Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Idumæorum superbiam arguit, quod in rupe siti putarent se invincibiles: unde ex ea se illos per Chaldæos detracturum minatur. Secundo, vers. 10, excidii ejus causam assignat, quod in fratres suos Judæos, ab hostibus afflictos, inhumani fuerint et crudeles. Tertio, vers. 17, Sionitis, id est Judæis, e Babylone reditum et imperium pollicetur, nimirum quod per Machabæos Idumæis, Philistæis, vicinisque gentibus, ac multo magis per Christum iisdem totique australi plagæ dominabuntur.
Textus Vulgatae: Abdias 1:1-21
1. Visio Abdiæ. Hæc dicit Dominus Deus ad Edom: Auditum audivimus a Domino, et legatum ad gentes misit: Surgite, et consurgamus adversus eum in prælium. 2. Ecce parvulum dedi te in gentibus: contemptibilis tu es valde. 3. Superbia cordis tui extulit te, habitantem in scissuris petrarum, exaltantem solium tuum: qui dicis in corde tuo: Quis detrahet me in terram? 4. Si exaltatus fueris ut aquila, et si inter sidera posueris nidum tuum: inde detraham te, dicit Dominus. 5. Si fures introissent ad te, si latrones per noctem, quomodo conticuisses? nonne furati essent sufficientia sibi? si vindemiatores introissent ad te, numquid saltem racemum reliquissent tibi? 6. Quomodo scrutati sunt Esau, investigaverunt abscondita ejus? 7. Usque ad terminum emiserunt te: omnes viri fœderis tui illuserunt tibi: invaluerunt adversum te viri pacis tuæ: qui comedunt tecum, ponent insidias subter te: non est prudentia in eo. 8. Numquid non in die illa, dicit Dominus, perdam sapientes de Idumæa, et prudentiam de monte Esau? 9. Et timebunt fortes tui a meridie, ut intereat vir de monte Esau. 10. Propter interfectionem, et propter iniquitatem in fratrem tuum Jacob, operiet te confusio, et peribis in æternum. 11. In die cum stares adversus eum, quando capiebant alieni exercitum ejus, et extranei ingrediebantur portas ejus, et super Jerusalem mittebant sortem: tu quoque eras quasi unus ex eis. 12. Et non despicies in die fratris tui, in die peregrinationis ejus: et non lætaberis super filios Juda in die perditionis eorum: et non magnificabis os tuum in die angustiæ. 13. Neque ingredieris portam populi mei in die ruinæ eorum: neque despicies et tu in malis ejus in die vastitatis illius: et non emitteris adversus exercitum ejus in die vastitatis illius. 14. Neque stabis in exitibus ut interficias eos qui fugerint: et non concludes reliquos ejus in die tribulationis. 15. Quoniam juxta est dies Domini super omnes gentes: sicut fecisti fiet tibi: retributionem tuam convertet in caput tuum. 16. Quomodo enim bibistis super montem sanctum meum, bibent omnes gentes ju-
giter: et bibent, et absorbebunt, et erunt quasi non sint. 17. Et in monte Sion erit salvatio, et erit sanctus: et possidebit domus Jacob eos qui se possederant. 18. Et erit domus Jacob ignis, et domus Joseph flamma, et domus Esau stipula: et succendentur in eis, et devorabunt eos: et non erunt reliquiæ domus Esau, quia Dominus locutus est. 19. Et hæreditabunt hi qui ad austrum sunt, montem Esau, et qui in campestribus Philistiim: et possidebunt regionem Ephraim, et regionem Samariæ: et Benjamin possidebit Galaad. 20. Et transmigratio exercitus hujus filiorum Israel, omnia loca Chananæorum usque ad Sareptam: et transmigratio Jerusalem, quæ in Bosphoro est, possidebit civitates Austri. 21. Et ascendent salvatores in montem Sion judicare montem Esau: et erit Domino regnum.
Versus 1
1. Visio Abdiæ. — Visio vocatur prophetia, videns Propheta. Eamdem mox vocat auditum. Causas dedi Isaiæ I, 1.
HÆC DICIT DOMINUS DEUS AD EDOM. — Hebraice, Leedom, id est de Edom, vel ad Edom. Esau, frater Jacobi gemellus, dictus est Edom, quia rufus; et Seir, quia pilosus: hinc posteri ejus, puta populus Idumæus ab eo prognatus vocatur pariter Edom, et Seir. Porro Hebræi tam antiqui, teste S. Hieronymo, quam moderni, ut R. David, R. Salomon et similes, constanter asseverant Idumæos esse Romanos. Primo, quia Edom, et per aphæresim Duma, est Roma, si litteram ד in vicinam ר commutes; secundo, quia tradunt ipsi, hoc est fingunt, Julium Cæsarem primum Romanum imperatorem fuisse Idumæum. Addunt alii Æneam fuisse Idumæum, atque ex Idumæa venisse in Ægyptum, inde in Libyam, inde Carthaginem, inde in Italiam, ibique Albam, ex qua prognata est Roma, condidisse. Ita refert Arias. Origo hujus opinionis, id est fabulæ, fuisse videtur excidium, quod Judæi passi sunt a Tito et Romanis; inde enim Romanos, quasi hostes infensissimos vocaverunt novos Idumæos. Consequenter, cum fideles et christiani vocentur Romani, a suo capite Romano Pontifice, et Romana Ecclesia, quæ matrix est omnium Ecclesiarum; hinc Judæi per Idumæos accipiunt christianos, quos ex odio Christi infensissimos pariter hostes suos æstimant. Quare quæcumque contra Idumæos ab Abdia attisque Prophetis dicuntur, censent dici contra christianos, ac proinde exspectant suum Messiam, qui hoc imperium Romanorum, id est Christi et christianorum, evertat, ac judaismum restituat, Judæosque opibus et honoribus quasi alter Salomon ditet et exaltet. Ita refert Burgensis hic, et Galatinus lib. IV, cap. XVIII. Atque hæc est causa immanis odii in christianos, quod eis quasi innatum videtur. Verum hoc eorum somnium (uti vocat S. Hieronymus) confutant omnes historiæ Græcorum, Latinorum, et omnium gentium, quæ Romam a Romulo Italo et Albano conditam, Julium Cæsarem ex familia Julia Romana prognatum, Æneam Trojanum fuisse, non Idumæum, asserunt. Porro quantum Alba et Roma distent ab Idumæa sciunt omnes. Ridiculum vero est quod Duma transforment in Roma. Litteræ enim
resh et daleth, licet charactere sint similes, sono tamen et sensu sunt dissimillimæ. Perinde ergo faciunt, atque si Cyrum transformes in Irum, medicum in mendicum, matres in mares, ac (quod in metathesi earumdem litterarum r et d plane simile est), si Medum in merum, modum in morum, sedes in seres transmutes. Longe facilius et pronius Idumæos transformes in Judæos, præsertim cum hi Judæi illorum sint fratres; utrique enim prognati ex Jacob et Esau fratribus, atque sede et regione sint vicinissimi. Quocirca Judæos mystice vere esse Idumæos jam ostendam.
Ad litteram ergo hic, non Romanos, non Italos, sed Idumæos, id est posteros Esau, degentes in montibus Idumææ juxta Judæam, Ammonitidem et Moabitidem, accipe.
Mystice, Idumæi sunt infideles hostes populi fidelis, puta Judæi, pagani, hæretici. Sicut enim Jacob fidelium, sic Esau et Idumæi infidelium sunt typus, uti docet Apostolus, Rom. IX, 7 et 13. Ita Eusebius lib. V Demonstr. cap. XXIV, Theodoretus, Rupertus, S. Hieronymus, qui et ex etymo nominis analogiam affert: «Idumæa, inquit, terrena interpretatur, et propter colorem rubrum, cruenta quoque intelligi potest. Idcirco Salvator reportans ad Patrem de mundo victoriam, quando angeli conclamabant: Aperite portas principes vestras, et introibit Rex gloriæ; et in Isaia stupentes interrogabant: Quis est iste qui ascendit de Edom fulgida veste de Bosor? hic formosus in stola candida, etc., ipse loquitur in triumpho, exponens palmas crucis suæ: Torcular calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum.»
Tropologice idem S. Hieronymus: «Sunt, ait, qui Idumæam ad carnem referunt, et adversus illius pugnam animam æstimant provocari, ut mortificantes membra nostra super terram, fornicationem, immunditiam, passionem, æternam in Christo victoriam consequamur.» Nam fratres Jacob et Esau, assidue inter se luctantes, sunt anima et caro. «Caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem,» Gal. V, 17.
Rursum, Hugo de S. Victore: «Edom, ait, est terrenus, Esau sanguineus, Seir pilosus: sanguineus peccatis, pilosus negotiis, terrenus curis; sanguineus mundus utique in idololatris, pilosus
in hæreticis, terrenus in carnalibus et pseudochristianis.» Et inferius ad vers. 17: «Jacob ter luctatus est cum Esau fratre suo, semel cum angelo. Primo in utero, secundo de lentis edulio, tertio de benedictionis paternæ oraculo. Noster Jacob, id est luctator Christus, ter jam luctatus dicitur contra diabolum, quarto luctaturus pro certo creditur. Primo in utero, secundo in patibulo, tertio in sepulcro, quarto in extremo judicio contra agmen hædorum et semen pessimum. In utero immunitate peccati, in patibulo acquisitione gloriæ et honore regni, in sepulcro immortalitate vitæ et gloria triumphi, in judicio jure victoriæ et rigore justitiæ.» Et mox: «Primo luctatus est pro te, ut tu diaboli fastum et ejus regna vinceres; secundo, ut mundi luxum et gloriam superares; tertio, ut carnis concupiscentiam et petulantiam sensuum expelleres: ultimam vero faciet luctam, ut, præfatis omnibus spretis, victor possideas gloriæ coronam.»
Auditum. — Nota primo hæc esse verba non Dei, sed Prophetæ, ut patet Jerem. XLIX, 14, ubi eadem verba ex Amos usurpat sibique applicat. Unde sequitur hic esse hyperbaton, id est inversum ordinem. Nec enim hæc verba cohærent cum proxime præcedentibus. Sic ergo totus hic versus ordinandus est: «Visio Abdiæ ad Edom. Auditum audivimus, et legatum ad gentes misit. Surgite, et consurgamus adversus eum in prælium. Hæc dicit Dominus Deus: Ecce parvulum dedi te in gentibus,» etc. Verba enim Dei sunt hæc: «Ecce parvulum dedi te.» Verba autem Prophetæ sunt: «Auditum audivimus,» etc. Aut certe hæc verba: «Auditum audivimus,» etc., parenthesi intercipienda sunt, q. d. «Hæc dicit Dominus,» idque scimus, quia «auditum audivimus» ab eo. Ita Vatablus, idque expeditius et planius videtur. Secundo, auditus metonymice ponitur pro re audita. Unde Chaldæus vertit, nuntium; Tigurina, rumorem; Vatablus, famam. Tertio, non dicit, audivi, sed audivimus, q. d. Non ego solus, sed multi Prophetæ mecum hæc Dei contra Idumæos decreta audiverunt, vel mox audient, puta Isaias, cap. XXI, 11; Amos, cap. I, 11; Joel, cap. III, 19; Jeremias, cap. XLIX, 7; Ezechiel, cap. XXV, 31. Ita S. Hieronymus, Remigius, Albertus, Hugo, Lyranus, Clarius et Arias. Septuaginta tamen vertunt in singulari: Auditum audivi a Domino, et sic habet Jeremias cap. XLIX, 14. Unde Hugo putat, audivimus plurale, poni pro singulari audivi. Sensus est, q. d. Audivimus a Deo hoc nuntium, vel Deus nobis annuntiavit
se misisse legatum ad gentes, qui eis diceret: Surgite, armate vos ad bellum, ut conjunctis viribus et armis, Idumæos invadamus et vastemus; to enim surgite, non est vox gentium se invicem excitantium ad bellum, uti volunt Arias et Vatablus; sed est vox legati, sive Dei, qui per legatum gentes excitat, ut secum consurgant in prælium contra Idumæos. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius et Lyranus, idque patet ex ipsa serie narrationis et verborum contextu.
LEGATUM AD GENTES MISIT. — Quæres, quis hic legatus? Albertus et Arias censent fuisse legatos quos Nabuchodonosor misit ad gentes vicinas sibique subditas, ut, conjunctis armis, invaderent Idumæam; secundo, Hugo, Dionysius et a Castro censent fuisse angelum, sive bonum, sive malum, a Deo missum ad Chaldæos, ut eos concitaret ad excidium Idumæorum, juxta illud Psalm. LXXVII, 49: «Immissiones per angelos malos;» tertio, simplicius et planius dicemus esse catachresin, qua ipsa motio et concitatio Dei vocetur legatus, q. d. Deus concitavit Chaldæos ad bellum Idumæis inferendum, perinde ac si legatum ad eos misisset. Ita Lyranus, Ribera et alii. Id ita esse colligitur ex simili loco Isaiæ V, 26: «Et elevabit, ait, signum in nationibus procul, et sibilabit ad eum de finibus terræ: et ecce festinus velociter veniet.» Et cap. VII, 18: «Sibilabit Dominus muscæ, quæ est in extremo fluminum Ægypti, et api, quæ est in terra Assur.» Ubi hæc evocatio Dei, et concitatio Ægyptiorum et Assyriorum ad bellum, vocatur sibilus, quo evocantur et concitantur muscæ et apes. Vide ibi dicta. Verum quia hic sibilus, hæc motio et concitatio Dei fieri solet per angelos, hinc non male per legatum accipies angelos, juxta secundam expositionem. Pari modo Nisus, pugnandi avidus, dixit ad Euryalum:
Diine hunc ardorem mentibus indunt Euryale, an sua cuique Deus fit dira cupido?
