. Haec est interpretatio sententiae Altissimi, quae pervenit super dominum meum regem: 22. Ejicient te ab hominibus, et cum bestiis ferisque erit habitatio tua, et faenum ut bos comedes, et rore coeli infunderis: septem quoque tempora mutabuntur super te, donec scias quod dominetur Excelsus super regnum hominum, et cuicumque voluerit, det illud. 23. Quod autem praecepit ut relinqueretur germen radicum ejus, id est arboris: regnum tuum tibi manebit postquam cognoveris potestatem esse coelestem. 24. Quamobrem rex consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum: forsitan ignoscet delictis tuis. 25. Omnia haec venerunt super Nabuchodonosor regem. 26. Post finem mensium duodecim, in aula Babylonis deambulabat. 27. Responditque rex, et ait: Nonne haec est Babylon magna, quam ego aedificavi in domum regni, in robore fortitudinis meae, et in gloria decoris mei? 28. Cumque sermo adhuc esset in ore regis, vox de coelo ruit: Tibi dicitur, Nabuchodonosor rex: Regnum tuum transibit a te, 29. et ab hominibus ejicient te, et cum bestiis et feris erit habitatio tua: foenum quasi bos comedes, et septem tempora mutabuntur super te, donec scias quod dominetur Excelsus in regno hominum, et cuicumque voluerit, det illud. 30. Eadem hora sermo completus est super Nabuchodonosor, et ex hominibus abjectus est, et faenum ut bos comedit, et rore coeli corpus ejus infectum est: donec capilli ejus in similitudinem aquilarum crescerent, et ungues ejus quasi avium. 31. Igitur post finem dierum, ego Nabuchodonosor oculos meos ad coelum levavi, et sensus meus redditus est mihi: et Altissimo benedixi, et viventem in sempiternum laudavi, et glorificavi: quia potestas ejus potestas sempiterna, et regnum ejus in generationem et generationem. 32. Et omnes habitatores terrae apud eum in nihilum reputati sunt: juxta voluntatem enim suam facit tam in virtutibus coeli quam in habitatoribus terrae; et non est qui resistat manui ejus, et dicat ei: Quare fecisti? 33. In ipso tempore sensus meus reversus est ad me, et ad honorem regni mei, decoremque perveni: et figura mea reversa est ad me: et optimates mei, et magistratus mei requisierunt me, et in regno meo restitutus sum: et magnificentia amplior addita est mihi. 34. Nunc igitur ego Nabuchodonosor laudo, et magnifico, et glorifico Regem coeli: quia omnia opera ejus vera, et viae ejus judicia, et gradientes in superbia potest humiliare.
Versus 1: Flourishing in my Palace
1. FLORENS IN PALATIO MEO. — Theodoretus addit, quod est et ait, id est pinguis in populo meo.
Versus 2: I Saw a Dream
2. SOMNIUM VIDI. — Quaeres, quo anno hoc somnium habuit Nabuchodonosor? Respondeo, anno regni sui 37; nam anno 35 regni, debellata Aegypto factus est monarcha, indeque anno 2, puta anno regni sui 37, qui fuit annus mundi 3378, vidit statuam illam quadrifidam de qua cap. II, ac mox eodem anno ob monarchiam adeptam superbia intumescens, vidit somnium hujus cap., et juxta illud deinde mense duodecimo, anno regni sui 38, regno ut bestia ejectus est, ut patet vers. 26, in quo statu septem annos permansit: octavo demum anno menti et regno redditus, paulo post mortuus videtur anno regni sui 45, qui fuit transmigrationis Joachin 37. Illo enim anno successit in regno Nabuchodonosori filius Evilmerodach, ut patet IV Reg. XXV, 27. Unde et deinceps nulla alia Nabuchodonosoris gesta narrantur. Qui sane tantae mutationis et conversionis suae, multa alioqui monumenta reliquisset, et Judaeos e captivitate liberos dimisisset, utpote quorum Deum agnoverat.
Dices: Theodoretus et Chrysostomus sic legunt: Anno 48, vidit Nabuchodonosor somnium. Respondeo: Annus hic regni ejus 37 fuit 18 ab excidio templi et captivitate Judaeorum. Nam anno 18 regni sui, ipse urbem Jerusalem cum templo evertit: inde usque ad annum 37 regni ejusdem sunt 18 anni. Alii nonnulli censent haec contigisse anno regni Nabuchodonosoris 27, ita ut regno ejectus, ac post septennium restitutus, vixerit in pristina regni gloria per decem annos, scilicet ad annum regni sui 44; nec enim Deus videtur eum restituisse, ut statim e medio tolleret. Sed prius quod dixi verius est, ut patet ex dictis Ezech. XXVI, 1, et cap. XXIX, vers. 1, et maxime vers. 17. Nimirum voluit Deus misericorditer eum ex vitae hujus periculis eripere, cum in bono esset statu, et ad meliorem vitam transferre; ne, si diutius viveret, rursus in tanta gloria superbiret et periret.
Versus 5: Until my Colleague
5. DONEC COLLEGA. — To collega non est in Graecis, ne Caraffae quidem; sed est in Chaldaeo, fuitque in versione Aquilae, Symmachi et Theodotionis, ut testatur S. Hieronymus. Perperam apud Theodoretum pro ἑταῖρος, id est socius, collega, legitur ἕτερος, id est alius. Rex Danielem vocat collegam, quia participem eum fecerat imperii, eumque administrationi Babyloniae praefecerat, cap. II, 20 et 48; idque ob explicationem praecedentis somnii, et ob admirabilem sapientiam et spiritum propheticum, quem in eo cernebat.
CUI NOMEN BALTASSAR SECUNDUM NOMEN DEI MEI. — Daniel vocatus est Baltassar, vel, ut Chaldaeus est Beltsasar, non ex eo quod rex eum Balsasari, filio suo, coharedem vellet facere, ut vult Epiphanius De Vita Prophet.; non etiam ex eo quod somnia regis aliaque arcana interpretatus sit, ut volunt Suidas et Joseph; nam puer a praefecto eunuchorum ita vocatus est cap. I, 7. Dictus ergo est Beltsasar, a בער Baal, sive Bal, sive Bel, sive Bels (haec enim omnia idem sunt) Deo Babyloniorum; et לטוש latus, id est acutus; et אוצר otsar, id est thesaurus, q. d. Belis acutus thesaurus, id est Belis acumen et sapientia: eo quod praefectus eum, utpote regio semine ortum, et nobili ingenio praeditum, ideoque regi astiturum, sapientissimum fore optaret et portenderet. Hinc nomen Baltassaris, vel Balsasaris, apud Chaldaeos regale erat et divinum, ut patet ex historia hujus libri: fere enim reges Chaldaeorum nomina deorum sibi adaptabant: hinc ex Nebo, Bel, Mero, vocati sunt Nabonitus, Baltassar, Merodach, Evilmerodach: Merodach enim idem est quod Mero דך dach, id est tenuis, vel parvus. Evilmerodach idem est quod princeps Merodach. Evil enim significat primatem et principem.
Porro sicut Chaldaei a Baal deo suos reges cognominarunt Balsasar, Baladan, Belochus: ita ab eodem Tyrii suos vocarunt Isobaal, Abibaal, Baleazar, et ab eis descendentes Carthaginenses, ab eodem suos duces nuncuparunt Hannibaal, id est castrorum dominus, sive dux; Mathumbaal, id est mortis aliquorum dominus; Hasdrubaal, etc. Ita Scaliger, lib. VI De Emendat. temp. et noster Serarius in cap. II Josue, Quaest. XXV.
Sic Hebraei suos reges, Prophetas et viros illustres nomine Dei, puta Jehova, Ia, El, insignierunt: Jehova, ut Jehosue, Jehoiakim, Jehosaphat, Jehoiada: Ia, ut Abia, Isaias, Jeremias, Zacharias: El, ut Daniel, Ezechiel, Michael, Gabriel, Raphael. Res spectat illud S. Augustini, Quaest. XVI in lib. Judic. tomo IV: «Baal, inquit, Punici videntur dicere Dominum: unde Baalsamen, quasi Dominum coeli intelliguntur dicere. Samen quippe apud eos coeli appellantur,» utique ab Hebraeo שמים schamaim.
QUI HABET SPIRITUM DEORUM SANCTORUM IN SEMETIPSO. — Theodotion, teste S. Hieronymo, et editor Septuaginta Romana, habent: Qui spiritum Dei sanctum habet in semetipso. Hebraei enim Elohim, pro quo Chaldaei dicunt Elahin, tam Deum quam deos significat, esto sit plurale, uti dixi Genes. I, 4. Et quia pluralis est numeri, additur ei pariter epithetum plurale קדשין kaddischin, quod pari modo tam sanctum quam sanctos, vel sanctorum verti potest. Porro spiritus hic Dei, vel deorum, est spiritus prophetiae. Divinitatis enim propria est divinatio et praenotio futurorum contingentium aeque ac arcanorum cordis.
