Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Jonas prædicat: Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur. Ninivitæ cum suo rege agunt pænitentiam in jejunio, cilicio et cinere. Hinc Deus eis parcit.
Textus Vulgatae: Jonas 3:1-10
1. Et factum est verbum Domini ad Jonam secundo, dicens: 2. Surge, et vade in Niniven civitatem magnam: et prædica in ea prædicationem, quam ego loquor ad te. 3. Et surrexit Jonas, et abiit in Niniven juxta verbum Domini: et Ninive erat civitas magna itinere trium dierum. 4. Et cœpit Jonas introire in civitatem itinere diei unius, et clamavit, et dixit: Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur. 5. Et crediderunt viri Ninivitæ in Deum: et prædicaverunt jejunium, et vestiti sunt saccis a majore usque ad minorem. 6. Et pervenit verbum ad regem Ninive: et surrexit de solio suo, et abjecit vestimentum suum a se, et indutus est sacco, et sedit in cinere. 7. Et clamavit, et dixit in Ninive ex ore regis et principum ejus, dicens: Homines, et jumenta, et boves, et pecora non gustent quidquam: nec pascantur, et aquam non bibant. 8. Et operiantur saccis homines, et jumenta, et clament ad Dominum in fortitudine, et convertatur vir a via sua mala, et ab iniquitate, quæ est in manibus eorum. 9. Quis scit si convertatur et ignoscat Deus: et revertatur a furore iræ suæ, et non peribimus? 10. Et vidit Deus opera eorum, quia conversi sunt de via sua mala: et misertus est Deus super malitiam, quam locutus fuerat ut faceret eis, et non fecit.
Versus 1
1. ET FACTUM EST VERBUM DOMINI AD JONAM SECUNDO. — Videtur Jonas e ceto liberatus statim adiisse Jerusalem et templum, ut vota sua Deo solveret: simul sperabat Deum hac sua pœna et pœnitentia contentum fore, nec amplius ursurum ut pergeret in Niniven, cum ecce secundo Deus eum mittit, aitque:
Versus 2
2. SURGE, ET VADE IN NINIVEN: ET PRÆDICA IN EA PRÆDICATIONEM (minas excidii) QUAM EGO LOQUOR; — Septuaginta, locutus sum, cap. I, 2.
Allegorice, sicut Jonas e ceto quasi resurgens prædicavit Ninivitis, ita Christus post resurrectionem suam per Apostolos prædicavit gentibus. Ita S. Augustinus, cujus verba recitavi cap. II, vers. 11.
Versus 3
3. Et Ninive erat civitas magna. — Hebræa et Septuaginta, magna Deo; Chaldæus, magna coram Domino, id est revera magna, et magna valde, ut vertit Pagninus; magnum enim est, non quod hominibus qui parva mirantur, sed quod Deo optimo maximo magnum videtur; ideoque Deus tanti Niniven ejusque salutem fecit, ut ea de causa eo miserit Jonam, et pœnitenti pepercerit, uti ipse ait cap. IV, 11. Ita Theodoretus. Errat Suidas, verbo Semiramis, ubi ait Niniven eamdem esse urbem cum Babylone: Ninive enim fuit regia Assyriorum, adjacens Tigri; Babylon Chaldæorum, adjacens Euphrati. S. Hieronymus vertit: Ninive erat civitas magna Dei, id est maxima. Quæ enim Dei sunt, maxima sunt: sic vocantur cedri et montes Dei, id est maximi et altissimi. Aliter a Castro: Dei, inquit, id est divina, hoc est omnibus numeris absoluta, sicut Deo nihil deest, isque absolutus et perfectus quaquaversum est.