Porro qua ratione Deus concitet reges, etiam tyrannos ad bellum, ut vindictam suam per eos, licet injustos, in gentes impias exerceat, dixi Canon. XXXVI et XXXVII, quos præfixi Isaiæ.
Allegorice, hic legatus est Christus, magni consilii angelus, qui prælio vicit Edom, id est mundum, carnem, diabolum: et ad se, æque ac ad hocce suum bellum, vocavit gentes. Unde de vocatione gentium hunc locum accipit Eusebius, lib. V Demonstr. cap. XXIV; ita quoque S. Hieronymus, Remigius, Rupertus, Hugo Cardinalis et Hugo Victorinus: «Legatus iste, ait Hugo Victorinus, tria secum attulit: lucem, unguentum, panem. Lucem cæcis, unguentum ægrotis, panem famelicis. Lucem exposuit in monte, panem in cœnaculo, unguentum in crucis patibulo. Christus namque mundum illuminavit, pulsa ignorantia; ipse eum satiavit, ordinata concupiscentia: idem ipsum in melius commutavit, exterminata miseria. Unde ipse in Evangelio: Ego sum, ait, via, veritas et vita; via illuminando, veritas sanando, vita felicitando: primum contra ignorantiam, secundum contra concupiscentiam, tertium contra miseriam.» Et inferius docet legatum hunc loqui cæteris personis SS. Trinitatis, ac dicere: «Surgite, et consurgamus adversus eum in prælium,» q. d. Surgat Pater hostem Filio potenter prosternendo, ego surgam sapienter nescium docendo. Pater vincula solvat humanæ captivitatis: Filius tenebras illustret humanæ cæcitatis: Spiritus munera suggerat et desideria charitatis.»
Versus 2
2. ECCE PARVULUM DEDI TE. — Hæc verba pertinent ad: «Hæc dicit Dominus Deus ad Edom.» Hic enim incipit prophetia et vox Dei contra Edom, uti paulo ante ostendi. Vatablus, Lyranus et Hugo præteritum dedi exponunt prophetice per futurum dabo, q. d. Ob superbiam puniam te, o Edom, teque de fastigio gloriæ et magnitudinis tuæ dejiciam, faciamque parvulum. Verum melius S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Hugo, Arias, Pagninus et alii proprie accipiunt to dedi. Exaggerat enim fastum Idumææ, quod, cum parvulus formatus sit a Deo, caput usque ad sidera erigere velit, quasi dicat: Feci te parvulum, tum numero, id est paucum; tum opibus, id est pauperem; tum robore, id est invalidum et infirmum, ut vertit Chaldæus. Idumæi enim erant sicuti nostri Alpini, habitantes in monte et petra Seir: quare exigui erant, inopes et imbecilles. Unde sequitur:
CONTEMPTIBILIS TU ES VALDE. — Septuaginta: Inhonoratus tu valde; Tigurina: Vehementer despectus, id est despicabilis, es tu; Arabicus: Ecce parvulus appares in gentibus, et tu vilis es valde.
Versus 3
3. SUPERBIA CORDIS TUI EXTULIT TE. — Chaldæus, Tigurina et alii vertunt: Superbia cordis tui decepit te; et sic vertit Noster Jerem. XLIX, 16, quia hebræum נשא nasa, si punctum ponas in dextro cornu ש significat decipere; si in sinistro, significat efferre, extollere. Utrumque verum: nam superbia extulit, et pariter decepit eum: sperantem enim sublimia duxit ad præcipitia. Porro superbiæ causa erat quam subdit: «Habitantem in scissuris petrarum, exaltantem solium tuum,» q. d. Superbis, o Edom, de tuo robore, quia habitas in rupe prærupta et inaccessa, quasi ob eam sis tutus ab hostium incursu et inexpugnabilis: sed erras; Chaldæi enim, Deo duce, in rupem hanc conscendent, teque inde dejicient.
Pro in scissuris hebraice est bechagve, quod Septuaginta vertunt, in foraminibus; Pagninus, in munitionibus; Tigurina, in cavernis; R. David, in gyro et circulo, puta in vertice rupis, ejusque rotunda circumferentia; chagve enim potest deduci a חוג chug, id est circulus. Rursum pro exaltantem, hebraice est merom, id est celsitudine habitationis tuæ, ut vertit Pagninus; Septuaginta tamen vertunt ut Noster, exaltantem. Unde videntur legisse מרים merim, quod est benoni hiphil. Sensus est, q. d. Habitas, o Edom, in locis abruptis, editis et inaccessis, ibique exaltas solium, id est sedem, vel, ut Chaldæus et Septuaginta, habitaculum tuum; ideoque superbis, putans te esse invictum et insuperabilem. Ita S. Hieronymus. Simili modo superbiebat Arimazes, qui in Sogdiana regione rupem inaccessam cum triginta armatorum millibus insidens, rogatus ab Alexandro Magno ut sese dederet, eum irrisit, rogavitque «an Alexander volare posset?» Cui Alexander: «Faciam, inquit, proxima nocte ut credas Macedones volare posse.» Igitur trecentos juvenes fortissimos ingentibus promissis excitatos, noctu per prærupta saxa et invia a tergo rupis verticem clam incredibili nisu ausuque conscendere jussit, ac per eos, insciis hostibus, rupem occupavit, et Arimazem cruci affixit. Ita Q. Curtius, lib. VII De Gestis Alexandri.
Versus 4
4. SI EXALTATUS FUERIS UT AQUILA. — Syrus: Si te exaltaveris ut aquila; Arabicus: Si exaltatus fueris ad aquilam, quæ in altissimis et inaccessis rupibus montibusque nidificat, juxta illud Job cap. XXXIX, 27: «Elevabitur aquila, et in arduis ponet nidum suum: in petris manet, et in præruptis silicibus commoratur.» Plinius, lib. X, cap. III, hanc aquilæ speciem vocat melænaeton: «Magnitudine minimam, colore nigricantem, viribus præcipuam. Sola, ait, sine clangore, sine murmuratione conversatur in montibus.» Sunt enim aliæ aquilarum species, quæ amant sylvas et littora locaque plana, ibique nidulantur, teste
Aristotele lib. IX De Animal. cap. XXXII. Hinc Pindarus aquilam vocat reginam volucrum, delphinum piscium. Et Athenienses, ait Aristophanes, accepere oraculum, se fore aquilas urbium.
Mystice, aquilæ, inquit Hugo Victorinus, sunt philosophi et sophistæ, dum cordis oculos ad solem justitiæ erigunt, dum aciem mentis in ipsum veritatis radium irreverberate figunt. Sed aquila inde statim retrahitur: quia post acceptam veritatis insitam notitiam, elationis merito philosophus et sophista ad errorum caliginem revertuntur. Hinc Apostolus, Rom. I, 21: «Quia cum cognovissent, inquit, Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis.» Ita et hodie aquilas, id est viros doctos et sapientes ob superbiam e cœlo, id est ex Ecclesia, vel certe e statu perfectionis, detrahi videmus, et ruere in abyssum. Utinam docti illud doctoris gentium intimis medullis infigant: «Scientia inflat, charitas ædificat.» Et illud: «Noli altum sapere, sed time.» Parvus enim, imo nullus, coram Deo est vir doctus, sed superbus. Magnus, imo maximus, coram Deo est, qui tam humilis est quam doctus, in quo humilitas cum doctrina certat, quales fuere S. Augustinus, S. Thomas, S. Bonaventura et alii.
ET SI INTER SIDERA POSUERIS NIDUM TUUM: INDE DETRAHAM TE, DICIT DOMINUS. — Est hyperbole, q. d. Etiamsi, o Edom, in altissimis montibus, ubi sunt Olympus, Atlas, etc., imo in ipso cœlo sedem figas, aut figere tibi videare, inde detraham te.
Nota: Apposite urbes rupibus impositas vocat nidos. Sic Paulus Æmilius dixit «arces» esse «nidos tyrannorum:» unde ipse illas e Græcia sustulit. Sic Cicero, lib. I De Orat., Ithacam in scopulis quasi nidum affixam dixit.
Symbolice, Rupertus hæc adaptat iis qui stemmatibus majorum quasi petris, unde excisi sunt, gloriantur. Hi enim et similes videntur sibi cæteros homines longe superare, et inter sidera habitare. Talis fuit demens jactantia Thrasonis illius, Lysimachi inquam, qui cum loca ad Thraciam vergentia obtinuisset, ingenti fastu dixit: «Nunc demum Byzantii ad me veniunt, postquam lancea cœlum attigi.» Ibi hominem false irrridens Pasides Byzantius: «Recedamus, ait, ne ille lanceæ mucrone cœlum perforet,» uti refert Plutarchus in Fortun. Alexand. lib. II. Sic fastu turgidus Atreus in Thyeste apud Senecam intonat:
Æqualis astris gradior, et cunctos super, Altum superbo vertice attingens polum. Dimitto superos, summa votorum attigi. O me cœlitum excelsissimum, Regumque regem, vota transcendi mea.
Eadem phrasi utitur Ovidius:
Quo conjuge felix Et diis chara ferar, et sidera vertice tangam.
Et Horatius, lib. I Carm.:
Quod si me lyricis vatibus inseris, Sublimi feriam sidera vertice.
Moraliter, nota quantus sit superbiæ et superborum fastus, nimirum ut putent se in cœlum in solium Dei posse conscendere, illudque invadere. Idcirco Deo, quasi rivales et æmuli gloriæ ejus, maxime sunt exosi et invisi. Hinc de iis ait Job cap. XX, 6: «Si ascenderit usque ad cœlum superbia ejus, et caput ejus nubes tetigerit: quasi sterquilinium in fine perdetur.» Ita supremus angelus, ejusque antitypus Nabuchodonosor, vel Baltassar rex Babylonis, superbiens dixit: «In cœlum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum;» sed illico audivit: «Detracta est ad inferos superbia tua: subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes,» Isaiæ XIV, 11 et 13. Vide ibi dicta.
Annon Origenes, Tertullianus, Pelagius, etc., fuerunt quasi stellæ Ecclesiæ, et astra cœli, et tamen ob superbiam ceciderunt in abyssum? quis non expavescat, quis non in imum se abjiciat et humiliet? Hoc est quod in fine mundi circa insignes viros diabolum per Antichristum facturum prædicit S. Joannes Apocal. XII, 4, dum ait: «Cauda ejus (draconis) trahebat tertiam partem stellarum,» id est illustrium Sanctorum. Et Apoc. VIII, 10: «Cecidit de cœlo stella magna, ardens tanquam facula.» Quod Ticonius apud S. Augustinum, tom. IX, mystice exponens sic ait: «De Ecclesia dicit cecidisse homines superbos et impios; magnam vero stellam dixit, quia personæ malorum, et potestatem vel divitias habentium.»
Nam, ut ait S. Augustinus in Psalm. CXLVI (explicans illum versum: Qui numerat multitudinem stellarum), «sunt stellæ quædam lumina in Ecclesia consolantia noctem nostram, de quibus Apostolus dicit, Philip. II: In quibus apparetis tanquam luminaria in mundo: illas stellas numerat Deus, omnes secum regnaturos, etc., numeratos habet.» Idem, in Soliloquiis, tom. IX, cap. XXVIII, electos et impios ob sua scelera reprobandos comparat stellis, illos fixis, hos cadentibus, de iisque ait: «Attamen mors peccatorum pessima, illorum, inquam, quos, antequam faceres cœlum et terram, secundum abyssum multam judiciorum tuorum occultorum, semper autem justorum, præscivisti ad mortem æternam: quorum dinumeratio nominum et meritorum pravorum apud te est, qui numerum arenæ maris dinumerasti, et dimensus es profundum abyssi: quos reliquisti in immunditiis suis, quibus omnia cooperantur in malum, et ipsa etiam oratio vertitur in peccatum, ut si etiam usque ad cœlos ascenderint, et caput eorum nubes tetigerit, et inter sidera cœli collocaverint nidum suum, quasi sterquilinium in fine perdentur.»
Unde exclamat: «Magna sunt hæc judicia tua, Domine Deus, etc., quod cum considero, contremiscunt omnia ossa mea: quoniam non securatur homo vivens super terram; ut serviamus tibi pie et caste cunctis diebus vitæ nostræ in timore, et exsultemus tibi cum tremore.» Causam subdit: «Vidimus enim multos ascendisse primitus quodam modo usque ad cœlos, et inter sidera nidum suum collocasse, postmodum autem cecidisse usque ad abyssos, et animas eorum in malis obstupuisse. Vidimus stellas de cœlo cecidisse ab impetu ferientis caudæ draconis, et eos qui jacebant in pulvere terræ, a facie sublevantis manus tuæ, Domine, mirabiliter ascendisse. Vidimus viros morientes, et mortuos a morte surgentes, et eos qui inter filios Dei ambulabant in medio lapidum ignitorum, quasi lutum ad nihilum defluxisse.» Radicem tanti mali subdit: «Quare autem ista omnia, nisi quia in montem illum ascenderunt, in quem primus ascendit angelus, et descendit diabolus!» Mos enim est Dei, ut quo quis altius se erigit, eo profundius cum deprimat, quia superbiam exsecratur, juxta illud Isaiæ XXIII, 9: «Dominus exercituum cogitavit hoc, ut detraheret superbiam omnis gloriæ et ad ignominiam deduceret universos inclytos terræ.» Et: «Deposuit potentes de sede,» Luc. I, 52. Viderunt idipsum Gentiles: unde Æsopus rogatus quid faceret Deus: «Superbos, inquit, humiliat, et humiles exaltat,» quasi hoc unum proprium sit Dei opus. Et Seneca in Hercule furente:
Dominare tumidus, spiritus altos gere, Sequitur superbos ultor a tergo Deus.
