Cornelius a Lapide

Amos V

Index

Synopsis Capitis

Prædicit et plangit Samariæ vastitatem extremam et æternam, instigendam a Deo terribili, qui facit Arcturum et Orionem, ac subridet vastitatem super robustum, ob ejus scelera, præsertim ob rapinas et oppressiones pauperum. Deinde, vers. 14, hortatur eam ad pænitentiam. Nam, vers. 21, asserit se ejus victimas et cæremonias externas non curare, imo detestari.

Textus Vulgatae: Amos 5:1-27

1. Audite verbum istud, quod ego levo super vos planctum: Domus Israel cecidit, et non adjiciet ut resurgat. 2. Virgo Israel projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam. 3. Quia hæc dicit Dominus Deus: Urbs de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum: et de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem in domo Israel. 4. Quia hæc dicit Dominus domui Israel: Quærite me, et vivetis. 5. Et nolite quærere Bethel, et in Galgalam nolite intrare, et in Bersabee non transibitis: quia Galgala captiva ducetur, et Bethel erit inutilis. 6. Quærite Dominum, et vivite: ne forte comburatur ut ignis domus Joseph, et devorabit, et non erit qui exstinguat Bethel. 7. Qui convertitis in absinthium judicium, et justitiam in terra relinquitis. 8. Facientem Arcturum et Orionem, et convertentem in mane tenebras, et diem in noctem mutantem: qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terræ: Dominus nomen est ejus. 9. Qui subridet vastitatem super robustum, et depopulationem super potentem affert. 10. Odio habuerunt corripientem in porta, et loquentem perfecte abominati sunt. 11. Idcirco pro eo quod diripiebatis pauperem, et prædam electam tollebatis ab eo: domos quadro lapide ædificabitis, et non habitabitis in eis: vineas plantabitis amantissimas, et non bibetis vinum earum. 12. Quia cognovi multa scelera vestra, et fortia peccata vestra: hostes justi accipientes munus, et pauperes deprimentes in porta. 13. Ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est. 14. Quærite bonum, et non malum, ut vivatis: et erit Dominus Deus exercituum vobiscum, sicut dixistis. 15. Odite malum, et diligite bonum, et constituite in porta judicium: si forte misereatur Dominus Deus exercituum reliquiis Joseph. 16. Propterea hæc dicit Dominus Deus exercituum dominator: in omnibus plateis planctus; et in cunctis, quæ foris sunt, dicetur: Væ, væ! et vocabunt agricolam ad luctum, et ad planctum eos qui sciunt plangere. 17. Et in omnibus vineis erit planctus: quia pertransibo in medio tui, dicit Dominus. 18. Væ desiderantibus diem Domini! ad quid eam vobis? dies Domini ista, tenebræ, et non lux. 19. Quomodo si fugiat vir a facie leonis, et occurrat ei ursus, et ingrediatur domum, et innitatur manu sua super parietem, et mordeat eum coluber. 20. Numquid non tenebræ dies Domini, et non lux: et caligo, et non splendor in ea? 21. Odi et projeci festivitates vestras: et non capiam odorem cœtuum vestrorum. 22. Quod si obtuleritis mihi holocautomata, et munera vestra non suscipiam: et vota pinguium vestrorum non respiciam. 23. Aufer a me tumultum carminum tuorum: et cantica lyræ tuæ non audiam. 24. Et revelabitur quasi aqua judicium, et justitia quasi torrens fortis. 25. Numquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus Israel? 26. Et portastis tabernaculum Moloch vestro, et imaginem idolorum vestrorum, sidus Dei vestri, quæ fecistis vobis. 27. Et migrare vos faciam trans Damascum, dicit Dominus, Deus exercituum nomen ejus.

Versus 1: 1. HEAR THIS WORD, WHICH I RAISE OVER YOU (the Chaldean and Septuagint render: I take up against...

cum. Illud est, homo complicatos habens pedes, vestem talarem, eamque auream, pilam capite sustinens, quo mundi forma, immobilis constitutio, rotunditas, et stellarum varietas significatur, eaque omnia regi a Deo sustentarique, et in Dei cognitionem mentes hominum perducere. Nam ex ventis, nebulis, montibus aliisque creatis Deus agnoscitur, quasi ex ungue leo, quasi ex linea Apelles, quasi ex voce choraulis, quasi ex carmine poeta. Unde S. Augustinus, epist. 28, docet mundum hunc esse Dei carmen et canticum. « Si homo, inquit, carminis artifex novit quas quibus moras vocibus tribuat, ut illud quod canitur succedentibus ac decedentibus sonis, pulcherrime currat ac transeat: quanto magis Deus, nulla in naturis nascentibus et occidentibus temporum spatia, quæ tanquam syllabæ ac verba ad particulas hujus seculi pertinent, in hoc labentium rerum quasi mirabili cantico, vel brevius, vel productius quam modulatio præcognita et præfinita deposcit, præterire permittit? » Insuper S. Dionysius, Cælest. Hierarch. cap. xv, docet Deum designari per ventum, propter naturalem vim movendi atque animandi, et celerem insuperabilemque discessum, ac nobilium principiorum et finium incognitas et invisibiles latebras. Pari modo, Eusebius, loco citato, docet Ægyptios, ut Dei providentiam significarent, pinxisse solem radiis circumfusum in navi, quæ adverso flumine rapiebatur remis velisque incitata, ac deportabatur a substernente se crocodilo. Sic enim Deus quasi gubernator regit hanc mundi navim, omniaque in eo animalia et inanima, quantumvis fera, horrenda et vasta, edomat ac regit. Rursum Deus princeps temporum est quasi sol, qui, ut ait Lucanus lib. XII:

Tempora dividit ævi, Mutat nocte diem, radiisque potentibus astra Ire vetat, cursusque vagos statione moratur.

Denique S. Paulinus, Natali 9 S. Felicis: Est naturæ opifex Deus omnis et artis, in omni Fons opere, et finis, faciens bona, factaque servans.

Addit Eusebius aliud Dei hieroglyphicum.

ram. » Et cap. xliii, 15: Aperti sunt thesauri, et evolaverunt nebulæ sicut aves. » Et cap. i, 6, de Simeone pontifice dicitur: « Quasi stella matutina in medio nebulæ. »

GRADIENS SUPER EXCELSA TERRÆ, — puta super montes altissimos, et petras rupesque hominibus invias et inaccessas, q. d. Deus omnia terrena, quantumvis celsa et inaccessa, majestate sua pervadit et transcendit, suaque providentia continet et gubernat, ita ut ventos et turbines ciere, nebulas hostibus suis superbis et impiis offundere, montes transferre, et in valles dejicere possit, q. d. Deus est qui montes, ventos, fulgura, tonitrua, omnesque res sublunares, æque ac cœlestes producit, temperat, regit. Unde omnes creaturæ sunt exercitus Dei, qui illi ad nutum obediunt, semperque ei præsto sunt, ut ad ejus nutum ferantur, ejusque inimicos et impios invadant et sternant. Ita S. Hieronymus, Albertus, Clarius et alii. Audi S. Hieronymum: « Præpara te, inquit, in occursum Dei tui, ut venientem ad te Dominum tota aviditate suscipias. Iste est qui firmat tonitruum, sive montes confirmat: ad cujus vocem cœlorum cardines, et terræ fundamenta quatiuntur. Iste est qui creat spiritum. » Quocirca Timæus Pythagoricus Deum vocat « mundum exemplarem. » Sicut enim mundus suo complexu omnia cingit et stringit, sic et Deus. Ipse enim est maxima universalisque natura, ubique præsens, omnia videns audiensque, cuncta continens, nullius vero ambitu contenta. Ipse est mundus increatus sapientiæ, sanctitatis, intelligentiæ, vitæ, rationum, formarum, causa, fons, creator et rector cæterorum omnium. Quocirca Ægyptii, ait Eusebius, lib. III De Præpar. Evangel. cap. 117, Deum, quem ipsi Eneph vocant, pingunt humana forma, colore cæruleo, zonam tenentem et sceptrum, ac pennam gerentem in capite, ovum insuper ab ore producentem. Testa enim ovi, cœli omnia cingentis imaginem exhibet: vitellus, ignis: spiritus qui sunt in ovo, aeris: albumen, aquæ: terræ porro symbolum sunt partes magis concretæ.

Prædicit et plangit Samariæ vastitatem extremam et æternam, instigendam a Deo terribili, qui facit Arcturum et Orionem, ac subridet vastitatem super robustum, ob ejus scelera, præsertim ob rapinas et oppressiones pauperum. Deinde, vers. 14, hortatur eam ad pænitentiam. Nam, vers. 21, asserit se ejus victimas et cæremonias externas non curare, imo detestari.

Versus 2: 2. THE VIRGIN ISRAEL.

1. Audite verbum istud, quod ego levo super vos planctum: Domus Israel cecidit, et non adjiciet ut resurgat. 2. Virgo Israel projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam. 3. Quia hæc dicit Dominus Deus: Urbs de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum: et de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem in domo Israel. 4. Quia hæc dicit Dominus domui Israel: Quærite me, et vivetis. 5. Et nolite quærere Bethel, et in Galgalam nolite intrare, et in Bersabee non transibitis: quia Galgala captiva ducetur, et Bethel erit inutilis. 6. Quærite Dominum, et vivite: ne forte comburatur ut ignis domus Joseph, et devorabit, et non erit qui exstinguat Bethel. 7. Qui convertitis in absinthium judicium, et justitiam in terra relinquitis. 8. Facientem Arcturum et Orionem, et convertentem in mane tenebras, et diem in noctem mutantem: qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terræ: Dominus nomen est ejus. 9. Qui subridet vastitatem super robustum, et depopulationem super potentem affert. 10. Odio habuerunt corripientem in porta, et loquentem perfecte abominati sunt. 11. Idcirco pro eo quod diripiebatis pauperem, et prædam electam tollebatis ab eo: domos quadro lapide ædificabitis, et non habitabitis in eis: vineas plantabitis amantissimas, et non bibetis vinum earum. 12. Quia cognovi multa scelera vestra, et fortia peccata vestra: hostes justi accipientes munus, et pauperes deprimentes in porta. 13. Ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est. 14. Quærite bonum, et non malum, ut vivatis: et erit Dominus Deus exercituum vobiscum, sicut dixistis. 15. Odite malum, et diligite bonum, et constituite in porta judicium: si forte misereatur Dominus Deus exercituum reliquiis Joseph. 16. Propterea hæc dicit Dominus Deus exercituum dominator: in omnibus plateis planctus; et in cunctis, quæ foris sunt, dicetur: Væ, væ! et vocabunt agricolam ad luctum, et ad planctum eos qui sciunt plangere. 17. Et in omnibus vineis erit planctus: quia pertransibo in medio tui, dicit Dominus. 18. Væ desiderantibus diem Domini! ad quid eam vobis? dies Domini ista, tenebræ, et non lux. 19. Quomodo si fugiat vir a facie leonis, et occurrat ei ursus, et ingrediatur domum, et innitatur manu sua super parietem, et mordeat eum coluber. 20. Numquid non tenebræ dies Domini, et non lux: et caligo, et non splendor in ea? 21. Odi et projeci festivitates vestras: et non capiam odorem cœtuum vestrorum. 22. Quod si obtuleritis mihi holocautomata, et munera vestra non suscipiam: et vota pinguium vestrorum non respiciam. 23. Aufer a me tumultum carminum tuorum: et cantica lyræ tuæ non audiam. 24. Et revelabitur quasi aqua judicium, et justitia quasi torrens fortis. 25. Numquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus Israel? 26. Et portastis tabernaculum Moloch vestro, et imaginem idolorum vestrorum, sidus Dei vestri, quæ fecistis vobis. 27. Et migrare vos faciam trans Damascum, dicit Dominus, Deus exercituum nomen ejus.

1. AUDITE VERBUM ISTUD, QUOD EGO LEVO SUPER VOS (Chaldæus et Septuaginta, assumo contra vos) PLANCTUM. — Est appositio, q. d. Audite verbum, id est planctum et lamentum, sive lugubre carmen quod ego pango et plango de instante excidio vestro, o cives Samariæ. Unde Tigurina clare vertit: Audite sermonem istum, o domus Israel, quem de vobis sumo, lugubre scilicet carmen; alii: Audite verbum quod ego levo super vos in planctum et lamentum. Propheta ergo prævidens suorum cladem, commiserans et ingemiscens edit hoc lugubre carmen, quo publice miseram Samariæ sortem jam imminentem deplorat. Simile carmen et lamentum de Tyro, ejusque rege et civibus excisis canit Ezechiel cap. xxvii, 2, et de Ægypto ac Pharaone eversis, cap. xxxii, 2, ac de Babylone et Baltasare a Cyro vastatis Isaias cap. xiv, 4, ac de Hierosolymæ excidio Jeremias in Threnis. Porro lugubre hoc carmen, et quasi epitaphium Samariæ est id, quod mox subdit Propheta dicens: « Domus Israel cecidit, » etc.