Versus 6: No Mystery is Impossible for You
6. OMNE SACRAMENTUM NON EST IMPOSSIBILE TIBI. — Graece, πᾶν ἀδυνατεῖ σοι, alii legunt σε, q. d. Non facit te impotentem, scilicet ad illud explicandum, q. d. Nihil superat tuam facultatem et intelligentiam. «Sacramentum» vocat sacrum arcanum, puta somnium a Deo sibi immissum, ejusque significationem.
Versus 8: A Great and Strong Tree
8. MAGNA ARBOR ET FORTIS. — Arbor haec significabat hominem. Est enim homo arbor inversa, inquit Aristoteles; nam caput, quod est radix sensationis, intelligentiae et motus, est sursum: rami vero, id est pedes, sunt deorsum. Unde homo a Clemente Alexandrino in Adhort. vocatur «planta coelestis,» quia coelum versus radicem habet. Hinc et Christus ait Matth. III, 28: «Jam securis ad radicem arborum posita est;» «arborum,» id est hominum. Et Psalm. I, 3, justus vocatur «lignum (id est arbor) quod plantatum est secus decursus aquarum: et folium ejus non defluet, et fructum dabit in tempore suo.» Apte arbor radices habet in terra fixas, homo vero sursum: nam arbor ex terra, homo vero sursum, scilicet ex coelo, nutritur. Arbor ergo haec significat Nabuchodonosoris imperium, et gloria sublime, et amplitudine longe lateque patens, et viribus robustum esse. Sic Ezechiel, XVII, 23, superbum Sedeciam, et cap. XXXI, 3, regem Assyriorum comparat arbori excelsae; et Psaltes, Psalm. XXXVI, 55: «Vidi, ait, impium superexaltatum et elevatum sicut cedros Libani: transivi, et ecce non erat.» Nimirum tolluntur in altum, ut lapsu graviore ruant.
Simili arboris eversae schemate praesignificata est eversio Ecclesiae Africanae per Hunericum regem arianum. Rem narrat Victor Uticensis, lib. II Hist. Wandal.: «Vidit, inquit, venerabilis Paulus Episcopus arborem usque ad coelos ramis florentibus extensam, quae etiam dilatatione sua omnem pene Africam opacabat. Et cum universi ejus magnitudine et speciositate gauderent, ecce subito venit asinus violentus, qui defricans cervicem suam super robur radicum ejus, impulsu suo cum ingenti sonitu illam mirabilem arborem elisit ad terram.» Arbor haec erat Ecclesia catholica: asinus eam per radices subruens erat Hunericus, eam vastans per Episcoporum et sacerdotum exsilia ac martyria.
Haec ergo arbor symbolum est prosperitatis et gloriae humanae, quae mox prosternitur et ruit. Ita Lyranus. Simili modo huic arbori nostrae comparari posset Adam, parens generis humani: hic enim paradiso quasi arbor magna fuit, florens et affluens omnibus bonis; sed per superbiam et peccatum prostrata fuit in brutales concupiscentias et aerumnas, atque excisa usque ad radices, id est usque ad B. Virginem, quae intacta germen protulit, scilicet Christum, qui arborem hanc suo flori restituit, imo florentiorem reparavit. Similis ergo fuit casus Adae casui Nabuchodonosoris, sicut eidem similis fuit casus Luciferi: unde eidem illum comparat Isaias, cap. XIV, 12.
Tropologice Lyranus per arborem hanc intelligit hominem virtuosum: «Haec arbor, inquit, alta est per justitiam, fortis per constantiam, frondosa per eloquentiam, magna per prudentiam quae dirigit omnes virtutes, diffusa per misericordiam, fructifera per devotionis exuberantiam. Omnes pascuntur ex ea, per fraternam aedificationem: subter eam bestiae, per sensuum exteriorum refrenationem: in ramis ejus volucres coeli, per motuum exteriorum moderantiam. Hic homo si in peccatum cadat, contra eum inclamat vigil, id est Christus in Evangelio, vel Praelatus praedicando: Succidite arborem, quantum ad desertionem charitatis, quae est vita animae: praecidite ramos, quantum ad oblationem voluntatis bonae: excutite folia, quantum ad defectum bonae locutionis: dispergite fructus, quantum ad subtractionem bonae operationis: fugiunt animalia quae subter eam sunt, quantum ad defectum debitae subjectionis: alligetur vinculo, quantum ad generationem malae consuetudinis, eoque ferreo, propter duritiem obstinationis: ejiciatur foras, quantum ad inverecundiam in omnibus malis, quia tunc facta est ei frons meretricis: cor ejus ab humano commutetur, quantum ad omnem modum crudelitatis: septem tempora commutentur super eum, quantum ad perversam opinionem totius legis. Hujus arboris sententias percipiunt in somniis reges, principes, nobiles, divites; quia frequenter in praedicationibus audiunt divinam sententiam, sed non curant, ac si esset tantummodo somnium.» Hucusque Lyranus.
ET PROCERITAS EJUS CONTINGENS COELUM. — Est hyperbole, q. d. Altissima erat. Similis est Deut. I, 28: «Urbes magnae et ad coelum usque munitae;» vel, ut Graeca habent, muratae; et apud Poetam: «Ferit aurea sidera clamor.»
ASPECTUS ILLIUS ERAT USQUE AD TERMINOS UNIVERSAE TERRAE. — Chaldaeus: Rami ejus ad finem totius terrae protendebantur; Septuaginta, Latitudo ejus usque ad terminos terrae. «Sic et Theodotion, inquit S. Hieronymus, vertit κάτος, id est latitudo (vitiose enim in S. Hieronymo legitur altitudo pro latitudo), quod ipse explicat κυρεία, id est dominatio,» q. d. Latissime dominatur Nabuchodonosor, usque ad fines terrae. Est rursum hyperbole: nam Nabuchodonosor tantum Asiam occupavit, non Europam et Libyam.
Versus 9: The Food of All was in It
9. Esca universorum in ea, — q. d. in hac arbore copiosi erant fructus, ita ut ii omnibus animantibus alendis satis essent: quod praeter alia, quae mox afferam, indicabat potentiam et opes Nabuchodonosoris et Chaldaeorum esse tantas, ut iis pene omnes homines ali et vivere possent.
Nota: Hujus arboris, id est Nabuchodonosoris, folia, erant pompa vestium, curruum, militum; fructus erant opes et tributa, ait Theodoretus: Cibus omnium erat in ea, quia omnes mercatores et agricolae sub eo pacifice et laute vivebant; milites vero et aulici splendide ab eo alebantur: subter eam habitabant bestiae, id est homines barbari; et in ramis ejus volucres coeli, id est homines mitiori, acriori et altiori ingenio sub illius regis imperio et favore commode et decenter vivebant, sicque «ex ea vescebatur omnis caro.»
Arborem apud Indos, Persas et Aegyptios virum excellentem significare, refert Achmedes in Oneirocriticis, cap. CC. Sic apud Ezechielem, cap. XXXI, 3, arbor est rex Assyriae, et vers. 18, rex Aegyptius.
Qua loquendi formula non Hebraei tantum, sed et Arabes ad summam rei alicujus altitudinem describendam uti solent, vide etiam Deuter. IX, 1. Graeci quoque arborem praealtam οὐρανομήκη, ad coelum pertingentem vocare solent.