Idem in Thyeste:
Vos quibus rector maris atque terræ, Jus dedit magnum necis atque vitæ, Ponite inflatos tumidosque vultus. Quidquid a vobis minor extimescit, Major hoc vobis Dominus minatur. Omne sub regno graviore regnum est. Quem dies vidit veniens superbum, Hunc dies vidit fugiens jacentem. Nemo confidat nimium secundis.
Quocirca sapienter Artabanus monet Xerxem regem apud Herodotum, lib. VII: «Vides, ait, ut animalia prægrandia fulmine ferit, neque cogitationibus insolescere sinit Deus; quæ vero parvula sunt, ne tantillum quidem vellicat? Vides ut in maxima ædificia et arbores ejusmodi semper tela contorqueat? Amat enim Deus incidere omnia quæ eminent. Neminem enim sinit magni quippiam de se sentire, præter seipsum.» Denique S. Hieronymus ad Eustochium, De Custodia virgin.: «Cecidit, inquit, Lucifer, qui mane oriebatur, et ille qui in paradiso deliciarum nutritus est meruit audire: Si exaltatus fueris ut aquila, inde detraham te, dicit Dominus. Dixerat enim in corde suo: Super sidera cœli ponam sedem meam, et similis ero Altissimo. Unde quotidie ad eos, qui per scalam Jacob somniantis descen-
dunt, loquitur Deus: Ego dixi: Dii estis, et filii Altissimi omnes. Vos autem sicut homines moriemini, et tanquam unus de principibus cadetis.»
Mystice R. Haccados apud Galatinum, lib. VII, cap. XV: «Via, ait, aquilæ in cœlis est rex Messias, qui post passionem suam ascendet in cœlum, sicut dictum est Amos cap. IX: Qui ædificat in cœlo ascensionem suam.»
Versus 5
5. SI FURES INTROISSENT AD TE: SI LATRONES PER NOCTEM, QUOMODO CONTICUISSES? — Pro conticuisses hebraice est נדמיתה nidmeta, a radice דמה dama, quod tria significat, scilicet assimilari, succidi, et conticescere. Unde, primo, Arias vertit: Quomodo assimilatus esses, hoc est, cui similis relictus esses? utique viro dispoliato et depauperato. Secundo, Pagninus et Tigurina vertunt: Quomodo esses excisus? Septuaginta, ubi projectus esses? q. d. Quomodo tuis rebus et opibus privatus esses? Aliter a Castro; contrarie enim exponit hoc modo: Anne omnino excisus esses? minime: nam fures hi tantum sufficientia sibi furati essent, cætera tibi reliquissent.
Tertio, Noster vertit: «Quomodo conticuisses?» et Chaldæus: Quomodo soporatus esses? id est instar soporati, vel soporem fingentis præ metu conticuisses? Sensus est, si fures, vel latrones nocturni magna manu invasissent tuas ædes, omnino conticuisses. Ita enim solent timidi, vel viribus impares tacere præ metu, ne, si clament, a furibus et latronibus occidantur, q. d. Quanto magis conticesces et obmutesces ex pavore, cum te Chaldæi numerosissimi, validissimi et infensissimi invadent et spoliabunt, nec tantum opes, sed et vitam auferent. Ita S. Hieronymus.
Physice hic nota: Metus, quia spiritus et sanguinem revocat ad cor in pavore confirmandum, hinc et pallorem extimis partibus, linguæque silentium inducit. Ita Aristoteles in Physiognomic., docet vocem fortem signum esse fortis, remissam autem et imbecillem timidi. Idem, lib. IV Ethic. cap. III: «Magnanimi, ait, motus tardus esse debet, et vox gravis, et locutio tarda: contraria sunt in pusillanimi et timido.» Metus enim acuit, stringit ligatque os, linguam, mentem, memoriam, animam totumque hominem. «Metus, inquit Solinus Polyhist. cap. VII, memoriam perimit.» Id videmus in scrupulosis, qui umbras peccatorum timent, atque ex hoc timore, fluctuante imaginatione et memoria, sæpe non meminerunt eorum quæ egerunt, vel confessi sunt, imo obliviscuntur se esse confessos, nec recordantur circumstantiarum, quæ eos in opere perpetrato vel in totum, vel ex parte majori a peccato excusabant: quia peccatum et peccati metum duntaxat præ oculis habent, qui metus apprehensionem ita validam vivamque efficit, ut videantur se peccatum videre ubi non est, seque illud perpetrasse quod nunquam cogitarunt. Ut ergo scrupulos superent, opus securim ponant ad radicem, ac metum per contrariam audaciam ex consilio viri prudentis succidant.
Secundo, in furibus notat clanculariam et timidam rapinam, q. d. Fures clanculum inscios et imparatos invadunt et diripiunt: at Chaldæi non ita palam et aperto marte te invadent, o Edom: præscies eorum adventum, parabis te, adventantes et insilientes videbis et senties, nec poteris illis resistere, imo nec fuga elabi vel evadere. Ita Vatablus.
NONNE FURATI ESSENT SUFFICIENTIA SIBI? — Est nova antithesis, q. d. Fures non omnia rapiunt, sed ea duntaxat quæ sibi sufficient, cætera suis heris et locis relinquunt: at Chaldæi omnia tua abripient. Id declarat alia similitudine, vel potius antithesi vindemiatorum, dicens:
SI VINDEMIATORES INTROISSENT AD TE, NUMQUID SALTEM RACEMUM RELIQUISSENT TIBI? — Utique sub foliis latentes hinc inde racemos plures de more reliquissent: at Chaldæi scrutabuntur et diripient omnes et omnia, nihil relinquent. Est hyperbole: nihil, id est paucissima, vix quidquam. Erunt ergo exactissimi racematores, æque ac vindemiatores tui, o Edom. Unde sequitur:
Versus 6
6. QUOMODO SCRUTATI SUNT ESAU, INVESTIGAVERUNT ABSCONDITA EJUS? — q. d. Quam operose et exacte Chaldæi scrutabuntur omnia arcana et thesauros Idumæorum, eaque diripient! Pagninus et Tigurina vertunt: Quomodo pervestigata sunt ea quæ sunt Esau, et thesauri ejus perquisiti? q. d. Hoc factum est non tam humana solertia et voluntate, quam divina, ut scilicet omnia quæ erant Idumæorum, etiam thesauri quos absconderant, exactissimo scrutinio a Chaldæis perquisita et inventa sint. Ostendit Chaldæos non fortuito, non sua sponte et motu proprio, sed Dei voluntate venturos et de Idumæis vindictam sumpturos, ideoque exactam et acrem fore hanc vindictam, utpote divinam potius quam humanam.
Versus 7
7. USQUE AD TERMINUM EMISERUNT TE: OMNES VIRI FŒDERIS TUI, — q. d. Non tantum Chaldæi hostes tui te vastabunt, sed et gentes vicinæ tibi amicæ et confœderatæ, v. g. Ammonitæ, Moabitæ, etc., se jungent cum Chaldæis hostibus tuis, tibique illudent, ac te e terra tua ejicient usque ad fines ejusdem, imo usque in terram Chaldæorum. Ita Chaldæus, S. Hieronymus, Remigius, Albertus, Hugo, Vatablus, Clarius et alii passim, q. d. O Idumæi, prodemini ab amicis vestris.
Aliter a Castro: censet enim hæc ad tempora Josaphat regis Juda, sub quo vixisse putat Abdiam, pertinere, quando nimirum Ammonitæ et Moabitæ confœderati Idumæis invaserunt Josaphat et Judam, sed Deo pro Josaphat et Juda pugnante, ac vertente insidias eorum in ipsosmet, Ammonitæ et Moabitæ insurgentes in Idumæos eos conciderunt, ac deinde versi in seipsos mutuis concidere vulneribus, uti narratur II Paral. XX, q. d. Si, o Idumæi, vestra prudentia non potuistis avertere insidias Ammon et Moab amicorum vestrorum, quomodo avertetis extremam hostium stragem? Verum in Proœmio docui Abdiam diu post Josaphat vixisse et prophetasse: non ergo agit de clade illius temporis; eo tamen alludit, illamque Idumæis refricat, q. d. Mementote, o Idumæi, quid vobis fecerint Ammon et Moab amici vestri, cum quibus pacem et fœdus sanciebatis tempore Josaphat: idem enim vobis facient tempore Chaldæorum, cum iisque vos vastabunt et illudent.
ILLUSERUNT TIBI. — Septuaginta: Restiterunt tibi; Pagninus, Tigurina et Vatablus: Seducent te, et prævalebunt contra te viri pacis tuæ, id est qui tecum pacem inierant.
QUI COMEDUNT TECUM, PONENT INSIDIAS SUBTER TE. — Sic et Septuaginta; sed Pagninus vertit: Panem tuum comedentes ponent languorem subter te; Tigurina: Panis tuus sub te vulnus ponet, hoc est, ut Vatablus: Viri panis tui inflixerunt vulnus clam te, id est tibi imprudenti, nihil tale cogitanti, eo quod existimares illos esse fideles, q. d. Qui tecum panem edebant domestici et familiares, sive stipendiarii tui, fraudulenter et proditorie inflixerunt tibi vulnus.
Non est prudentia in eo, — scilicet populo Idumææ. Est enallage personæ hebraica: transit enim a secunda ad tertiam. Dicit enim in eo, pro in te, q. d. Nescis, o Edom, cavere tua pericula, nescis tibi consulere: quocirca venies in potestatem hostium proditione amicorum, tuaque improvidentia, æque ac pravis consiliis. Ita Vatablus. Sic Deus infatuavit consilium Achitophel, II Reg. XVII.
Est enim consilium et prudentia, ejusque intellectus et acceptatio, ingens donum Dei.
Versus 8
8. NUMQUID NON IN DIE ILLA, DICIT DOMINUS, PERDAM SAPIENTES DE IDUMÆA? — q. d. Adimam illis consilium et mentem, privabo eos ratione et prudentia, ut nec imminentes hostes præsentiant aut præcaveant, nec præsentes avertere aut effugere possint, sed in eorum manus incidant. Apud Idumæos enim olim viguit sapientia, ut patet ex Eliphaz Themanite, et aliis amicis Job, qui fuerunt Idumæi: Theman enim fuit primaria urbs Idumææ, ita dicta a Theman filio Eliphaz, filii Esau, Genes. XXXVI, 11.
Versus 9
9. ET TIMEBUNT FORTES TUI A MERIDIE (Chaldæus, habitantes ad meridiem, ideoque remotiores a Chaldæis, qui venient ex adversa plaga, scilicet ex Aquilone, q. d. Timebunt fortes tui, etiam ii qui remotissimi sunt ab hoste), UT INTEREAT VIR (id est multitudo virorum fortium) DE MONTE ESAU, — id est de Idumæa quæ in montibus sita est, quam primus parens tuus Esau incoluit.
Ex Hebræo verti potest ad litteram cum Septuaginta: Pavebunt bellatores tui de Theman; et cum Pagnino et Tigurina: Formidabunt fortes tui, o Theman; urbs Idumææ, eo quod occisione exscindetur quisque e monte Esau. Verum, quia Theman Hebræis et proprium est nomen, significans urbem, et appellativum significans austrum et meridiem, hinc Noster et Chaldæus vertunt: «Timebunt fortes tui a meridie.» Quod tamen eodem redit:
nam urbs Theman sita erat ad meridiem. Nota hic modum quo Deus evertit reges, regna, respublicas et urbes, cum eas punire vult: nimirum aufert a regibus et magistratibus prudentiam; a civibus et militibus animos, audaciam et robur ad resistendum; utroque enim pollebant Idumæi, æque ac pater Esau: utrumque eis abstulit Deus, veniente hoste Chaldæo. Hoc est quod Isaias comminatur Hierosolymæ cap. III, 1: «Dominus exercituum auferet a Jerusalem, et a Juda validum et fortem, etc., consiliarium et sapientem.»
Versus 10
10. PROPTER INTERFECTIONEM, ET PROPTER INIQUITATEM IN FRATREM TUUM JACOB. — Tigurina: Propter vim et injuriam (hac enim significat hebræum חמס chamas) qua affecisti fratrem tuum Jacob (Jacobæos, puta Judæos) obteget te pudor. Vim et interfectionem intelligit, speciatim eam qua Idumæi junxerunt se Chaldæis, cum eisque expugnaverunt et vastaverunt Jerusalem, ut dixi in Proœmio.
OPERIET TE CONFUSIO, — cum te videbis ab iisdem Chaldæis, quos adjuveras, pari modo vastari, nudari, spoliari, occidi. Vox operiet, significat Idumæos plane et circumquaque confusione quasi veste cingendos et operiendos, juxta illud Psalm. CVIII, 29: «Induantur qui detrahunt mihi pudore: et operiantur sicut diploide confusione sua.» Est metalepsis: ponitur enim confusio pro excidio: ex excidio enim secuta est spoliatio, ex spoliatione nuditas, ex nuditate opprobrium et irrisio hostium, ex opprobrio confusio. Hoc est quod Idumæis intentat Jeremias cap. XXV, 9: «Ponam eos in stuporem, et in sibilum, et in solitudines sempiternas.»