DOMUS ISRAEL CECIDIT. — Ita et Septuaginta, S. Hieronymus in Comment., Remigius, Lyranus et alii. Licet enim hebræum בית beth, id est domus, sit masculinum; נפלה naphela vero, id est cecidit, sit femininum, tamen in re et sensu est concordantia: nam per beth, id est domum Israel, intelligit עדה eda, id est synagogam et congregationem populi, quæ est feminini generis, et recte concordat cum feminino naphela, id est cecidit. Comparat enim hic domum, id est populum Israel, feminæ, puta virgini afflictæ et prostratæ; immerito ergo Masoretæ et Chaldæus Hebræa aliter dispungentes, nimirum ponentes hypocolon post 'domus Israel,' ita legunt: Audite verbum istud, quod ego levo super vos, planctum domus Israel: Cecidit, et non adjiciet ut resurgat virgo Israel. Sed quomodocumque dispungas et legas, eodem redit sensus.

CECIDIT, — id est cadet prostrata in terra sua ab Assyriis Samaria, ejusque regnum, adeo ut nunquam resurgat et reflorescat. Decem enim tribus, quarum fuit hoc regnum, abductæ in Assyriam, nunquam inde redierunt.

2. VIRGO ISRAEL. — Solent Hebræi urbes et regna, ob speciem, opes et gloriam vocare virgines. Hinc Jerusalem vocatur « virgo filia Sion, » et de Babylone ait Isaias cap. xlvii, 1: « Descende, sede in pulvere, virgo filia Babylon. » Sic Ægyptus vocatur « virgo » et « filia, » Jerem. cap. xlvi, 11. Virgo ergo Israel est Samaria, ejusque regnum speciosum et opimum, quod defloratum et vastatum ab Assyriis, simile fuit virgini regiæ olim ornatæ, nunc spoliatæ, violatæ, prostratæ et conculcatæ. Secundo, vocatur « virgo, » quia intacta a jugo hostis: nunquam enim antea Samaria ab Assyriis, aliisve gentibus subacta fuerat; sed ejus regnum et respublica instar virginis liberum et illibatum efflorescebat. Ita Ruffinus, Clarius et Arias.

Versus 3: 3. THE CITY FROM WHICH A THOUSAND WENT FORTH, THERE SHALL BE LEFT IN IT A HUNDRED — meaning: The...

Addunt S. Hieronymus et Theodoretus, Samariam olim fuisse virginem, id est puram in cultu Dei, cum in suis patribus Deum verum coluit. Sed hoc accipi debet de priscis patribus, qui schisma, quo divisum et erectum est regnum Israel, præcesserunt. Nam cum schismate, adeoque cum regno Israel cœpit ejus impietas et idololatria vitulorum aureorum, quos erexit primus Israelis rex Jeroboam.

PROJECTA EST IN TERRAM SUAM. — Hebraice nittesça, quod Tigurina vertit: Afflicta est ad terram suam; Vatablus: Derelinquetur in terra sua; Pagninus et alii proprie: Dimissa est in terra sua, q. d. Cecidit virgo Israel, tamque valido ictu ab Assyriis prostrata est, non qualitercumque, sed usque in imam terram, ut jaceat humi toto corpore prona, plane afflicta, projecta est quasi desperata, ab omnibus derelicta dimissaque, sine ulla ope et spe resurgendi: quia nec ipsa, utpote conquassata et confracta, se erigere poterit; nec rex Ægypti, ait Theodoretus, aut quis alius: tanta est ejus clades, adeo attrita, membris luxata, et diffracta est, ut nemo eam sibi restituere possit; perinde ac olla testacea allisa ad petram, dissilit et diffringitur, ut a nullo figulo redintegrari queat. Unde sequitur:

NON EST QUI SUSCITET EAM. — Alludit ad medicos, qui videntes quem ex turri lapsum et omnibus membris confractum, ut curari et sibi restitui nequeat, eum ut desperatum et humi jacentem dimittunt et derelinquunt. Physice alludit ad virginem, quæ si lapsa et corrupta libidine virginitatem amisit, suscitari nequit, ut decus virginitatis recuperet. Unde S. Hieronymus ad Eustochium, De Custodia virginitatis: « Cave, inquit, quæso, nequando de te dicat Deus: Virgo Israel cecidit, et non est qui suscitet eam. Audenter loquar. Cum omnia possit Deus, suscitare virginem non potest post ruinam: valet quidem liberare de pœna, sed non vult coronare corruptam. » Rursum Septuaginta suam, auget cladem et movet commiserationem, q. d. Projecta est, et afflicta in terra, non

Versus 4: 4. FOR THUS SAYS THE LORD, etc.: SEEK ME, AND YOU SHALL LIVE.

aliena et hostili, quod minus mirum et miserandum est; sed in sua, quam unice amabat, et a qua vicissim quasi a matre et nutrice amabatur et alebatur: sicuti res miseranda est, si filia occidatur in sinu matris.

Versus 5: 5. DO NOT SEEK BETHEL — to worship the golden calves which Jeroboam set up in Bethel. AND DO NOT...

3. URBS DE QUA EGREDIEBANTUR MILLE, RELINQUENTUR IN EA CENTUM, — q. d. Tot cladibus afficientur Israelitæ ab Assyriis, tum in obsidione triennali Samariæ, IV Regum, cap. xviii, 10; tum ante et post eam, ut gladio, fame et peste plerique omnes absumantur, ita ut mille redigantur ad centum, et centum ad decem, adeoque ex tanto Israelitarum numero vix decimus quisque tantæ stragi superstes sit. Ita Remigius, Hugo, Arias et alii. Idem Judæ comminatur Isaias, cap. vi, 11: « Et dixi, ait: Usquequo, Domine? Et dixit: Donec desolentur civitates absque habitatore, et domus sine homine, etc. Et adhuc in ea decimatio, et convertetur, » id est rursum erit in deprædationem et ostensionem, uti ibidem explicat S. Hieronymus.

Tropologice ex Origene, homil. 8 in Josue, Ribera: Urbs, ait, est cujusque anima, quæ ædificatur a Domino ex lapidibus vivis, id est ex virtutibus variis, de qua quisque sanctus pugnando ejicit peccatores, id est cogitationes et cupiditates pravas: ac contra eas sanctificat bellum, hoc est, iis sancto sui odio mortificatis, sanctum se efficit corpore et spiritu ut mereatur venire in conspectum Dei viventis, et pro palma victoriæ virtutis merito coronari a Christo. Egrediebantur olim ex anima hac fervida, quæ Deo adhærebat, mille, id est omnium virtutum opera, quasi milites strenui cum diabolo et vitiis pugnaturi: at postea cum cupiditate rerum terrenarum capta, fervorem hunc remittit, profert centum, numerum decuplo minorem; et si prius centum educebat, decem in ea relinquuntur: quia hæc remissio et declinatio animæ, non unius alicujus, sed omnium virtutum opera minuit, et omnibus modis efficit imperfectiora, idque sensim magis et magis, ut tandem plane ab iis cesset, totaque a dæmone et vitiis opprimatur et possideatur, itaque in extremam ruinam et interitum abeat.

IN DOMO ISRAEL, — Domum vocat familiam, id est rempublicam et Synagogam Israel, in qua multæ erant urbes, oppida et pagi.

4. QUIA HÆC DICIT DOMINUS etc.: QUÆRITE ME, ET VIVETIS. — Quia ponitur pro igitur, q. d. Hoc quod jam dictum est, accidet domui Israel propter idololatriam: agite igitur pænitentiam, relinquite idola, et quærite Dominum. Nam hebræum כי ki, id est quia, ponitur pro igitur, quocirca, vel venimvero: ki enim Hebræis sæpe tantum est initium et exordium orationis. Post minas enim Deus hic invitat Israelem ad pœnitentiam, ut minis territus resipiscat. Paulo aliter Vatablus; nam pro quia, vertit, sic enim dixit Dominus (quærite me) volens scilicet revocare ab idololatria, propter quam multa mala illi eventura erant, nisi resipisceret et quæreret Dominum.

5. NOLITE QUÆRERE BETHEL, — ut colatis vitulos aureos, quos in Bethel erexit Jeroboam. ET IN BERSABEE NON TRANSIBITIS. — « Bersabee » urbs erat ultima Terræ sanctæ, ejusque terminus ad meridiem, sicut Dan erat ejusdem terminus ad septentrionem (unde de tota terra sancta dicitur: « A Dan usque ad Bersabee »); ita dicta a juramento et fœdere quod ibidem juxta puteum Abraham iniit cum Abimelech, dando ei septem agnas: שבע beer enim hebraice est puteus; שבע saba per sin juramentum, per scin septem significat. « Bersabee » ergo idem est quod puteus juramenti, vel puteus septem, scilicet agnarum. Vide dicta Genes. xxi, 31.

Pertinebat hæc urbs ad tribum Simeonis, sed quia Simeonis sors erat exigua, eaque intra sortem tribus Judæ continebatur, hinc Jesus, cap. xv, 28, Bersabee ponitur inter urbes Juda. Hic multo tempore habitarunt Abraham, Isaac et Jacob: unde et vocatur oppidum Isaac. Tempore S. Hieronymi erat vicus grandis, in eoque erat præsidium Romanorum, et vicus salutaris vocabatur: nunc Gibellina nuncupatur. Ita Adrichomius in Descript. Terræ sanctæ. Porro in Bersabee posita erant idola, æque ac in Bethel et Galgalis, ut patet IV Reg. cap. xxiii, 8. Unde jubet hic Propheta ne eo transcant, ad colenda scilicet idola. Quia enim Abraham in Bersabee oratorium Deo statuerat, in quo eum invocaverat, Genes. cap. xxi, 33, hinc posteri ejus ibidem altare statuerunt, at non Deo, sed suis idolis. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Hugo, Lyranus et alii. Unus Arias aliter explicat, q. d. Ne colatis idola in Bethel et Galgalis: ita fiet, ut non abducamini in captivitatem, nec per Bersabee transeatis in Assyriam. Verum sic potius dixisset: Et in Dan non transibitis. Nam per Dan, utpote aquilonarem, ibatur in Assyriam; per Bersabee vero, utpote meridionalem, ibatur in Ægyptum.

QUIA GALGALA CAPTIVA DUCETUR. — « Galgala » erat civitas duarum tribuum, puta sortis Juda; sed vicina decem tribubus, et cum iis excisa. In Hebræo est elegans agnominatio: Galgul galo iigale, id est volubilitas volvendo volvetur, vel rota rotando rotabitur, vel migratio migrando migrabit; Galgal enim dicitur a גלל galal, id est volvit, devolvit, migravit. Unde Tigurina vertit: Galgal transmigrans transmigrabit; Pagninus: Gilgal demigrando demigrabit. ET BETHEL ERIT INUTILIS. — Septuaginta et Syrus: Bethel erit quasi non sit; Hebræus: Bethel erit in Aven, q. d. Bethel fiet Bethaven, id est domus fortis fiet domus vanitatis, inanitatis (inanis et vacua, ut vertit Arabicus) et nihili, vel domus Dei fiet domus iniquitatis, et doloris luctusque. Tropologice, per peccatum anima quæ erat Bethel, id est domus et templum Dei, fit Bethaven, id est domus scelerum et diaboli. Rursum domus cœli fit domus gehennæ, ut in ea ardeat in

Versus 6: 6. SEEK THE LORD, AND LIVE — that is, and you shall live, or so that you may live.

voluptas peccati æternum fel et dolores amarissimos peccatori accersit. Hinc ait Moses Deuter. cap. xxxii, 32: « Uva eorum uva fellis, et botri amarissimi. Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile. » Et S. Petrus ad Simonem Magum, Actor. cap. viii, 23: « In felle amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse. »

Versus 7: 7. YOU WHO TURN JUDGMENT INTO WORMWOOD.

Huc pertinet expositio Ariæ, qui per judicium accepit legem Dei. Hæc enim Psalm. cxviii, et alibi sæpe vocatur judicium, quia secundum eam judicandum est quid sit bonum, quid malum, q. d. Vos legem Dei, quæ suavior est melle et favo, Psalm. xviii, 11, ob vestras pravas concupiscentias et consuetudines, abominamini; quia æstimatis eam amaram ut absinthium, illamque ut talem apud alios depingitis et traducitis, itaque eos ab illa ad scelera vestra abducitis.