Versus 10: I was Looking in the Vision of my Head upon my Bed
10. VIDEBAM IN VISIONE CAPITIS MEI SUPER STRATUM MEUM, — videbar mihi per somnium videre.
ET ECCE VIGIL, ET SANCTUS DE COELO DESCENDIT. — «Vigil» hic est angelus, ut vertunt Septuaginta, qui non obruitur somno ut homo, utpote carens corpore. Angelus hic erat Babyloniae praeses et angelus vindex, ut patet vers. 14. Nota: To vigil significat primo, angelos esse incorporeos, ideoque nunquam dormire, sed semper vigilare, operique Dei intendere. Hoc imitantur Sancti, praesertim Religiosi, qui noctu pervigilant in oratione et laudibus Dei: «Unde et nos, ait S. Hieronymus, crebris pernoctationibus imitamur angelorum officia. Et de Domino dicitur, Psalm. CXX: Non dormitabit, neque dormiet, qui custodit Israel.» Secundo, eos esse continuos in actione, et infatigabiles. Tertio, eos nostra omnia acerrime considerare. Quarto, eos vigilantissimos esse gubernationis et vindictae divinae ministros et exsecutores: perinde ac ipsa justitia et vindicta divina vigilantissima est: unde ipsa, Jeremiae I, 11, ostensa est quasi virga vigilans. Hinc notat S. Hieronymus Chaldaeum עיר ir, id est vigil, alludere ad irin, sive iridem, quae per multicolorem arcum ad terras descendere dicitur, et per eam subinde angeli, ut Apocal. cap. X, 1, de angelo suo ait Joannes: «Et iris in capite ejus.» Iris enim misericordiae et vindictae est symbolum. Unde censet ab ir Hebraeo, quod hic retinent aliqui interpretes, et graece et latine dictam esse irim sive iridem. Utramque ostendunt et ostendent angeli, tum alias, tum praesertim in judicio et resurrectione, cum ipsi ab morte evigilare et resurgere facient homines; alios ad gloriam, alios ad gehennam. «Vita ergo angelorum est vigilia: vita mortalium vigilia sit oportet. Vigilate: nescitis enim quando Dominus domus veniat» Marc. cap. XIII, 35.
Versus 12: Leave the Stump, etc.
12. Germen, etc., sinite, — stirpem ei relinquite, ut possit crescere.
ALLIGETUR (scilicet ille, qui per arborem hanc significatur, puta Nabuchodonosor) VINCULO FERREO ET AEREO, IN HERBIS QUAE FORIS SUNT.
Id est, ut ex Chaldaeo vertit Pagninus: Alligatus vinculo et aereo et ferreo, ponatur in herba agri.
Nota: Nabuchodonosor cum primo in amentiam versus est, mox a suis, ne sibi et aliis noceret, vinculis astrictus fuit et inclusus; sed deinde monitu Danielis solutus et dimissus ivit ad sylvas, vixitque cum bestiis per septem annos, ut patet vers. 29. Ita tamen ut retinuerit vincula aliqua, puta manicas ferreas in manibus, ne illae conjungi possent, neve iis uteretur ut homo, sed ut, iis disjunctis, reperet ad herbas agri quasi bestia. Hoc enim est quod hic dicitur: «Alligetur vinculo ferreo, etc., in herbis.» Herbas ergo comedens erat ligatus.
Lyranus, quem sequitur Fernandius, vision. XXII, Comment. II, sect. II, per vincula haec accipit sententiam et decretum Dei infrangibile, de Nabuchodonosoris ejectione e regno. Alii accipiunt durissimam ejus poenam et afflictionem, quae fregit et domuit ejus superbiam. Sed haec mystica sunt.
Versus 13: Let his Heart be Changed from a Human One
13. COR EJUS AB HUMANO COMMUTETUR. — Syrus: Cor ejus ab hominibus transeat; Arabicus Antiochenus: Cor ejus divertatur, vel amoveatur ab hominibus; Arabicus Alexandrinus: Cor ejus auferatur ab inter homines, et pro eo COR FERAE DETUR EI.
Hinc Origenes cum suis docuit hanc non esse historiam, sed parabolam, qua sub nomine regis Nabuchodonosoris symbolice describatur casus Luciferi. Sed haec est haeresis: nam historiam esse patet ex simplici narratione totius capitis, et ex cap. seq., vers. 20 et seq. Ita S. Hieronymus et alii passim.
Quaeres, an ergo Nabuchodonosor vere mutatus fuit in feram aut bestiam? Primo, nonnulli censent Josephum id affirmare, sed falso hoc ei tribuunt.
Secundo, Dorotheus in Synopsi, et Epiphanius in Vita Danielis, censent Nabuchodonosorem interius habuisse formam hominis, scilicet animam rationalem, sed exterius mutatum fuisse in figuram bovis anterius, et leonis posterius; ac consequenter videntur ei caput et cornua bovis, caudam vero et jubas leonis dare. Probant ex eo quod hic dicitur «cor,» non bestiæ, sed «ferae detur ei:» bos autem est bestia, non fera: leo vero est fera; non bestia: ergo potius in leonis quam in bovis formam mutatus fuit rex. Rursum, quia vers. 30, Septuaginta dicunt ejus capillos crevisse in similitudinem leonum. Adde, rex hic crudelis et superbus fuit, ut leo; unde et leoni comparatur, cap. VII, 4. Verum in explicatione somnii Daniel nullam leonis, sed tantum bovis facit mentionem, vers. 29 et 30, eum bovi similem factum esse narrat. Jam vero boves non tantum cicures sunt et domestici, sed etiam agrestes et feri, uti sunt uri et bisontes. Talis ergo factus videtur Nabuchodonosor. Sic de Gyge et Minotauro fingunt poetae, eos partim fuisse homines, partim boves. Nam de Gyge canit Ovidius, lib. IV Trist. eleg. 6: Centimanumque Gygen, semibovemque virum; de Minotauro vero: Semibovemque virum, semivirumque bovem.
Transit jam, ut saepe fit in somniis, allegoricus sermo in proprium; nam vincula, ferarum victus, et immutatio cordis, seu mentis, non competunt arbori, sed Nabuchodonosori per eam significato.
Tertio, Michael Medina, lib. II De Fide, cap. VII, putat non veram, sed phantasticam fuisse regis transformationem in bestiam: idque aut per daemonum praestigias, quomodo nostri lycanthropi, cum sint homines et sagi, ope daemonis ita perstringunt oculos intuentium, ut videantur esse lupi, gregesque ovium quasi lupi invadere et occidere, ac mox strage peracta in humanam formam videantur reverti. Similis transformationis meminit S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. XVIII. Aut potius, quia Deus circa corpus regis circumposuit figuram quamdam bestiae, sub qua cum cerneretur ab aliis, bestia putabatur: sic enim mulier illa, quae ad S. Hilarionem fuit adducta, per magicas artes apparebat esse jumentum, quae Hilarioni mulier, uti revera erat, videbatur. Testis est S. Hieronymus, in ejus Vita. Verum haec non sufficiunt, nec explent verba Scripturae.
Quarto, S. Thomas, lib. II De Regimine principum (viri docti, ut Bellarminus, lib. De Script. Eccles., negant hunc librum esse S. Thomae Aquinatis) cap. ult., ait regem transformatum esse in bestiam, non revera, sed quia sua imaginatione vitiata et corrupta, sibi transformatus videbatur.
Cujus rei multa et mira exempla refert Galenus, et post eum Levinus Lemnius, lib. II De Complexione, sub finem: Quidam, inquit, putabat nasum sibi excrevisse in immensum, ut elephantis proboscidem circumferre videretur. Medicus hunc ei morbum et phantasiam hac arte exemit: longum farcimen naribus admovit arreptaque novacula illud sensim abscidit, ac tandem extimam nasi partem perstrinxit, ut sanguis deflueret; itaque imaginarium ei nasum avulsit: atque, praescripta ei soporifera potione et salubri diaeta eum plene curavit.
Alius hypochondriacus, hoc est, cui praecordia humore melancholico ac flatibus turgebant, credebat ranas ac bufones interiora sua perterebrare. Medicus dedit ei potionem, ac subdito clystere procuravit, ut aliquot ranae et bufones in subjectam ei pelvim conjicerentur; quibus visis, opinio illi haec adempta est.
Tertius censebat se membra posteriora habere ex vitro; unde semper stabat, metuens ne si sederet, ea quasi vitri fragmenta dissilirent.
Quartus nuper fuit, qui ex nimia capitis fatigatione, se mortuum esse dicebat, nec comedere volebat, utpote mortuum se credens. Jamque instabat septimus dies, qui inedia confectis lethalis esse solet. Ut eum morbo et morti eriperent, quidam personati linteis obvoluti quasi mortui, conclave obscurum ingressi mensam instruere, ac liberaliter se reficere coeperunt. Aeger autem, haec conspicatus, sciscitatur quid moliantur, et quod sint genus hominum? Responsum est mortuos esse se. Tum ipse: Ergone mortui comedunt? Illi: Comedunt utique; veni, vide et gusta. Ille lecto exsilit, cum mortuis commentitiis large vescitur, indormit confecto ad id liquamine, experrectus sensim ad se redit et sanatur. Haec omnia Lemnius.
Hinc multi fiunt stulti et deliri ex sola vehementi rei alicujus vel amabilis, vel odibilis, apprehensione: imo narrat Seneca Bibium Gallum Romanum imitando gestus stulti, eos ita phantasiae impressisse, ut inde stultus factus fuerit.