ITINERE TRIUM DIERUM. — Ita et Syrus, et Arabicus uterque. Primo, S. Hieronymus, Haymo et Remigius id accipiunt de circuitu Ninives. Erat enim, inquit S. Hieronymus, « tanti ambitus, ut vix trium dierum posset itinere circumiri. » Secundo, q. d. Itinere tridui opus erat ad hoc, ut quis omnes ejus vicos et plateas perambularet. Unde ex Hebræo verti potest: Ninive erat trium dierum perambulationis. Ita Theophylactus, Lyranus, Vatablus et alii. Verum hoc exilius videtur, quam ut ob id Ninive vocetur civitas magna Dei, cum etiamnum multæ sint urbes non adeo magnæ quæ tot habent flexus et reflexus; tot plateas, vicos, fora, templa, circos, montes, etc., ut si
suscitationem præfigurarem. Ita Pineda in Job, cap. XIX, 26, ubi ex illis verbis Job: «Et rursum circumdabor pelle mea, et in carne mea videbo Deum salvatorem meum,» probabiliter colligit Job resurrexisse cum Christo. Hic enim est Jesus, id est salvator, quem se visurum prædicit, ob meritum tot tantarumque afflictionum, quibus Christum patientem repræsentavit.
Anagogice ex Jona e ceto redivivo probat resurrectionem corporum S. Irenæus, lib. V Contra Hæres. cap. V, et lib. III, cap. XXII, ubi simul ex eodem ostendit magnificentiam Dei perfici in infirmitate et obedientia hominis: «Sicut enim, inquit, patienter sustinuit absorberi Jonam a ceto, non ut absorberetur et in totum periret, sed ut evomitus magis subigeretur Deo, et plus glorificaret Deum, qui insperabilem salutem ei donasset; et firmam pænitentiam faceret inimicis ut converterentur ad Dominum, qui eos liberaret a morte, conterritos ab eo signo quod factum erat circa Jonam, quemadmodum Scriptura de his dicit: Et reversi sunt unusquisque a via sua mala, etc. Sic ab initio patiens Deus hominem absorberi a magno ceto, qui fuit auctor prævaricationis, non ut absorptus in totum periret, sed præstruens et præparans adinventionem salutis, quæ facta est a Verbo per signum Jonæ his qui eamdem cum Jona de Deo sententiam habuerunt, et confessi fuerunt et dixerunt: Servus Domini ego sum, et Dominum Deum cœli ego colo; ut insperabilem homo a Deo percipiens salutem, resurgat a mortuis et clarificet Deum,» etc. Et inferius: «Hæc ergo fuit magnanimitas Dei, ut per omnia pertransiens homo, et morum agnitionem percipiens, dehinc veniens ad resurrectionem, et experimento discens unde liberatus est, semper gratus existat Domino. Cognoscat autem semetipsum, quoniam mortalis et infirmus est; intelligat autem et Dominum, quoniam in tantum immortalis et potens est, et ut mortali immortalitatem, et temporali æternitatem donet.» Sic et Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, cap. LVIII, eamdem probat exemplo Jonæ, qui vixit in alvo ceti, «in quo, inquit, naufragia digerebantur;» et trium puerorum, qui in fornace Babylonia ab igne manserunt illæsi; atque Eliseæ et Enoch: «Qui, ait, necdum resurrectione dispuncti, quia nec morte functi; et hoc ipso jam æternitatis candidati, ab omni vitio, et ab omni damno, et ab omni injuria et contumelia immunitatem carnis ediscunt, cuinam fidei testimonium signant, nisi qua credi oportet hæc futuræ integritatis esse documenta?»
Quocirca Jonæ in ceto sepulto, indeque resurgenti similis fuit S. Maternus, S. Petri discipulus, qui ab eo missus cum S. Euchario et Valerio Trevirim ad evangelizandum, in ipso itinere Helli apud Selestadium febri valida correptus defunctus est. Socii ad S. Petrum regressi ab eo baculum acceperunt, quem S. Materno quadragesimo die a morte applican-
vobis,» II Reg. XIII, 28. Hoc sciebat S. Paulus, qui proinde intrepidus inserebat se periculis, dicens: «Sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros novi Testamenti,» II Corinth. III, 5. Potens est enim Deus nos omni periculo eripere, uti eripuit Davidem, Psalm. V, 13: «Domine, ut scuto bonæ voluntatis tuæ coronasti nos;» et S. Paulum, II Corinth. I, 4, et Danielem de lacu leonum, et tres pueros de fornace Babylonia, et Jonam de ventre ceti.