Tertio, Septuaginta hæc referunt ad Deum; sic enim vertunt: Quærite Dominum, et vivite, etc., qui facit in excelso judicium, et justitiam in terra posuit, q. d. Quærite Deum, timentes justum æque ac rigidum ejus, utpote acerrimi vindicis, judicium. Et Arabicus: Dominus faciens judicia in altissimis, et ipse est qui fundavit justitiam in terra, et operatur omne, et parat illud.

ET JUSTITIAM IN TERRA RELINQUITIS. — Justitia idem est quod judicium, de quo jam dixi: Hebræi enim versu posteriore explicant priorem. Aliter S. Hieronymus, Lyranus et Ribera. Hi enim per justitiam accipiunt Deum, qui est justitia essentialis et increata, q. d. Vos adoratis injusta et sordida idola; relinquitis vero, imo in terra quasi jacentem contemnitis et conculcatis ipsam justitiam, id est Deum justissimum et omnipotentem, utpote « facientem Arcturum et Orionem, » etc.; unde et Chaldæus vertit: Desierunt timere a facie Domini, qui facit Arcturum, etc. Sed prior sensus, uti simplicior et communior, ita germanior est.

6. QUÆRITE DOMINUM, ET VIVITE, — id est, et vivetis, vel ut vivatis. Ita Vatablus et Pagninus. NE FORTE COMBURATUR (id est ardeat et deflagret) UT IGNIS DOMUS JOSEPH, ET DEVORABIT (vicina), ET NON ERIT QUI EXSTINGUAT BETHEL, — hoc est, ignem immissum a Deo in Bethel, ut patet ex Hebræo et Græco. Pagninus et Vatablus vertunt: Ne forte diffindat ut ignis domum Joseph: diffindat, inquit Vatablus, id est perrumpat et disperdat. Ignis enim validissima quæque perrumpit et consumit. Per Joseph intelligit Ephraim, qui fuit filius Joseph; per Ephraim autem intelligit decem tribus: quia Jeroboam primus earum rex, et regni conditor, fuit ex tribu Ephraim. Ita S. Hieronymus, Remigius, Albertus, Hugo et Vatablus. Israel ergo nunc vocatur Ephraim, nunc Joseph, nunc Jacob, nunc Samaria.

7. QUI CONVERTITIS IN ABSINTHIUM JUDICIUM. — Cohærent hæc cum initio versus præcedentis, q. d. Quærite Dominum vos, o Israelitæ, qui ab eo aversi convertitis judicium, ejusque suavitatem et dulcedinem in absinthii amaritudinem. Ita Rupertus. Aliter Vatablus; connectit enim hæc cum verbo devorabit, q. d. Ignis hic devorabit vos qui convertitis judicium in absinthium. Jam « judicium: » primo, accipe proprie dictum. Sæpe enim Prophetæ culpant Israelem, quod perverteret judicium adjudicando causam nocentibus, utpote amicis, vel divitibus et dantibus munera; atque innocentes, quia pauperes vel inimici, condemnando, quibus proinde æquitas et consolatio, quam quærebant ex judicio, vertebatur in amaritudinem injustitiæ et condemnationis, quæ illis acerba et amara erat instar absinthii. Ita Rupertus, Hugo et Lyranus. Unde explicando subdit Amos: « Et justitiam in terra relinquitis; » Tigurina: Justitiam in terra affligitis; Vatablus: In terra jacere sinitis.

Secundo, S. Hieronymus, « judicium » generatim accipit pro justitia et sanctitate, puta pro debito et officio virtutis, quod quisque Deo et proximo præstare debet. Sic sæpe Psaltes, Psal. cxviii, ait se fecisse judicium, id est quod æquum est, debitum et gratum Deo, q. d. Vos qui convertitis virtutem in vitium, justam et sanctam vitam in peccati amaritudinem, eaque quasi absinthio potatis Deum. Hinc peccata in Scriptura vocantur amaritudines, quia amaricant, exacerbant, offendunt et ad iram concitant Deum. Ita ait Osee cap. xii, 14: « Ad iracundiam provocavit me Ephraim in amaritudinibus suis. » Rursum peccatum per catachresin vocatur, fel, toxicum, absinthium: primo, quia animam vellicat, lædit, occidit; secundo, quia qui peccat, Deo quasi fel propinat; tertio, quia modicum mel et

æternum. Hoc videt et sentit anima peccatrix in hora mortis, quando opes, honores et deliciæ, quibus illecta Deum offendit, vertentur ei in nauseam, opprobrium, miseriam, et tormentum æternum.

et ab hoste Assyrio exscindemini: Deus enim immittet ignem in domum Joseph, ut dixi versu 6; ipse enim facit Arcturum, Orionem, cœlum et terram, et omnia quæ in eis sunt et fiunt. ARCTURUM. — Ita hebræum כימר kima Arcturum vertunt Septuaginta, Job. cap. ix, 9, Pagninus, Vatablus, Arias hic. Secundo, Symmachus et Theodotion vertunt, Pleiadas, sive Vergilias, quæ sunt septem stellæ in cauda Arietis, aut potius in Tauro; et ita vertit Noster, Job cap. xxxviii, 31. Tertio, Tigurina vertit, Cynosuram, id est ursam minorem. Quarto, Arabicus et alii vertunt, Suculas, quæ sunt in capite Tauri, et a Græcis vocantur Hyadæ ab ὑειν, id est pluere, eo quod pluvias concitent. Alii aliter vertunt: Hebræa enim nomina arborum, animalium, stellarum plures earum naturas species significant.

Porro Arcturus est ursa minor, puta septem stellæ quæ sitæ sunt juxta polum Arcticum, ideoque circa eas volvitur axis cœli, nobisque semper apparent et nunquam occidunt, inquit Albertus. Verius Arcturus est stella ingens in sidere Bootæ, sive bubulci post caudam majoris ursæ, indeque vocatur Arcturus, q. d. Ursæ cauda: ἄρκτος enim est ursa, οὐρά cauda. Oritur Arcturus die 5 septembris, ait Columella lib. II, cap. iv, suoque ortu, æque ac occasu, grandines et procellas ingentes concitat, ait Plinius, lib. II, cap. xxxix. Unde Virgilius, I Æneid.: Unde imber, et ignes, Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones. Et Horatius, lib. III Carm.: Stella micans radiis Arcturus nomine claro. Et Cicero, lib. II De Natura deorum, ait eam sitam subter præcordia Bootis, qui et Arctophylax, id est custos ursæ dicitur, quia eam sequitur quasi custos. Unde Cicero ibid.: Arctophylax vulgo qui dicitur esse Bootes, Quod quasi temone adjunctam præ se quatit Arctum. Et Ovidius, III Fastor.: Sive est Arctophylax, sive est piger ille Bootes.

Horum omnium situs clare patet inspicienti globum astronomicum: in eo pingitur Arcturus ut clara stella inter femora Bootis, sive Arctophylacis, qui sequitur ursam majorem, sive plaustrum, ut vulgus vocat, eo quod septem ejus stellæ formam plaustri vel currus exhibeant. Porro Arcturus acer est et vehemens in ciendis procellis. Unde Plautus in Rudent.: Arcturus signum sum omnium quam acerrimum: Vehemens sum exoriens, occidens vehementior. Quocirca Plinius vim ordinariam majorem et quasi divinam in concitandis tempestatibus in Arcturo agnoscit, lib. XVIII, cap. xxviii. Et hoc innuit hic Propheta dicens: Deus est « qui facit Arcturum, » hoc est, qui vim tantam jaculandi nimbos, grandines, fulgura ei indit, quantam quotidie cernimus et experimur. Jampridem enim Deus fecit, id est creavit, Arcturum, puta ab origine mundi: quare Propheta cum ait hic, « facientem Arcturum, » in præsenti, non videtur de præterita ejus creatione loqui.

ET ORIONEM. — Sic et Syrus et alii passim. Arabicus vero vertit, Geminos. Orion sidus est meridionale ante taurum constans 28 stellis, et pingitur in globo astronomico quasi vir pede insistens lepori, inter Hyades et Syrium, sive canem majorem. Dictus est græce Orion, ἀπὸ τοῦ ὀρίνειν id est turbare, eo quod ejus ortu oritur pariter hiems, et quia oriens nimbos et procellis aerem terramque turbat. Inde hebraice dicitur כסל kesil, id est inconstans, eo quod inconstans sit in micando, et inconstantiam auræ, puta serenitatis et tempestatis adducat: nascitur nono mense, puta novembri, qui inde hebraice dicitur hasleu. In novembri enim magna est cœli inconstantia et intemperies, quam significat et inducit kesil, id est Orion. Unde Virgilius, I Æneid.: Cum subito assurgens fluctu nimbosus Orion.

Hinc Poetæ fabulati sunt Orionem vel Urionem filium esse Neptuni, itaque dictum ab urina Jovis. Plautus Jugulam vocat, quod sit quasi armatorum gladius, stellarum fulgore (unde Noster, Isaiæ cap. xiii, 10, hebræum kesil vertit, splendor) terribilis. Idcirco ab Ovidio, lib. IV Fastor., Orion vocatur ensifer. Hic si fulget, serenitatem; si obscuratur, tempestatem denotat. Quocirca Horatius, lib. I Carm.: Notus, inquit, devexi rapidus comes Orionis. Devexum vocat, quia in devexa cœli parte, id est in occasu positus: comitem vero ejus Notum facit, quia tempestatem et ventos secum fert Orion.

Sub Arcturo et Orione per synecdochen, reliquas stellas et astra omnia accipe. Unde Symmachus pro Orione vertit, stellas; Theodotion, vesperum, qui secum stellas omnes abducit, ut idem hic dicatur quod Psalm. cxlvi, 4: « Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocat. » Quamobrem Septuaginta hic vertunt: Omnia faciens et fabricans.

Quæres, cur hæc duo astra præ cæteris nominet Propheta? Respondet primo S. Hieronymus, quia hæc duo sunt celebriora et nobis notiora; secundo, quia grandines, procellæ, etc., ab horridis sideribus exeunt, velut Arcturo, Orione et Hædis, ait Plinius lib. XVIII, cap. xxviii. Hæc ergo sidera cientia tempestates, iræ Dei sunt symbola: iram autem et vindictam hic Israelitis minatur Deus: ita Ribera et Pineda in Job, cap. ix, 9: quæ sane ratio huic loco valde congruit; tertio, quia Orion præcipuum est sidus meridionale, Arcturus præcipuum septentrionale: sub his ergo duobus omnia, puta tam meridionalia quam septentrionalia comprehendit.

Addunt aliqui hæc duo juvare ad producendos flores et fructus vernos. Unde Job. xxxviii, 31, pro eo quod nos legimus: Numquid conjungere valebis micantes stellas Pleiadas (hebr. kima) aut gyrum Arcturi (hebr. kesil) poteris dissipare? Sic transfert Pagninus: Numquid ligare poteris manibus tuis fructus delicatos Vergiliarum, vel serotinos fructus Orionis aperire facies? Et Tigurina: Num prohibebis delicias Pleiadum, aut contractiones Orionis aperies?

Quarto, Christophorus a Castro: Videntur, inquit, posse his duobus præcipuis sideribus æstatis et hiemis significari quatuor anni tempora: nam ver æstati adjungitur, hiemi autumnus, q. d. Qui facit quatuor anni tempora; sicut mox adjicit: « Qui facit noctem et hiemem. » Qui enim adeo facile tempora commutat ex ortu siderum, æque facile e periculis eruet, et sortes infestas in felices faustasque commutabit, et captivitatem instantem avertet.

Tropologice S. Gregorius, lib. IX Moral. cap. vi: « Arcturus, inquit, semper versatur, et nunquam mergitur; sic et Ecclesia persecutiones iniquorum sine cessatione tolerat, sed tamen usque ad mundi terminum sine defectu perdurat. Arcturus dum versatur, erigitur: quia tunc S. Ecclesia valentius in veritate reficitur, cum ardentius pro veritate fatigatur. Quid post Arcturum per Oriones, nisi martyres designantur? Ex Orionibus igitur hiems inhorruit, quia, clarescente sanctorum constantia, frigida mens infidelium ad tempestatem se persecutionis excitavit. Oriones ergo cœlum edidit, cum S. Ecclesia martyres misit. Qui dum loqui rudibus recta ausi sunt, omne pondus ex frigoris adversitate pertulerunt. » Subdit deinde: Post Oriones sequentur Hyades, id est doctores, qui post martyres doctrinæ suæ pluvia rigarunt Ecclesiam: nam post tria sæcula martyrum, sub Constantino coepit quartum sæculum doctorum.