ET PERIBIS IN ÆTERNUM. — Hoc est quod iisdem ait Ezechiel cap. XXXV, 9: «In solitudines sempiternas tradam te, et civitates tuæ non habitabuntur.» Est hyperbole: æternum enim vocat longum et immemorabile tempus. Nam Idumæos vastatos a Chaldæis non plane, nec in omne ævum periisse patet vers. 18, ubi Judæi dicuntur combusturi Idumæos; et ex II Machab. X, 16, ubi Judas Machabæus dicitur subegisse Idumæos; ac postea Tito obsidente Jerusalem, Idumæi tulerunt opem Judæis, teste Josepho, lib. VII Belli, cap. XV. Denique Daniel. cap. XI, 41, dicitur quod Edom evadet manus Antichristi: durabit ergo usque ad Antichristum et finem mundi.
Versus 11
11. IN DIE CUM STARES ADVERSUS EUM (cum, o Edom, stares armatus contra Israelem et Jerusalem) QUANDO CAPIEBANT ALIENI (Chaldæi) EXERCITUM EJUS, ET EXTRANEI INGREDIEBANTUR PORTAS EJUS (capta Hierosolyma), ET SUPER JERUSALEM (id est super spoliis et civibus quos ceperant in Jerusalem) MITTEBANT SORTEM: TU QUOQUE ERAS QUASI UNUS EX EIS, — q. d. Tu pari modo quo Chaldæi invadebas, spoliabas, capiebas, vastabas Judæos et cives Hierosolymæ. Nota: Hæc præterita accipienda sunt prophetice pro futuris; stares pro stabis; capiebant pro capient; ingrediebantur pro ingredientur; mittebant pro mittent; eras pro eris. Abdias enim præcessit excidium Jerusalem, illudque hic prædicit, quodque in eo Idumæi adjuturi sint Chaldæos.
Versus 12
12. ET NON DESPICIES IN DIE FRATRIS TUI. — Septuaginta omnia hæc futura usque ad vers. 15, vertunt per imperativum: Et non despicias diem fratris tui in die alienorum, et non læteris super filios Juda in die perditionis eorum, et non magna loquaris in die angustiæ eorum, etc., neque stabis in egressibus eorum, ut perdas qui salvantur ex eis, neque concludes fugientes ex eis in die tribulationis. Quæ verba clara sunt: jubent enim Idumæis, ut more suo Judæis amplius non adversentur, nec insidientur, nec de eorum clade gaudeant, nec iis insultent. Sic et S. Cyrillus et Tigurina. Hoc est quod monet Sapiens Proverb. cap. XXIV, 18: «Cum ceciderit inimicus tuus, ne gaudeas, et in ruina ejus ne exsultet cor tuum, ne forte videat Dominus et displiceat ei, et auferat ab illo iram suam.»
Secundo, alii hæc futura vertunt per præteritum, non despicies, id est despicere non debueras; non lætaberis, id est lætari non debueras; non magnificabis, id est magnificare os tuum non debueras, etc., contra fratres tuos Judæos. Hic sensus valde congruit Hebræis et hebraismo; Hebræi enim futurum sæpe per debitum exponunt, ut Genes. XX, 9, dicit Abimelech Abrahæ in Hebræo: «Quæ non fient,» id est, quæ fieri non debent, «fecisti nobis.» Rursum hic sensus apte congruit præcedentibus; præcedit enim: «Tu quoque eras quasi unus ex eis,» cui recte subnectit: «Et non despicies,» id est, cum tamen fratrem tuum despicere non debuisses, etc. Ita Pagninus, Arias, Vatablus et Prado in Ezech. XXV, 13.
Idipsum voluit Chaldæus, qui licet verbo tenus contrarie vertat, nimirum affirmative, cum Hebræa et Noster legant negative, tamen reipsa eumdem sensum reddit. Sic enim habet: «Et quia vidisti diem fratris tui, diem confractionis ejus, et quia lætatus es super filios Juda in die interitus eorum,» etc., q. d. Videre cum voluptate diem excidii Hierosolymæ, in eaque lætari non debueras, et tamen vidisti, et lætatus es: idcirco pariter et tu punieris et exscinderis.
Tertio, propriissime et planissime haec omnia futura quasi minas et oracula, uti sonant, accipias: toto enim hoc cap. Abdias minatur excidium Idumaeis. Quocirca haec verba: «Et non despicies,» etc., non connectuntur proxime praecedentibus, sed paulo remotioribus, nimirum iis: «Peribis in aeternum,» q. d. Exscinderis et peribis, o Idumaee, tuncque amplius non despicies, ut soles, Judaeos, nec in eorum clade laetaberis, sed tui ipsius clade occupatus et obrutus ejulabis, et lugebis inconsolabiliter. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rupertus, Hugo, Lyranus et a Castro. Hunc sensum exigit versio Latina, quae omnia haec per futurum vertit, non per praeteritum et sequentia. Sequitur enim: «Quoniam juxta est dies Domini: sicut fecisti fiet tibi,» q. d. Vastaberis, nec amplius Judaeorum, sed tuis ipsius malis occupaberis et ingemisces; quia instat tibi dies Domini, puta dies ultionis et excidii per Chaldaeos. Nota: Cum ait, «non despicies,» despicere hic non significat contemnere, sed deorsum aspicere. Hebraeum enim est אל al there, id est non inspicies, non aspicies cum voluptate et gaudio, q. d. Cum eris excisa et prostrata, o Idumaea, non amplius e rupe tua cum voluptate despicies humi jacentem Jerusalem, uti antea eamdem despiciebas. Sic consistens in vertice montis despicit in valles, ait Ovidius XI Metamorph. Et Cicero, De Arusp. resp.: «Tollam altius tectum, non ut ego te despiciam, sed ne tu aspicias urbem eam quam delere voluisti.» Et Plautus in Cistel.: «Ad terram aspice et despice, oculis investiga.» Et in Milit.: «Me despexisse ad te per impluvium tuum fateor.» Sic Deus ex alto despicit agones et aerumnas nostras, dum nostri miseretur et succurrit.
In die peregrinationis ejus, — quo scilicet Judas excisus et exsul peregrinari coepit apud exteros et alienos. Unde Septuaginta vertunt: In die alienorum; Tigurina: In die quo aliena ei acciderunt; Pagninus: In die qua alienatus est. Hebraeum enim נכרו nochro proprie idem est quod in die alienationis, id est exsilii et peregrinationis, ejus.
Non magnificabis os tuum, — q. d. Excisa non amplius magna, id est superba, arrogantia et acerba loqueris Judaeis, non amplius arroganter eis insultabis, dicendo: «Exinanite, exinanite (Jerusalem) usque ad fundamentum in ea,» Psalm. cxxxvi. Sic magnificare sumitur pro insultare, Psalm. xi, 4 et 5, et Psalm. liv, 13; solent enim insultantes magnificare, id est dilatare os, diducere labra, quin et linguam exerere.
Versus 13
13. Neque ingredieris portam, — ut cum Chaldaeis spolies et occidas cives Jerusalem. NEQUE DESPICIES ET TU IN MALIS EJUS, — id est, non aspicies cum voluptate malum et calamitatem Judaeae: ita Vatablus et Pagninus. Est hebraismus, puta beth contactus. Hebraei enim dicunt aspicere in malis pro aspicere mala. ET NON EMITTERIS, — scilicet a Chaldaeis, ut partem exercitus Judaeorum, vel venientem Hierosolymae in subsidium, vel ex ea jam capta fugientem persequaris et comprehendas. Ita Septuaginta. Aliter vertit Chaldaeus, scilicet: Non emittes, vel non extendes, manum tuam ad ejus opes in die excidii ejus, ut eas rapias. Sic et Pagninus et Vatablus.
Versus 14
14. Neque stabis in exitibus, — scilicet in diverticulis viarum, id est, ut Chaldaeus, Vatablus et Pagninus, in bivio, q. d. Deinceps non stabis in angulis et diverticulis, ut interficias Judaeos stragem hostium fugientes; non operieris eos amplius in biviis, ut interimas residuos qui ex ipsis manus Chaldaeorum evaserint, uti faciunt latrones. ET NON CONCLUDES RELIQUOS, — residuos afflictos et anxios non capies, non arctabis amplius, uti olim fecisti. Pagninus et Vatablus: Non trades hosti superstites ejus in die afflictionis.
Versus 15
15. QUONIAM JUXTA EST DIES DOMINI SUPER OMNES GENTES. — S. Dorotheus in Vita Abdiae, citans haec ejus verba, sic exponit: «Dictum hoc est, inquit, superficie tenus (ad litteram) contra Scythas, id est contra Gog et Magog; certius autem et magis proprie Domino Christo convenit, nam paulo post subjungit: Erit autem salus in monte Sion.» Verum nulla hic Scytharum, Gog vel Magog est mentio; nec hi everterunt Idumaeam; imo Idumaea eorum manus evadet tempore Antichristi, ut ait Daniel cap. xi, 41. Ad litteram ergo diem Domini vocat, diem vindictae et excidii Idumaeis, aliisque gentibus, Judaeorum hostibus, a Deo per Chaldaeos infligendi, ut patet Jerem. cap. xxv, 15, et cap. xxvii, 6. Ita S. Hieronymus, S. Cyrillus, Theodoretus, Hugo, Lyranus et alii passim. Allegorice, dies Domini est dies judicii, quo Christus Idumaeos, id est impios, mundanos et carnales damnabit et detrudet in tartara.
SICUT FECISTI, FIET TIBI (sicut afflixisti Judaeos, ita affligeris et vastaberis tu a Chaldaeis): RETRIBUTIONEM TUAM (quod Judaeis fratribus tuis retribuisti, scilicet, pro amore odium, caedes et spoliationem, retribuam tibi, et) convertam in caput tuum. — Justum enim est, ait Rhadamantus apud Aristotelem V Ethic., ut quod quis injuste aliis intulit, idem subeat et patiatur, juxta illud Psalm. cxxxvi, 8: «Beatus, qui retribuet tibi retributionem tuam, quam retribuisti nobis.» Nota hebraismum: convertere, vel retribuere retributionem, idem est quod retribuere talionem, reddere par pari.
braismum: convertere, vel retribuere retributionem, idem est quod retribuere talionem, reddere par pari. Addit «in caput,» quia sicut caput est causa culpae, ita et «noxa caput sequitur;» caput enim, utpote in quo vigent omnes sensus, mens et tota anima, maxime sentit totius corporis noxam et poenam. Rursum, quia maxima poena est quae capiti ipsi tam sensibili infligitur.
Insuper ait: «Sicut fecisti, fiet tibi,» pro: Sicut fecistis, sic fiet vobis, scilicet, o gentes universae, uti praecessit, tum quia tritum tunc erat proverbium: «Sicut fecisti fiet tibi,» quod tam singulis in singulari, quam multis et omnibus in plurali applicari et explicari potest; tum quia inter gentes hostiles quae afflixerunt Judaeos, prima et acerbissima fuit Idumaea. Ad illam ergo dirigit sermonem, sed sub ea quasi sub capite caeteras intelligit. Ita S. Hieronymus. Unde explicans subdit:
Versus 16
16. QUOMODO ENIM BIBISTIS (ita legendum cum Hebraeis et Romanis, licet Septuaginta et quidam Latini legant, bibisti) super montem sanctum meum, BIBENT OMNES GENTES JUGITER. — Bibere in Scriptura dupliciter, id est contrarie sumitur. Primo enim bibitur calix vini suavis, cum quis exsultat, convivatur, et dies festos agit. Secundo, bibitur calix vini amari, aut fellis et irae Dei, cum quis ob scelera a Deo aerumnis et suppliciis afficitur. Sic dicuntur peccatores bibere calicem furoris Dei. Jam primo, aliqui, tam bibistis, quam bibent, in malum accipiunt. Unde Tigurina sic vertit: Sicut vos qui estis in monte sancto meo bibistis, sic bibent omnes gentes, q. d. Sicut vos, o Judaei, bibistis calicem irae Dei, sic bibent omnes gentes, ut vastentur a Nabuchodonosore, sicut vos ab eodem vastati estis.
Quod Rupertus tropologice applicans probis et improbis, fidelibus et infidelibus, sic explicat, q. d. Sicut pii bibunt calicem tribulationis, sic multo magis bibent impii eumdem sibi propinatum a Deo, praesertim in die judicii. Simili modo explicat Theodoretus, sed de Idumaeis, non de Judaeis, q. d. Sicut vos, o Idumaei, bibistis calicem afflictionis propinatum a Deo per Chaldaeos, super, id est propter, montem sanctum meum, quia scilicet Sionem vastastis, et Judaeos afflixistis; sic pariter eumdem bibent caeterae gentes, quae pari modo quo vos, Judaeos afflixerunt.
