Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Jubetur Osee adulteram domum suam abducere, cum eaque pacisci ut ibi multo tempore cælebs sedeat, nec fornicetur, nec ad virum suum redeat, ac per hoc repræsentat Israel multo tempore fore sine Deo, sine idolis, sine lege, sine rege, sine theraphim; sed in novissimo dierum reversurum ad Dominum.
Textus Vulgatae: Osee 3:1-5
1. Et dixit Dominus ad me: Adhuc vade, et dilige mulierem dilectam amico et adulteram, sicut diligit Dominus filios Israel, et ipsi respiciunt ad deos alienos, et diligunt vinacea uvarum. 2. Et fodi eam mihi quindecim argenteis, et coro hordei, et dimidio coro hordei. 3. Et dixi ad eam: Dies multos exspectabis me; non fornicaberis, et non eris viro; sed et ego exspectabo te: 4. quia dies multos sedebunt filii Israel sine rege, et sine principe, et sine sacrificio, et sine altari, et sine ephod, et sine theraphim. 5. Et post hæc revertentur filii Israel, et quærent Dominum Deum suum, et David regem suum: et pavebunt ad Dominum, et ad bonum ejus in novissimo dierum.
Versus 1: GO AGAIN
1. ADHUC VADE, — jubetur hic Osee amare et pretio conducere, inque domum suam inducere adulteram: quia prior fornicaria Gomer non plene repræsentabat Israelis adulteria, id est idololatrias cum diis gentium quasi adulteris commissas, spreto vero amico, puta Deo.
Quæres, contra quos hoc signum assumitur sive quosnam repræsentat hæc adultera? Duodecim tribus repræsentare censent S. Hieronymus et Lyranus. Duas tantum, puta Juda et Benjamin, significare censent alii, ut, sicut Ezechiel, cap. xxiii, per duas sorores meretricantes notavit omnes Hebræos idololatrantes, puta per Oolla decem tribus, per Ooliba duas; ita hic Osee per Gomer fornicariam, cap. 1, significet decem tribus, per adulteram vero hoc capite significet duas, quæ decem in idolorum cultu secutæ et imitatæ sunt. Ita Haymo, Rupertus, Albertus, Hugo, Vatablus, Ribera et Sanchez.
Verum melius Chaldæus, Theodoretus, Theophylactus et a Castro censent hic eosdem notari, qui cap. I notati sunt: puta Israelem, sive decem tribus. Hisce enim comminatur ob idololatriam plenum excidium et desolationem, ut sint sine rege, sine lege, Deo, republica, etc., quod ita evenisse post Samariæ excidium anno 6 Ezechiæ regis peractum cernimus: cum ex adverso duæ tribus Babylone redeuntes habuerint duces, legem, et rempublicam, usque ad excidium per Titum, quod non ob idololatriam, sed ob occisum Christum perpessæ sunt, et etiamnum perpetiuntur.
DILIGE MULIEREM DILECTAM AMICO. — Ita et Chaldæus, S. Hieronymus, et alii passim: legunt enim in hebræo, רע rea, id est amico. Verum Septuaginta aliis punctis legentes רע ra, id est malum, vertunt: Dilige mulierem diligentem mala, scilicet adulteria: et ita legunt Theodoretus et Theophylactus utpote Græci, qui proinde Græcam versionem Septuaginta sequuntur, sed eodem redit sensus.
Quæres, quænam hæc? an Gomer quam duxit Osee, cap. 1, an quæ alia? Primo, Ruffinus, Ribera et aliqui alii censent fuisse Gomer: quæ inquiunt, post conjugium cum Osee, tresque proles ex eo susceptas, adulteris se miscuerat: unde Osee ejus repudium cogitabat. Sed Deus eam recipi, diligi et retineri, renovato et redintegrato per novum contractum cum ea matrimonio, jubet; ut hoc facto repræsentet Synagogam Deo desponsam, licet adulterantem, diligi a Deo, eamque ipsum post adulteria idololatriæ amare, et retinere sibi sponsam. Ratio est, quia Osee non potuit aliam adulteram, quæ alterius esset uxor, in uxorem ducere: fuisset enim hoc novum adulterium: debuisset ergo illa ad priorem verumque maritum remitti (ejus enim erat uxor), non ab Osee duci.
Secundo, Chaldæus, S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, Hugo, Isidorus, Paulus a Palatio, a Castro, Emmanuel et alii censent hanc mulierem non fuisse Gomer, sed aliam (uti verba textus innuunt, præsertim tò adhuc et fodi, id est emi: ergo hactenus non erat empta nec comparata) quæ a viro suo discedens adultera effecta sit, quam Osee jubetur a scelere avocare, et emere non in uxorem, sed in ancillam, ac domi retinere castam, ut nec cum viro, nec cum adultero copuletur; donec post multum tempus ad virum suum revocetur, et in ejus gratiam thorumque redeat. Audi S. Hieronymum: "Propheta diligit adulteram, et tamen non ei matrimonio copulatur, neque fornicatione conjungitur, sed tantum diligit delinquentem." Hoc enim verba Osee significant, vers. 7: "Et dixi ad eam: Dies multos exspectabis me: non fornicaberis, et non eris viro; sed et ego exspectabo te."
Quod deinde explicans et ad scopum per eam prophetice repræsentatum applicans subdit: "Quia dies multos sedebunt filii Israel sine rege, etc., et post hæc revertentur, et quærent Dominum Deum suum."
Tertia sententia, quam Theophylactus, Rupertus (qui vult hanc fuisse sororem Gomer), Vatablus, Sanchez et alii sequuntur, media est, nimirum mulierem hanc aliam fuisse a Gomer, emptamque ab Osee in sponsam et uxorem, non in ancillam. Hoc enim significat tò dilige mulierem, q. d. Duc in uxorem et ut uxorem dilige. Rursum tò exspectabis me, sed et ego exspectabo te, unde liquet eam ab Osee fuisse desponsatam, ut fieret uxor; sed Osee consummatione conjugii et copula abstinuisse ad longum tempus, quo expleto, ei copulatus est, ut repræsentaret pari modo Synagogam multo tempore fore sine rege, lege, Deo, eoque expleto, ad Dei amplexus redituram. Osee enim videtur hic personam Dei gerere, mulier Synagogæ, conjugium et copula religionis et cultus Dei. Ergo fuit hæc uxor Osee, sicut Synagoga erat uxor Dei. Unde sequitur virum ejus priorem, sub quo adulterata erat, jam fuisse mortuum, aut certe per libellum repudii ei a viro ob adulteria datum, scissum et solutum fuisse prius cum eo conjugium, ita ut jam soluta potuerit nubere Osee prophetæ.