CONVERTENTEM IN MANE TENEBRAS, — q. d. Qui tenebras noctis convertit in mane et lucem auroræ, qua noctem convertit in diem, ac vicissim diem in noctem mutat. Unde Pagninus vertit: Est qui convertit in mane umbram mortis, et diem in noctem tenebrescere facit; Tigurina: Qui tenebras mortis, id est mortiferas, convertit in lucem matutinam, et diem nocte obtenebrat. Nota: Tenebræ noctis hebraice vocantur צלמות tsalmavet, id est umbra mortis, hoc est maximæ et densissimæ, æque ac horribiles, uti est umbra mortis, in sepulcris et in inferno. Syrus: Convertit in mane umbras mortis, id est umbras tristissimas, et tenebras densissimas.

Porro hæc umbra et tenebræ symbolice denotant ingentia pericula, ait Theodoretus, clades et ærumnas, q. d. Deus consolationem in desolationem, risum in luctum, prospera in adversa, securitatem in timores, plausum in planctum commutat, et, vice versa, desolationem in consolationem,

tionem, etc., prout ei libuerit, et prout merentur vel demerentur homines. Ita Chæremon abbas apud Cassianum, Collat. XII, cap. xii, hunc Amos locum explicat de mira mutatione cordium, quam facit sua gratia potens, æque ac misericors Deus, « Quis, inquit, plane non miretur opera Dei, ac e toto proclamet affectu: Quia ego cognovi quod magnus est Dominus; cum se vel alium quempiam ex rapacissimo liberalem, ex prodigo continentem, ex superbo humilem, ex delicato ac tenero squalidum hirtumque perspexerit, et egestate atque angustia præsentium rerum etiam voluntarie perfruentem? Ista sunt prodigia quæ posuit Deus super terram, quæ Propheta considerans, ad admirationem eorum cunctos populos advocat, dicens: Venite et videte opera Dei, quæ posuit prodigia super terram, auferens bella usque ad fines terræ: arcum conteret, et confringet arma, et scuta comburet igni. Quod enim majus potest esse prodigium, quam sub momento brevissimo ex rapacissimis publicanis apostolos fieri, ex persecutoribus truculentis Evangelii prædicatores patientissimos reddi, ita ut eam quam persequebantur fidem, etiam effusione sui sanguinis propagarent? Ista sunt opera Dei quæ se quotidie una cum Patre operari Filius protestatur, dicens: Pater meus usque modo operatur, et ego operor, Joan. v. De istis operibus B. David in spiritu canens: Benedictus, inquit, Dominus Deus Israel, qui facit mirabilia magna solus, Psalm. lxxi. De istis et Amos propheta: Qui facit, inquit, omnia, et convertit ea, et transmutat in matutinum umbram mortis. Hæc nempe est mutatio dexteræ Excelsi. »

Versus 9: 9. WHO SMILES AT DEVASTATION UPON THE STRONG.

Rursum Cassianus, Collat. XV, cap. xviii, hasce mutationes mentium miraculis præfert, dicens: « Et revera majus miraculum est, de propria carne fomitem eradicare luxuriæ, quam expellere immundos spiritus de corporibus alienis. Et magnificentius signum est, virtute patientiæ truculentos motus iracundiæ cohibere, quam aeris potestatibus imperare: plusque est exclusisse edacissimos de corde proprio tristitiæ morbos, quam valetudines alterius febresque corporeas expulisse. Postremo multis modis præclarior virtus sublimiorque profectus est, animæ propriæ curare languores, quam corporis alieni. » Causam dat: « Quanto enim hæc sublimior carne est, tanto præstantior ejus est salus; quantoque pretiosioris excellentiorisque est substantiæ, tanto gravioris ac perniciosioris est et ruinæ? » Notent hoc qui in animabus convertendis desudant: sciant se tot miracula patrare quot animas convertunt, imo quot vitia exstirpant; eaque non corporalia et transitoria, sed spiritualia et in omne ævum in cœlis ad perenne trophæum mansura.

QUI VOCAT AQUAS MARIS (q. d. Qui calore solis evocat et attollit in aerem vapores ex aquis maris eosque resolvit in pluviam; itaque) EFFUNDIT EAS (aquas) SUPER FACIEM TERRÆ: DOMINUS NOMEN EST

EJUS. — Pro Dominus hebraice est Jehova, id est qui est, vel יש is, qui est ipsum esse, tum suum formale, tum causale rerum omnium, puta qui est plenitudo, universitas et complexus entis, essentiæ et existentiæ; qui est Oceanus essendi, et immensum pelagus existendi. Suspicatur Sanchez, Amos, utpote rusticum, alludere ad rusticorum opinionem, licet falsam, quæ censet Iridem bibere et haurire aquas e mari, de qua Rhodiginus, lib. XXII, cap. xxix.

Tropologice: « S. Paulus, ait S. Hieronymus, quasi turbo violentus, et sæva tempestas, et tumentis maris gurges persequebatur et opprimere nitebatur Ecclesiam Dei. Qui vocatus a Domino, effusus est super faciem universæ terræ, ut prædicaret Evangelium de Hierosolymis usque ad Illyricum, etc., ut usque ad Hispanias tenderet, et a mari Rubro, imo ab Oceano usque ad Oceanum curreret, imitans Dominum suum, et solem, de quo legimus: A summo cœlo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus; ut ante eum deficeret terra, quam studium prædicandi. »

9. QUI SUBRIDET VASTITATEM SUPER ROBUSTUM. — Hebraice est מבליג mablig, quod primo Septuaginta vertunt: Qui dividit contritionem super fortitudinem, id est qui varias contritiones quasi divisas et dissectas jaculatur in fortes et potentes, ut eos sternat; quique, ut explicat Theodoretus, facile infirmos corroborat, et robustos infirmat et conterit; secundo, Chaldæus, Vatablus et Arias: Qui fortificat debiles, eosque facit prævalere robustis et fortibus; tertio, Lyranus: Qui contemnit vastitatem a robusto factam, et depopulationem, id est populi stragem, et abductionem e regno potenti facit; quarto, Pagninus: Qui roborat vastatorem super populum robustum; quinto, Tigurina: Qui contorquet vastatorem super fortem; sexto, Arabicus: Exaltans humilem super fortem, et infirmum super magnificantem se; et Syrus: Qui præficit vilem (abjectum) forti, et humilem super excelsum (elevatum) elevat. Hæ omnes interpretationes eodem tendunt, scilicet significant Deum esse qui dat robur et victoriam cui vult, ac sæpe infirmos roborare, ut prævaleant fortibus.

Versus 10: 10. THEY HATED HIM WHO REPROVED (the Prophet) IN THE GATE.

Sic tropologice ait S. Hieronymus: « Fortitudo corporis imbecillitas animæ est; rursum animæ fortitudo imbecillitas corporis est. » Noster eodem fere sensu, sed nervosius magisque proprie, cum Aquila vertit: « Qui subridet, » id est, subridendo comminatur et immittit vastitatem. Iræ enim magnitudo subinde subridendo ostenditur, aut potius ab heroibus per risum dissimulatur, uti patet ex illo Virgilii, Æneid. X: Ad quem subridens mixta Mezentius ira: Nunc morere.

Ita Deus omnem humanam potentiam sibi adversam subridet, id est subridendo despicit, deridet et sternit. Risu ergo ostendit eam minorem esse sua ira, et indignam cui succenseat et irascatur: uti leo canes, lupos, ursos non dignatur sua ira: sed si ei obsistant, quasi ludens et ridens eos discerpit. Sic Deus ludens in orbe terrarum, deridet fastum homuncionum, et subridens mactat impios, cum per homines debiles et infirmos, resque viles eos contundit, uti Pharaonem contudit per ranas, locustas, ciniphes et muscas. Hic est ludus, hic risus Dei omnipotentis. Hinc a Castro ita explicat: « Qui subridet, » etc., id est qui solet quasi per risum exstimulare debilem quemque in robustissimum, ut eum devastet. Et Mariana: Deus, ait, « subridet, » id est videtur ludere in nostris malis. Et Emmanuel: « Subridet, » id est ridendo, vel deridendo facile immittit « vastitatem. » Sic de struthione ait Job cap. xxxix, 18: « Deridet equum et ascensorem ejus. » Et de Leviathan, cap. xli, 20: « Quasi stipulam æstimabit malleum, et deridebit vibrantem hastam. » Et Psaltes de Deo ait, Psalm. ii, 4: « Qui habitat in cœlis irridebit eos. » Et Psalm. xxxvi, 13: « Dominus autem irridebit eum. » Et Prov. cap. i, 26: « Ego quoque in interitu vestro ridebo. » Pulchre vero Sapiens, cap. xii, 25, cum dixisset impios Chananæos impie et insipienter instar infantium insensatorum vixisse, subdit: « Propter hoc tanquam pueris insensatis judicium in derisum dedisti, » q. d. Velut puerilibus et ridiculis pœnis (puta per vespas et crabrones) eos quasi pueros, graviter tamen et acriter punivisti: ubi in Græco pulchra est paronomasia inter μαίζω et ἐμπαίζω, q. d. Ridiculos ridicule irrisisti; pueros pueriliter lusisti et castigasti. Hoc est quod ait Claudius, in Eutrop.: « Subrisit crudele pater. » Sic felis

Versus 11: 11. YOU PLUNDERED THE POOR.

Porro hebræum מבליג mablig significare qui subridet, patet ex Aquila, qui vertit μειδιῶν, id est subridens; et ex S. Hieronymo, dum ait: « Proprie pudizua dicitur, quod nos subrisionem possumus appellare, quando quis irascitur, et apertis paululum labiis subridere se simulat, ut iræ ostendat magnitudinem. » Idem in caput Jerem. viii, 18; Hebræum ait: מבליגיתי « mabligiti est passiana, quod nos interpretari possumus rictum oris dolore contracti, et habentis risus similitudinem, qualis est risus caninus et sardonicus. » Jam quis non videt magis credendum Aquilæ et S. Hieronymo, quam modernis indoctis et infidelibus Rabbinis?

subridet murem quem cepit, id est subridens devorat: nam antequam devorat, cum eo quasi ridens gesticulatur et ludit. Sic est risus sardonicus, risus equinus, risus caninus: equi enim et canes dum ringunt et mordere parant, dentes nudant quasi ridentes. Sic Jupiter, inquit Hesiodus, iratus Prometheo, quod ignem e cœlo furatus in terram detulisset, risit risum subamarulentum. Dioscorides, lib. VI, inter venena prodidit herbam, quæ latine ranunculus, græce βατράχιον dicitur, et a regione in qua copiosius provenit, Sardoa, vel Sardonia nuncupatur, si potetur, vel comedatur, mentem adimere, labiisque contractis risus speciem præbere. Atque inde proverbium de Sardonio risu. Strabo, lib. XI Geographiæ, scribit in Cambysene, quæ flumen Alazonium accolit, aranearum genus quoddam nasci, quod alios ridendo cogat mori, alios flendo, desiderio suorum. Quin et Aristoteles, lib. III De Partibus animalium, ait, ictu etiam trajecta præcordia in præliis, risum attulisse subinde, idque accidere calore quem moveat vulnus. Jam vero: « Ridere de hoste risus est suavissimus, » ait Sophocles in tragœdia cui titulus: Ajax flagellifer. Ita lætatur non tantum Deus, sed et justus cum videt vindictam peccatorum.

Versus 12: 12. FOR I KNOW YOUR MANY CRIMES, AND YOUR GRIEVOUS SINS.

10. ODIO HABUERUNT CORRIPIENTEM (Prophetam) IN PORTA. — Prophetæ enim prædicabant in publicis plateis, et magis in portis, tum ob confluxum hominum, tum quia in portis sedebant judices, procuratores et advocati iniqui, pervertentes judicia et causas pauperum, quos redarguebat Amos aliique Prophetæ. Judæi enim sua tribunalia et judicia exercebant in portis, quia ad eos libere et facile convenire et confluere poterant, tam alienigenæ, quam indigenæ, tam coloni quam cives. Ita sanxit Moses Deuteron. cap. xxi, 19: « Ducent, inquit, reum ad seniores civitatis et ad portam judicii. » Ita in portis prophetavit et prædicavit Jeremias, cap. xvii, 17, et Esdras, lib. II, cap. viii, 2. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Lyranus, Vatablus et alii passim. In portis ergo erat quasi forum, tum civile rerum venalium, tum judiciale causarum forensium. Unde Tigurina vertit, in foro. Audi S. Gregorium, XXI Moral. xv: « Mos apud veteres fuit, ut ad portam sederent seniores, qui certantium jurgia judiciaria examinatione discernerent; quatenus urbem in qua concorditer oportet vivere discordes minime intrarent. Unde et per Prophetam dicitur: Constituite in porta judicium. » Quocirca subdit portam subinde capi pro judicio quod exercebatur in porta, ut cum Job ait: « Cum viderem me in porta superiorem: » in porta, id est in judicio.