Secundo, alii tam bibistis, quam bibent, in bonum, scilicet ut laetitiam significent, accipiunt, q. d. Sicut vos, o Idumaei, bibistis, id est bibendo, convivia et festa agitando, laetati estis super, id est propter expugnatum a Chaldaeis montem Sion: sic super vos bibent, id est bibendo exsultabunt omnes gentes quae erunt in Chaldaeorum exercitu, cum iisque vos spoliabunt, vestrasque opes devorabunt, et absorbebunt sanguinem vestrum, atque «ad extremum in cunctos veniente cruciatu ipsae quoque erunt quasi non sint,» ait S. Hieronymus, Chaldaeus, Cyrillus, Haymo, Albertus, Hugo; explicat enim illud quod dixit: «Sicut fecisti, fiet tibi;» idque jugiter, scilicet, donec penitus te absorbeant et consumant. Idumaei enim primo vastati sunt a Chaldaeis, deinde a Juda Machabaeo, II Machab. x, 16; iterum omnino domiti sunt ab Hyrcano Simonis (qui fuit Judae Machabaei frater) filio, teste Josepho lib. II Antiq. xvii, idque usque ad Judaeorum excidium per Titum, quando Idumaei junxerunt se Romanis, et more suo se ulti vastarunt Judaeos, teste Josippo Gorionide lib. IV Hist. cap. iv. Demum ab aliis et aliis principibus ita attriti sunt, ut jam ne Idumaeorum quidem nomen supersit.
Tertio, alii aptius bibistis in bonum, bibent vero in malum accipiunt, q. d. Sicut vos, o Idumaei, bibistis, id est bibendo et epulando exsultastis cum Chaldaeis aliisque gentibus super clade Sionis; sic pariter omnes gentes, inter quas vos eritis primi et praecipui, bibent et absorbebunt tum calicem irae Dei, eis propinatum a Deo, tum calicem sanguinis mutui. Invicem enim se trucidabunt, donec omnes pereant, ita ut non sint amplius. Nam Idumaeos succiderunt Chaldaei, Chaldaeos Persae, Persas Graeci, Graecos Romani. Et sic in omnibus verum erit vulgare proverbium: «Sicut fecisti, fiet tibi.» Ita quoque S. Hieronymus, Remigius, Haymo et alii. Favent sequentia: Gentibus enim exscindendis opponit Judaeos ab iis afflictos, iisque promittit restaurationem et salutem, dicens: «Et in Sion erit salvatio.» Nam bibent non in bonum, uti censet secunda expositio, sed in malum accipi, patet ex eo quod subdit: «Bibent et absorbebunt, et erunt quasi non sint,» q. d. Bibent calicem irae Dei, quo consumentur ita ut non sint. Unde Septuaginta Complutensia habent absorbebuntur, licet alii codices, ut S. Hieronymus, habeant absorbebunt; alii, ascendent; alii, descratent, et erunt sicut non existentes. Denique sic Abdiam explicat Jeremias cap. xxv, 15: «Sume, ait, calicem vini furoris hujus de manu mea: et propinabis de illo cunctis gentibus. Et bibent, et turbabuntur, et insanient a facie gladii.» Et cap. xlix, 12, agens de his ipsis Idumaeis, et calice ab eis bibendo: «Ecce, ait, quibus non erat judicium ut biberent calicem, bibentes bibent: et tu quasi innocens relinqueris? non eris innocens, sed bibens bibes.» Ludit in voce bibendi, ob causam moralem, quam mox afferam; sicut ludit Apostolus in voce peccatum, dicens: «De peccato damnavit peccatum,» Rom. viii, 3; et II Corinth. v, 21: «Eum qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit.» Rursum, per enallagen mutat personam secundam in tertiam, puta bibistis in bibent, ut significet Idumaeos praecipue bibisse, sed tamen cum eis bibituras omnes gentes, uti initio thematis proposuit vers. 15.
Moraliter, disce hic peccatorem qui bibit calicem voluptatis, bibiturum calicem afflictionis et ultionis Dei. Idem enim calix voluptatis et mellis, in faeces fellis et tribulationis desinit, juxta illud Psalm. lxxiv, 9: «Calix in manu Domini vini meri plenus misto. Et inclinavit ex hoc in hoc: verumtamen faex ejus non est exinanita: bibent omnes peccatores terrae.» Scribit Herodotus lib. iv, et Athenaeus, lib. xi, fluvium Hypanim e fontibus quinque dierum via exilem profluere ac dulcem; deinde post aliorum quatuor dierum iter, perquam amarum. Talis est voluptas, tale ejus γλυκόπικρον, id est dulce amarum. «Amores et deliciae celeriter deflorescunt, et in omnibus rebus, voluptatibus maximis fastidium finitimum est,» ait Cicero Pro Caelio. Et Boetius, lib. iii, metro 7: Habet omnis hoc voluptas, Stimulis agit fruentes, Apiumque par volantum, Ubi grata mella fudit, Fugit, et nimis tenaci Ferit icta corda morsu. Ita lege Dei aeterna sancitum est, ut illicita voluptas pariat taedia, angores, fastidia, et ultricis conscientiae furias, quasi praeclarum sui relinquat auctoramentum; insuper supplicia et flagella, quibus eam Deus castigat in hoc saeculo et in futuro, juxta illud Apocal. xviii, 7: «Quantum glorificavit se, et in deliciis fuit; tantum date illi tormentum et luctum.» Vide ibi dicta. Ita Venus venusta apparet oculis, sed venenat animum; virtus vero quo minus carneos captat oculos, hoc magis amoris est illex, sed sapiens, sincera et sancta.
ERUNT QUASI NON SINT, — quasi non fuerint. Unde Pagninus et Tigurina clarius vertunt: Erunt quasi non fuissent, ac si nunquam in rerum natura exstitissent.
Versus 17
17. ET IN MONTE SION ERIT SALVATIO. — Est hic usque ad finem capitis duplex expositio extrema, una alteri ex diametro opposita. Prior haec omnia ad litteram accipit de felicitate temporali Judaeorum e Babylone redeuntium, eaque partim sub Zorobabel et Esdra, partim sub Machabaeis per quingentos annos, qui ab hoc reditu usque ad Christum interfluxerunt, impletaque esse censet. Ita S. Cyrillus, Remigius, Hugo et alii. Accedunt Chaldaeus, R. Salomon et R. David, qui haec ad litteram corporaliter implenda esse censent a suo Messia venturo in fine mundi.
Posterior ex adverso, haec temporaliter in Judaeis adimpleta esse negat; quare haec omnia accipit symbolice et parabolice de redemptione et felicitate spirituali quam attulit Christus. Ita S. Augustinus, lib. xviii De Civit. xxxi, Rupertus, Lyranus, Clarius, Arias et Vatablus. Verum media sententia, quae utramque extremam jam dictam conciliat, unit et includit, vera est, nimirum haec ad litteram accipienda esse de sospitate et prosperitate quae Judaeis a Deo obtigit post reditum e Babylone. Idipsum enim sequentia fuse et plane exigunt; tunc enim inchoata est haec Judaeorum de Moabitis, Ammonitis et Idumaeis victoria.
Mystice vero et plene per hanc prosperitatem temporalem, adumbrari et significari Christi et Evangelii victoriam, qua Ammonitas, Moabitas, Idumaeos omnesque gentes sibi ac Deo subjecit; tunc enim plena fuit haec victoria, planeque adimpleta quae hic praedicuntur. Solent enim Prophetae a typo ad antitypum avolare, puta a Zorobabel ad Christum, in eumque desinere; ac in eo, felici vaticinio et quasi Evangelio prophetias suas terminare. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rupertus, Haymo, Lyranus, Burgensis, Hugo et alii passim. Vide Canon. v et vi, quos praefixi Isaiae.
Anagogice, significatur hic salus, felicitas, gloria et triumphus danda electis in Sione coelesti. Ait ergo Abdias: «Et in monte Sion,» Septuaginta: In monte autem Sion erit salvatio; Tigurina et Vatablus: At in monte Sion erit evasio, id est reliquiae evadent et servabuntur, q. d. Cum Idumaei aliaeque gentes bibent calicem irae Dei, et a Chaldaeis plane vastabuntur, tunc ex adverso populus Dei, puta Judaei et Sionidae, qui eumdem calicem gustarunt, sed non exhauserunt usque ad faeces, salvabuntur. Nam e Babylone post 70 annorum captivitatis reduces patriae, pristinae libertati et felicitati a Deo restituentur.
Mystice vero et plene, iidem a Christo in Sion praedicante e captivitate majori, puta peccati, diaboli et inferni, liberabuntur, omnique gratia et gloria donabuntur. Ita auctores jam citati. Christus enim in Sion Ecclesiam novam instituit, ad eamque vocavit omnes gentes, mittens ad eas Apostolos, qui eas fidei, gratiae et salutis a se partae participes effecerunt.
ET ERIT SANCTUS, — scilicet mons Sion, ob templum in eo reaedificandum; vel «sanctus,» scilicet Deus, erit habitans in monte et templo Sion. Hebraice est, et in monte Sion erit evasio, id est salus et sanctitas. Jam sanctitas vel proprie accipi potest, vel figurate pro templo: templum enim Hebraei vocant קדש kodesh, id est sanctitas, quia sanctissimum est, utpote in quo Dei sanctitas habitat, et colitur per sancta sacrificia, sacramenta, vota, preces, etc. Unde Septuaginta vertunt, et erit sanctum. Hinc prior pars templi vocabatur Sanctum, posterior Sanctum sanctorum. Sensus ergo est, q. d. Mons Sion erit, primo, sanctus ob sanctum templum cultumque Dei in eo restaurandum a Zorobabel et Esdra; secundo, sanctior erit, cum Christus in eo praedicabit; tertio, sanctissimus erit, cum Christus in eo effundet Spiritum Sanctum in Apostolos, qui hanc sanctitatem transfundent in totum orbem, ut ait Theodoretus.
ET POSSIDEBIT DOMUS JACOB EOS QUI SE POSSEDERANT. — «Domus Jacob» sunt familia, stirps et posteri Jacob, puta duae tribus Babylone redeuntes. Rursum hebraeum מורשיהם moreshehem, primo, significat haereditates suas, q. d. Judaei redibunt ad suas possessiones quas ante captivitatem habuerant in Judaea. Ita Pagninus et Vatablus. Secundo, significat possessores suos, id est eos qui se possederant. Ita Noster, Septuaginta et Chaldaeus, q. d. Judaei possessiones suas, quas Idumaei aliaeque gentes invaserant et occupaverant, dum ipsi abducerentur in Babylonem, recipient, exclusis Idumaeis aliisque invasoribus et injustis possessoribus. Ita narrat Josephus, lib. xi Antiq. iv, Darium Hystaspis, qui Cambysi filio Cyri in regno Persarum successit, dedisse Judaeis facultatem reaedificandi templi, ac mandasse Idumaeis, Samaritis et Syris, ut agros Judaeorum quos occupaverant, ipsis quasi avitis possessoribus restituerent. Nec tantum Judaei sua receperunt, sed et aliena, puta ditiones Idumaeorum et vicinarum gentium, hostium suorum, invaserunt et occuparunt. Qui enim invadit aliena, meretur perdere sua. Id factum a Juda Machabaeo, II Machab. x, 16, et ab ejus nepote Hyrcano, qui Idumaeos omnino perdomuit et subjugavit. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius et alii. Mystice, plenius et perfectius id factum a Christo et Apostolis, qui e Sione egressi Idumaeos omnesque gentes verae Sioni, id est Ecclesiae et Christo, subjecerunt. Ita Lyranus, Arias, Vatablus.
Versus 18
18. ET ERIT DOMUS JACOB IGNIS, ET DOMUS JOSEPH FLAMMA, ET DOMUS ESAU STIPULA. — «Domus Jacob» sunt duae tribus, ut dixi: «Domus Joseph» sunt decem tribus Israel; harum enim caput fuit Ephraim prognatus ex Joseph, q. d. Duae tribus, puta Juda et Benjamin, cum illis qui e decem tribubus vel ante captivitatem, vel post eam se Judae junxerunt, et in eamdem rempublicam ac Ecclesiam cum eo in Jerusalem et Judaea conspirarunt, invadent Idumaeam eamque succendent, aut sibi subdent, sicut ignis sibi subdit stipulam. Factum id litteraliter a Juda Machabaeo, et Hyrcano, qui Idumaeos ad circumcisionem compulit fecitque Judaeos, teste Josepho lib. xiii Antiquit. cap. xvii. Unde, obsessa Jerusalem a Tito, viginti millia Idumaeorum in Judaeorum auxilium venerunt, ait Josephus lib. iv Belli, cap. vi. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius et alii. Mystice, id factum ab Apostolis, qui igne charitatis Christi combusserunt infidelitatem, vitia et idola Idumaeorum, ut peccatis mortui, justitiae et Deo viverent. Ita Lyranus, Arias, Vatablus et alii.
ET SUCCENDENTUR («domus Esau,» id est Idumaei) in eis (puta per flammam Joseph et ignem Jacob); et devorabunt (Jacobitae et Josephitae) eos, scilicet Esauitas et Idumaeos. ET NON ERUNT RELIQUIAE (id est residuus, ut vertunt Aquila et Theodotion; vel, effugiens, ut Symmachus) DOMUS ESAU. — Septuaginta vertunt: Non erit πυροφόρος domui Esau: πυροφόρος, id est frumentarius, qui frumenta suggerat, qui habeat curam annonae advehendae et admetiendae; unde Lucilius, qui Magni Pompeii magnus fuit avunculus, lib. ix Satyr.: Frumentarius est, modium hic secum atque rutellum Una adfert. Rutellum vel rutrum dicitur a radendo, ait Nonius, quod frumentum modium superans abradat. Alii, ait S. Hieronymus, legunt πυρφόρος, id est ignifer, qui gestare possit igniculum, idque longe verius est. Alludit enim ad id quod praecessit: «Erit domus Jacob ignis,» q. d. Domus Esau non feret, non sustinebit ignem domus Jacob, sed ei succumbet et comburetur.