Secunda, quia majus a Deo judice nobis instat periculum, si ejus vocationem fugiamus, uti fecit Jonas; si ejus talentis nobis concreditis ad ejus voluntatem et gloriam non utamur. Nota est parabola servi defodientis talentum, qui damnatus a Domino audivit: «De ore tuo te judico, serve nequam, etc., quare non dedisti pecuniam meam ad mensam, ut ego veniens cum usuris utique exegissem illam?» Lucæ, XIX, 22, de quo vide S. Augustinum, lib. De Fide et Oper. cap. XVII. Huc facit illud S. Ambrosii, lib. I Offic. cap. III: «Videamus ne reddamus rationem pro otioso silentio. Est enim et negotiosum silentium,» uti fuit in Susanna silenter Deum invocante, Daniel. cap. XIII, 35: «Et est silentium otiosum,» uti est eorum qui tenentur loqui, docere, corripere, exhortari alios. Sicut ergo libertas libertate perit, quies quiete, otium otio; ita ex adverso periculum non nisi periculo propulsatur, ac pax inter hostes non nisi bello paratur, et otium negotio.
Evomuit. – Hæc vox significat Jonam ita gravasse, arctasse, impedisse respirationem, et afflixisse ventrem ceti, ut coegerit eum evomere, sicut stomachus cibum noxium a quo lancinatur et affligitur, cum violentia rejiciens evomit. Ita Christus descendens in mortem et infernum ita ea afflixit, ut non tantum coegerit ea se removere, sed etiam ut ea occiderit, perinde ac ichneumon per os intrans in ventrem crocodili, eum erodit et occidit, teste Plinio lib. VIII, cap. XXV. Hoc est quod ait Osee cap. XIII, 14: «Ero mors tua, o mors; morsus tuus ero, inferne.»
Ex hoc loco censent nonnulli Jonam fuisse unum e Sanctis qui resurrexerunt cum Christo, ac cum eo tam in corpore quam in anima gloriosi ascenderunt in cœlum, Matth. XXVII, 52. Si enim Adam, Noe, Abraham, Isaac, Jacob, Moses, David, Job resurrexerunt; ergo et Jonas. Nam ipse præ cæteris solus resurrectionem Christi tertio die futuram prophetavit, et reipsa repræsentavit, dum tertio die e ventre ceti, quasi e sepulcro redivivus surrexit. Ipse ergo aptissimus erat testis resurrectionis Christi, poteratque dicere Judæis: Ego sum Jonas, qui olim resurrectionem Christi prædixi, ac proinde missus sum a Deo ut idipsum jam peractum esse tester. Testor itaque hunc esse Christum a me prænuntiatum, eumque vere tertio die a morte suscitatum esse, sicut ego tertio die e ventre ceti suscitatus sum, ut hanc ejus
singensis, lib. III Chron. cap. XV, qui tamen pro diebus 40 ponit 33. Sicut ergo Jonas e ceto ejectus 40 diebus Ninivitis, ita S. Maternus resurgens 40 annis prædicavit Trevirensibus, aliisque Germanis et Gallis pœnitentiam.
tes, eum resuscitarunt; ac postea ipse totidem annis supervixit, fuitque apostolus et episcopus Trevirensium et Coloniensium, quot diebus jacuerat in sepulcro, puta quadraginta. Ita habet ejus Vita et Chronica Leodiensium, et Otho Frisingensis,
Jonas prædicat: Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur. Ninivitæ cum suo rege agunt pænitentiam in jejunio, cilicio et cinere. Hinc Deus eis parcit.