Versus 13: 13. THEREFORE THE PRUDENT MAN IN THAT TIME SHALL KEEP SILENCE, BECAUSE IT IS AN EVIL TIME.

LOQUENTEM PERFECTE ABOMINATI SUNT. — « Perfecte, » id est perfectum et sanctum sermonem, ut vertunt Septuaginta et Symmachus, ac immaculatum, ut vertit Theodotion; Tigurina, loquentem integra. Est periphrasis Prophetæ.

11. DIRIPIEBATIS PAUPEREM. — Septuaginta: Pugno percutiebatis pauperem; alii, sprevistis, confudistis et pudore affecistis; Pagninus, onerastis pauperem; proprie Tigurina, conculcastis tenuem, ut scilicet diriperetis et spoliaretis. Hebræum enim בושס boses potest deduci a radice בוש bos, id est confundere, pudefacere; et a radice בוס bos per samech, id est spernere, calcare, conculcare, polluere, inquinare, diripere. Porro bos vicinum est alluditque ad בז baz, id est spoliare, prædari, diripere. ET PRÆDAM ELECTAM — Septuaginta, munera electa, q. d. Judices aliique potentes extorquebant a pauperibus dona, non vulgaria, sed selecta et pretiosa. Clarius, Pagninus, Vatablus, Arias et R. David vertunt: Et onus frumenti ab eo accepistis, puta vi aut dolo extorsistis; onus intellige equi, vel hominis, quantum scilicet equus vel homo bajulus portare potest. Hebræum enim בר bar, et electum et frumentum significat. Hinc justam et congruam ejus pœnam subjungit dicens:

DOMOS QUADRO LAPIDE ÆDIFICABITIS, ET NON HABITABITIS IN EIS: VINEAS PLANTABITIS AMANTISSIMAS, ET NON BIBETIS VINUM EARUM. — Justa enim vindicta est, ut qui rapuit aliena, perdat sua. Æquum est ut qui ex rapina domos et vineas comparat vel acquirit, eas non possideat, iis non gaudeat, earum usu et gustu non fruatur, uti sæpe raptoribus et injustis justo Dei judicio accidere videmus.

12. QUIA COGNOVI MULTA SCELERA VESTRA, ET FORTIA PECCATA VESTRA. — « Fortia, » id est gravia, grandia, crudelia, adeo ut meam clementiam vincant, ligent et quasi obruant, illique justam vindictam et flagellum e manu extorqueant. HOSTES JUSTI (id est justorum, supple estis: Tigurina, constringentes; Vatablus, affligentes justum) ACCIPIENTES MUNUS (ut reum nocentem ob munera absolveretis, et innocentem impotentem ad ea dandum condemnaretis. Pro munus, Septuaginta, Symmachus et Theodotion vertunt, ἀλλάγματα, id est commutationes. Porro ἄλλαγμα juxta idioma Scripturæ pretium dicitur, ait S. Hieronymus.) ET PAUPERES DEPRIMENTES (Septuaginta, declinantes; Symmachus, opprimentes) IN PORTA, — id est in judicio quod fiebat in portis.

13. IDEO PRUDENS IN TEMPORE ILLO TACEBIT, QUIA TEMPUS MALUM EST. — Tigurina: Idcirco prudens hoc tempore silere cogitur; quandoquidem periculosum est, q. d. Propter injustitiam judicum et imprudentiam hominum hujus temporis odientium veritatem, tacent tum ipsi oppressi, feruntque in silentio suas injurias et rapinas; ne si clament aut conquerantur, gravius affligantur, inquit Arias; tum Prophetæ: irridentur enim eorum minæ et monita, nec illa monitio cederet ad emendationem, sed ad incrementum rapinarum et peccatorum. Ita Remigius, Albertus, Lyranus et Vatablus. Ita Venerabilis Beda, lib. III Hist. Anglic. cap. xix, narrat S. Furseum raptum ad tribunal Christi, accusatum a dæmonibus, inter alia dicentibus: « Scriptum est: Nisi annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus

requiram de manu tua. Hic non annuntiavit digne peccantibus pœnitentiam; » verum angelum sanctum pro eo respondisse: « De hoc tempore scriptum est: Prudens in tempore illo tacebit, quia tempus pessimum est; quando enim auditores despiciunt verbum, lingua etiam doctoris præpeditur, dum videt quod audita prædicatio despicitur. » Subdit Beda: « In omni contradictione dæmonum prævalida nimis exstitit pugna, donec, judice Domino, triumphantibus ejus angelis, contritis devictisque adversariis, immensa claritate vir sanctus circumfusus est, sanctorum angelorum choris concinentibus: Nullus labor durus videri debet, nullum longum tempus, quo gloria æternitatis acquiritur. »

Versus 16: 16. IN ALL THE STREETS THERE SHALL BE LAMENTATION, AND IN ALL THAT ARE OUTSIDE (that is, in all the...

Secundo, magisque apposite S. Hieronymus et Theodoretus, q. d. Idcirco, scilicet ob tot rapinas et scelera quæ jam recensui, prudens in tempore illo captivitatis Assyriacæ, videns Israelitas adeo horrende a Deo puniri, non conqueretur, quia tempus malum est, quo scilicet Deus decrevit impios plectere et perdere; sed tacebit, probans et laudans justum Dei judicium, et impiorum supplicium; de hoc enim agit, ut patet ex præcedentibus. Nam alioqui Amos aliique Prophetæ non tacebant, sed acriter reprehendebant sceleratos, eisque dira quæque minabantur; esto scelesti ea contemnerent et riderent.

Versus 17: 17. BECAUSE I WILL PASS THROUGH THE MIDST OF YOU — like lightning in an instant pervading,...

Tertio, nove Joannes Alba, Electorum cap. xxiii, sic explicat: In tempore illo prudens tacebit, q. d. Sapientes et principes populi ad silentium redigentur et obmutescent, ac præ malorum pondere profunda silentia servabunt. Sic dicitur I Reg. cap. ii, 9: « Impii in tenebris conticescent, » hoc est, præ malis obmutescent. Et de Tyro evertenda ait Ezechiel cap. xxvii, 32: « Quæ est ut Tyrus, quæ obmutuit? » id est obmutescet. Et Sapient. cap. x, 21: « Sapientia aperuit os mutorum. » Mutos vocat afflictos Hebræos, et ob Ægyptiam servitutem obmutescentes: vehemens enim dolor loquelam adimit. Horum Deus ora aperuit, cum dolorem ademit: et illos exhilaravit liberando ex Ægypto; tunc enim eruperunt in hymnos laudesque Dei, ac cecinerunt: « Cantemus Domino; gloriose enim magnificatus est: equum et ascensorem projecit in mare, » Exod. cap. xv.

Versus 18: 18. WOE TO THOSE WHO DESIRE THE DAY OF THE LORD! — St.

Vers. 14. SICUT DIXISTIS, — scilicet apud vos ipsos, id est sicut desiderastis. Nil enim aliud optabant quam Deum manere secum in terra quam eis dederat: eo enim manente, mansuri erant et ipsi: eo abeunte, ipsi quoque abituri erant in captivitatem. Ita Lyranus et Clarius. Secundo, q. d. Præstate quod promisistis, scilicet vos quæsituros bonum, non malum, ad hoc, ut Dominus sit vobiscum: agite quæ dixistis, et facta verbis consentiant, ut mores malos in bonos convertatis, quibus Deum vobis concilietis. Ita Theodoretus. Prior sensus simplicior, secundus plenior est.

Versus 19: 19. AS IF A MAN SHOULD FLEE FROM THE FACE OF A LION.

Vers. 15. CONSTITUITE IN PORTA JUDICIUM, — scilicet justum, hoc est justos judices, qui munera non accipiant, sed pauperes et innocentes tueantur. SI FORTE MISEREATUR DOMINUS RELIQUIIS JOSEPH, — id est regno Israel, cujus institutor fuit Jeroboam, ortus ex Ephraim filio Joseph.

16. IN OMNIBUS PLATEIS ERIT PLANCTUS, ET IN CUNCTIS QUÆ FORIS SUNT (puta in cunctis vicis, ut vertunt Vatablus et Arias, pagis et villis) DICETUR: VÆ, VÆ! — Hebraice הו־הו ho ho, id est heu, heu! quæ vox est gementis et plangentis stragem Samariæ. Ita S. Hieronymus. VOCABUNT AGRICOLAM AD LUCTUM ET AD PLANCTUM EOS QUI SCIUNT PLANGERE, — puta planatores et planctrices, sive præficas, qui ad funus mortui vocabantur, ut eum voce, et gestu, et tibiæ sonitu plangerent, de quibus dixi Jerem. cap. ix, 11, q. d. Tanta erit clades, ut omnes plangant, et urbani et rusticani: hi naturaliter more rusticano, illi ex arte et usu civili.

17. QUIA PERTRANSIBO IN MEDIO TUI, — quasi fulgur momento omnia pervadens, percellens et sternens. Unde Aquila vertit ἀνώϊστον, quasi citam et curationis minime capacem calamitatem, ait S. Hieronymus.

18. VÆ DESIDERANTIBUS DIEM DOMINI! — S. Hieronymus, Rupertus et Hugo hæc intelligunt de Judæis æque ac Israelitis: Arias de solis Judæis. Nam cap. seq. 1, nominat Sionem, quæ erat urbs et arx Judæorum, ac hic, vers. 22, agit de victimis Deo vero oblatis: hæ autem offerebantur in Judæa, non in Israele. Sensus ergo est, ait S. Hieronymus, q. d. Dicunt impudentes Judæi et Samaritæ: Veniat dies prædicta a Prophetis, veniat intentata captivitas, dummodo quod promittitur per Prophetas, etiam restitutionis tempus consequatur. Non est enim tantum mali in captivitatis injuria, quantum boni in his quæ post captivitatem Dominus pollicetur. Quibus Propheta respondet eos falli et falsa præstolari; nam post 70 annos captivitatis graviores clades eis obventuras. Cum enim jugum Chaldæorum evaseritis, inquit, incidetis in ursum, id est Cyrum et Darium, a quo eruti occurretis colubro, id est Alexandro Magno et Antiocho Epiphani. Verum ad Israelitas solos hactenus fuit sermo, hique vocantur, vers. 15, reliquiæ Joseph: hi etiam habuerunt sua altaria Deo vero dicata, quæ destruxit Achab et Jezabel, uti plangit Elias III Reg. cap. xix, 10. Loquitur ergo Israelitis, qui irridebant minas captivitatis et excidii, quas eis intentabant Prophetæ, dicentes: « Manda, remanda; exspecta, reexspecta, » Isaiæ cap. xxviii, 10. Sensus ergo est, q. d. Vos, o Israelitæ, irridetis nostra oracula, et irrisorie dicitis: Ubi est dies Domini? ubi est dies vindictæ et excidii, quam ad ravim inclamant et intentant nobis Prophetæ? veniat, veniat. Nam ad hanc diem et vocem jam pridem occalluerunt aures nostræ: dies enim illa semper nobis objicitur, et nunquam venit. Quare minas hasce ut inanes spernimus; diem illum venturum non credimus, nec timemus. Et si veniat, non adeo horribilis erit, atque abibit uti venit; nec Deus populum suum derelinquet, sed paulo post restituet et restaurabit, uti vos, o Prophetæ, promittitis. Quibus respondet Propheta diem Domini fore terribilem, foreque diem nubis, caliginis et tenebrarum, id est plenam miseriarum, tristitiæ et ærumnarum, ac omnia infausta et acerba allaturam. Ita Theodoretus, Lyranus et Vatablus.

19. QUOMODO SI FUGIAT VIR A FACIE LEONIS. — Sensus est: Dies illa periculum ex periculo, cladem ex clade feret, perinde ac si quis leonem fugiens incidat in ursum, et ursum fugiens in domum, ibi mordeatur a colubro, q. d. In die illa omnia ubique erunt plena periculis et stragibus: nec foris, nec domi quis tutus erit: foris enim grassantur leones et ursi, domi in parietinis et foraminibus latent angues. Rursum minori periculo et malo succedet majus, sicut sævior est ursus leone: leo enim supplicibus parcit et mortuis, ursus nulli, quin et cadavera invadit et laniat.