Hæ sententiæ probabiles sunt, sed secunda probabilior, ob nostram versionem, quæ vertit, "dilectam amico," id est marito; sequitur enim: "Sicut Dominus diligit filios Israel," q. d. Sicut hæc mulier, licet multum dilecta a marito, tamen adulteratur, ita filii Israel, licet multum dilecti a Deo, tamen copulantur idolis. Amicus ergo hic non potest accipi adulter, sed maritus: talis enim erat Deus respectu Synagogæ. Hinc sequitur mulierem hanc habuisse amicum, id est maritum superstitem, ac proinde non potuisse appeti ab Osee in uxorem, sed tantum in ancillam, aut potius Osee eam perditam et profugam adamasse ex charitate, ut proximam, eique dedisse pretium et hospitium, ut adulterare desineret. Ita auctores citati, ac nominatim per amicum hunc accipiunt maritum, non adulterum, Chaldæus, Lyranus, Isidorus, Paulus a Palatio, Arias, Guadalupensis, Vatablus et alii multi; licet S. Hieronymus, Theodoretus et Theophylactus ex Septuaginta intelligant adulterum. Et sic rea, id est amicus vel socius, significat maritum, Jerem. III, 20: "Quomodo si contemnat mulier amatorem suum," hebraice rea, id est amicum, puta maritum. Hic ergo amicus gerit typum Dei, non Osee, qui tantum mulieris hujus est conductor.
Porro Chaldæus, Isidorus et Vatablus censent hæc facta esse in Osee non realiter, sed tantum in spiritu per visionem imaginariam. Melius Theodoretus, a Castro et alii censent reipsa ab eo esse facta et patrata. Vide dicta cap. 1, 1.
ET ADULTERAM. — Septuaginta Complutensia et Regia legunt, καὶ μοιχαλίδα, id est et adulteras, sed corrupte; legendum enim cum Codice Vaticano, Sanchez, Hieronymo et Theophylacto, καὶ μοιχαλίδα, id est et adulteram. Patet ex Hebræo, Syro, Arabico et aliis. Vide hic tenerum Dei cor, quo amat et sequitur peccatores a se aversos.
Moraliter S. Augustinus, homil. 38, inter 50: "Evelle, ait, cor tuum ab amore creaturæ, ut inhæreas Creatori, quia si amas illa quæ fecit, adulter es, et quæris iram, quia amicitia hujus sæculi inimica est Deo. Quicumque ergo voluerit esse amicus hujus sæculi, inimicus constituitur Dei. Anima, deserto Creatore, amans creaturam, adultera est. Illius enim amore nihil castius, nihil delectabilius. O anima, ut illius amplexibus digna sis, dimitte ista, et illi inhære gratis! Nam inde dixit Psaltes, Psalm. LXXII: Mihi adhærere Deo bonum est, ideoque versum priorem præmisit dicens: Perdidisti omnes qui fornicantur abs te."
ET DILIGUNT VINACEA UVARUM. — Pro vinacea, hebraice est אשישי ascisce, quod Chaldæus, Lyranus, Marinus, Forsterus, R. David, et ex eo Vatablus et Pagninus vertunt, amphora, vel lagenas uvarum, quasi notetur hic idololatrarum gula et ebriositas. Solebant enim idololatræ in suis sacrificiis et festis solemnioribus epulari et potare, imo præsentibus certam vini et cibi mensuram distribuere, uti et fecit David, cum arcam transtulit in Sion, II Reg. vi, 19. Hinc et Septuaginta vertunt πέμματα, id est bellaria, panes ex simila factos et placentas, quæ idolis offeruntur, ait S. Hieronymus et Theophylactus.
Verum melius S. Hieronymus, Vatablus et alii vertunt vinacea. Nam et Aquila vertit, παλαιά, id est vetusta; et Symmachus, ἀκάρπους, id est infrugiferus, sive aridos et steriles uvarum folliculos; vinacea enim sunt folliculi sive pelliculæ uvarum, quæ in torculari expressa, uva vinoque defluente remanent. Unde hebraice vocantur אשישים ashishim, quasi dicas ima, seu fundamenta, quæ in torculari subsidunt; a radice אשש ashash, id est fundavit. Ita Columella, lib. XII, cap. III (ubi vocat siccata vinacea), et Varro, lib. III De Re rustica, XI, et Cato, cap. x, et Plinius, lib. XVII, cap. xxii. Eadem vocantur "lora, quod lota acina, ac pro vino operariis datur hieme," ait Varro, lib. I, cap. LIV. Et Plinius, lib. XIV, cap. x: "Non possunt, ait, jure dici vina, quæ Græci deuterias appellant, Cato et nos loram, maceratis aqua vinaceis; sed tamen inter vina operaria numerantur."
Audi et Hugonem: "Vinacea, inquit, sunt pelliculæ, botrus plures racemi, racemi plures uvæ, acinum granum, glarea liquor." Significat ergo hic Propheta idololatras idolis suis obtulisse hæc vinacea, inquiunt Theodoretus et Theophylactus, aut potius acri sarcasmo perstringit eos, quod, relicto domi vino puro et præstanti, adirent idola et idolothyta, ubi ob advenarum turbam singulis dabatur lora ex vinaceis aqua dilutis, non vinum.