1. Et factum est verbum Domini ad Jonam secundo, dicens: 2. Surge, et vade in Niniven civitatem magnam: et prædica in ea prædicationem, quam ego loquor ad te. 3. Et surrexit Jonas, et abiit in Niniven juxta verbum Domini: et Ninive erat civitas magna itinere trium dierum. 4. Et cœpit Jonas introire in civitatem itinere diei unius, et clamavit, et dixit: Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur. 5. Et crediderunt viri Ninivitæ in Deum: et prædicaverunt jejunium, et vestiti sunt saccis a majore usque ad minorem. 6. Et pervenit verbum ad regem Ninive: et surrexit de solio suo, et abjecit vestimentum suum a se, et indutus est sacco, et sedit in cinere. 7. Et clamavit, et dixit in Ninive ex ore regis et principum ejus, dicens: Homines, et jumenta, et boves, et pecora non gustent quidquam: nec pascantur, et aquam non bibant. 8. Et operiantur saccis homines, et jumenta, et clament ad Dominum in fortitudine, et convertatur vir a via sua mala, et ab iniquitate, quæ est in manibus eorum. 9. Quis scit si convertatur et ignoscat Deus: et revertatur a furore iræ suæ, et non peribimus? 10. Et vidit Deus opera eorum, quia conversi sunt de via sua mala: et misertus est Deus super malitiam, quam locutus fuerat ut faceret eis, et non fecit.
1. Et factum est verbum Domini ad Jonam secundo. – Videtur Jonas e ceto liberatus statim adiisse Jerusalem et templum, ut vota sua Deo solveret: simul sperabat Deum hac sua pœna et pœnitentia contentum fore, nec amplius ursurum ut pergeret in Niniven, cum ecce secundo Deus eum mittit, aitque:
2. Surge, et vade in Niniven: et prædica in ea prædicationem (minas excidii) quam ego loquor; – Septuaginta, locutus sum, cap. I, 2.
Allegorice, sicut Jonas e ceto quasi resurgens prædicavit Ninivitis, ita Christus post resurrectionem suam per Apostolos prædicavit gentibus. Ita S. Augustinus, cujus verba recitavi cap. II, vers. 11.
3. Et Ninive erat civitas magna. – Hebræa et Septuaginta, magna Deo; Chaldæus, magna coram Domino, id est revera magna, et magna valde, ut vertit Pagninus; magnum enim est, non quod hominibus qui parva mirantur, sed quod Deo optimo maximo magnum videtur; ideoque Deus tanti Niniven ejusque salutem fecit, ut ea de causa eo miserit Jonam, et pænitenti pepercerit, uti ipse ait cap. IV, 11. Ita Theodoretus. Errat Suidas, verbo Semiramis, ubi ait Niniven eamdem esse urbem cum Babylone: Ninive enim fuit regia Assyriorum, adjacens Tigri; Babylon Chaldæorum, adjacens Euphrati. S. Hieronymus vertit: Ninive erat civitas magna Dei, id est maxima. Quæ enim Dei sunt, maxima sunt: sic vocantur cedri et montes Dei, id est maximi et altissimi. Aliter a Castro: Dei, inquit, id est divina, hoc est omnibus numeris absoluta, sicut Deo nihil deest, isque absolutus et perfectus quaquaversum est.
Itinere trium dierum. – Ita et Syrus, et Arabicus uterque. Primo, S. Hieronymus, Haymo et Remigius id accipiunt de circuitu Ninives. Erat enim, inquit S. Hieronymus, «tanti ambitus, ut vix trium dierum posset itinere circumiri.» Secundo, q. d. Itinere tridui opus erat ad hoc, ut quis omnes ejus vicos et plateas perambularet. Unde ex Hebræo verti potest: Ninive erat trium dierum perambulationis. Ita Theophylactus, Lyranus, Vatablus et alii. Verum hoc exilius videtur, quam ut ob id Ninive vocetur civitas magna Dei,
cum etiamnum multæ sint urbes non adeo magnæ quæ tot habent flexus et reflexus; tot plateas, vicos, fora, templa, circos, montes, etc., ut si quis omnia hæc lustrare velit, facile triduum impendat.