Huc accedit Franciscus Valesius, De Sacra philos. cap. LXXX, et Hieronymus Mercurialis, lib. VI Variar. lect. cap. XX, qui hanc regis metamorphosin non aliud fuisse censent, quam morbum quem medici melancholiam vocant, quo qui laborant insaniunt, et in aliorum subinde animalium formas mutatos se esse imaginantur, faciuntque et patiuntur omnia quasi revera ita esset: alii in canes, et latrant: alii in gallos, et cantant, et concutiunt latera: alii in lupos, et exeunt noctu domo, queruntque sepulcra, et versantur libenter cum cadaveribus. Hinc enim Latinis vocatur melancholia canina, atque lupina, Graecis Lycanthropia, Arabibus cutulint.
Sic Bellerophon, ut animi aegritudines et mentis dolores excuteret, captabat loca avia et solitudines: de quo Homerus, Iliade 7: Ipse suum cor edens, hominum vestigia vitans.
Hinc Rufinus ethnicus, monachos insulae Caprariae eodem morbo laborare falso aestimans, sic de eis scribit: Sic nimiae bilis morbum assignavit Homerus / Bellerophontaeis sollicitudinibus.
Similis fuit Timon Atheniensis qui μισάνθρωπος est appellatus, quod genus humanum odisse videretur. Unde quadam vice in concionem ascendens, silentio indicto, dixit: Est mihi hortus, et in eo ficus, ex qua multi cives se suspenderunt. In eodem nunc ego loco aedificare volo; quare vos publice admoneo, ut, si quis se suspendere velit, maturet antequam arbor exscindatur. Ejus epitaphium hoc fuit: Hic sum post vitam miseramque inopemque sepultus, / Nomen non quaeras: Dii, lector, te male perdant. Unde mare quasi perosum hoc monstrum, dicitur exundando ejus sepulcrum longe expulisse.
Hic modus verus est, sed non adaequatus; nec enim usquequaque verbis Scripturae ipsique historiae satisfacit: non enim potest morbus aliquis naturalis figuram hominis mutare, itaque temperamentum ejus efferare, ut per septem annos cibo ferino quasi fera cum feris vivat.
Denique Pererius asserit regem non mutavisse figuram, sed tantum phantasiam, complexionem et gestus: et Maldonatus censet in figura corporis nihil mutatum fuisse praeter ungues et capillos, qui nisi saepe resecentur, solent turpi ac ferina forma crescere. Verum:
DICO PRIMO: Nabuchodonosor in hac transformatione vere mansit homo. Id patet, primo ex tota narratione vers. 30 et sequent. Secundo, quia alioqui anima rationalis debuisset ei adimi, et dari anima bovis: et sic non fuisset idem; nec rex qui peccaverat, fuisset punitus, sed bos. Tertio, quia anima humana non potest informare corpus bovis; nec anima bovis corpus hominis. Mansit ergo idem omnino Nabuchodonosor, idem corpus, eadem anima; sed humanus tantum sensus quoad exercitium, puta humana sensatio, praesertim in gustu; ac rationis usus ei fuit ad tempus ablatus, et postea redditus.
DICO SECUNDO: Aliqua tamen ratione dici potest eum conversum esse in bestiam, puta in urum aut bisontem; idque patet primo, quia, ut ait D. Thomas, secundum vitiatam suam imaginationem in urum sibi conversus esse videbatur. Secundo, quia cordis et corporis ejus temperamentum ita immutatum et efferatum est, ut esset simile ferae bestiae, quantum fieri potuit citra humanitatis, sive naturae humanae amissionem. Tertio, quia rationis usu privatus et mente captus, tantum utebatur phantasia, eaque ferina, qualis est uri; et hoc est quod hic dicitur: «Cor ferae detur ei,» q. d. Privetur sensu humano, fiat amens et insanus, videatur sibi non esse homo, sed bestia.
Ubi nota: Cor in Scriptura et hic tria significat. Primo, mentem: quod enim cor est in corpore, hoc mens est in anima totoque homine. Jam bestiae non habent mentem, sed ejus vice habent imaginationem: haec enim regit eas earumque actus, uti mens regit hominis actus; cor ergo ferae est phantasia ferae. Secundo, cor idem est quod appetitus et voluntas; cor ergo ferae est appetitus ferinus. Tertio, cor proprie hic sumitur. Cordis enim, indeque totius corporis complexio in rege mutata fuit, ut ex humana fieret ferina. Crediderim tamen cum Maldonato eum saltem per intervalla aliquem rationis et pristinae dignitatis sensum habuisse: hoc enim proprie erat regi et homini; qua talis est, poenale, afflictivum et contristativum. Huic sententiae favet illud vers. 22: «Donec scias quod dominetur Excelsus,» q. d. Donec ex tua poena agnoscas Deum vindicem, ab eoque veniam poscas.
Quarto, quia habitus ejus magis ferinus erat, quam humanus; nam incedebat semper nudus, rori, imbri, et aliis coeli injuriis ut fera obnoxius. Rursum facies ejus ab humana erat diversa et accedens ad ferinam. Deinde adeo ei creverant capilli, ut totum fere corpus contegerent; ungues quoque creverant ad similitudinem avium. Denique cute erat non molli, sed dura et ferina, pilosque habebat crassissimos, ut referrent plumas avium, qui a copiosa fuligine crassissimae melancholiae oriebantur, inquit Valesius.
Quinto, incessus ejus et figura erat ferina; quia non erectus ut homo, et bipes; sed curvus et pronus, manibus et pedibus reptabat ut bestia, et quadrupes: pedes ergo ejus, brachia et manus callosae et durae, reliquaque membra cum temperamento ferinam induerant figuram, quantum salva humana natura facere poterat Deus. Unde ipse rex jam sibi restitutus ait vers. 33: «Figura mea reversa est ad me;» ergo illa jam ante ei fuerat ablata. Vidi subinde bovina cornua regi nostro appingi; sed haec pictor ei suo adjecit privilegio: alii caudam ei adjiciunt; sed id minus necessarium est: et licet forte aliqualia cornua homini adnasci possent, nulla certe in natura vis est, quae talem humano corpori appendicem possit adjicere. Addunt aliqui regis hujus genuum vertebras inversas fuisse, ita ut extrorsum quadrupedum more prominerent, idque ut pari cum bobus celeritate curreret, et inaequalia loca transiliret; nam si genua ejus introrsum humano modo plicata fuissent, fuisset ipse ad talem motum et saltum ineptus. Haec opinio videtur congrua et probabilis. Nam hic situs ad incedendum more quadrupedum est naturalis, et pene necessarius ad hoc, ut talis incessus continuari, diuque durare possit, ut patet experienti.
Sexto, quia cum feris quasi fera versabatur in sylvis, earumdemque victu, scilicet herbis et radicibus vescebatur; easque ex imaginatione et appetitu ferino (hunc enim significat «cor ferae») et bovino sibi a Deo indito appetebat. Porro ferae non laeserunt eum, quia putabant esse feram, licet novam et monstrosam; et quia Deus eas avertit, illumque per septem annos mirabiliter in hoc statu custodivit et conservavit. Simile narrat Aben-Ezra de homine quodam melancholico, qui in monte Sardinia secessit, ibique cum cervis diu herbis victitavit. Sic Arcades glandibus, Argaei pyris sylvestribus, Aethiopes locustis, milio Sauromatae, Persae cardamo, Eremitae herbis, Ophiophagi serpentibus vescebantur. Mithridatem veneno ita assuevisse, ut eo occidi non posset, testantur historiae. Feminam quamdam Coloniae araneis pasci vidisse se narrat Albertus Magnus. Non mirum ergo regem nostrum herbis tamdiu victitasse.
Septimo, quia cum mentis usu etiam oris et linguae usum perdiderat, nec articulatas et humanas, sed inconditas et bestiales voces dabat, mugiebatque ut bos. Ratio est, quia locutio sequitur imaginativam: prout enim homo, vel animal imaginatur, sic et loquitur, id est vocem dat: ubi ergo ferina est imaginatio, uti erat in rege, ibi et ferina est vox. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rupertus et Gregorius, V Moral. VI, ac diserte Ludovicus Molina I part. Quaest. CXI, et Delrio, lib. II De Magia, Quaest. XVIII.
Hujus metamorphosis vix meminerunt Gentiles, praesertim quia prisci Chaldaeorum annales perierunt: insinuat tamen eam Alphaeus apud Eusebium, lib. IX De Praeparat. Evang., dum narrat regem Nabuchodonosorem in furorem raptum, praedixisse eversionem Chaldaeorum, moxque evanuisse e consortio hominum, dum scilicet quasi bestia fugit ad bestias in sylvas.