Unde tropologice vinacea et inanes uvarum folliculi significant res vanas et futiles, in quibus nihil est succi, nihil medullæ, nihil boni, quales erant idola et idolothyta, aliaque quæ amabant Israelitæ, relicto Deo; omnis enim peccati voluptas inanis est, insipida et exsucca, non solida, non satians. Hinc Hugo: "Vinacea, inquit, sunt dæmones, qui creati in magna pinguedine Spiritus Sancti, sed per superbiam arefacti, projecti sunt de cœlo. Nam Deus in eis, ait S. Augustinus, fuit simul et largiens gratiam, et condens naturam;" sed, effusa gratia per peccatum, mansit natura vacua, quasi vinaceum.
Sic, o peccator, cum sectaris honores et dignitates, vina et veneres, vinacea sectaris, folliculos inanes, et mero aere aut vento turgidos sectaris. Vescebaris in domo Dei pane cœli, pane angelorum; nunc vagus et profugus cum filio prodigo ambis siliquas porcorum. Quod enim in tritico sunt siliquæ, hoc in uvis sunt vinacea. Itane, o stolide, mundo te credis, qui pro tritico siliquas, pro vino loram tibi propinat? Argentum tuum versum est in scoriam, vinum tuum mixtum est aqua, imo aqua est mera, eaque putrida. Quin ad Patrem, ad Deum tuum redis? invitat te ille ad mensam suam vino et deliciis instructissimam, ac clamat: "Venite, comedite panem meum, et vinum quod miscui vobis," Proverb. cap. ix, 5. "Ego sum panis vivus qui de cœlo descendi: Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in æternum," Joan. cap. vi, 51. "Quid enim bonum ejus est, et quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines?" Zachar. cap. ix, 17. "Comedite amici, et bibite, et inebriamini, charissimi," Cantic. v, 1. Quin accedis, quin accurris? ut sentias dicasque cum sponsa: "Introduxit me rex in cellaria sua: exsultabimus et lætabimur in te."
Pulchre S. Bernardus in Sentent.: "Vinum, ait, gratiæ est, quod ex botro Cypri, id est conditoris largitate decurrit: et hoc est mustum quo sponsi filii inebriantur, quod mittitur etiam in utres novos." Et rursum: "Triforme vinum est in scypho Dei: rubicundum in longanimitate sanctorum, quod lætificat Isaac in ægritudine; album in remuneratione justorum, quo ebriatur Noe; nigrum et acidum in damnatione pravorum, quod Jesus gustat, sed non vult bibere." Et ex hoc vino, ait idem, tract. De Diligendo Deo, "sobria illa ebrietas vero, non mero, ingurgitans; non madens vino, sed ardens Deo." Et serm. 18 in Cantic.: "Orando bibitur vinum lætificans cor hominis, vinum spiritus quod inebriat, et carnalium voluptatum infundit oblivionem."
Versus 2: AND I PURCHASED HER.
2. ET FODI EAM. — Id est conduxi, comparavi eam. Ita Septuaginta, Chaldæus, S. Hieronymus, Hugo, Lyranus, Vatablus, Arias et alii passim. Unde Syrus vertit, emi eam; Arabicus, conduxi eam. Nota: Hebræum כרה cara proprie significat fodere, exscindere, excavare; inde per metalepsin significat comparare vel emere. Olim enim quisque fodiebat sibi cryptas ad habitationem et ad sepulturam, ac multo magis vineas, agros, puteos et cisternas, quibus maxime in Mesopotamia locisque vicinis (ubi habitarunt patriarchæ Israelis) ob terræ siccitatem et calorem indigent, indeque tot et tanta jurgia pastorum Isaac cum pastoribus Abimelech ob hosce puteos, Genes. xxvi, 17, 20, 22, adeo ut etiamnum viatores ibidem ad puteos communes anhelent et divertant, æque ac in Europa anhelant ad hospitia, ut mihi retulit oculatus testis R. P. Marietus. Puteos ergo olim fodiendi sibi comparabant, ut patet Genes. 1, 5, et alibi. Hinc fodere significat emere, comparare, ut Deuter. ii, 6, pro aquam emptam haurietis, hebraice est, aquam fodietis ab eis argento, id est emetis argento, emptamque haurietis.
Addit S. Hieronymus, Haymo et Lyranus, Osee uti hoc verbo fodiendi, quia alludit ad vinacea jam dicta; Israel enim erat quasi vinea quæ fodi solet. Unde cap. ii, 43, dixit: "Dabo ei vinitores ex ea." Quocirca Leo Castrius: Fodi, inquit, et pastinavi vineam, impendens in fossores quindecim argenteos. Secundo, Forsterus: Cara, inquit, significat fodere et scindere, indeque emere: quia ementes et vendentes dexteras invicem percutiendo quasi discindunt, earumque discissione et divisione stipulantur venditionem utriusque esse factam, ratamque emptionem significant. Tertio, Arias, fodi eam, id est emi in servam perpetuam; huic enim fodi et perforari solebant aures, juxta legem Exodi cap. xxi, 6; Deut. cap. xv, 16.
Unde nota: Licet Ruffinus et Ribera paulo ante citati censeant hanc feminam ab Osee fuisse emptam in uxorem; apud veteres enim, etiam Hebræos, sponsi et mariti emebant sponsas et uxores, tum ab earum parentibus, tum ab ipsismet, dando eis pro dignitate cujusque munera; ac sponsæ vicissim dotem dando, ea sibi maritos coemebant. Ita David emit Michol centum præputiis Philistinorum, Jacob Rachelem emit servitio septem annorum, Genes. xxix, 18. Sephora emit Mosem sanguine filii, quem circumcidit, Exodi IV, 25; vide ibi dicta. Idem mos fuit apud Romanos, ut patet ex Cicerone, oratione pro Murena, et Gellio, lib. XVIII, vi, atque apud Græcos: unde Iliad. IX, Agamemnon Achilli offert filiam sine ἕδνα, id est donis, quæ sponsi solent dare sponsis. Unde ab Ovidio dona jugalia vocantur, ab aliis sponsalia. Sic ergo Osee hic videtur emisse uxorem. Tamen verius est ipsum eam non emisse in conjugem, sed conduxisse in ancillam, ad hoc ut adulteris et adulteriis abstineret.