Quaeres, primo, quis sit hic πυροφόρος, vel πυρφόρος (haec enim duo idem sunt), id est ignifer? Primo, aliqui πυροφόρον accipiunt pro milite valido, qui ignes spirat, et ignes tectis hostium injicit. Ignis nomine, ait Theodoretus, vis ac robur intelligitur, q. d. Nulla vis Idumaeis relinquetur.
Secundo, a Castro sic exponit: Non erit ignifer, id est superstes Idumaeae, qui posteris vitae generisque lampada tradat. In Scriptura enim generis propagatio vocatur lucerna: quia sicut lucerna ignem et lumen, sic generatio familiam conservat. Unde istud: «Ut remaneat lucerna (id est posteritas) David,» III Reg. xi, 36, ubi est elegans allusio ad priscum ritum λαμπαδουχείν, quo solebant in Promethei (hunc enim dictitant ignem e coelis suffuratum, eumdem in terras detulisse) ludis cursores defatigati, lampadem recentibus sibi vicissim succedentibus in manus dare, quasi symbolum humanae propagationis, juxta illud Lucretii: Et quasi cursores vitai lampada tradunt. Quod imitatus Plato, lib. vi De Legibus, scribit cives oportere liberis generandis atque educandis operam dare, ut vitam quam ipsi a majoribus acceperunt, vicissim quasi taedam ardentem posteris tradant. Quare Graeci forte a Prometheo hoc proverbium sumpserunt: «Non est pyrophorus,» id est nullus est superstes, ne Prometheus quidem ignifer. Pyrophorus enim est Prometheus, qui solus diluvium Deucalionis evasit, ideoque igne coelesti genus humanum quasi alter Noe restaurasse fertur, vel potius fingitur. Si enim hic pyrophorus periisset, periisset plane genus humanum.
Tertio et genuine, Luisius Legionensis, et ex eo Delrio, adagio 984, per pyrophorum accipiunt priscum antesignanum et legatum castrorum, quem ita depingit Alexander ab Alexandro lib. v Genial. cap. iii: «Praevaluit Graecorum mos, ut quoties procinctae acies congredi parant, ante prima signa staret vates, laureos ferens ramos et corollas; cui Pyrophoro dixere nomen, quoniam lampadam praeferret, quem violare summum habebatur nefas, quod legati munere fungeretur.» Accepit hoc Alexander a Suida voce πυρφόρος, qui et addit, vates hosce πυρφόρους fuisse sacerdotes, ideoque inviolabiles, indeque manasse proverbium: «Ne πυρφόρος, id est ignifer, quidem superfuit,» quo utebantur Graeci aeque ac Latini, dum crudelem aliquam stragem, in qua omnes ad unum caesi essent, significare vellent. Ita et Pollux et Hesychius: «Pyrphorus, inquit, qui fert ignem, et solus servabatur in bello.» Quin et Philo Judaeus, lib. i De Vita Mosis, tantam Aegyptiorum in mari Rubro fuisse stragem ait, «ut nec reliquus esset cladi vel ignifer, qui eam nuntiaret.» Huc accedit S. Hieronymus, qui πυρφόρος interpretatur frumentarius. «Eos enim, inquit, quos nunc agentes in rebus vel veredarios appellant, veteres frumentarios nominabant,» q. d. Ne πυροφόρος, id est frumentarius, puta veredarius, hoc est nuntius, tantae Idumaeorum cladi supererit. Nam is vel ab hoste dedita opera relinqui solet ad eam nuntiandam. Quocumque alludatur, certum est per πυροφόρον significari residuum et superstitem, ut notat Theodoretus, quia id significat hebraeum שריד sarid, itaque vertunt Aquila, Symmachus, Theodotion, omnesque Interpretes.
Quaeres secundo, an, quando et quomodo reliquiae omnes Idumaeorum perierint? Respondent aliqui sensim omnes periisse, licet quando perierint non constet. Periisse enim liquet ex eo quod jam ne Idumaeorum quidem nomen supersit: gens ergo periit, licet ex ea pauci aliqui, iique pauperes et imbecilles, remanserint. Verum obstat quod Abdias significet a Judaeis perdendos esse Idumaeos, ita ut ne unus quidem eorum supersit. Hoc autem falsum esse videtur: nam cum Judaei excisi sunt a Tito, supererant Idumaei, imo venerunt in auxilium Judaeorum, uti paulo ante dixi. Postquam autem Judaei excisi sunt a Tito, non potuerunt delere Idumaeos. Respondeo ergo reliquias Idumaeorum periisse, quia Idumaei subacti ab Hyrcano ad unum omnes circumcisi sunt; itaque desierint esse Idumaei, et coeperunt esse Judaei. Hoc est quod paulo ante dixit: «Possidebit domus Jacob eos qui se possederant;» et vers. 21: «Et ascendent salvatores in montem Sion judicare domum Esau: et erit Domino regnum.» Ubi plane significat non perituros posteros Esau, sed judicandos, id est regendos, a Sionidis et Judaeis, ita ut fiant Judaei et regnum Dei. Mystice vero, Idumaei conversi ab Apostolis et viris Apostolicis desierunt esse Idumaei, et coeperunt esse christiani. Denique si qui noluerint, vel adhuc nolint converti, hi aut perierunt, aut peribunt in die judicii, cum Christus omnes infideles exterminabit et relegabit ad tartara.
Dices: Daniel, cap. xi, 41, asserit Idumaeos fore tempore Antichristi, et ab ejus tyrannide fore immunes. Respondeo: Idumaeos vocat incolas ejus montis et rupis, quem olim incoluerunt Idumaei, qui jam sunt alia gens, aliudque nomen obtinent. Hi enim ob rupes et montes inaccessi, evadent castra et furorem Antichristi.
Versus 19
19. ET HAEREDITABUNT HI (puta domus Jacob et Joseph, id est Judaei eos) QUI AD AUSTRUM SUNT (puta) MONTEM ESAU, etc. — Unde clare vertit Tigurina et Vatablus: Occupabunt domus Jacob et Joseph, austrum, nempe montem Esau. Nam Judaea ad austrum habet Idumaeam; ad occidentem, Philistaeam; ad aquilonem, Samariam et Galilaeam; ad orientem, Galaad, Moab et Ammon. Unde vers. 20, de Jerusalem dicitur: «Possidebit civitates Austri.» Verum melius cum Nostro, Pagnino et Septuaginta vertas: Auster, id est qui ad austrum sunt, possidebunt montem Esau; et campestria, id est qui in campestribus habitant, possidebunt Philistinos. Hunc esse sensum patet, si quis intueatur Hebraea. Sepheta enim est nomen proprium regionis campestris Judaeae, ut patet ex tabulis Adrichomii, quam recte Campaniam verteris. Unde et Tigurina posteriori parte huc inflectit; vertit enim, et declives campi (id est campestria) possidebunt Palaestinos.
Rursum hunc sensum exigit id quod sequitur: «Et Benjamin possidebit Galaad.» Ergo Auster, vel ad austrum, non sunt Idumaei, sed Judaei. Hi dicuntur esse ad austrum, non respectu Idumaeorum: horum enim respectu sunt ad aquilonem; sed respectu Benjamin et aliorum Judaeorum. Sensus ergo est, q. d. Judaei illi qui prae aliis magis ad austrum vergunt, ideoque eorum respectu Australes vocari possunt, hi possidebunt Idumaeam, utpote australem pariter, ideoque sibi vicinorem: Judaei vero qui Sepheta, id est campestrem regionem incolunt, puta eam quae est circa Eleutheropolim, vel eam quae est circa Lyddam et Emaus, id est circa Diospolim et Nicopolim, possidebunt urbes et agros Philistinorum: utpote sibi viciniores, puta Gazam, Ascalonem, Accaron, Geth et Azotum: insuper tribum Ephraim, et reliquam Samariam, quae illis ab Oriente vicina sunt. Tribus vero «Benjamin possidebit Galaad:» illi enim vicina est Galaaditis.
Ita S. Hieronymus, Ribera et alii. Sensus ergo est, q. d. Judaei redeuntes e Babylone possidebunt circumcirca ad quatuor mundi plagas regiones vicinas hostium suorum, easque inter se congrue pro situ et vicinitate loci distribuent: unde et Ezechiel eisdem illas distribuit, cap. xlvii. Id ex parte et inchoate impletum est per Machabaeos, Judam, Simonem, Jonathan, Hyrcanum, et Alexandrum Hircani filium. Hi enim subegerunt Idumaeos, item Philistinos, puta Azotum et Gazam, sive Gadaram, I Machab. v, 63 et 68, et II Machab. x, 16 et 32, et seq. Item sortem tribus Ephraim, adeoque totam Samariam, quam Hyrcanus Simonis filius omnino subegit, exciso templo in monte Garizim Hierosolymae aemulo, teste Josepho lib. xiii Antiquit. cap. xviii et xviii. Item Galaaditem, I Machab. v, 36; item omnes ditiones Chananaeorum usque ad Sareptam, quae est inter Tyrum et Sidonem, hoc est urbes omnes maritimas Palaestinorum usque ad Sidonem, nimirum Jamniam, Joppem, Dor, Caesaream, Ptolemaida, Tyrum ipsamque Sareptam, ut patet ex Josepho, xiii Antiq. xxiii, et ex Josippo, lib. iv, xii. Unde et postea Augustus Caesar, occupata Judaea, haec omnia Judaeae subjecta dedit Herodi Ascalonitae, eoque mortuo illa in quatuor tetrarchias divisit, tradiditque filiis ejus, quos tetrarchas constituit, Luc. iii, 1.
Verum quia Machabaei haec loca subjecerunt quidem, sed non occuparunt (nec enim in his locis habitarunt Judaei, sed Philistwei, Samaritae, Idumaei, etc.); quod tamen fore hic significat Abdias, dicens: «Et haereditabunt et possidebunt;» hinc secundo, plenius id impletum est mystice ab Apostolis, qui fundata Ecclesia in Judaea, inde exeuntes ad vicinos Samaritas, Idumaeos, Philistwos aliosque populos, omnes illi subjecerunt. Ita Lyranus, Arias, Vatablus, et a Castro in paraphrasi: Apostoli, inquit, virique apostolici distribuent sibi omnem circum regionem, quam Evangelico bello Christo subjiciant, et qui ad meridiem exierint, perlustrabunt Idumaeam; qui ad occidentem, terram omnem Philistaeorum; qui ad septentrionem, Galileam et Samariam; at qui ad ortum, possidebunt Christo Galaaditas et Arabes: nominatim vero «Benjamin,» id est S. Paulus ortus ex tribu Benjamin, «possidebit Galaad;» quia ipse convertit Arabiam, cujus pars est Galaad: nam, ut ipse ait Galat. i, 17: «Abii in Arabiam,» ut ibi ex vocatione et officio meo de more praedicarem, Arabesque facerem christianos.
Versus 20
20. TRANSMIGRATIO EXERCITUS HUJUS FILIORUM ISRAEL, (q. d. Exercitus, vel turma et multitudo haec Israelitarum transmigrans, hoc est, quae olim e Judaea captiva a Chaldaeis abducta transmigravit in Babylonem, tandem inde feliciter et gloriose rediens, possidebit) omnia loca CHANANEORUM (puta totam illam plagam maritimam quae excurrit) usque ad SAREPTAM — Sidoniorum. Quare plura possidebit post captivitatem quam ante eam possederat. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, Haymo et Hugo. Pro Sareptam hebraice est צרפת Tsarphath, per quod Hebraei, R. Salomon, R. David, Lyranus, Clarius, Pagninus, Arias, Vatablus et alii accipiunt Franciam: hanc enim esse Sareptam Galliarum, sicut illa Judaica, in qua vixit Elias, dicta fuit Sarepta Sidoniorum, quia erat prope Sidonem; forte ex eo quod hi Sareptani ex se coloniam duxerunt in Galliam, sicut Tyrii Carthaginem et Tartessum in Hispania; aut ex sylvis et officinis conflatoriis aeris, ferri, laterum, etc., quibus Gallia abundarit. Inde enim dictam volunt Sareptam Sidoniorum: radix enim צרף tsaraph significat accendere, conflare; aut aliunde. Nil enim certi hac de re afferri potest.
Sic per Chananaeos, R. David, Arias et alii accipiunt Alemannos: Chananaeos enim, postquam ex Chananaea per Josue et Israelitas ejecti, per varias gentes, puta Africam, Illyricum et Germaniam dispersi sunt, dictos esse Alemannos. Alemannus enim germanice idem est quod omnis vir, omnis gens, q. d. Praedicatores Evangelici Christo subjicient Africam, Illyricum, Germaniam omnesque Chananaeos, id est gentes idololatras et impias, usque ad Gallias, ad quas venit S. Magdalena, Martha, Lazarus, Maximinus, Martialis et alii, qui eas ad Christum converterunt. Perperam Judaei haec exspectant corporaliter a suo Messia, nimirum ut omnes hasce regiones eis subjiciat, quin et Galliam et Hispaniam, adeo ut Judaei toti pene orbi dominentur.
ET TRANSMIGRATIO JERUSALEM, QUAE IN BOSPHORO EST, POSSIDEBIT CIVITATES AUSTRI, — q. d. Hierosolymitani qui e Judaea transmigrarunt in Bosphorum, reversi in patriam, possidebunt urbes australes, puta civitates suas, nimirum Judaeae, quae respectu Babylonis et vicinarum regionum est australis. Nota: Pro Bosphoro hebraice est ספרד Sepharad, quod ut nomen proprium retinuerunt Aquila, Symmachus et Theodotion, et, ut videtur, Septuaginta; vertunt enim, Ephrata. Suspicor cum Ribera in Septuaginta legendum, Sepharata: sic enim habent Hebraea, et sic verterunt alii jam citati. Lyranus vult esse locum in Babylonia.