Moraliter, nota hic justam et aptam poenam ferinae superbae, tyrannidis, gulae et vitae; ob hanc enim ex rege factus est quasi fera: «Et quia elocutione cognationis se super homines extulit: ipsum, quem communem cum hominibus habuit, sensum hominis amisit,» inquit S. Gregorius, V Moral. VI. Ecce quam verum hic est illud Psalm. XLVIII: «Homo cum in honore esset, non intellexit; comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis.» Hinc finxit Homerus, quod Circe socios Ulyssis illecebris dementaverit, et converterit in porcos, boves, asinos; Ulyssem autem, eo quod ipse ejus cantus et illecebras respuisset, ab ea dementari et converti non potuisse. Hinc rursum nata est illa Pythagorae sententia de animarum transitu in bestias, quam ipse μετεμψύχωσιν vocabat: quae si litteraliter intelligatur, falsa est et absurda; sin symbolice capiatur et moraliter, vera est et accommoda. Vere dixit Euripides: «Cum videris in sublime quempiam elatum, splendidis gloriantem opibus, ac genera supercilioque supra sortem suam fastuosum, illius celerem divinitus exspecta vindictam.» Et Herodotus, lib. I: «Vides eximia animalia ut fulminet Deus, neque suis opinionibus uti sinat; exigua vero facile fert. Vides etiam ut in aedificia maxima semper, et celsissimas arbores coelestia tela ingruant. Solet enim Deus eminentia quaevis castigare, ideoque saepe magni et superbi exercitus a paucis vincuntur. Non sinit enim Deus alium praeter se altum sapere.» Alius: «Ambitio est elementum malorum.» Denique Socrates sapienter monet: «Quamvis rex natus fueris, audi tamen ut mortalis. Quid tum, quod procul exspuis? multa abundas pituita. Vestem elegantem fers? at hanc ovicula prius habuit. Aurum geris? haec fortunae inconstans potentia. Opibus affluis? haec vis est iniqua temporis. Superbis? hujusmodi est stultitiae jactantia, vel hinnitus. At si temperantiam secteris, divinum donum est. Fit autem temperantia, si teipsum metiaris.» Denique sapienter Seneca in Thyest.: Stet quicumque volet potens / Aulae culmine lubrico, / Me dulcis saturet quies. / Obscuro positus loco, / Leni perfruar otio.
Nimirum «procul a Jove et fulmine.» Humilis ergo qui procul est a Jove, procul est a fulmine.
ET SEPTEM TEMPORA MUTENTUR SUPER EUM. — Per tempora septem Rabbi Abraham accipit septem hebdomadas, alii septem menses, alii septem tempora: annus enim in quatuor tempora dividitur, scilicet in ver, aestatem, autumnum et hiemem: sic ergo septem tempora fere biennium efficerent. Alii, quibus favet Theodoretus, anni, inquiunt, duo tempora sunt aestas et hiems: septem ergo tempora, sunt tres anni cum dimidio. Verum passim Latini, Graeci et Hebraei septem tempora, interpretantur septem annos: annus enim temporum mensura est communissima et vulgatissima, praesertim in chronicis regum. Sic tempora pro annis capiuntur, cap. XII, 7. Unde Arabicus Alexandrinus vertit: Et septem anni mutentur.
Versus 14: By the Decree of the Watchers It Is Decided
14. IN SENTENTIA VIGILUM DECRETUM EST, ET (hic est) SERMO SANCTORUM ET PETITIO, — q. d. Ita decernunt vigiles, id est angeli, jubente Deo ad sermonem et petitionem Sanctorum. Ita S. Hieronymus. Arabicus vertit: Hoc est quod decretum est in mandato angeli sancti; Chaldaice est, et in verbo Sanctorum quaestio, q. d. Inferiores angeli quaerent: Quare ita Deus fecit? et respondebitur illis: Ut cognoscant viventes quod dominetur Excelsus.
ET HUMILLIMUM HOMINEM CONSTITUET SUPER EUM. — puta super Nabuchodonosorem; aut potius «super eum,» id est super ipsum, scilicet regnum, ut habent Chaldaeus, Graeca, Vatablus et alii. Porro multorum, quos Deus ex vili conditione ad regnum evexit, exempla recensui, Genes. XXXVIII, in fine.
Versus 16: He Began, etc.., to Think Silently
16. Coepit, etc., tacitus cogitare. — Graece ἀπηνεώθη, id est obstupuit, mansit attonitus: ita Vatablus; alii, haesitavit; Polychronius vertit, κατεπλάγη, id est, consternatus est super mira novitate rerum ostensarum, et cogitabundus factus est. Nam, ut ait Ptolemaeus initio Almagesti: «Meditatio est clavis veritatis.» Quocirca sapientes interrogati de casu, vel re difficili, non statim respondent, sed tempus petunt ad cogitandum.
COGITATIONES EJUS CONTURBABANT EUM, — quia scilicet dolebat Daniel, regi sibi tam amico, per hoc somnium tam dira portendi.
Symbolice Rupertus in Daniel. cap. VIII, docet, per Nabuchodonosorem in bestiam conversum significari, primo, quod Deus, stulta mundi eligens, stultam fecit sapientiam hujus mundi per Evangelium Christi. Secundo, victoriam regni Dei, cujus potestatem rex, recepto sensu, confessus est. «Propriam, inquit, reprobandae sapientiae hujus mundi imaginem superbi regis dementatio praetulit, in eo maxime quod faenum ut bos comedit. Quidnam est faenum bovis hujus pabulum, nisi multitudo carnalium, mane virentium, cito florentium, et cito nihilominus, flore perdito, arescentium? Omnis enim caro ut foenum, et omnis gloria ejus tanquam flos foeni. Ergo descendente sancto et vigile, ad clamorem ejus ex hominibus ejectus est Nabuchodonosor, foenum ut bos comedit: quia descendente in hunc mundum virtute et sapientia Dei Christo, ad praedicationem ejus stulta facta est sapientia hujus mundi, et ejecta ex hominibus divinam rationem recipientibus: solummodo foenum, id est homines superfluos, et super numerum pullulantes ex vitio carnis devorare potuit.»
Versus 24: O King, let my Counsel be Pleasing to You
24. REX, CONSILIUM MEUM PLACEAT TIBI. — Chaldaice מלכא מלכי malca milki, id est rex, rex meus, vel regnum meum placeat tibi, ubi rex vel regnum vocatur consilium; idque eleganter, ait Marinus Brixiensis in Lexico, quia consilium est instar regis, et deliberationis ac sententiae est rex: et quia reges regere et regi debent consilio, ut regis rex sit consilium. Unde Pagninus in Appendice vocum Chaldaic. Lexici, milki, id est consilium, aeque ac malka, id est rex, deducit a מלך malach, quod idem, id est consulere, notat. Idem tradunt, et multis exemplis confirmant Lexica Chaldaica et Syriaca. Sic ergo Chaldaei et Hebraei regem vocarunt a consilio, ut idem sit rex qui consultor, et regnare sit idem quod consulere et pollere consilio, juxta illud Platonis: «Beatae sunt respublicae quas philosophi et sapientes regunt, aut ubi reges philosophantur.» Hinc illud Prov. XXXI, 3: «Ne dederis mulieribus substantiam tuam et divitias tuas ad delendos reges.» Septuaginta juxta Romanam editionem vertunt: Et vitam tuam in seram consilii mutationem; Theodotion, in poenitentiam. Et mox: Noli regibus, o Lamuel! noli regibus dare vinum. Septuaginta pro אל al, id est non, legentes, אל el, id est ad, cum, vertunt: Cum consilio omnia fac, cum consilio bibe vinum, quasi idem sit consilium quod reges, aut potius eadem vox melachim et reges et consilium significet: Noster enim vertit, reges; Septuaginta, consilium.
Hinc Emmanuelis regis nostri, cujus «principatus super humerum ejus,» Isaias, cap. IX, 6, cognomen assignat «consiliarius»: quin et Homerus Agamemnonem regem cognominat βουληφόρον, id est consilio pollentem, puta principem qui multis consulere debeat. Audi eum Iliade α: Εἷ δέ τις ἀρχός βουληφόρος ἔστω, id est, Unus vero princeps vir consiliarius esto. Praeclare Cicero: «Bonum ducem efficient, inquit, labor in negotiis, industria in agendo, in providendo consilium, et celeritas in conficiendo.»