Hinc tertio, Sanchez et alii censent Niniven, puta urbem cum suburbiis, quæ utrinque longissima esse solent in magnis urbibus, fuisse tantam, ut ad eam ab uno extremo ad aliud recta via pervadendam, opus fuerit itinere tridui. Hoc enim plane significant hæc verba: «Ninive erat civitas magna itinere trium dierum,» scilicet eundo ab uno extremo per medium ad aliud extremum. Unde et «cœpit Jonas introire in civitatem itinere diei unius.» Nota to cœpit introire, scilicet in directum, non per flexus et reflexus viarum, multo minus per circuitum murorum; non enim in muris, sed in plateis urbis prædicabat Jonas. Fuit enim Ninive major Babylone, cæterisque urbibus omnibus quæ ante vel post eam conditæ sunt, ait Ptolemæus et Strabo, ideoque vocatur «civitas magna Dei.» Hinc et Diodorus Siculus, lib. III, cap. I, ait eam, cum a Nino primum condita est, habuisse in circuitu stadia 480, id est milliaria 60, quæ conficiunt leucas Gallicas 20; muros altos fuisse 100 pedibus, et adeo latos, ut tres currus simul per eos incedere possent. Si tempore primæ conditionis suæ habuit in ambitu leucas viginti, quot habuit post centum, ducentos, trecentos annos, quibus semper accrevit monarchis orbis in ea residentibus? Demus habuisse viginti circiter leucas in directo transitu, habuerit iter tridui: pedestre enim iter diurnum est septem leucarum. Adde nonnullas fuisse urbes, quæ longæ erant iter tridui: ergo magis id tribuendum Ninivæ, quæ fuit maxima. Antecedens patet primo in Roma, «cujus muros Aurelianus, inquit Vopiscus in ejus Vita, sic ampliavit, ut quinquaginta prope millia murorum ejus ambitus teneant.» Si circumferentia murorum Romæ erat quinquaginta milliarium (milliare faciunt mille passus); ergo diameter, quæ est quasi tertia pars circumferentiæ, erat septemdecim circiter milliarium: ergo longitudo (hæc enim est diameter) Romæ, a porta in portam per medium urbis, erat septemdecim milliarium, id est sex fere leucarum, quod est fere iter unius diei. Jam adde suburbia, quæ utrinque tanta, imo majora erant, habebis Romam cum suburbiis iter tridui et amplius complexam esse. Certe Plinius de Roma ait, «exspatiantia tecta multas urbes addidisse, Tybur (quod Roma distat pene octodecim milliaribus, id est sex leucis), Ocriculum, Ariciam.» Rursum, «Nero,» ait Suetonius, «Ostia tenus mœnia promovere, atque inde fossa mare veteri urbi inducere» destinarat, etsi non perfecit: Ostia a Roma distat quindecim milliaribus. Insuper Dionysius de suo ævo scribit «omnia loca circa urbem habitata sine mœnibus esse, in quæ si quis intuens magnitudinem Romæ exquirere velit, frustra eum laboraturum, et hæsurum ubi desinat urbs, ubi incipiat. Adeo suburbana, inquit, ipsi urbi adhærent et innexa sunt, et speciem immensæ longitudinis exhibent spectanti.» Sume vel suburbia via Flaminia Ocriculum usque, iter est integræ diei; sume ex adversa parte via Appia versus Neapolim, tantumdem, imo amplius (illa enim via ob Campaniæ delicias erat habitatissima, ut patet ex via Appia silice ingenti strata Neapolim usque), facile in Roma et suburbiis invenies iter tridui.
Quocirca a suburbiis tam late patentibus, denominatæ videntur Suburbicariæ regiones; ita enim vocabantur omnes quæ vicinæ Romæ, intra centesimum ab ea milliare continebantur, uti erudite docet noster Sirmondus, libro de hac re, part. I, cap. V. Hinc Lucanus asserit Romam Populis victisque frequentem Gentibus, et generis, coeat si turba, capacem Humani. Et inferius: Una domus urbs est, urbs oppida pluria claudit.