Unde Septuaginta vertunt: ἐμισθωσάμην αὐτήν, id est mercede et pretio conduxi eam; μισθός enim est merces. Ita S. Hieronymus, Albertus, Hugo et alii supra citati.
QUINDECIM ARGENTEIS, — scilicet siclis. Siclus autem pendebat quatuor drachmas Atticas, id est semiunciam, puta 4 regales Hispanicos, sive quatuor julios Italicos, uti dixi Exodi xxx, 13. Ergo siclus argenteus erat florenus Brabanticus, et 15 sicli 15 floreni Brabantici.
CORO HORDEI. — Corus, hebraice חמר chomer (diversus est ab עמר sive gomor, quæ mensura erat victus diurni, Exodi xvi, 16), erat mensura continens 30 modios. Ita S. Hieronymus et Epiphanius, lib. De Mensuris, qui ait corum continere 30 modios, esseque cameli onus. Addit Paulus a Palatio, corum sive chomer esse onus asinarium, quod scilicet fortis asinus ferat, indeque dici chomer a חמור chamor, id est asinus. "Antiquissimum, ait Plinius, lib. XVIII, cap. vii, in cibis hordeum, sicut in Atheniensium ritu apparet; et gladiatorum cognomine, qui Hordearii vocantur."
ET DIMIDIO CORO HORDEI. — Hebraice לתך שעורים lethech seorim, quod mirum est Septuaginta vertere νέϐελ οἴνου, id est lagenam vini: seorim enim hordeum significat, non vinum. Et cæteri Interpretes verterunt lethech, id est medium corum, hoc est quindecim modios hordei. Ita S. Hieronymus, Epiphanius et alii.
Porro empta fuit hæc uxor dimidio coro hordei; quia olim confarreatione nuptiæ contrahebantur, cum certis verbis coram testibus solemni sacrificio, in quo panis farreus adhibebatur, in manum conveniebant, ait Ulpianus: quod a Romulo institutum fuisse testatur Dionysius; nam farreatio illa significabat vitæ communionem; quocirca diffarreatio apud Festum est dissolutio matrimonii confarreatione contracti. Ita Ulpianus, leg. IX Instit.; Plinius, lib. XVIII, cap. III, et ex iis Pineda, lib. V De Rebus Salomonis, cap. ii.
Quæres, quidnam hæc significant? Primo, Chaldæus, S. Hieronymus, Hugo, Lyranus et alii censent quindecim argenteis significari decimam quintam diem primi mensis Nisan, puta Pascha, quo Hebræi sanguine agni paschalis a morte, quam inferebat angelus percutiens primogenita Ægyptiorum, redemerunt suos primogenitos, ideoque deinceps eosdem quinque siclis redimere sunt jussi. Corus et dimidius, id est 45 modii, significant 43 dies quibus ex Ægypto pervenerunt ad montem Sina, ubi legem acceperunt, in qua sanxit Deus primitias hordei sibi offerri altera die Paschatis, inquit Chaldæus. Verum esto eo alludi possit, tamen hæc jam pridem transacta erant; hic autem est prophetia de futuro, quæritur ergo quid in futurum portendant?
Secundo, Arias censet quindecim argenteis significari quindecim Prophetas tam majores, quam minores, qui Israeli prædicarunt eumque conduxerunt ad pænitentiam: corus, sive chomer, inquit, est cumulus; seorim est hordeum, item turbo et tempestas, 45 modii sunt 45 pœnæ, quas Deus Judæis, Levit. xxvi, intentavit, si legem violarent, quas Propheta hic Judæos subituros significat. Alii alia afferunt, sed impertinentia, quæ vide, si lubet, apud Christophorum a Castro.
Simplicius dicendum videtur, hoc pretium taxatum fuisse huic mulieri ad annuum victum; ad hunc enim Romani designabant modios suos 48, quos efficiunt Hebræorum modii 45, puta corus cum dimidio. Unde Terentius in Phormione docet, quod servi quatuor modios in mense accipiebant pro victu: jam multiplica quatuor per duodecim (tot enim sunt menses in anno) habebis modios 48, quæ erat mensura annui victus Romæ. Porro hordeum et hordeaceus panis erat cibus servorum, ancillarum et pauperum; apud Hebræos etiam adulterarum; unde mulieri de adulterio accusatæ, ait S. Hieronymus, jubetur accipere gomor farinæ hordeaceæ, Num. 11, 5. Per hæc ergo omnia significat Propheta, quod Deus Israelitis ob peccata servituti destinatis, et quasi jumentis terrenis (horum enim pabulum est hordeum) dabat bona terrena; sed cum labore et pauca, puta tanta quanta ad victum sufficiunt; tale enim est corus cum dimidio hordei ad victum annuum ac quindecim sicli ad vestitum et cætera necessaria; idque ad hoc, ne cogantur gentes et idola sequi sicut olim faciebant; sed sciant se non omnino a Deo esse derelictos, quinimo ejus in se curam, alimoniam et bonitatem agnoscant, et spe majorum donorum ad Deum revertantur, quod fiet in novissimo dierum, ut dicitur vers. 5. Hoc est quod ait Apostolus, Rom. xi: "Non repulit Deus plebem suam quam præscivit:" sed exspectat donec in fine "omnis Israel salvus fiat." Ita Ribera, a Castro et alii.
Moraliter, de pretio hoc vide S. Hieronymum hic, et S. Ambrosium, lib. IV, epist. 39, et lib. VIII, epist. 77. 3. Et dixi. — Propheta conduxit adulteram pretio quindecim argenteorum, et sesquicoro hordei; nunc conductionis pacta et conditiones quas ab ea exigit, illi proponit.
Versus 3: And I said.