PECCATA TUA ELEEMOSYNIS REDIME. — Pro redime Chaldaice est פרק peruc, id est, abrumpe, q. d. Resipisce, inchoa novam vitam mutando crudelitatem in clementiam et misericordiam, inquit Calvinus, additque: Ergo male Papistae ex hoc loco probant actus suos poenitentiae et satisfactionis. Verum S. Hieronymus, Theodotion, Vatablus omnesque alii vertunt, redime, et Chaldaeum peruc non tantum abrumpere, sed et redimere significat: inde enim פריק peric, vocatur redemptor; et פורקנא purkan, redemptio. Vide Lexicon Regium: idque patet a serie orationis Danielis. Vult enim ipse non futura, sed praeterita regis peccata ab eo ita dirumpi, frangi (parac enim et litteris et significatione idem est quod frago et frango) destrui et redimi, ut pro iis ipse Deum placet per poenitentiam et eleemosynas. Unde Calvinus, veritate convictus, tandem concedit posse sic verti: «Peccata tua eleemosynis redime;» sed excipit, hanc redemptionem apud homines intelligendam esse, non apud Deum, q. d. Redde pauperibus, quae illis per vim et injuriam eripuisti, ut illis damnum sarcias et restituas. Verum hic est actus justitiae: Daniel autem suadet actum misericordiae; subdit enim: «Et iniquitates tuas misericordiis pauperum.» Rursum Daniel non vult hominibus, sed Deo a rege satisfieri. Demum enim Excelsum illi hanc plagam inflixisse, ideoque ab eo timendum et placandum esse docuit vers. 22, dicens: «Donec scias quod dominetur Excelsus super regnum hominum.»
ELEEMOSYNIS. — Chaldaice est בצדקה betsidka, id est justitia. Nota: Misericordia et eleemosyna hic et alibi vocatur justitia, quia est causa, pars et signum illustre justitiae et sanctitatis, uti dixi II Corinth. IX, 9.
Moraliter, docet hic Daniel consiliarios, confessarios, concionatores principum, quam vere et sincere eorum vitia carpere, et contra ea sana consilia et remedia suggerere debeant. Videmus enim multos iis adulari, crimina excusare, itaque se et ipsos perdere. Praeclare Seneca, lib. VI De Benef. cap. XXX: «Monstrabo tibi, inquit, cujus rei inopia laborent magna fastigia, quid omnia possidentibus desit; scilicet, ille qui verum dicat, et hominem inter mentientes (adulatores) stupentem, ipsaque consuetudine pro rectis blanda audiendi, ad ignorantiam veri perductum vindicet a consensu concentuque falsorum. Non vides quemadmodum illos in praeceps agat exstincta libertas, et fides in obsequium servile submissa; dum nemo ex animi sui sententia suadet, dissuadetque; sed adulandi certamen est, et unum amicorum omnium officium, una contentio, quibus blandissime fallat?» Et mox: Hinc «perpetua credunt, quae in summum perducta maxime nutant. Ingentia super se casura regna fregerunt; nec intellexerunt in illa scena, et vanis et cito diffluentibus bonis refulgente, ex eo tempore ipsos nihil non adversi exspectare debuisse, ex quo nihil veri audire potuerunt.» Subdit exemplum Xerxis, cui Graecos invasuro omnes assentabantur, quasi mox eos tantis copiis obrueret; solus Demaratus dixit: «Illam ipsam qua sibi placeret multitudinem indigestam et gravem, metuendam esse ducenti; non enim vires, sed pondus habere; immodica nunquam regi posse, nec diu durare quidquid regi non potest:» paucos Graecos occupaturos Thermopylarum angustias, et Persis omnibus restituros. Itaque accidit, «stratusque per totam Graeciam passim Xerxes intellexit, quantum ab exercitu turba distaret, a pudore quam damno miserior, Demarato gratias egit, quod solus sibi verum dixisset, et permisit petere quod vellet; petit ille, ut Sardeis maximam Asiae civitatem curru vectus intraret, rectam capite tiaram gerens.»
Et Augusti Caesaris, qui filiae suae Juliae stupra indignans publicavit; inde pudore suffusus et gemens: «Horum, ait, nihil mihi accidisset, si aut Agrippa aut Maecenas vixisset.» Concludit: «Plenas aures adulationibus aliquando vox vera intret. Da consilium utile. Quaeris quid felici praestare possis? Effice, ne felicitati suae credat, ut sciat illam multis et fidis manibus continendam; mobilia esse quae dedit casus, et majore cursu fugere quam veniunt, saepe inter fortunam maximam et ultimam nihil interesse.»
REDIME. — Arabicus Antiochenus vertit: Peccata tua eleemosynis involve, vel operi. Arabica vox proprie dicitur de sindone, qua sepeliendi involvuntur, ut peccata cum cadavere, eleemosynae cum sindone conferantur. Arabicus Alexandrinus vertit: Remissionem pro peccatis tuis postula eleemosynis, et operi, et miseratione super (erga) infirmos quosdam pro iniquitatibus tuis.
Hinc S. Augustinus, lib. XI De Civit. XXXVIII, ait quosdam sine eleemosynis non posse salvari, quia peccatis aut cupiditatibus suis ita irretiti sunt, ut nisi pauperum precibus ordinaria gratia majorem et potentiorem obtineant, ab iis se expedire non possint.
Pari modo Zeno Imperator per eleemosynam punitionem Dei evasit. Audi Joannem Moschum in Prato spirit. cap. CLXXXV: «Narravit, inquit, nobis quidam Patrum de Zenone Imperatore dicens, quod mulierem quamdam in filia ipsius injuriose tractaverit. Haec autem vacabat in templo Dominae nostrae S. Dei Genitricis, orans et deprecans, et cum lacrymis dicens: Vindica me de Zenone Imperatore. Cum ergo multis diebus hoc faceret, apparuit ei sancta Dei genitrix, dicens: Crede mihi, mulier, ultionem tuam saepe facere volui, sed manus ejus prohibet me. Erat enim valde misericors, et eleemosynas faciens.»
Merito ergo ait Eccli. cap. III, 33: «Ignem ardentem exstinguit aqua, et eleemosyna resistit peccatis.» In quem locum scribens S. Ambrosius comparat eleemosynam aquae baptismi: «Eleemosyna, inquit, quodam modo est aliud animarum lavacrum, ut, si quis forte post baptismum humana fragilitate deliquerit, supersit ei ut iterum eleemosynis emundetur.» Concionator ergo, quasi alter Daniel, crebro peccatoribus suadeat et inculcet eleemosynam. Nam, ut ait S. Augustinus, homil. 29 inter 50: «Sacrificium christianorum est eleemosyna in pauperes; hinc enim Deus fit peccatis propitius.» Vide ea quae de eleemosyna annotavi Deuteron. XXVI, sub finem capitis.
Audi testamentum Petri Domini Sorae et Arpini, ejusque conjugis Dodae anno Domini 1030, apud Baronium: «Coepimus, inquit, cogitare intra nosmetipsos qualiter in peccatis concepti et nati sumus, et qualiter ab infantia nostra, die noctuque horis et momentis innumerabilia peccata commisimus, et qualiter in illo terribili judicio de omnibus factis nostris et cogitationibus Deo rationem reddituri sumus, et qualiter ab illo aequissimo judice unusquisque recipiet secundum opera sua; et rursus dum cogitare coepimus, qualiter impii et peccatores, qui hic peccata redimere negligunt, in illam pavendam poenam perpetuam cum diabolo damnabuntur, et qualiter justi et electi Dei in illa aeterna beatitudine cum Domino gloriabuntur; subito respexit nos divina pietas, et compunctum est cor nostrum cum tremore et aestuatione cordis; et coepimus cogitare et quaerere consilium a sacerdotibus, et religiosis viris, qualiter innumerabilia peccata nostra redimere potuissemus, et ab ira aeterni Judicis et a poena aeterna evadere. Accepimus consilium ab eis; praeterquam renuntiare saeculo, nihil esse melius quam eleemosynarum virtutem, et de propriis rebus et substantiis monasterium construere, et ibidem coetus monachorum Deo famulantium coadunare, et ibi secundum regulam et normam beati Benedicti laudem Deo resonare, et vota persolvere, et omni tempore pro animabus nostris incessanter orare. Hoc consilium ab eis lubenter et ardentissimo amore accepimus, igitur construximus ecclesiam in honorem Domini nostri Jesu Christi, et sanctae Dei Genitricis et Virginis Mariae, et tradidimus eam in manus viri venerabilis Domini Dominici sacerdotis, et Abbatis, et ibi eum Abbatem constituimus ubi, monasterium construxisset, et coetus monachorum Deo famulantium eo advocasset, etc.
Nota: Eleemosyna redimit peccata. Primo, quia peccatorem disponit ad gratiam, et ad peccati remissionem, eamque instar orationis a Deo emeretur et impetrat.
Secundo, quia remissa culpa, meretur ex condigno remissionem poenae reliquae.