Lampridius scribit Heliogabalum servis imperasse ut omnes araneas colligerent in urbe, atque eos collegisse ad decem millia pondo, additque Heliogabalum subjecisse, «vel hinc intelligendum quam magna Roma esset.» Rursum Lipsius, lib. III De Magnitud. Rom. cap. III, clare probat Romæ fuisse facile quatuor milliones hominum, ut paulatim Italia deserta esset, cum, ut queritur Varro, multi mallent «manus movere in theatro, quam in aratro.» Idem Lipsius, lib. II, cap. VII, ex lapide Ancyrano, docet sub Augusto censa esse «civium Romanorum capita quadragies centum millia,» id est quatuor milliones, et insuper «sexaginta millia.» Sub Claudio vero Tacitus et alii accensent «sexagies novies centena, et sexaginta quatuor millia,» id est pene septem milliones. Cogita quanta fuerit urbs, quæ tot capiebat incolas, cum Mediolanum, Neapolis, Venetiæ, aliæque amplæ urbes vix contineant tertiam millionis partem, puta trecenta millia civium.
Europam, quas noster Jonas, id est Christus, per se et per Apostolos obeundo, ad pænitentiam et salutem convertit.
Tropologice, vide quanta sit mutabilitas et vanitas rerum humanarum. Ecce Ninive olim maxima, ditissima et superbissima urbs, jam adeo sepulta jacet, ut quæratur quo loco exstiterit. Quare Niniven veterem vix invenies, nec nisi rura et rudera, «et campos ubi Troja fuit.» R. P. Joannes Antonius Marieti, qui ante quinquennium missu Summi Pontificis Syriam et Mesopotamiam obivit, Romæ mihi narravit se fuisse in civitate adjacente Tigri, nomine Mussal, quam indigenæ dicebant esse Niniven, indeque non procul ostendebant sepulcrum Jonæ (quod magno Christianorum undique confluentium concursu et devotione visitari asserebant) adeo longum et latum, ut ex eo colligere liceat Jonam pene fuisse gigantem. Insuper ingentes ibi cerni murorum reliquias, veteris amplitudinis indices. Porro urbem a Christianis, Turcis atque Arabibus incoli; Armenos tamen ita ob rebellionem Turca attenuavit, ut urbs jam et mænibus careat, et ex quinque domibus vix duæ vel tres inhabitentur. Fieri potest ut veteri Ninive diruta, juxta eam nova sit condita, dictaque Mussal; uti Hierosolymæ, Tyro, Tusculo, quin et Romæ ex parte contigit, quanquam ignoremus an vetus et certa sit illa indigenarum Mussal traditio. Sane sepulcrum Jonæ non in Ninive, ut ipsi asserunt, sed in Palæstina exstare docent Epiphanius, Dorotheus et Isidorus in Vita Jonæ, uti dixi in Prœmio; nisi dicas Ninivitas hoc sepulcrum Jonæ, licet alibi defuncto et sepulto, erexisse quasi mausolæum, ad perpetuam tanti viri memoriam. Sed esto Mussal sit eadem urbs cum Ninive veteri, nihil illa habet veteris ejus magnitudinis et magnificentiæ. Idem est de Babylone, de Tani, de Ecbatanis, aliisque potentissimis olim urbibus. Sic transit gloria mundi, sic transeunt urbes, sic transeunt reges, sic transeunt homines.
Platina in Felice II Pontifice refert Constantium filium Constantini Magni imperatoris, dum post susceptum imperium cum triumpho Romam aureo carpento ingrederetur, cives obviam factos veneratum esse, ac dictitasse illud Cyneæ Pyrrhi legati verum esse: «Tot se videre reges in urbe Roma quot cives,» visis deinde palatiis, Pantheo, templis, columnis, aquæductibus, arcubus trium-
magno Cham penditur, ascendere, sale tamen excepto, ad quindecim millia millium aureorum, atque sexcenta millia, quæ summa immanis est et inaudita.
Minor est Chambalu, id est regia, vel sedes Cham, id est principis (sic enim Tartari suum principem et imperatorem vocant), quæ, ut scribit M. Paulus lib. II De Rebus Orient. cap. X, 24 milliaria Italica in ambitu habet. Alii dant ei 28, alii 32. Noster Nicolaus Trigautius, lib. IV De Rebus Sinar. cap. III, et lib. V, cap. XII, validis conjecturis contendit Chambalu esse Pechinum, quæ est regia regis Sinarum, et Cataium esse regnum Sinarum.