Versus 20: 20. SHALL NOT THE DAY OF THE LORD BE DARKNESS, AND NOT LIGHT? — Darkness is a symbol of adversity,...

Addit a Castro per leonem intelligi Teglathphalasar, cui successit ursus sævior, scilicet Salmanasar, excurrens et populans agros Samariæ: ursum excepit nocentior coluber, id est idem Salmanasar Samariam evertens regnumque Israel exscindens.

Versus 21: 21. I HATE AND REJECT YOUR FESTIVITIES.

Allegorice, Rupertus hæc refert ad duplicem Christi adventum: Leo, inquit, est Christus resurgens ut leo de tribu Juda, a cujus facie fugerunt Judæi: sed in eumdem incident quasi in ursum, cum secundo veniet ut judex orbis, quando Judæi conabuntur se tueri et abscondere in maceria et parietinis, hoc est in lege Mosis jam pridem ruente et abolita: sed ibi comprehendet eos coluber, id est Antichristus tyrannorum omnium sævissimus, de quo dixit Jacob Genes. cap. xlix, 17: « Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita. » Sic enim de Deo ait Jeremias Thren. cap. iii, 10: « Ursus insidians factus est mihi leo: in absconditis. »

Versus 22: 22. AND THE VOWS.

Tropologice S. Hieronymus: Diabolus, ait, est leo, ursus, coluber: puta leo in hac vita, ursus in morte, coluber in gehenna: ibi enim damnatos mordet et cruciat ut aspis. Rursum Clarius: Væ, ait, illis qui desiderant diem Domini, id est diem mortis, ut præsentis vitæ mala evadant! nam incident in ursum, id est in terribile Christi judicium, et in colubrum, id est in gehennam ubi ab uno dæmone et tortore incident in alium et alium jugiter.

Versus 23: 23. TAKE AWAY FROM ME THE TUMULT (the Septuagint, the sound; St.

Denique hæc recte Epicuræis, politicis et atheis adaptes, qui hic voluptuantur, ventrique et veneri indulgent, ideoque sibi persuadere conantur animam hominis esse mortalem, et in morte cum corpore interituram. Hi enim non timent mortem, sed saturi et oppleti eam optant, ut in ea quiescant. Verum in morte incident in ursum et colubrum, id est in dæmones, qui ostendent eis animam esse immortalem, dum eam rapient ad æterna tormenta. Ibi agnoscent suam stoliditatem, cum dæmones eis objicient testimonium ipsius animæ, dicentque: Si nolebas credere S. Scripturæ, Ecclesiæ, consensui SS. Patrum et sapientum, qui omnes uno ore credunt et docent animam esse immortalem, debebas saltem credere animæ tuæ, quæ testatur se liberam, rationalem, creatam ad imaginem Dei, Deumque fore suum judicem et vindicem, præsertim iis qui omnem hanc vitam in voluptatibus et sceleribus transegerunt. Ubi? nisi in altera vita, eaque æterna. Id clamavit, id jugiter occlamavit tibi conscientia tua. Clamorem ejus surditate tua sepire voluisti, ac exstinguere non potuisti: semper tibi hæsit scrupulus, semper dubitatio, semper metus. Quid si anima sit immortalis? quid mihi post hanc vitam accidet? quas scelerum pœnas dabo? Stolide, in dubio tanto, ex quo sciebas æternitatem tuam pendere, eamque vel beatissimam, vel miserrimam, cur non tutiorem, cur non securiorem partem elegisti? Si dubites an via sit obsessa latronibus, aliam capessis, licet longiorem et difficiliorem. Cur idem non fecisti in hoc cæco animæ bivio? Hoc dilemma (quo nuper politicus quidam moriens convictus et conversus est) te sapientiam et prudentiam docere debebat: Vel est numen et vindex Deus post hanc vitam, vel non est. Si non est, attamen si id credidero, non mihi nocebit, imo proderit: inducet enim me ad vitam honestam et homine dignam; si est, et ego illud non credidero, imo negavero, quas ejus iras, quæ tormenta ab eo ob hanc perfidiam et blasphemiam exspectare me oportet? Potius ergo illud credam et confitebor, cum illud credere nocere nequeat; non credere autem gravissimos cruciatus mihi accersere possit. Rursum, vel sunt præmia bonorum et supplicia malorum, uti ipsa ratio dictat, post hanc vitam, vel non sunt. Si non sunt, ea tamen credere, sperare et timere non oberit, imo proderit ad omnem virtutem: si sunt, et ego ea non credens turpiter et scelerate vixerim, utique suppliciis hisce æternis mancipabor; longe ergo satius et prudentius est ea credere, quam non credere. Vide Tertullianum, lib. De Testimonio animæ.

20. NUMQUID NON TENEBRÆ DIES DOMINI, ET NON LUX? — Tenebræ symbolum sunt adversitatis, calamitatis et mœroris: lux vero prosperitatis, felicitatis et gaudii, q. d. Utquid contemnitis, imo irridendo provocatis et desideratis diem vindictæ Domini? Nescitis illam diem vobis fore tenebrosam, id est ærumnosam maxime et luctuosam, in qua bonis, libertate et vita spoliabimini? In qua occidet vobis sol hujus lucis, omnisque consolationis et boni, ac nox una perpetua vobis erit dormienda, in qua nullus erit splendor, sed umbra mortis et æterna caligo, mæror et desolatio.

Versus 24: 24. AND JUDGMENT SHALL BE REVEALED AS WATER.

21. ODI, ET PROJECI FESTIVITATES VESTRAS. — Est prolepsis. Occurrit enim tacitæ objectioni, q. d. Vos confidentes in templo ejusque sacrificiis, dicitis et ingeminatis: Templum Domini, templum Domini est apud nos. Deus non sinet suum templum ab hostibus everti, nec populum se tot victimis colentem, ab iisdem capi et trucidari. Quibus Deus respondet: Frustra hæc jactatis, frustra in hisce confiditis. Nam ego odi sacrificia et festa vestra; odore et nidore eorum, dum cremantur, æque ac thymiamatis incensique vestri, non capior, imo offendor: quia ab hostibus meis, impiis et sceleratis mihi offeruntur, juxta illud Isaiæ, cap. i, 13: « Incensum abominatio est mihi; calendas vestras et solemnitates vestras odivit anima mea: facta sunt mihi molesta, laboravi sustinens. » Illa enim sacrificia valebant tantum et placebant Deo ex opere operantis, non ex opere operato, uti placet sacrificium legis novæ. Vide ibi dicta.

22. ET VOTA. — Septuaginta vertunt, et salutationes, scilicet hostias, puta pacificas, quæ pro pace et salute domus vel populi offerebantur, vel sponte, vel ex voto; unde Noster vertit: « Vota pinguium vestrorum. » Hoc significat hebræum מריאכם meriechem: sed Septuaginta legentes aliis punctis מראכם marechem, vertunt impavias, id est apparitionis, vel præsentiæ vestræ, q. d. Hostias ad quas offerendas vos Deo præsentes in templo sistitis non respiciam.

Versus 25: 25. DID YOU OFFER ME VICTIMS AND SACRIFICE IN THE DESERT FOR FORTY YEARS? — During which you...

23. AUFER A ME TUMULTUM (Septuaginta, sonitum; S. Justinus Contra Tryphon., multitudinem) CARMINUM TUORUM. — Canebant Judæi psalmos Davidis et cantica in templo in laudem Dei; sed Deus ea hic fastidit, vocatque tumultum carminum: primo, quia eadem canebant idolis; secundo, quia non prodibant ex interna devotione, sed ex usu et vanitate; tertio, quia erant hominum impiorum: ita S. Hieronymus; quarto, quia inconditis et confusis vocibus tumultuarie canebant, vel ululabant. Unde Syrus vertit: Transfer a me vocem jubilationis tuæ. CANTICA LYRÆ TUÆ NON AUDIAM. — Septuaginta: Psalmum organorum tuorum non audiam. Psalmos enim et cantica partim canebant voce, partim instrumentis musicis, puta lyra, psalterio, organo, etc. Putabant crassi Judæi se sua deliria lyrando tegere, se suavi concentu aures Dei irati mulcere eumque quasi incantare, uti incantantur cervi et serpentes. Hinc Ægyptii hominem adulatione deceptum significabant per cervum cum tibicine, ait Horus II Hierogl. lxxxvii. Hujus enim concentu capitur cervus, et facile in venatorum manus incidit. Simili modo Circe voluptuaria incantavit socios Ulyssis, eosque in porcos et bestias convertit, uti fabulantur poetæ: sed Ulysses iis aures clausit, inde incantari non potuit. Verum errabant: Deus enim canticis cordis, non oris capitur.

Videant hic choraules et cantores christiani ne in psalmodia ex festinatione versus præcipitent, commordent, cum altero choro commisceant et confundant, ne audiant a Deo: « Aufer a me tumultum carminum tuorum. » Videant pariter, ne totam psallendi devotionem collocent in voce canora, in subtilitate modulandi, in agilitate tonos minuendi, etc., dum instar avium minuriunt, ut curiosorum aures titillent, ad se rapiant et ab oratione avocent; ne audiant a Deo: « Cantica lyræ tuæ non audiam. » Pro quo Arabicus vertit: Ne distinctionem (varietatem, flexus et gyros) faciatis mihi in vocibus laudum vestrarum. Quocirca discant illud Apostoli: « Psallam spiritu, psallam et mente. » Et illud S. Augustini et S. Athanasii, quem citat S. Augustinus lib. X Confess. cap. xxxii: « Tutius, ait, mihi videtur, quod de Alexandrino Episcopo Athanasio sæpe mihi dictum commemini, qui tam modico flexu vocis faciebat sonare lectorem psalmi, ut pronuntianti vicinior esset, quam canenti. » Et mox: « Commoveor non cantu, sed rebus quæ cantantur, cum liquida voce et convenientissima modulatione cantantur, magnam instituti hujus utilitatem agnosco, ut per oblectamenta aurium, infirmior animus in affectum pietatis assurgat. Tamen cum mihi accidit ut me amplius cantus quam res quæ canitur, moveat, pœnaliter me peccare confiteor, et tunc mallem non audire cantantem. » Idem in Psalm. xlii, initio: « Ejus (Christi) vocem in omnibus psalmis, vel psallentem, vel gementem, vel lætantem in spe, vel suspirantem in re, notissimam jam et familiarissimam habere debemus, tanquam nostram. » Idem in Psalm. cxix: « Quam multi, inquit, sonant voce, et corde muti sunt! et quam multi tacent labiis, et clamant affectu! quia ad cor hominis aures Dei: sicut aures corporales ad os hominis, sic cor hominis ad aures Dei. Multi clauso ore exaudiuntur, et multi in magnis clamoribus non exaudiuntur. Affectibus orare debemus et dicere: Multum peregrinata est anima mea; cum his qui oderunt pacem eram pacificus. » Hoc est quod Psaltes ait, Psalm. xlvi, 2 et 7: « Jubilate, ait, Deo in voce exultationis. Psallite Deo nostro, psallite; psallite regi nostro, psallite. Quoniam rex omnis terræ Deus: psallite sapienter; » S. Augustinus legit: « Psallite intelligenter. » Quod explicans S. Bernardus, serm. 7 in Cant.: « Attendite, ait, principes vestros (angelos) cum statis ad orandum vel psallendum, et state cum reverentia et disciplina; et gloriamini, quia angeli vestri quotidie vident faciem Patris. Usurpemus officium, quorum sortimur consortium. Dicamus eis: Psallite Deo nostro, psallite, atque audiamus eos vicissim respondentes: Psallite regi nostro, psallite. Laudem ergo cum cœli cantoribus in commune dicentes, utpote cives sanctorum et domestici Dei, psallite sapienter. Cibus in ore, psalmus in corde sapit, etc. Mel in cera, devotio in littera est; alioquin littera occidit, si absque spiritus condimento glutieris. Si autem cum Apostolo psallas spiritu, psallas et mente, cognosces et tu de illius veritate sermonis quem dixit Jesus: Verba quæ locutus sum vobis spiritus et vita sunt. » Idem, De Modo bene vivendi, ad sororem, cap. lii: « Hoc, ait, tracta in mente, quod cantas in voce. Mens tua cum voce concordet, non aliud cogites, aliud cantes. » Et mox: « Psalmorum decantatio significat perpetuam laudem Dei in æterna gaudia, sicut scriptum est: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in sæcula sæculorum laudabunt te. Quicumque fideliter et intenta mente psalmos decantat, quodam modo angelis Dei sociatur. Quomodo? Quia homo illum pro modulo suo laudat in terris, quem angeli sine intermissione adorant et glorificant in cœlis. » Et inferius: « Sacrificium laudis honorificabit me, inquit, et illic iter quo ostendam illi salutare Dei. Ac si apertius diceret: In psalmis est iter laudis, quo ad æternam laudem pervenire possis. »

Versus 26: 26. AND YOU CARRIED THE TABERNACLE OF YOUR MOLOCH (god, as some manuscripts read).