Noster autem Hebraeus, ait S. Hieronymus, dixit Bosphorum vocari Sepharad, forte a סוף soph, id est terminus, et רד rad, id est descensus, vel ארץ erets, id est terrae. Bosphorus enim est terminus Graeciae, Thraciae, aliarumque terrarum. Aut certe a soph, id est terminus, pered, id est divisionis, quia dividit duo maria et duas continentes oppositas, adeoque Asiam ab Europa discludit. Unde et S. Hieronymus addit Sepharad assyriace significare universaliter terminum.
Adde: Hebraeum בספרד bispharad, si consonantes spectes, idem pene est quod Bosphorus. Nam beth in bispharad potest accipi ut radicale, non ut servile significans in. Hinc et chaldaeum sephara idem est quod terminus, limes, portus, statio; arabice vero est transitus sive trajectus: saphar enim arabice idem est quod transiit, trajecit, navigavit. Unde et Melitenses (qui multas habent voces mutuatas a Syris et Arabibus) sepharad vocant trajectum sive tranationem boum; et sepharbeim vocant tranationem animalium: indeque nonnulli viri docti putant Sepharvaim fuisse urbem juxta Bosphorum, ita dictam a tranatione animalium per illas maris angustias, quam expugnavit Sennacherib, Isaiae xxxvi, 19. Porro Bosphorus est angustum mare, quod a bobus tranari potest, ait Plinius lib. vi, cap. 1. Ita dictus, quod sit τοῦ βοὸς πορεία, id est bovis iter et via. Bosphorus est duplex, unus in Propontide, qui Chalcedonem a Constantinopoli brevi freto dividit: hic Thracius cognominatur; alter in introitu Maeotidis paludis, qui a populis accolis Cimmerius dicitur, de quo Ovidius: Bosphorus et Tanais superant Scythiaeque paludes.
De Thracio hic agi videtur, eousque enim relegatos et dispersos fuisse Judaeorum captivos in captivitate Babylonica docet S. Hieronymus hic, et in Zachar. cap. x, Hebraei, Emmanuel, et Mariana, qui tamen censet Judaeos in Bosphorum relegatos ab Adriano imperatore, non a Chaldaeis. Alii tamen viri docti censent hic agi de Bosphoro Cimmerio; in eo enim dominabantur Assyrii, indeque colligebant milites. Pontici enim et Cimmerii, ex climate frigido et aspero, erant homines duri et asperi, ideoque in bellis saevi et acres. Unde Diodorus Siculus, lib. iii, cap. vii, ait Sardanapalum praevidentem excidium ex oraculo dicente, Ninivem tunc capiendam cum fluvius urbi hostis fieret (tunc enim Tigris imbribus excrescens muros Ninives dejecerat ad stadia viginti) tres filios amandasse cum magna auri copia in Paphlagoniam ad Cottum praesidem, ducum omnium sibi acceptissimum. Paphlagonia autem vergit ad Bosphorum et Pontum; quocirca Strabo hoc regnum vocat Bosphoranum. Eo ergo multos Judaeorum ab Assyriis et Babyloniis relegatos censent, qui in aspera regione ab asperis incolis dura patiebantur. Ibi enim est Cerberion mons et oppidum, Cocytus, Phlegeton et Tartarus; quocirca Homerus inferni sedem collocat apud Cimmerios, sive ob perpetuas tenebras, sive ob metallorum frequentes fodinas, sive ob valles opacissimas et hiberno soli inaccessas; adeo ut Gentiles censerent illic esse inferni ostium.
Sicque accipiunt illud Isaiae xxviii, 15: «Percussimus foedus cum morte, et cum inferno fecimus pactum,» puta cum Cimmeriis et regno Bosphorano, scilicet cum Assyriis regnantibus in Ponto et Bosphoro. A tam saeva ergo et horrida captivitate Judaeos liberandos praedicit Abdias; ac per hoc repraesentat nos a morte et inferno liberandos per Christum: ut, sicut Judaei ab aquilone rigidissimo translati sunt ad austrum calore suavissimum; ita a peccato, acedia et vitiis per Christum transferamur ad auram et flatum suavissimum Spiritus Sancti, quae nos amore Dei et virtutis faciat ardentes. Huc facit illud Tibulli, lib. iii, eleg. v: Elysios olim liceat cognoscere campos, Lethanamque ratem, Cimmeriosque lacus, infernos scilicet et caliginosos. Et istud Lucani: Sic stat iners Scythicas astringens Bosphorus undas.
Porro Plinius, lib. ii, cap. xv, asserit Bosphori Cimmerii latitudinem esse mille quingentorum passuum. Regni Bosphorani rex postmodum fuit Mithridates, eo spoliatus a Romanis. Sensus ergo est, Judaei qui in captivitate Babylonica in Bosphorum translati sunt, inde cum caeteris Judaeis e Babylone redeuntibus revertentur, et possidebunt civitates Austri, puta Judaeae patriae suae, quae australis est.
Porro Hebraei, Chaldaeus, Syrus, Arabicus uterque, Josippus filius Gorionis, lib. iii Histor. cap. xv, et lib. v, cap. xxv; R. Salomon, R. David, Lyranus, Clarius, Pagninus, Arias, Vatablus, Burgensis, a Castro, Emmanuel, Mariana et alii multi per Sepharad accipiunt Hispaniam; et ita Rabbini ubicumque sint, Hispaniam vocant Sepharad. Hispania enim a geographis et poetis priscis ponitur ultima pars orbis; unde juxta Compostellam locus est, qui dicitur fines terrae. Bosphorus ergo Hispanicus sunt Gades, sive fretum Herculeum, vulgo strictum Gibraltar, ubi sunt columnae Herculis, qui eas sibi posuit quasi fines suae profectionis suarumque victoriarum; unde eas superans Carolus V, mittendo classes in Americam, hoc sibi symbolum sumpsit: «Plus ultra,» q. d. Superavi Herculem ejusque columnas et terminos.
Accedit, quod multi censeant Hispanos oriundos ex Thubal, et Ibelis, vel Iberis habitantibus juxta Bosphorum et Pontum Euxinum, indeque vocatos Iberos, uti dixi Genes. x, 2. Favet nomen Sperida, quo Graeci, ait Arias, Hispaniam appellant: Sperida enim, si litteras consonantes, quas solas considerant Hebraei, spectes, idem est quod Sepharad; licet Graeci Hispaniam vocent Σπιρίδα et Hesperiam, eo quod occidentalis sit regio; forte a Graeco Σπιρίδα Hebraei Hispaniam vocarunt Sepharad; Graecis enim vicini erant Phoenices et Judaei.
Audi rem miram ex Josepho, lib. i Contra Apion.: «Nam Gallos et Hispanos usque adeo ignorarunt scriptores, etc., ut Hispanos qui tantum occiduae terrae partem incolunt, urbem unam esse putaverint, eo quod illae gentes nullum haberent cum caeteris commercium.» Rursum favet huic sententiae, quod Josephus, lib. xi Antiquit. cap. xi, ex Megasthene, asserit Nabuchodonosorem post excisam Jerusalem subjugasse Hispaniam; videtur ergo plures Judaeorum eo transtulisse. Juxta hanc sententiam sensus erit, q. d. Judaei in Hispaniam traducti, inde cum caeteris Babylone redeuntibus sub Cyro revertentur in civitates Austri, puta in Judaeam.
Mystice, q. d. Apostoli e Judaea in Hispaniam excurrent, atque ab australi regione Gadium et provinciae Baeticae, in alias Hispaniae provincias, indeque in Africam, imo in Brasiliam, Americam, Aethiopiam (hae enim omnes sunt ad austrum) trajicient, easque omnes Christo subjicient, uti fecerunt S. Jacobus, S. Paulus, eorumque successores. Magna enim gloria Ecclesiae, aeque ac Hispanorum et Lusitanorum est, novi orbis, puta Indiarum Occidentalium et Orientalium, subjugatio et conversio. Ita praeter alios Acosta, lib. i Indicae Histor. cap. xv, ubi ait decere ut in Scriptura tantae rei, puta Americae, conversio exstet.
Impugnant hanc sententiam fuse Sanchez et Ribera (licet qui hujus compendium confecit, eam tueatur). Primo, quia recentiores Hebraei tantum Hispaniam vocant Sepharad. Responderi potest Chaldaeum interpretem esse veterem, item Josippum, eosque a veterioribus id accepisse. Secundo, quia S. Hieronymus Sepharad vertit, Bosphorum, non Hispaniam, non Gades. Respondeo: Bosphorus graece nomen commune est, et in genere maris angustias quae a bobus tranari possunt significat; latine maris angustiae inter duas continentes vocantur Porthmos, sicut ex adverso terra angusta inter duo maria, vocatur Isthmus. Sicut ergo est Bosphorus Thracius, et alter Cimmerius, ita est et Hispanicus, puta Gades, aeque ac Indicus in freto Magellanico, et Arabicus et Persicus in sinu Arabico et Persico. Rursum hebraeum Sepharad assyriace, teste S. Hieronymo, in genere terminum significat; fieri autem potest ut hoc nomen genericum appropriatum sit Hispaniae, quia ipsa ab Occidente est finis et limes Europae, post illam enim, adeoque post Gades sequitur Oceanus. Sensus ergo est, q. d. Judaei qui per omnes terminos, adeoque usque ad Bosphorum dispersi sunt, ad austrum, id est ad Judaeam, redibunt. Ita S. Hieronymus.
Mystice, Apostoli et viri apostolici in terminis regionum, ut in Bosphoro Thracio, Cimmerio, Hispanico, etc., constituti, inde pergent ad provincias australes, easque nomine Christi possidebunt. Christi enim salus et Evangelium a Chananaaea per meridiem caeterasque plagas usque in Galliam, Germaniam, Hispaniam, Africam, Americam transmigravit, totumque orbem pervasit.
Porro Sepharad peregrinum, puta Assyriacum, esse nomen inde colligi potest, quod hebraeae radices sint trilitterae; quadrilitterae ergo, uti est Sepharad, sunt peregrinae et ex alia lingua ascitae; vel certe ex duabus radicibus Hebraeis conflatae sunt et compositae. Id notant peritiores Hebraei. Rursum hebraea nomina sunt communia multis, et plura significant. Sepharad ergo Bosphorum Thracium, Cimmerium, Magellanicum et Gaditanum, indeque Hispaniam significat. Ipsa enim est terminus (quem significat Sepharad) continentis, quia majori parte mari, tum Mediterraneo, tum Oceano cingitur. Et esto, post tempora Abdiae ac Christi Hispania a Judaeis vocata esset Sepharad, tamen quia ab omnibus omnino Judaeis praeteritorum saeculorum (quos novimus) ita vocatur, credendum est ad eam quoque respexisse Abdiam; quia non tantum hominibus sui aevi, sed nostri, sua scripsit oracula. Sic Isaias, cap. xlix, 12, praedixit conversionem Sinarum, eosque hebraice vocat Sinim, esto aevo Isaiae non haberent hoc nomen, sed nostro, quo ejus prophetiam expleri cernimus, ut ibi dixi.
Dices: Abdias prophetat hic de solis Judaeis, illi autem in Hispania pauci numero ad Christum fuerunt conversi; reliqui in judaismo manserunt; unde a Ferdinando et Isabella Hispania excedere sunt jussi. Respondeo ad litteram: permulti Judaei per vastationem Judaeae in Hispanias aliasque oras dispersi, sub Cyro et Machabaeis in Judaeam redierunt. Mystice multi quoque ex iis ad Christum sunt conversi. Multi enim ab Adriano imperatore Judaea expulsi, profugerunt in Hispanias. Imo Lucius Dexter, cui Hieronymus inscribit Tractatum De Scriptor. Eccles., in Chronico nuper edito, tradit Judaeos Hispanos, cum inaudissent de prodigiis Christi et Apostolorum, misisse legatum ad eos qui alios ex iis in Hispaniam mitti deposceret; unde mox missum esse S. Jacobum, quem solis Judaeis in Hispania praedicasse censet quoque Baronius et alii; qua de re plura dicam Actor. xii.
Denique Judaei et Israelitae non carnales, sed spiritales hic intelliguntur, puta credentes in Christum. Hi enim sunt veri Israelitae, filii Abrahae, et promissorum Dei haeredes, ut docet Apostolus Rom. cap. ix, 6 et seq.