Tertio, Babylon, inquit Diodorus lib. II Biblioth. cap. IV, in circuitu habebat stadia 360, id est milliaria Italica 45, leucas Gallicas quindecim. Altera Babylon in Ægypto, sive Memphis, quæ nunc Cayrus dicitur, Lutetiam Parisiorum quinquies magnitudine superat, inquit Ortelius, et per Nili ripas latissime diffunditur, adeo ut Selymus Turcarum imperator eam a suis licet expugnatam, anno Domini 1516, ingredi non sit ausus. De eadem scribit Aristoteles in Polit. lib. III, cap. II, quod, cum expugnata esset, hostesque primam urbis partem obtinerent, illi qui ex alia parte urbis habitabant, tertio die nescierint urbem esse captam.
Thebæ in Ægypto, testibus Homero, Plinio, Strabone, Pomponio et aliis, centum portas, vel, ut alii volunt, centum aulas habuerunt: totidem olim principum domos, solitæque singulæ, cum opus erat, decem armatorum millia effundere. Celebratur et Moscua a magnitudine et multitudine domorum. Sigismundus Liber scribit earum numerum fuisse 41,500. Celebrantur et Parisii, ubi suburbiorum hodiernæ ruinæ octo leucarum ambitum superant. In America magnitudine excellunt urbes Temixtitan et Panama.
Quod si cui iter tridui in unius urbis Ninive diametro longitudinis nimium videtur, is adjungat alium diametrum latitudinis, qui priorem secat, et cum eo facit quasi crucem. Magnitudo enim urbis Romæ, v. g. ex duabus lineis diametralibus sese intersecantibus, petenda videtur; una esset quæ duceretur a Vaticano, et terminaretur in porta Pia, qua itur ad S. Agnetem; altera duceretur a porta del popolo, et terminaretur in porta Capena, qua itur ad S. Sebastianum. Id congruentius de Ninive dicatur, eo quod ipsa non rotunda fuerit, sed quadrangula, ac proinde ex duobus diametris sese ad angulos rectos intersecantibus, quorum extremæ partes terminantur in quatuor quadrati angulis, ejus magnitudo, id est longitudo et latitudo, dimetienda videatur.
Versus 4
Sane Aristoteles, III Polit. cap. II, indicat aliquas urbes adeo esse magnas, ut non tam urbes, quam regiones muris circumdatæ dici debeant.
Mystice, Ninive continens iter trium dierum repræsentat tres mundi partes, Asiam, Africam,
Secundo, urbs Tartariæ, quæ Quinzai dicitur, complectitur iter trium dierum, et multo amplius. Nam id asserit M. Paulus Venetus oculatus testis, lib. II De Rebus Oriental. cap. LXIV, et ex eo Ortelius in Theatro orbis, in Tartaria: «Scribit, inquit, M. Paulus, quem circa annum Domini 1260 ibidem habitasse constat, Quinzai centena milliaria in gyro comprehendere. Idem Odericus asserit. Pontes lapideos habet duodecim millia, eosque tam altos, ut naves magnæ erecto malo subter eos transeant. Magnus Cham ibi stativum præsidium triginta millium habet: urbs admodum magnifica est et amæna: inde nomen quoque adepta est, cum Quinzai cœli civitas interpretetur.» Idem, et ex eo Lipsius loco citato scribit, Quinzai famosum continere sexcenta millia familiarum. Idem M. Paulus, cap. sequenti, ait tributum quod ex regno Quinzai annuatim
versio Septuaginta, quos sequitur Origenes, Chrysostomus et alii Græci, atque Arabicus Alexandrinus, depravata est. Habet enim: Adhuc tres dies; forte librarii τεσσαράκοντα, id est quadraginta, scripserunt per abbreviationem; unde alii describentes legerunt scripseruntque τρεῖς, id est tres. Aut per ciphras, puta per litteras, scripserunt μ, quæ index est quadraginta, et eroso, vel minus apparente altero ejus apiculo, pro μ legerunt γ gamma, quæ index est trium: præsertim quia præcessit mentio trium dierum (hoc enim erat iter Ninive) quos confusione specierum, vel trajectione