Tertio, etiamsi non mereatur semper culpae et poenae aeternae, tamen temporalis poenae remissionem fere meretur, ut scilicet Deus plagas suas temporales in hac vita non immittat; idque hic etiam appositum est. Nam S. Hieronymus et alii putant Nabuchodonosorem fecisse eleemosynas, ideoque ad duodecim menses dilatam esse Dei contra eum sententiam, donec rursum bonum clementiae amisit malo superbiae, vers. 27. Unde pro eo quod nos habemus: Forsitan ignoscet delictis tuis; Chaldaice est: Forsitan prolongatio erit paci et prosperitati tuae.
Versus 26: After the End of Twelve Months
26. Post finem duodecim mensium. — Distulit Deus sententiae suae in regem latae exsecutionem ad duodecim menses, ut ei daret spatium poenitentiae. Ita Theodoretus.
Versus 27: He Said: is not This Babylon?
27. AIT: NONNE HAEC EST BABYLON? — Dixit haec rex ingenti fastu, cum oblivione et contemptu Dei, unde ait: «Quam ego aedificavi,» non Deus. Videtur ergo somnium et somnii interpretationem oblitus esse, aut parvipendisse, ac recidisse ad ingenium suamque arrogantiam. Nota: Turris Babel, et Babylon urbs condita fuit a Nemrod, sive Belo, qui fuit pater Nini; aucta est a Semiramide, sed postea eversa, restituta est a Nabuchodonosore et magnificentissimis operibus adornata. Habebat enim Babylon, teste Herodoto, lib. I, in ambitu murorum stadia 480, muri crassi erant 50 cubitos, alti 200 cubitos: in his erant centum portae aereae. Addit Diodorus, lib. III, urbis Babylonis muros adeo latos fuisse, ut per eos sex currus simul procedere possent, et Aristoteles, lib. III Polit. cap. II, tantam ait fuisse Babylonem, ut urbe ab hostibus capta, per triduum incolae alterius partis urbis eam esse captam non senserint: Babylon ergo habita fuit orbis miraculum, et unum ex septem mirabilibus mundi, de quo Martialis in Amphitheatro, epigram. 1: Barbara pyramidum sileat miracula Memphis, / Assiduas jactet nec Babylona labor.
Versus 28: And While the Word was Still in the King's Mouth, a Voice Fell from Heaven
28. CUMQUE SERMO ADHUC ESSET IN ORE REGIS, VOX DE COELO RUIT. — Vide hic quam Deus exsecretur superbiam, quamque subito superbos e coelo sideret et fulminet. Ita Saulus tumens et saeviens in christianos percussus et perculsus coelesti voce: «Saule, Saule, quid me persequeris? Durum est tibi contra stimulum calcitrare;» victus manus dedit Deo, Actor. IX. Sic superbis Judaeis a Deo prosternendis ait Isaias, cap. LXVI, 6: «Vox de templo, vox Domini reddentis retributionem inimicis suis.» Et de superbo Sennacherib, cap. XXX, 31: «A voce Domini pavebit Assur virga percussus.» Et cap. XXXIII, 3: «A voce angeli fugerunt populi.» Et Joel. cap. II, 11: «Deus dedit vocem suam ante faciem exercitus sui: magnus enim dies Domini, et terribilis valde, et quis sustinebit eum?» cum scilicet in die judicii superbos sua voce: «Ite, maledicti, in ignem aeternum,» adiget in tartara. Nam, ut ait David II Reg. XXII, 14: «Tonabit de coelo Dominus, et Excelsus dabit vocem suam.» Sic Joannes, Apoc. VIII, audivit vocem angeli, quasi «aquilae volantis per medium coeli, dicentis voce magna: Vae, vae, vae, habitantibus in terra!»
Versus 30: He was Cast Out from Among Men
30. Ex hominibus abjectus est. — Cum Nabuchodonosor tanquam amens et insanus ejectus fuit, tunc regnum Chaldaeorum per septennium administravit Evilmerodach ejus filius, vel optimates, qui juxta vaticinium Danielis per septennium exspectaverunt, ut Nabuchodonosorem menti restitutum reciperent, ut indicatur vers. 33.
DONEC CAPILLI EJUS IN SIMILITUDINEM AQUILARUM CRESCERENT. — Pro aquilarum Septuaginta habent λεόντων, id est leonum; unde Epiphanius et Dorotheus hauserunt suam sententiam de rege in leonem transformato, ut dixi vers. 13. Verum Chaldaeus et Latina habent aquilarum, non leonum.
Quaeres, quomodo capilli ejus «in similitudinem» non bovis, sed aquilarum creverint? Primo, Maldonatus censet in rege nihil praeter ungues et capillos fuisse immutatum, sed haec sola ferinum in morem excrevisse. Verum contrarium est verius, ut dixi vers. 15.
Secundo, Lyranus, to in similitudinem aquilarum, exponit, q. d. In longitudinem alarum aquilae.
Verum alarum hic nulla est mutatio, nec recte capilli hominis alis, sed capillis aquilae comparantur.
Tertio, melius Vatablus explicat et vertit: Ut pilorum copia aquilis, et unguibus similis evaderet volucribus: Chaldaea enim ad verbum habent: Donec pili ejus multiplicarentur instar aquilarum. Pilis ergo aquilae potius quam bovis (cui incessu et forma similis erat) comparantur ejus pili, primo, ob copiam et densitatem: aquila enim toto corpore pilis est densa, iisque quasi involuta, uti leo suis jubis, praesertim ea quae dicitur Ossifraga: sic erat et rex. Secundo, ob colorem: sicut enim pili aquilae sunt nigri admodum, ita erant et regis: idque fiebat ex copia melancholiae, quae crassissimam fuliginem exhalat, ex qua pili hi generabantur, uti ex Valesio dixi vers. 13. Tertio, ob prolixitatem et formam. Sicut enim pili in capite aquilae, puta cristae, sunt prolixae, erectae, crispae, horridae et minaces: sic erant et capilli regis semper crescentes, et nunquam detonsi.
Porro apte pilos habuit aquilae rapacis, et ungues avium rapacium: quia haec fuit poena et symbolum ejus rapacitatis, qua omnes gentes, earumque regna et opes diripuit; unde a Jeremia, cap. IV, 7, vocatur «praedo gentium,» et ab Ezechiele, cap. XVII, 3, «aquila grandis magnarum alarum,» etc. Rapacitas autem haec notatur in pilis. Nam aquilae pilos et pennas esse rapaces et voraces docet Ulysses Aldrovandus, lib. 1 Ornitholog. cap. De aquila, pag. 24, ubi de aquila sic scribit: «Pennas habet firmitate ac duritie insigni, quae (ut experientia multorum et auctoritate didici) pennas aliarum avium, praesertim anserum et columbarum, permixtae absumunt, idque forsan ob latentem quamdam, qua praeditae sint, vim. Avis enim ipsa dum vivit, reliquis omnibus volucribus infesta est, itaque derivari vim illam animalem in res quoque ejus exanimes, per sympathiae contagionem, non improbandum est; ut rei eventus docuit etiam in interemptis, super quos patrator sceleris vel casu, vel ad testandam conscientiam adductus fuerit:» praesente enim homicida, corpus ab eo occisum cruorem emittit, de quo dixi Deuter. XXI, 1 et sequent.
Versus 31: I Praised Him who Lives Forever
31. VIVENTEM IN SEMPITERNUM LAUDAVI. — Chaldaeus, viventem saeculorum, quem Syri vocant, gigantem saeculorum, ut dixi Isaiae LVII, 15. Huc alludit S. Joannes, Apoc. cap. X, 6, et alibi, ubi Deum vocat viventem in saecula saeculorum.
Versus 32: Among the Powers of Heaven
32. IN VIRTUTIBUS COELI. — Chaldaice בחיל bechel, id est in exercitu, vel robore, scilicet stellarum et angelorum coeli.
Versus 33: At the Same Time my Understanding Returned to Me
33. IN IPSO TEMPORE SENSUS MEUS REVERSUS EST AD ME. — Dorotheus in Synopsi, et Epiphanius in Vita Danielis, tradunt septem annos supplicio regis a Deo praefinitos, per preces Danielis contractos fuisse ad septem menses: ergo septem mensibus eum vixisse ut bestiam, reliquis vero sex annis et quinque mensibus, eum menti restitutum fuisse, non tamen regno; sed egisse poenitentiam, eaque meritum fuisse ut restitueretur in regnum.
Verum ex hoc versu patet hanc esse fabellam; hic enim dicitur quod eodem tempore rex simul restitutus sit menti et regno; scilicet postquam septem annos egisset cum bestiis. Idem comminatus ei fuit Deus vers. 22.