Prima est: "Dies multos (puta annum integrum; hunc enim Hebræi vocant ימים iamim, id est dies, quia annus est omnium dierum complexio et revolutio: et ad annuum victum dederat ei pretium, uti jam dixi) exspectabis me," hebraice, sedebis mihi, vel mecum, q. d. Per annum apud me habitabis et desidebis, nec vagaberis per domos et hospitia tuorum amasiorum. Ita Theodoretus, Theophylactus, Pagninus, et alii. Unde Isidorus et Vatablus exponunt, q. d. Multos dies in luctu sedebis quasi vidua. Osee hic repræsentat non Deum, sed Salmanasar, qui Israelitas in Assyria quasi in hospitio captivos detinuit. Noster vertit, "exspectabis me," quia respicit rem significatam: ad hoc enim sedebat domi Prophetæ, ut exspectaret tempus quo ab eo reconciliaretur, et reduceretur ad maritum. Ita S. Hieronymus, Haymo et alii.
id est dies, quia annus est omnium dierum complexio et revolutio: et ad annuum victum dederat ei pretium, uti jam dixi) exspectabis me," hebraice, sedebis mihi, vel mecum, q. d. Per annum apud me habitabis et desidebis, nec vagaberis per domos et hospitia tuorum amasiorum. Ita Theodoretus, Theophylactus, Pagninus, et alii. Unde Isidorus et Vatablus exponunt, q. d. Multos dies in luctu sedebis quasi vidua. Osee hic repræsentat non Deum, sed Salmanasar, qui Israelitas in Assyria quasi in hospitio captivos detinuit. Noster vertit, "exspectabis me," quia respicit rem significatam: ad hoc enim sedebat domi Prophetæ, ut exspectaret tempus quo ab eo reconciliaretur, et reduceretur ad maritum. Ita S. Hieronymus, Haymo et alii.
Secunda est, "non fornicaberis;" hic enim fuit præcipuus scopus Prophetæ, nimirum ut avocaret eam a fornicatione. Ubi nota insignem ejus charitatem et zelum animarum. Ita S. Ephrem celebrat zelum et solertiam Abramii eremitæ (in ejus Vita), qui Mariam neptem suam in fornicationem lapsam, indeque publice in hospitio meretricantem, re cognita insecutus, magno labore æque ac industria inde abduxit, et in eremum ad pristinam vitæ sanctitatem perennemque pænitentiam reduxit. Ita S. P. N. Ignatius Romæ monasterium S. Marthæ exstruendum curavit, ut in eo reciperentur mulierculæ, quæ a turpi quæstu abductæ vitam in melius mutare vellent, ipseque existens Generalis illas eo deducebat. Cumque ei objiceretur in illis operam perdi, quod facile ad vomitum redirent: "Minime sane, inquit Ignatius, sed si omnibus vitæ meæ curis atque laboribus id possim efficere, ut vel unam noctem peccato vacuam præterire istarum aliqua velit, omnes ego quidem nervos contendam, ut vel illo tam exiguo tempore Deus et Dominus noster non offendatur, etiamsi sciam illam statim ad ingenium redituram." Ita Ribadeneira, lib. III Vitæ ejus, cap. ix. Nimirum clare perspiciebat quantum malum, quanta Dei offensa et injuria sit unum peccatum mortale, una fornicatio, ad quam proinde avertendam quilibet Dei zelotes omnes vires corporis et animi contendere et impendere debeat.
Tertia est: "Et non eris viro," id est nulli viro nubes, aut copulaberis, et consequenter nec ad tuum virum (ille enim te ob adulteria negligit et spernit) redibis, eive copulaberis; multo minus mihi, qui sum merus tui custos, hospes et conductor.
Quarta est: "Et ego exspectabo te;" hebraice, et ego ad te, scilicet respiciam et veniam: ut suo tempore, puta post annum, te ex hoc meæ domus hospitio educam, et ad maritum reducam. Noster vertit, "exspectabo," quia respicit rem significatam, q. d. Exspectabo, ut tu pœnitens convertaris, tumque ego te marito restituam. Ita Chaldæus, S. Hieronymus, Haymo, Hugo et Lyranus. Aliter Ribera: Exspectabo, inquit, te ut tecum copuler, et ex te rursum liberos procreem. Censet enim hanc fuisse Gomer uxorem Osee, a qua ipse ad tempus jussu Dei abstinuerit, jusseritque eam domi sedere quietam, nec fornicari; sed exspectare se, suumque thorum, ad quem denuo eam revocaturus erat, ut repræsentaret quod Deus, qui Synagogam Judæorum jam quasi dereliquerat, data interim frugali sustentatione bonorum temporalium, exspectaret eam usque in finem mundi, ut tunc ei rursum desponsetur, eique liberos procreet. Aliter quoque Vatablus, Pagninus et Arias; vertunt enim: Non eris viro, nec etiam ego ad te, supple, ingrediar, ut tecum copuler. Significationem et causam harum conditionum explicat Osee, et applicat Israeli dum subdit:
4. Quia dies multos sedebunt (desolati et dispersi, ideoque lugentes, afflicti et squalidi) FILII ISRAEL SINE REGE, etc. — Primo, Rabbini, Ruffinus, Albertus et Hugo hæc accipiunt de captivitate Babylonica duarum tribuum, usque ad ejus laxationem per Cyrum. Verum obstat quod in illa captivitate habuerint hæ tribus pontificem, scilicet Josedec, item legem et judices, ut patet Daniel. xv, 5, quin et regem Joachin, et principes Zorobabel et Salathiel, insuper altare, ut patet Baruch, 1, 10, et sacerdotes ac prophetas, ut Danielem, Ezechielem, etc., atque Deum colebant, quæ tamen omnia hic eis defore prædicitur. Rursum Zorobabel aut Salathiel non potest dici David rex. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Rupertus, et S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. xxviii.
Versus 4: Because many days the children of Israel shall sit (desolate and dispersed, and therefore mournin...
Secundo, R. David hæc contigisse putat tempore Machabæorum et Herodis: tunc enim subacti fuerunt Judæi ab Antiocho Epiphane ejusque posteris, qui sacra Judæorum profanarunt, et pontificatum vendebant; ac licet tunc Machabæi essent principes, non tamen erant legitimi, quia oriundi ex tribu Levi, non Juda, cui sceptrum dedit Deus, Gen. xlix, 10. Verum errat; tunc enim sub Machabæis maxime floruit religio, virtus et fortitudo Judæorum, erantque ipsi legitimi principes, utpote a toto populo electi. Nec obstat locus Gen. xlix, 10, ut ibi ostendi.