Idem in Psal. xlii, initio: « Ejus (Christi) vocem in omnibus psalmis, vel psallentem, vel gementem, vel lætantem in spe, vel suspirantem in re, notissimam jam et familiarissimam habere debemus, tanquam nostram. » Idem in Psalm. cxix: « Quam multi, inquit, sonant voce, et corde muti sunt! et quam multi tacent labiis, et clamant affectu! quia ad cor hominis aures Dei: sicut aures corporales ad os hominis, sic cor hominis ad aures Dei. Multi clauso ore exaudiuntur, et multi in magnis clamoribus non exaudiuntur. Affectibus orare debemus.

24. ET REVELABITUR QUASI AQUA JUDICIUM. — Et, id est idcirco, scilicet ob scelera vestra jam recensita, impiaque vestra sacrificia et carmina, revelabitur et profluet a Deo judicium, id est supplicium, quod ipse ex improviso in vos immittet, sicut revelatur et profluit aqua e fonte occluso et obturato, si is aperiatur, et multo magis ex torrente in valle aggeribus coarctato, si his increscat et exundet: tunc enim prata et campos obruit et sepelit.

Pro revelabitur hebraice est יגל iigal: quod si a radice גלה gala deducatur, ut sit futurum niphal per apocopen, iigal pro יגלה iigale, tunc significat revelabitur: sin autem deducas a radice גלל galal, et per crasin גל gal, tunc significat volvet, convolvet, obruet. Unde Septuaginta vertunt: Volvetur sicut aqua judicium, et justitia sicut torrens invius; Pagninus: Volvet se sicut aqua judicium, etc.; R. David: Judicium ultionis meæ quasi moles aquarum inundantium affluet et revolvetur ad vos, q. d. Ira et vindicta mea instar torrentis furioso impetu exundantis vos involvet, obruet et auferet. Secundo, Tigurina, Arias et Vatablus vertunt per optativum, vocemque et capiunt adversative pro sed. Unde sic vertunt: Sed profluat, vel devolvat se, aquæ instar, judicium, et justitia ceu torrens vehemens, q. d. Corrigite vestra judicia iniqua et oppressiones pauperum, quas paulo ante reprehendi, vers. 7, neque iis amplius indulgete: sed ex adverso colite judicium et justitiam pauperes et innocentes protegendo: quod si feceritis, me vobis reconciliabitis, minasque a me intentatas evadetis. Verum priorem sensum exigit Versio nostra, Septuaginta et Chaldæi:

25. NUMQUID HOSTIAS ET SACRIFICIUM OBTULISTIS MIHI IN DESERTO QUADRAGINTA ANNIS? — Quibus peregrinati estis in deserto, q. d. Non. Quæres, quomodo hoc sit verum? Respondent S. Hieronymus, Albertus, Rupertus, Hugo hic, et S. Chrysostomus et Beda in Actor. vii, Judæos primo anno quo in paschate, puta in martio, egressi sunt ex Ægypto, adorasse vitulum aureum 4° mense, puta 24 die junii: et ab illo tempore non sacrificasse Deo vero sponte sua, sed coactos a Deo et Mose. Verum obstat quod mox eos adorationis vituli pœnituerit, Deoque reconciliati sint; unde Deus cum eis fœdus iniit, ac tabernaculum sibi dedicari jussit anno 2 ab exitu ex Ægypto, mense 1, in qua dedicatione Hebræi multas victimas sponte obtulerunt Deo, ut patet Exod. cap. xl, Levit. cap. ix et x, Num. cap. vii. Secundo ergo melius respondent alii Hebræos post hanc dedicationem tabernaculi, atque consecrationem Aaronis et filiorum ejus in sacerdotes, nunquam vel raro obtulisse Deo solemne sacrificium in deserto, sicut in eodem non fuerunt circumcisi, ut patet Josue cap. v, 7: quia versabantur in continua peregrinatione, nec certi erant de statione ad unum diem; quia mox ut movebatur ab angelo columna nubis incubans tabernaculo, debebant movere castra et proficisci: unde deinceps post cap. x Levit., toto reliquo Levitico, Numeris et Deuteronomio nusquam legimus eos sacrificasse. Ita Lyranus, Vatablus, Arias et alii. Adde Hebræos in deserto proclives fuisse in murmura, ac crebro contra Deum et Mosem rebellasse, atque ad idola quæ recenter in Ægypto coluerant rediisse.

Nota: Vocantur hic quadraginta anni, cum fuerint tantum 38 et aliquot menses. Nam 2° anno ab egressu ex Ægypto erectum est tabernaculum, et in eo obtulerunt victimas; deinceps vero nullas, vel raras: hi ergo duo anni ex quadraginta subtrahendi sunt. Solet enim Scriptura integros numeros consignare, etiamsi illis aliquid desit, vel supersit. Sic vocantur septuaginta discipuli Christi, cum fuerint 72. Sic Judic. cap. ix, 5, dicitur Abimelech occidisse septuaginta fratres, filios Gedeonis, cum fuerint tantum sexaginta novem; nam unus, puta Joathan, fuga elapsus evasit.

26. ET PORTASTIS TABERNACULUM MOLOCH (deo, uti aliqui codices legunt) VESTRO. — Hebræum נשאתם nesatem, id est elevastis, erexistis, sustulistis in humeros vestros. S. Stephanus Actor. vii, legit, suscepistis. Pro tabernaculum hebraice est מוי succot, quod Chaldæus et Vatablus censent esse nomen idoli; unde vertunt: Portastis Succot regem vestrum; Arias vero ex R. Jona: Portastis, vel sustinuistis auscultationem regis vestri. Theodotion vertit, visionem. Verum succot incognitum est nomen, nec alibi reperitur. Pro succot ergo alio puncto legendum סכות succot, id est tabernacula: Ita Septuaginta, Symmachus, Noster, Tigurina et Aquila, quia vertit σκηνάς, id est umbracula. Quin et S. Stephanus Actor. vii, 43, legit tabernaculum. Denique pro Moloch hebraice est מלככם malkekem, id est regis vestri, vel regi vestro, ut vertunt Symmachus, Theodotion et Tigurina, puta Moloch. Moloch enim idem erat qui Melchom, ut vertit hic Aquila, et Melech, id est rex summus hominumque deumque, puta Jupiter, sive deus Ammonitarum. Quis fuerit Moloch, dixi Levit. xviii, 21.

Quæres, quando Israelitæ portarunt tabernaculum Moloch, eumque coluerunt? Lyranus, Vatablus, Arias et a Castro hæc prophetice accipiunt quasi futura: Portastis, inquiunt, id est portabitis, q. d. Transferam vos trans Damascum in Assyriam, ibique Assyrii cogent vos captivos humeris portare Moloch, aliaque idola vestra per ludibrium, quod illi dii vani sint, qui vos a clade Assyriorum tutari non potuerint. Aut portastis, id est portabitis et luetis supplicium excidii et captivitatis, propter tabernaculum et idolum Moloch quod erexistis. Verum hic sensus durus est: tam enim Hebræa quam Septuaginta, Chaldæus et alii omnes vertunt, portastis in præterito; to enim portastis, pertinet ad 40 annos in deserto, qui præcesserunt, q. d. Quadraginta annis in deserto sacrificastis, non mihi, sed Moloch et idolis.

Ita explicat S. Stephanus Actor. vii, 41: « Et vitulum, inquit, fecerunt in diebus illis, et obtulerunt hostiam simulacro, etc. Convertit autem Deus, et tradidit eos servire militiæ cœli (stellis), sicut scriptum est in libro Prophetarum (in Amos hoc loco): Numquid victimas et hostias obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus Israel? Et suscepistis tabernaculum Moloch. » Ubi vocula et adversativa est, capiturque pro sed, q. d. Non meum, sed Moloch tabernaculum et cultum suscepistis. Alii, ut Lyranus, censent Hebræos coluisse Moloch, non in deserto, sed in terra sancta, uti fecit Salomon III Reg. xi, 5. Verum hoc huic loco non convenire patet iisdem rationibus jam allatis. Quare alii passim, ut S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Rupertus et alii censent Hebræos in deserto coluisse Moloch; Œcumenius, in Actor. vii, putat eos coluisse Moloch tunc, quando Moses cum Deo agebat in monte Sinai: tunc enim conflarunt vitulum aureum, Exod. xxxii. Verum quia id accidit paulo post egressum ex Ægypto, cum necdum attigerant fines Ammonitarum, quorum deus et idolum erat Moloch; hinc verius videtur quod ait Ribera, id eos fecisse Num. xxv, 1, dum fornicantes cum filiabus Moab coluerunt Beelphegor. Nam Josephus, lib. IV Antiq. vi, ait eos tunc non unum, sed multos deos coluisse: et Ammonitæ vicini erant et cognati Moabitis: quocirca hi ab illis acceperunt idolum et cultum Moloch. Nec Moses id impedire potuit, sicut impedire non valuit cultum Beelphegor in populo furente, et principibus populo consentientibus, imo illi in scelere præcuntibus, ut habetur Numer. xxv, 4. Licet ergo id Moses in Pentateucho non scripserit, tamen id revera contigisse patet ex Amos et ex Stephano, qui vel traditione majorum, vel revelatione Dei id acceperunt.

Sensus ergo est, q. d. Jam inde ab initio synagogæ, vos, o Israelitæ, coluistis idola in deserto, et exinde nunquam ab eorum cultu plane recessistis. Ergo ego Deus detestor sacrificia vestra, etiam mihi oblata: quia me cum Moloch et idolis componitis et colitis. Quare exscindam vos, uti minatus sum vers. 1, traducamque per Damascum in Assyriam. Nota τὸ portastis; Judæi enim, more gentium, solemni pompa in tabernaculo secum circumferebant Moloch deum suum, religionis et protectionis ergo, quasi viæ suæ comitem et ducem; sicut per desertum portarunt arcam et propitiatorium, in quo quasi throno residebat Deus. Sic gentes per viam secum duxisse tutelares deos docet Servius in illud Æneid. VI: Errantesque Deos, agitataque numina Trojæ. Sic Rachel, furata idola patris sui, ea secum duxit in Chanaan, Genes. xxxi, 34. Jacob vero de Deo ait: « Socius fuit itineris mei, » Genes. cap. xxxv, 3.

ET IMAGINEM IDOLORUM VESTRORUM. — Pro imaginem hebraice est כיון kiun, quod retinuerunt in sua versione Aquila, Symmachus et Chaldæus. Quin et Syrus: Portastis, inquit, tabernaculum Malchum, et Keuon similitudinem (imaginem, simulacrum, idolum) vestram, sidus quod fecistis vobis deum; R. David, Pagninus et Vatablus vertunt, placentam, quam suis idolis offerebant; Theodotion vertit, σκιασμόν, id est obscuritatem; Noster recte vertit, imaginem, vel statuam affabre apparatam, concinnatam et erectam ad cultum. Radix enim כון kon significat parare, concinnare, firmare, erigere; Septuaginta vertunt: Sidus dei vestri Rempham, vel potius, ut Romani codices legunt Rephan. Septuaginta sequitur S. Stephanus, Actor. vii.

Quæres, unde Septuaginta acceperunt nomen Repham, quod non est in Hebræo, nec in ullo interprete? Theodoretus, Ribera et a Castro censent eos nomen Rephan de suo addidisse, ut nomen idoli exprimerent. Verum dico Septuaginta hebræum Kiun vertisse Rephan. Id enim expresse asserit S. Hieronymus. « Pro eo, inquit, quod in Septuaginta legitur Ῥαιφάν, Aquila et Symmachus ipsum Hebraicum transferentes, posuerunt Kiun. » Et patet; nam hebræo Kiun, apud Septuaginta non est vox alia quæ respondeat, nisi Rephan. Ubi adverte Septuaginta et ex eis S. Stephanum legisse hebræas voces inverso ordine, ac nonnullas transposuisse. Sic enim legerunt: Cocab elohechem Kiun tsalmechem ascer ascitim, id est sidus dei vestri Kiun (pro quo ipsi vertunt Rephan) figuras eorum quas fecistis. Jam vero in Hebræo legitur: Kiun tsalmechem cocab elohechem ascer ascitim, id est Kiun (quod Noster vertit, imaginem) figurarum, vel idolorum vestrorum, sidus deorum vestrorum, quos, vel quæ fecistis. Sed qua ratione Septuaginta pro Kiun verterunt Rephan?