Tropologice, Hugo de S. Victore per septem hasce gentes accipit septem vitia capitalia, quae Jacob, id est fidelis luctator, habitans in Sion, id est in specula mentis, supplantat tum in se, tum in aliis per septem virtutes contrarias, et per septem dona Spiritus Sancti, ac per septem petitiones Orationis Dominicae, septemque primas beatitudines: primo ergo Esau et Idumaei, odio Judaeorum flagrantes, denotant iram. Hanc supplantant ii «qui ad austrum sunt,» puta qui vento calido et spiritu charitatis dilatati et accensi, omnes angustias omneque frigus odii et iracundiae suffocant; secundo, Philistiim, id est conspersi cinere, vel ruentes pota (a radice raphal, id est cecidit, et a שתה sata, id est bibit, teste Pagnino in Interpret. Nom. Hebr.), denotant gulam et gulosos. Hanc supplantant qui «in campestribus» frugalitatis, temperantiae et continentiae degunt, ac oleribus et leguminibus campestribus, potius quam carnibus et deliciis urbanis vescuntur. Iidem, tertio, subigunt et possident «Ephraim,» id est superbiam; et quarto, «Samariam,» id est invidiam; Ephraim enim dedit reges superbos Israeli, Samaritae invidi fuerunt et aemuli Judaeorum; quinto, «Benjamin, id est filius dexterae, puta strenuitas, diligentia et fortitudo, «possidebit Galaad,» id est subjugabit acediam; Galaad enim idem est quod acervus testimonii, ubi et Laban fessus destitit persequi filias suas, ac recessit a Jacob; sexto, «transmigratio Israel,» id est fideles, qui in terra peregrinos se aestimant, ac migrant in caelum ut videant Deum, eique dominentur, possident omnia loca Chananaorum et Sareptae, id est omnes avaritiae artes et species subigunt. Chananaeus enim idem est quod mercator, cujus propria est avaritia: Sarepta idem est quod conflatorium, in quo scilicet conflatur aurum et argentum. Septimo, «transmigratio Jerusalem, quae est» in Sepharad, sive «Bosphoro,» id est fideles, qui debellatis animi perturbationibus ad visionem pacis aspirant et transmigrant, ideoque a carnis deliciis longissime recedunt, sensusque omnes coarctant, et per bovinos labores edomant, hi, inquam, possidebunt civitates Austri, id est omnes libidinis et carnalis concupiscentiae aestus suppriment et exstinguent; itaque quasi salvatores, victores et triumphatores de Idumaeis exterisque hostibus devictis, gloriose ascendent in montem Sion, id est in caelum, ibique cum Deo regnum felicitatis aeternae inibunt, quod hic per gratiam, suique et vitiorum victoriam inchoarunt.
Nota vocem exercitus, cum ait: «Transmigratio exercitus hujus filiorum Israel;» exercitus enim dicitur multitudo militum, eo quod exercendo fit melior. Ita Vegetius, lib. ii De Re milit.: «Numerus, inquit, militum exercitatur; unde et reipsa ab opere exercitus nomen accepit, ut ei nunquam liceret oblivisci quod vocabatur.» Ita olim Romani (uti etiamnum strenui duces) milites suos, praesertim tirones, perpetuo in armis omnique labore et austeritate castrensi exercebant. Audi Ciceronem, Tuscul. ii: «Nostri exercitus primum unde nomen habent vides; deinde qui labor quantus agminis, ferre plus dimidiati mensis cibaria, ferre si quid ad usum velint, ferre vallum; nam scutum, gladium, galeam in onere nostri milites non plus numerant quam humeros, lacertos, manus; arma enim membra militis esse dicunt, quae quidem ita geruntur apte, ut, si usus foret, abjectis oneribus, expeditis armis ut membris pugnare possint. Quid exercitatio legionum? quid ille cursus? clamor, quanti laboris est? Ex hoc ille animus in praeliis paratus ad vulnera. Adduc pari modo inexercitatum militem, mulier videbitur.» Exercitatos hosce imitentur milites et pugiles Christi, ut non uno die, mense, vel anno, sed jugiter per omnem vitam arma tractent, corpus duris vigiliis, jejuniis, laboribus; animum piis orationibus, meditationibus, studiis, lectionibus, exerceant. Ita fient fortes et invicti; ita adversarios superabunt, ita adversa omnia sibi subdent et servire cogent. Hoc unum faciebant olim anachoretae, qui inde ascetae, id est exercitatores, sunt appellati. Idem faciunt nunc coenobitae et religiosi.
Rursum exercitus significat multitudinem: «Exercitum, inquit Ulpianus, dicimus non unam cohortem, neque unam alam, sed numeros multos militum.» Unde Virgilius, Aeneid. lib. xi: ...Jamque omnis campis exercitus ibat apertis ... Dives equum, pictai vestis et auri. Ita miles Christi omnes sensus, omnes animae potentias, omnes mentis dotes et vires in aciem educat, eosque numerosissimis hostibus opponat: Quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem; sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in caelestibus. State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam justitiae,» etc. (Ephes. cap. vi, 12). Vide quae ibidem de panoplia militis Christiani annotavi.
Versus 21
21. Ascendent (q. d. Exsurgent et venient in Sion, puta in Jerusalem) SALVATORES (id est propugnatores Judaeorum, quales erant Othoniel, Gedeon, Samson tempore Judicum) JUDICARE (ut judicent, id est coerceant et subjiciant) MONTEM ESAU, — puta Idumaeam. Tales fuere Judas, Simon, Hyrcanus, Alexander, Aristobulus Assamonaei, ut superius dixi. Judicare enim saepe idem est quod vindicare. Hinc in lib. Judicum Judices vocantur vindices populi Israel. Mystice, salvatores sunt Christus et Apostoli, qui Israelis hostes, puta Idumaeos, aliasque gentes expugnata idololatria et infidelitate, subegerunt Christo et Sioni, id est Ecclesiae christianae. Ita Clarius, Vatablus et alii, ac S. Augustinus, lib. xviii De Civit. cap. xxxi. Hi exierunt de Sion, id est de specula, orationis scilicet, in qua spiritu Dei animati, igneis verbis quasi telis sauciarunt, ac Dei amore accenderunt horridos Esauitas, id est, infideles et peccatores.
ET TUNC ERIT DOMINO REGNUM, — q. d. Tunc Dominus in hoc suo populo, et per eum aliis omnibus imperabit, atque ab eis subditis vicissim agnoscetur et coletur. Hoc inchoate verum fuit in Machabaeis, plene in Ecclesia Christi militante, plenissimum erit in triumphante: «Cum subjecta fuerint illi (Christo) omnia, tunc et ipse Filius subjectus erit Patri, qui subjecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus,» ait Apostolus, I Corinth. cap. xv, 28. Ita S. Hieronymus et Hugo.
Minus recte Septuaginta, Aquila et Theodotion pro salvatores vertunt, salvati. Hebraeum enim מושיעים mosciim est activum, et significat salvatores, non salvatos; illorum enim est judicare, non horum.
Moraliter, disce hic primo, Deum semper vindictam clementia temperare, imo superare, ac in eam desinere: hanc enim ostendit in Idumaeos hostes suos, dum eos facit suum populum et regnum. Idem imitentur reges et principes. Hujus rei hieroglyphicum in Antonini Pii priscis nummis videre est, fulmen in thoro collocatum. Inveniuntur alii, in quibus aquila fulmini insidet, cui ramus olivae est additus. Hoc in suo symbolo Carolus V imperator usurpavit. Aquila significat imperium, fulmen vindictam, oliva clementiam; ut significet Imperatorem vindictam clementia et ratione moderari debere, nec nisi consulto eam torquere.
Quaerit Seneca, Natur. Quaest. lib. ii, cap. lxiii: «Quare, inquit, id fulmen quod solus Jupiter mittit placabile est, perniciosum vero id de quo deliberavit, et quod aliis quoque diis auctoribus misit?» ac respondet: «Quia Jovem, id est regem, prodesse solum oportet, nocere autem non nisi cum pluribus visum est.» Discant hoc praelati et principes, ut fulmen non suo animo indulgentes, sed prudentum consilio obsequentes, ac pene inviti vibrent in noxios.
Rursum disce hic summam felicitatem hominis esse, si fiat Dei regnum, si Deus in eo ejusque anima regnet, idque primo, quia Deus est rex aequissimus et benignissimus, ac proinde summa aequitate et suavitate imperat; secus est de tyrannis, quales sunt daemon, mundus et caro, qui iniqua et durissima imperiose et tyrannice jubent animae quam possident. De daemone patet in magis et sagis, quibus imperat neces suorum vicinorum, cognatorum et parentum, ac ni pareant, verberat eos maleque mulctat, et tractat ut sua mancipia. De mundo liquet: quid enim non imperat mundus ambitioso, ut honores; avaro, ut opes consequatur? quas adulationes, quae obsequia, quas vigilias, quas curas, quos metus, quas invidias, quas simonias, quas fraudes, quas usuras? De carne manifestum est in gulosis et libidinosis, quibus caro foedissima quaeque imperat, quibus saepe febres, luem veneream, morbosque et cruciatus acerbissimos, ipsamque mortem sibi conciliant.
Ex adverso de Dei et Christi regno cecinit Psaltes, Psalm. xliv, 3: «Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in labiis tuis;» et vers. 5: «Specie tua et pulchritudine tua intende, prospere procede et regna;» et vers. 7: «Virga directionis (recta, aequa) virga regni tui. Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem;» et Psalm. lxxi, 2: «Judicare populum tuum in justitia, et pauperes tuos in judicio. Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam,» etc.; et Isaias, xi, 4: «Judicabit in justitia pauperes, et arguet in aequitate pro mansuetis terrae;» et xlii, 3: «Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet; in veritate educet judicium.»
Secundo, quia regnum hoc Dei consistit in gratia et virtutibus, puta fide, spe, charitate, etc., quae sunt dona nobilissima animae a Deo communicata, ut iis dirigatur ad Dei obsequium summumque suum bonum. Regit enim mentem Deus, cum ei inspirat sui, id est summi boni, cognitionem, amorem, desiderium, cultum, unionem, etc. Jam quid melius quam cognoscere primam veritatem? quid beatius quam amare summam bonitatem? quid dignius quam colere immensam majestatem?
Tertio, quia hoc regnum dirigitur non ad Dei regentis, sed ad animae quae regitur utilitatem, eamque maximam, nimirum, ut sancte pieque vivendo mereatur gloriam et regnum coeleste, in quo Deum omniaque Dei bona possideat in aeternum. Hinc Apostolus, Colos. i, 12: «Gratias, ait, agentes Deo Patri, qui dignos nos fecit in partem sortis sanctorum, in lumine: qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae.»
Quarto, quia regnum hoc subditos non facit viles, sed nobiles, imo reges, juxta illud Apoc. cap. v, 10: «Fecisti nos Deo nostro regnum (reges), et sacerdotes: et regnabimus super terram;» et I Petr. cap. ii, 9: «Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis: ut virtutes annuntietis ejus, qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum.» Annon rex est, qui suis cupiditatibus et passionibus per Dei gratiam imperat? qui superbiam humilitate, avaritiam liberalitate, iram clementia, gulam temperantia, libidinem castitate coercet, frenat, regit? Annon rex est, qui per rationem, prudentiam, continentiam memoriae, voluntati, appetitui concupiscibili et irascibili, phantasiae, oculis, auribus, linguae, ori, caeterisque potentiis et membris sapienter aeque ac fortiter dominatur? Quare merito quotidie a Christo jubemur orare: «Adveniat regnum tuum.»
Ubi vere S. Cyprianus: «Qui, inquit, renuntiavit jam saeculo, major est et honoribus ejus et regno; et ideo qui se Deo et Christo dedicat, non terrena, sed coelestia regna desiderat,» imo «Deum ipsum,» quia in illo regnaturi sumus. Et S. Ambrosius, lib. vi De Sacram. cap. v: «Si Deus in nobis regnat, locum habere adversarius non potest. Culpa non regnat, peccatum non regnat, sed regnat virtus, regnat pudicitia, regnat devotio.» Ergo, o Domine, esto rex noster, legifer noster, regna in nobis, offerimus tibi animas nostras, omnesque ejus potentias, dotes et limites, nos ipsi eas regere non possumus: ut eas tyranni mundus, caro et daemon regant, non volumus; tu, qui eas creasti, et tuo sanguine redemisti, illas ipsas ut tuum peculium, ut tuum regnum rege, qui solus regis sapienter, clementer, potenter aeque ac utiliter et feliciter. Sensit hoc rex ille inclytus, qui dicebat Psalm. xxii, 1: «Dominus regit me, et nihil mihi deerit. In loco pascuae ibi me collocavit.»
Et Apostolus, qui suis hoc unum apprecatur: «Dominus autem dirigat corda vestra in charitate Dei et patientia Christi,» II Thess. cap. iii, 5.
Eia, Domine, rege cor nostrum, ut nemini obsequatur, nulli se tradat nisi tibi, ut a nemine nisi a te, tuaque charitate et patientia nobis aspirata dirigatur ad ardua quaeque tui amore suscipienda, et dura omnia constanter toleranda. Rege pariter linguam nostram, ut non nisi tuas laudes loquatur; rege manus, ut quaecumque tibi placita sunt tractent et peragant; rege pedes, ut inoffenso gressu ad omne bonum ferantur. Ad te cum sponsa in Canticis suspiramus et clamamus: «Trahe me post te: curremus in odorem unguentorum tuorum. Dilectus meus mihi, et ego illi, qui pascitur inter lilia. Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus. Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum.» Hoc unicum est animae nostrae desiderium, haec summa votorum nostrorum, ut regnes in nobis per gratiam, et facias nos venire ad regnum tuum coeleste, ubi est visio tui manifesta, tui dilectio perfecta, tui societas beata, tui fruitio sempiterna; ut in ultimo illo et decretorio mundi die, qui erit horizon aeternitatis beatae et miserae, dispescens electos a reprobis in omne aevum, a te exsultantes audire mereamur: «Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi, in quo nobis obtinget certa securitas, secura tranquillitas, tranquilla jucunditas, felix aeternitas, aeterna felicitas, ubi est amor perfectus, timor nullus, dies aeternus, alacer motus, et unus omnium spiritus,» ait S. Augustinus in Meditat. cap. ultimo.