Tertio, S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo, Hugo, Lyranus, Paulus a Palatio, Vatablus, Ribera, Sanchez et passim alii, ac S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. xxviii, censent hæc pati Judæos nunc, puta post Christum, et passuros eadem usque ad finem mundi. Jam enim carent rege, sacerdotio, altari, etc. Verum hoc patiuntur Judæi ob occisum ab eis Christum, non ob idololatriam; quod tamen asserit hic Propheta. Rursum hucusque Propheta egit de Israelitis, id est decem tribubus, non de duabus, puta Judæis: Judæorum enim dixit se miserturum, cap. 1, 7; fateor tamen a pari ad eos hæc posse extendi. Unde
Quarto, dico cum Theodoreto, Theophylacto, Chaldæo et a Castro, Prophetam pergere loqui de Israelitis, id est decem tribubus, ac prædicere earum excidium, et desolationem duraturam usque ad finem mundi. In Assyriam enim abducti, inde nunquam redierunt, nisi perpauci mixti Judæis; sed sparsi et incogniti vagantur etiamnum toto orbe: unde carent rege, lege, republica, sacerdotio, etc., serviuntque viles, pauperes et miseri aliis gentibus et principibus, uti mulier illa (quæ horum erat typus) sedebat apud Osee desolata, quasi vidua, carens marito, omnique alia ope divina et humana, habens solam tenuem sustentationem quam dabat illi Osee. Hoc est quod eis pariter prædixit Azarias propheta, II Paralip. xv, 3: "Transibunt multi dies in Israel absque Deo vero, et absque sacerdote doctore, et absque lege," q. d. Excisa Samaria ab Assyriis anno 6 Ezechiæ regis Juda, Israelitæ captivi erunt et profugi, carebuntque tam republica quam Ecclesia, tam rege quam pontifice, tam curia quam templo, tam civili jure quam sacro.
SINE ALTARI. — Hebraice est מצבה matseba, id est statua. Unde Leo Hebræus, Isidorus, Arias, Pagninus et alii vertunt, sine idolis. Verum melius vertit Noster, sine altari, ita enim vertunt Septuaginta; altare enim directe et correlative respondet sacrificio, quod antecessit. Hinc et Chaldæus vertit: Neque erit in Samaria excelsum, scilicet altare. Matseba enim significat omne id quod erigitur, statuitur, firmatur, quale in primis est altare, a radice יצב iatsab, id est stetit, et in hiphil הציב hitsib, id est statuit, erexit, firmavit.
SINE EPHOD. — Ephod, sive superhumerale, erat primaria vestis pontificum, ut dixi Exod. xxviii, 6. Unde significat pontificatum et sacerdotium Israeli auferendum, uti jampridem ablatum est. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Hugo et Lyranus; quocirca Septuaginta vertunt, sine sacerdotio. Verum quia in tò sine sacrificio, et sine altari, sat significavit auferendum pariter sacerdotium, hoc enim sine altari et sacrificio esse nequit; hinc pressius et melius per ephod accipiemus oracula et prophetiam, quæ fiebat per urim et thummim posita in ephod, uti dixi Exod. xxviii, 30; significat ergo ab Israele auferendos Prophetas et pontifices, qui per urim et thummim dent oracula, et consulti respondeant de futuris. Ita S. Cyrillus, Theodoretus et Theophylactus.
SINE THERAPHIM. — Quæres, quid est theraphim? Primo, Judæi censent fuisse sacras imagines, quibus privandæ erant decem tribus in Assyriaca captivitate; unde Aben-Ezra et alii Rabbini ex hoc loco colligunt sacras imagines non fuisse Judæis vetitas, sed tantum profanas et idololatricas. Sileat ergo Lutherus et hæretici, qui volunt theraphim fuisse sacras imagines similes imaginibus catholicorum, unde eas esse vetitas, quia alibi passim Scriptura vetat et damnat theraphim. Legant hi fabulones Bellarminum, lib. II De Sanctis.
Secundo, Arias et Cajetanus in Judic. xvii, et Oleaster in Genes. xxxi, 19, censent esse imagines quas certo astrorum situ conficiebant astrologi, ut ex iis loquentibus, responsaque dantibus cognoscerent futura. Unde R. Eliezer in suis Capitulis, cap. xxxvi: "Quare, inquit, vocantur theraphim?" ac respondet: "Adducebant hominem primogenitum et mactabant, eique caput abscindebant, atque hoc sale et aromate condiebant, ac inscribebant super laminam nomen cujusdam spiritus immundi. Porro supponebant nomen illud sub lingua ipsius, eamque reponebant in pariete, atque coram eo accendebant lucernas, et adorabant eum, ipse vero alloquebatur eos." Et Aben-Ezra in Genes. xxxi: Theraphim, ait, erant hominum imagines, ad superiorum virtutum et cœlorum influxum suscipiendum. Sic et Lyranus in Judic. xvii.
Tertio, alii Rabbini censent esse instrumenta quædam ærea, ad horarum partes internoscendas, seu esse horologia, cylindros, astrolabos.
Quarto, Monceius, lib. I De Vitulo aureo, xvi et xx, putat theraphim fuisse Cherubim, alii Seraphim. Unde Cedrenus, referens historiam Judic. xvii, pro Theraphim habet Seraphim. Chaldæi enim ita dicunt; nam pro littera s, ponunt t, ut pro scalos, id est tria, dicunt thelath; pro sees, id est sex, dicunt scet; pro meschalim, id est proverbia, dicunt methalim; pro matseca, id est fusile, matheca; pro scaar, id est janua, dicunt therah, cum metathesi, e qua Græcorum θύρα, et Germanorum thür, inquit Serarius in Judic. xvii, Quæst. V. Hinc et S. Hieronymus: Theraphim, ait, sunt Cherubim et Seraphim, sive alia quæ in templi ornamenta jussa sunt fieri; hæc enim omnia per synecdochen significantur in sui parte, puta in theraphim, hoc est Cherubim et Seraphim. Ita et Haymo, Albertus, Hugo et Dionysius.