Moraliter Tertullianus, lib. De Poenitentia, in fine ex hoc loco hortatur peccatores ad poenitentiam, dicens: «Mutae animae medicinas sibi divinitus attributas agnoscunt. Cervus sagitta transfixus, ut ferrum et irrevocabiles moras ejus de vulnere expellat, scit sibi dictamno medendum. Hirundo, si excaecaverit pullos, novit illos oculare rursus de sua chelidonia. Peccator, restituendo sibi institutam a Domino exomologesin sciens, praeteribit illam, quae Babylonium regem in regna restituit? Diu enim poenitentiam Domino immolarat, septenni squalore exomologesin operatus, unguium aquilinum in morem efferatione, et capilli incuria horrorem leoninum praeferente. Proh malae tractationis! Quem homines perhorrebant Deus recipiebat.» Rursum disce hic prospera hominibus, praesertim principibus, eripere mentem, adversa reddere. Hinc Zeno dicebat, «se tum prospere navigasse posteaquam naufragium fecerat;» lapsus enim casusque docent cautelam et sapientiam. Ita videmus homines opibus et luxu diffluentes ad frugem redire, si Deus illis opes eripiat, et ad manticam redigat. Sapienter Artabanus, suadens modestiam Xerxi: «Gaudet, inquit, Deus eminentissima quaeque deprimere; quia neminem alium quam seipsum, sinit de se magnifice sentire.» Sic Deus, ait Claudianus in Epigr.: Ingentes quercus, aurosas fulminat ornos.
Et Seneca in Agamemn.: Turris pluvio vapulat Austro, / Quidquid in altum / Fortuna tulit, ruitura levat.
Sic aquila in altum levat testudinem, ut eam ex altiori loco saxo illidens, magis frangat et exenteret. In Nabuchodonosore vera extiterunt tria illa aurea Ptolemaei axiomata, quae in ejus Vita habentur, initio Almagesti. Primo: «Insipiens est, qui sui ipsius ignorat quantitatem.» Rex enim hic multo majorem se aestimabat, quam revera erat. Secundo: «Cum aliquis sibi placet, ad hoc deductus est, ut ira Dei sit super ipsum. Tertio: «Qui in dignitate sua multum extollitur, in amissione ejus multum deprimitur.»
Pulchre et vere auctor serm. ad Fratres in eremo, serm. 12, apud S. Augustinum, tom. X: «O sancta, ait, humilitas, quam dissimilis es superbiae! Ipsa superbia, fratres mei, Luciferum de coelo dejecit: sed humilitas Dei Filium incarnavit. Ipsa superbia Adam de paradiso expulit; sed humilitas latronem in paradisum introduxit. Superbia gigantum linguas divisit et confudit; sed humilitas cunctas congregavit dispersas. Superbia Nabuchodonosorem in bestiam transmutavit; sed humilitas Joseph principem Aegypti constituit. Superbia Pharaonem submersit; sed humilitas Moysen exaltavit.»
Et Sapiens, Prov. XI, 2: «Ubi fuerit superbia, ibi erit et contumelia.» Et Christus: «Qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur.» Narratur de S. Francisco in Chron. Ord. Min. part. I, lib. VII, cap. V, quod, cum S. Aegidius narraret lapsum fratris Eliae, qui vir doctus, fuerat minister generalis Ordinis sui, et jam erat apostata, et excommunicatus, quia adhaerebat Frederico II imperatori hosti Ecclesiae; projecerit se in terram, illamque arcte stringens dixerit: «Volo descendere quantum possum, quia Elias cecidit, eo quod altius aequo voluit ascendere.»
Versus 34
34. NUNC IGITUR EGO NABUCHODONOSOR LAUDO, etc., REGEM COELI. — Hinc probabile est Nabuchodonosorem hac septennali poena serio ad Deum verum fuisse conversum, totoque corde fuisse contritum et humiliatum, ac proinde justificatum esse, et cum paulo post obierit, salvatum videri. Ita Josephus, Dorotheus in Synopsi, Epiphanius in Vita Danielis, Lyranus, Carthusianus, et favent Theodoretus et S. Augustinus, epist. 122. Audi Dorotheum in Vita Danielis: «Cum, inquit, Nabuchodonosor peccatorum suorum remissionem adeptus esset, dedit Prophetae regnum suum, et nec panem, nec carnem comedit, nec vinum bibit, Domino confessus. Nam hoc illi Daniel praeceperat, ut leguminibus et herba vescens Dominum placaret.» Additque: «Volebat eum (Danielem) coharedem constituere filiorum suorum. Sed vir sanctus dicebat: Propitius sis mihi, Domine, ne deseram haereditatem patrum meorum, et adhaeream haereditati incircumcisorum.» Eadem habet Epiphanius in Daniele, scilicet quod post poenitentiam, veniam et restitutionem in regnum, carne et vino abstinuerit, ac leguminibus vixerit. Secus fuit de Pharaone, qui per flagella et miracula Dei magis obduruit, et in sua obduratione mortuus est, ac mersus in mari Rubro, ideoque damnatus. Haec sunt disparia judicia Dei: nam, ut ait S. Paulus, Deus, cujus vult miseretur, et quem vult indurat.»
Rursum ecce Nabuchodonosor rex, qui tota vita impiissime vixerat, in fine vitae convertitur et salvatur: e contrario Salomon, qui a puero pie et religiose vixerat, in senio a mulieribus depravatus idola coluit, ideoque multi putant eum esse damnatum.
Dices: De rege Babylonis dicitur, Isaiae XIV, 11: «Detracta est ad inferos superbia tua:» ergo Nabuchodonosor est damnatus in inferno. Respondeo primo, Isaiam loqui de excidio Babylonis, ac proinde loqui non tam de Nabuchodonosore, quam de Balsasare (sub eo enim et cum eo excisa est Babylon), idque sub specie et typo Luciferi: Lucifero enim qui voluit in coelum conscendere, proprie competit: «Detracta est ad inferos superbia tua.» Respondet secundo, Pererius, ista de Nabuchodonosore dici non absolute et prophetice, sed comminatorie: aut si quis absolute ea dici velit, quod verius videtur, symbolice accipienda esse, ac tantum significare summam regis abjectionem et miseriam; sicut per ejusdem ascensum in coelum non proprie ascensus iste, sed symbolice summa ejus gloria et fastus significatur.
Dices secundo: Hic vers. 5, Nabuchodonosor jam conversus Belum adhuc vocat suum deum; ergo non videtur plane abjecisse Belum, nec plane fuisse conversus. Respondeo: Rex ibi narrat tantum quod Danieli puero olim dederit nomen Baltassar, secundum nomen dei sui, puta quod a Baal, vel Bel, quem tunc colebat, vocarit eum Baltassar, non autem dicit se etiamnum Belum colere. Similiter quod ibidem Danielem spiritum sanctorum deorum habere asserit, tantum commemorat sua verba, quibus ipse compellavit Danielem ante suam conversionem, puta ante somnii interpretationem. Fateor tamen haec argumenta dubiam facere conversionem et salutem Nabuchodonosoris, praesertim cum non legatur idola abjecisse, Judaeos e captivitate dimisisse, tyrannice occupata restituisse, aliaque verae poenitentiae signa edidisse: illud tantum legimus, quod Evilmerodach mox ut regnum successit, exaltavit Joachin regem Juda in Babylone captivum, idque forte quia pater moriens hoc et alia ei commendavit.
Denique vis simile somnium? Accipe. Constans Imperator nepos Heraclii Imperatoris monothelita, qui Martinum Romanum Pontificem per Calliopam Romae dolo cepit, et in exilio aerumnis confecit, persequente eum Dei vindicta, anno Christi 654, bello navali cum Mahuvia Saracenorum principe decertaturus, nocte vidit visum. Nam cum esset in Lycia, visus est sibi esse Thessalonicae. Expergefactus narravit somnium conjectori cuidam. Qui ait: O Imperator, utinam nec dormisses, nec somnium aspexisses! Nam esse Thessalonicae, θές ἄλλῳ νίκην, innuit, quod interpretatur, alteri cede victoriam, id est, ad inimicum tuum victoria vertitur. Ita factum: nam inito praelio Constans succubuit, et vix mutata veste effugit, inquit Theophanes, anno 13 Constantis Imperatoris.
Idem Constans, sceleribus scelera jungens, fratrem suum Theodosium interfecit: interfectus ipsi Constanti crebro per quietem visus est habitu diaconi, poculum sanguine plenum porrigens, atque dicens: «Bibe, frater;» ac si diceret: Inebriare fraterno sanguine quem fudisti. Quare quasi alter Cain cogitavit Constans in Siciliam fugere: fugit, atque Syracusis in balneo occisus est a quodam Andrea Troili filio, uti ex Anastasio, Paulo Diacono et Theophane narrat Baronius, anno Christi 660.