Respondet primo Christophorus a Castro, id eos fecisse, quia idolum et sidus quod hebraice vocabatur Kiun, græce vocabatur ῥαφανά ῥαφαίν, id est pure et caste vivo, eo quod pure luceret; sive a ῥαφή, id est sutura, eo quod sidus hoc positum esset in idoli calvaria, ea parte, qua ipsa suturam habet et commissuram: aut vocari ῥαφαν a ῥάμφος, id est rostrum aut os, eo quod sidus hoc in ore idoli positum esset. Verum obstat quod Repha, vel Rempham non videatur esse græca vox, sed hebræa, aut arabica, vel persica. Nam S. Stephanus loquens Hebræis hebraice, non græce, Actor. vii, vocat illud Rephan, aut potius significat ab illis ipsis vocari et invocari Rephan. Ait enim: « Sidus Dei vestri Rephan, » q. d. Vos deum vestrum vocatis Rephan. Illi autem loquebantur hebraice, non græce, nec cum Græcis ullam adhuc communicationem habuerant.

Secundo, ergo verisimilius nonnulli hebraice periti respondent Kiun idem esse quod Rephan: Septuaginta enim pro כיון Kiun, aliis punctis legisse כון Keuan: et deinde mutatione unius litteræ similis in similem, puta כ in ר pro Keuan, legisse Rephan: aut certe errore librariorum et descriptorum id factum esse, ut pro k scripserint r. Ita auctor Thesauri Hebraici, Drusius et Forsterus in Lexico; et aliqui similes, in fide licet heterodoxi. Favet huic conjecturæ, quod simili modo, Nahum i, 6, pro eadem littera כ Septuaginta legerant ר, nimirum pro כאש kaes, id est sicut ignis, alio puncto legerant ros, id est caput, princeps; unde vertunt ἡγεῖσθαι, id est principatus. Sic pro Achan legunt Achar, pro Abimelech, Achimelech, pro Casdin Chaldæi, ubi litteram s in t transmutant, perinde ac Latini, dum pro Ὀδυσσεύς, vertunt dicuntque Ulysses. Sic alibi crebræ sunt similes litterarum metatheses. Sic hoc loco pro Rephan, Arabicus Alexandrinus vertit Buchan simulacrum quod fecistis vobis. Verum obstat huic sententiæ, quod omnes codices Hebræi habeant Kiun, non Rephan; ex adverso omnes codices Græci et Latini Actor. vii, constanter habeant Rephan, non Keuan aut Kiun. Non ergo est verisimile solos Septuaginta legisse in uno Hebræo codice Rephan pro Keuan; aut descriptores pro Keuan, in Septuaginta descripsisse Rephan, præsertim cum tota Ecclesia in Vulgata editione Actor. vii, constanter legat Rephan, quasi hæc vera et genuina sit lectio. Accedit quod in Hebræo apud Amos hoc loco non sit Keuan, sed Kiun, uti legunt S. Hieronymus, Aquila, Symmachus et alii passim; Kiun autem procul abest a Rephan.

Dico ergo cum Leone Castrio, Apologet. lib. VI, Kiun et Keuan idem esse quod Rephan, eo quod hoc idolum primitus nominatum et cultum ab Ismaelitis et Persis (uti passim Interpretes confitentur, et Rabbini tradunt) eorum lingua dictum sit Kiuan, vel Keuan, quam vocem ut barbaram cum non intelligerent Hebræi, levi unius litteræ commutatione, sua lingua vocarunt illud Rephan, id est gigantem: quomodo Syri Deum vocant gigantem sæculorum, quia ipse ut gigas omnia mundi, æque ac temporum spatia, sua immensitate et æternitate ambit et complectitur: aut certe Rephan, id est sanatorem, q. d. Hic est qui nos sanat et salvat. Unde ab eadem hebræa radice vocatur angelus Raphael, q. d. Medicina vel sanatio Dei. Aliqui codices pro Rephan legunt Rompha, quod hebraice dicitur רומף rumpe, idemque est quod celsitudo oris. Forte idolum hoc habebat magnum altumque os, uti habent pleraque idola prisca quæ dabant oracula. Talia enim vidi in Vaticano, ac tale est celebre illud quod juxta Ecclesiam S. Mariæ in schola Græca, sive in Cosmedin, Romæ visitur, et vulgo vocatur Bocca della veritá, id est os, vel oraculum veritatis.

Porro licet vulgus Hebræorum nomen barbarum Keuan verterit vocaritque hebraice Rephan, Rempham et Rompha, doctiores tamen Hebræi retinuerunt originale nomen quoad litteras, et levi punctorum sive vocalium mutatione, hebræa voce vocarunt illud Kiun: ita enim habet hic Amos, Aquila et Symmachus. Nam Kiun deducitur a radice כון kun, quod significat paravit, aptavit, rectus fuit, direxit, verificavit, certificavit, firmavit, perfecit, decrevit. Unde Kiun idem est quod paratus, aptatus, erectus, perfectus, dans vera, certa et firma oracula ac decreta.

Quæres secundo, quis fuit hic Rephan? Giraldus in Syntagmat. lib. De Hercule, censet Rephan significare gigantem, ab Hebræo Rapha, qui fuit pater gigantum. Unde Hebraice gigantes dicti sunt Raphaim: Rephan ergo esse nomen Herculis; qui etiam a Gentilibus dictus sit hebræa voce Kon vel Konen, id est stator, vel erectus, excelsus, ita ut Hercules dictus sit Kon, vel Kiun, et Rapha, sicut Jupiter dictus est stator. Secundo, Hebræi recentiores censent esse Saturnum: quia is ab Arabibus et Persis vocatur Kiuan, quod idem videtur esse cum Keuan et Rephan. Tertio, Ribera censet fuisse Jovem, qui habuerit stellam in vertice. Quarto, alii volunt fuisse Martem. Quinto, verisimilius S. Hieronymus, Remigius, Albertus, Beda, Lyranus et alii censent esse stellam Veneris, quæ mane præiens solem vocatur Lucifer, vesperi sequens solem vocatur Hesperus. Probatur idipsum ex eo quod hanc stellam quasi cœli reginam coluerint olim Syri, teste S. Hieronymo in Vita S. Hilarionis, et etiamnum colunt Saraceni; quin et Giraldus, Syntagm. lib. XIII, ex Æliano et aliis docet Venerem Uraniam, id est cœlestem, quæ non videtur alia esse quam Lucifer, cultam fuisse ab Ægyptiis, Phœnicibus et Assyriis.

eos pellexit splendor et fulgor Luciferi, quem ita depingit Ovidius: Ecce vigil nitido patefecit ab ortu Purpureas aurora fores, et plena rosarum Atria, diffugiunt stellæ, quarum agmina cogit Lucifer, et cœli statione novissimus exit.

Porro Lucifer dictus videtur Kiun, vel Keuan a radice כוה cava, id est ardere, urere, quia habet speciem ignis. Unde Poeta: Hespere, qui luces cœlo jucundior ignis. Unde pro Keuan Arabicus vertit, Bacham, quod est nomen arboris cortice rubeo, quale est lignum quod vulgo Brasilicum dicitur, quasi ex ea fabricarint idolum. Color enim rubeus est ardens et igneus, ideoque refert ardorem stellæ Veneris. Aut dicitur Kiun, a radice כון, id est dirigere, præparare, quod solem vesperi sequens, mane vero præcedens, illum quasi dirigat, illique viam præparet. Luciferum ergo videntur coluisse Hebræi peregrinantes in deserto, tanquam ducem itineris, instar columnæ ignis et nubis: quia Lucifer auroræ, solis et diei dux est: solem enim adducit. Theodotion, et ex eo Œcumenius, Actor. vii, Keuan vel Rephan vertit, obscuritatem, q. d. Vos, o Hebræi, lucem a stella hac Luciferi, quasi a deo et idolo vestro, petitis, qui non est lux, sed tenebrosus et nocturnus, ipsaque obscuritas; ac proinde lumine suo ad viam vobis præire nequit, sed vos obscurat et excæcat, et in avia inviaque abducit. Porro verisimile est idololatras hosce Luciferum figurasse quasi hominem excelsum et fulgidum, eique affixisse in fronte aut vertice stellam Luciferi; sicuti Romani statuæ Julii Cæsaris stellam in vertice appingebant, teste Suetonio in Vita ejus, cap. lxxxviii, et Plinio, lib. II, cap. xxv. Unde Horatius, lib. I, ode xii: Micat inter omnes Julium sidus, velut inter ignes Luna minores. Et Virgilius, eclog. IX: Ecce Dionæi processit Cæsaris astrum, Astrum quo segetes gauderent frugibus.

Versus 27: 27. AND I WILL CAUSE YOU TO MIGRATE BEYOND DAMASCUS — into Assyria: for there the ten tribes were...

Hinc patet Rephan vel Remphan alium fuisse a Moloch: nam Lucifer, sive sidus Veneris, aliud fuit a Moloch: uterque ergo fuit deus Gentium et Hebræorum, uti hic dicitur. Quare minus recte censent aliqui, ut Beda, Lyranus et Glossa, Remphan fuisse sidus, et stellam quæ affixa fuerit fronti vel vertici Moloch. Non improbabiliter tamen Sanchez hic et Actor. vii, censet Moloch esse Solem, Rempham Luciferum. Hinc stella, ait, Luciferi posita erat in fronte Moloch; quia Lucifer solem orientem antecedit; sol enim est Moloch, id est rex stellarum. Hinc et Judæi cum Moloch filios suos consecrarent, eos per ignem traducebant, quia solis igneam esse naturam putabant.

Quocirca reges Persarum, censentes solem esse Deum, solis nomen sibi aut imaginem assumebant, quasi dii quidam terrestres. Ita Sapor, ut tradit Marcellinus lib. VII, scripsit ad Constantium Imperatorem: « Rex regum Sapor, particeps siderum et frater Solis et Lunæ, Constantio fratri salutem. » Hac quoque de causa ignem sibi præferri curabant, cujus speciem habet stella Luciferi. Ita Q. Curtius, lib. III, et Rhodiginus, lib. VIII, cap. ii, tradunt in castris regum Persarum, super tabernaculum regis conspicuam omnibus prominere solis imaginem crystallino inclusam globo, et illi ignem prælucere: quia enim solem Persæ et Chaldæi colebant, hinc et ignem pro Deo colebant, utpote qui viva sit solis imago. Hæc Sanchez.

Tropologice Rephan, id est Luciferum, colunt superbi, qui excellere, suamque lucem, id est doctrinam et sapientiam, ostentare satagunt; qui ambiunt honores et prælaturas mox perituras. Hi enim Luciferiani ex Lucifero fient Hesperi, ex ortu ibunt in occasum, ex summo in imum, a luce in tenebras, uti facit stella quæ vocatur Lucifer; atque a cœlo in gehennam, sicuti contigit Lucifero angelo superbo. Hinc Lucifer variæ fortunæ et sortis, ac inconstantiæ, æque ac calamitatis est symbolum, uti dixi Isaiæ xiv, 12, ad illa verba: « Quomodo cecidisti de cœlo, Lucifer, qui mane oriebaris? » Omnis ergo mundi honor et gloria, est stella cadens; splendet enim ad modicum ut Lucifer, sed mox occidit ut Hesperus, idque occasu æterno, et in omne ævum duraturo.

Vere S. Augustinus in illud Psalm. lxxxix: « Dies nostri sicut aranea meditabuntur: Aranea, ait, texit tota die, et labor grandis est, sed effectus nullus; sic et vita hominum: possessiones quærimus, divitias appetimus, procreamus filios, in regna sustollimur, et omnia facimus; et non intelligimus quod araneæ telam teximus, » et interim æternæ felicitatis, ad quam creati et vocati sumus, obliviscimur. Ita Heliogabalus imperator, ait Lampridius in ejus Vita, jubebat sibi deferri millena pondo aranearum, proposito præmio, diciturque collegisse decem millia pondo, dicens, et hinc conjiciendum, quam magna esset Roma.

Quam multi hodie sunt Heliogabali, quam multi aranearum venatores, qui non aliud quam opes et honores, id est aranearum telas, aucupantur!