Quinto, Christophorus a Castro, Sanchez et Leo Castrius censent theraphim esse urim et thummim, quæ erant duo lapides, vel duo simulacra, ut putat Christophorus a Castro, in Rationali pontificis, dantia oraculum et responsa consultantibus. Probant, quia Septuaginta et Aquila vertunt, illuminationes, vel manifestationes; sic autem iidem vertunt urim et thummim, Exod. xxviii, 30. Verum hoc uti novum, ita parum verisimile videtur, præsertim quia hoc periculosum valde fuisset apud Judæos, si imagines vidissent, vel audissent loquentes et vaticinantes. Erant enim ipsi in imaginum adorationem et idololatriam propensissimi.
Quocirca dico primo, "theraphim" significat imagines sive simulacra. Patet, quia ita vertit Noster, I Reg. xix, 16, in statua quam pro Davide profugo supposuit uxor Michol, ubi Septuaginta vertunt κενοτάφια, id est statuas repræsentantes mortuum hominem, sed inanes et evanidas, cum ipsum corpus hominis non adsit, sed absit. Secundo, quia Aquila vertit μορφώματα, id est figuras seu imagines: Chaldæus צלמניא tsalmenaia, id est similitudines et simulacra.
Dico secundo, hinc consequenter theraphim, sicut et simulacra sumuntur pro idolis, quia priscæ imagines, præsertim apud Judæos, vix fiebant nisi diis et idolis. Patet, quia Noster interpres et alii, Genes. xxxi, 19; Judic. xvii, 5; Ezech. xxi, 21, et alibi passim, theraphim vertunt idola.
Hæc dicuntur theraphim, vel a radice רפה rapha, id est demittere, ut volunt Marinus et Forsterus, quod idololatræ coram iis se demitterent et humiliarent, ea adorando; vel a Chaldæo תרף theraph, id est putrescere, exprobrare, et probris afficere. Unde Chaldæi beth hatturpha, id est domum turpitudinis, vocant fanum idoli, et forte inde manavit latina vox turpis et turpitudo, ait Serarius loco citato. Theraphim ergo idem est quod turpe, probrosum, immundum, putridum et putrefactione dignum: tale enim est idolum, quod proinde hebraice vocatur stercus et sordes, vel potius theraphim dicta sunt a Seraphim et Cherubim, de quo mox plura.
Porro theraphim hic, uti et alibi, significare idola, ex eo colligitur, quod per tò sine theraphim, explicat illud quod de muliere dixit vers. 3: "Non fornicaberis, et non eris viro," q. d. Volo te, o mulier, domi meæ degere solam, ita ut nec adulteris, nec marito tuo copuleris; ut repræsentes quod Israelitæ post excidium pari modo sedebunt sine sacrificiis et altari; ut non colant Deum verum, quasi maritum suum, et sine theraphim, ut non colant deos alienos, quasi adulteros; significat ergo Israelitas longo tempore non colituros Deum verum, nec theraphim, id est idola.
Dico tertio, theraphim significat idola, tum qua deos, tum qua dabant oracula, et consultantibus respondebant de futuris eventis. Patet, quia Ezech. xxi, 21, de rege Babylonis dicitur: "Interrogavit idola (hebraice, theraphim), exta consuluit;" et Zachar. x, 2: "Quia theraphim locuta sunt inutile, et divini viderunt mendacium;" unde et Chaldæus vertit: Non erit qui responsum reddat; idem patet Judic. cap. xvii, 5, et cap. xviii, 20, in theraphim Michæ. Secundo, quia Septuaginta pro theraphim vertunt δῆλον, id est, manifestationem; et Aquila φωτισμόν, id est illuminationem, hoc est prophetiam et oraculum: denique Rabbini: Theraphim, inquiunt, sunt imagines futura prænuntiantes.
Theraphim ergo erant simulacra et idola, quæ idololatræ domi habebant, invocabant, et in omnibus difficultatibus dubiisque consulebant, quasi Lares et Penates suos. Sic Rachel furata est theraphim, id est, idola et Lares, patris sui, Genes. xxxi, 19. Sic Micha habuit theraphim, quasi Penates suos, Judic. xvii, 5. Itaque significatur hic quod Israel in captivitate carebit theraphim, id est diis patriis, Laribus et Penatibus suis, puta vitulis aureis, et Baalim, quos colebat in Samaria; licet enim mixtus gentibus coluerit earum idola, tamen hi non erant ejus theraphim, id est dii patrii, Lares et proprii Penates quos coluerat in Samaria. Ita Hebræi, Lyranus, Vatablus, Pagninus, Isidorus, Arias, Serarius loco citato, et alii.
Simili modo Gentiles coluerunt suos Lares, adeo ut etiam post excidium domo et urbe fugientes, eos secum peregre asportarent, uti Æneas, excisa Troja, extulit secum idola patria, quasi Lares suos, quod tacite irridens Virgilius ait: Ilium in Italiam portans victosque Penates.
Hinc narrant Gentiles, quod cum Trojæ in honorem Palladis arx, et in ejus summo templum illi ædificaretur, e cœlo ceciderit Palladium, id est Palladis simulacrum ligneum movens oculos et hastam quam manu gestabat, ut scribit Servius. Hoc Palladium sibi locum in eo templo delegit, moxque oraculum ab Apolline datum est, Trojam exscindendam, si Palladium hoc ex urbe efferretur. Quocirca Diomedes et Ulysses clanculum, occisis custodibus, illud extulerunt; ac paulo post a Græcis capta est Troja. Ita Ovidius, V Fastor., et Virgilius, II Æneid.:
Fatale, inquit, aggressi sacrato avellere templo Palladium, etc. Palladium enim erant Penates Trojæ. Et S. Augustinus in lib. De Civit., ridet hosce deos urbiumque tutores, qui oculos habent et non vident, pedes et non ambulant, manus et non possunt opitulari. "Tales, inquit, fuerunt præsides et custodes Capitolii, qui cum seipsos non possent defendere, quanto minus valebant civitatem tueri?" De his ait Plautus:
Ego Lar sum familiaris ex hac familia, Unde exeuntem me aspexisti. Inde Lararium vocabatur locus sive oratorium, in quo theraphim, id est Lares, et dii domestici servabantur et colebantur. Scribit Lampridius Alexandrum Severum Imperatorem in Larario rem divinam mane factitasse ad effigies deorum, in quibus habebat Abrahamum et Christum, in secundo autem Larario habebat simulacrum Virgilii et Ciceronis.
Iidem dicti sunt Penates, "sive a penu ducto nomine (est enim omne quo vescuntur homines penus), sive ab eo quod penitus insident, ex quo etiam penetrales a poetis vocantur," inquit Cicero lib. II De Natura deorum. Et Macrobius, lib. III Saturn., cap. IV: "Penates, ait, esse dixerunt, per quos penitus spiramus, per quos habemus corpus, per quos rationem animi possidemus." Unde Plautus in Mercat.: "Ego mihi alios Penates deos persequar, alium Larem." Et Terentius in Phormione: "At ego deos Penates hinc salutatum domum divertar."
Hinc rursum suspicari quis potest theraphim ortum habere a Cherubim et Seraphim, uti superius dixi. Cum enim gentes viderent Judæos tanta veneratione prosequi Cherubim et Seraphim, tum post fabricam arcæ et Cherubim per Mosem, tum ante eam. (Nam ante eam, Genes. cap. xxxi, Rachel dicitur furata theraphim, id est idola patris sui, atque ab initio mundi Cherubim positi erant ad custodiam paradisi; denique ex traditione Adæ, Noë, Abrahæ, filii et nepotes eorum ante Mosem cognoscebant et venerabantur angelos, seraphim et cherubim); inde Gentiles suspicati sunt hæc esse eorum numina et deos tutelares; unde ipsi pariter suos Lares et Penates nonnihil immutata et corrupta voce (uti fieri solet, cum voces e primæva lingua in aliam peregrinam transferuntur) pro seraphim et cherubim vocasse videntur theraphim, præsertim Chaldæi, qui littera t gaudent, et s in t commutant, ut initio dixi. Hinc et theraphim sæpe junguntur cum ephod, uti hoc loco, et Judic. xvii, 5, et cap. xviii, 4, 17 et 20; constat enim ephod vestem fuisse sacerdotalem Judæorum.
Versus 5: AND THEY SHALL SEEK (the Israelites, or ten tribes, afflicted by so many centuri
5. ET QUÆRENT (Israelitæ, sive decem tribus, tot centenorum annorum desolatione et derelictione afflicti, pœnitentes et resipiscentes) Dominum suum, ET DAVID REGEM SUUM. — "David," id est Messiam, sive Christum Davidis filium, et in regno (non temporali, sed spiritali Ecclesiæ) successorem. Ita Chaldæus, S. Hieronymus, Hugo, Vatablus, Isidorus, Arias et alii passim. Ita Christus vocatur David, Ezechiel. cap. xxxiv, 23: "Suscitabo super servum meum David;" Jerem. cap. xxx, 9: "Servient Davidi regi suo, quem suscitabo eis." Et alibi, ut docet S. Augustinus, tom. IV, lib. De Octo Dulcitii quæstionibus, Quæst. V et ultima, ac fuse Galatinus, lib. III, cap. xxiii; nomina enim parentum apud Hebræos sæpe patronymice sumuntur pro filiis et posteris.
ET PAVEBUNT AD DOMINUM ET AD BONUM EJUS. — Pavor in Scriptura, cum Deo et rebus divinis tribuitur, significat summam venerationem et reverentiam, q. d. Summa reverentia prosequentur et colent Dominum. Septuaginta vertunt: Stupebunt in Domino et in bonis ejus. Porro "ad Dominum," id est audito nomine Domini, q. d. Solo nominis divini auditu perculsi et attoniti, eum reverebuntur. Bonum autem hic significat Dei erga Israelitas largitatem et beneficentiam, quam Deus fidelibus per innumeras gratias, dona et beneficia demonstrat, et testatissimam facit, ita ut fideles iis visis in Dei tam liberalis et benefici admirationem et stuporem rapiantur, q. d. Israelitæ mira devotione et reverentia venerabuntur Dei bonitatem et magnificentiam; quia videbunt tam magnifica dona et beneficia ab ea sibi, licet tam diu rebellibus post tot sæcula exhiberi, juxta promissa Abrahæ et patribus facta.
Unde primo, particulatim, S. Hieronymus, Albertus et Hugo per bonum accipiunt Jesum Christum, quem unigenitum suum (ac consequenter omnia dona per eum et cum eo) nobis donavit Deus Pater. Secundo, Haymo, Albertus et Arias per bonum accipiunt Spiritum Sanctum; hic enim est primum et increatum bonum et donum Patris et Filii, qui omnia creata dona in se complectens, ea ubertim in nos effundit. Tertio, alii per bonum accipiunt Eucharistiam; in hac enim summam bonitatem, opes et gratias nobis in dies ostendit, et communicat Deus Pater, et Christus Dominus, juxta illud Zachariæ capite IX, vers. 17: "Quid est bonum ejus, et quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines?"
IN NOVISSIMO DIERUM, — in fine mundi, quando sub adventum Antichristi, maxime post eum occisum, Israelitæ et Judæi, qui ei viventi et regnanti adhæserant, partim memores concionum et miraculorum Eliæ et Enoch, partim aliorum concionatorum exhortatione, convertentur ad Christum, uti dixi Apocal. cap. xi; tunc enim omnis Israel salvus fiet, Roman. cap. xi, 25. Ita S. Hieronymus, Haymo, Albertus, Hugo, Lyranus et alii passim. Secundo, Isidorus et a Castro hæc facta putant in incarnatione, et primo adventu et prædicatione Christi, scilicet inchoate, tunc enim pauci ex Israel converti cœperunt. Errant alii, qui hæc præstita putant in laxatione Judæorum e Babylone facta per Cyrum.