oculorum putarunt descriptores esse eosdem cum hisce diebus prædicationis Jonæ. Magna enim scriptorum aliquorum est ignorantia, magna aliorum oscitantia, magna aliorum in tantis voluminibus describendis fatigatio, ut facile unum pro alio supponant et scribant, uti egomet in dies experior. Aliqui censent Jonam per singulos dies minuisse numerum; nimirum primo die prædicationis suæ dixisse: Adhuc quadraginta dies; secundo, Adhuc triginta novem dies; tertio, Adhuc triginta octo dies, et ita consequenter, donec perveniret ad tres ultimos, tuncque dixisse: «Adhuc tres dies,» etc., scilicet: «Exspectabo vos, num sitis pænitentiam acturi, ait Isidorus Pelusiota, lib. IV, epist. 149, idque ex traditione scivisse Septuaginta, et hic exprimere voluisse. Verum hæc conjectura dissonat a textu, qui constanter habet: «Adhuc quadraginta dies;» et incerta est nec admodum probabilis. Non enim videntur Ninivitæ usque ad ultimos tres dies distulisse pænitentiam. Quocirca prudenter Theodoretus: «Credibile est, inquit, etiam Septuaginta concordem aliis posuisse numerum (quadraginta), sed qui initio scripserunt errasse in hoc, ac deinceps in omnia exemplaria permanasse errorem.»
Porro S. Augustinus, lib. XVIII De Civitate Dei, cap. XLIV, censet genuinam lectionem esse: «Adhuc quadraginta dies;» Septuaginta vero vertisse: «Adhuc tres dies,» ut mysterium quod hic latet de Christo significarent: «Sive, inquit, per quadraginta dies, sive per triduum, idem ipse significatus est Christus, per quadraginta scilicet, quia tot dies peregit cum discipulis suis post resurrectionem suam, et ascendit in cœlum: per triduum vero, quia die tertio resurrexit, q. d. In quadraginta diebus ipsum quære, in quo et triduum poteris invenire: illud in ascensione, hoc in ejus resurrectione reperies: quorum unum per Jonam prophetam, alterum per Septuaginta interpretum prophetiam, tamen unus atque idem Spiritus dixit.» Hac forte de causa S. Justinus, Contra Tryph., utramque lectionem junxit et commiscuit. Legit enim: «Adhuc quadraginta tres dies,» etc.
Allegorice Jonas est Christus, Ninivitæ sunt Judæi. Ninive est Jerusalem, quæ quadragesimo anno a prædicatione Christi eversa est a Tito et Romanis; ita Eusebius in Chron.
phalibus, etc., obstupuisse, ac tandem dixisse «naturam vires omnes in urbem effudisse.» Mox Hormisdam architectum suum interrogasse quid de Roma sentiret, qui id tantum sibi placere respondit, «quod didicisset Romæ æque mori homines ac alibi,» ut philosophum decebat locutus. Vere Seneca: «Æquat omnes cinis; impares nascimur, pares morimur.» Quocirca sapienter monet S. Chrysostomus, homil. 32 in epist. ad Hebr., in morali, ut ædes ædificemus non in terris mox casuras, sed in cœlis in æternum duraturas: «Nemo, inquit, in civitate quæ casura est sanæ mentis ædificat. Non ædificemus in hoc mundo; post paululum enim casurus est, et cuncta perditum ibunt. Et quid dico quod mundus casurus est? Nos ipsi ante ruinam ejus peribimus, et tormenta sæva patiemur,» etc.
Versus 5
4. Cœpit Jonas introire civitatem itinere diei unius. – «Jonas, inquit S. Hieronymus, præcepti et superioris naufragii memor, viam trium dierum, unius diei festinatione complevit.» Quod dictum S. Hieronymi dupliciter accipi potest. Primo, q. d. Jonas distans a Ninive itinere trium dierum, ut Deo celerrime obediret, totum hoc iter uno die peregit, eodemque die quo ex loco ubi eum cetus evomuit, discessit, pervenit, appulitque Niniven. Secundo, q. d. Jonas adeo festinanter obivit concionando totam Niniven, ut uno die eam peragrarit, cum alii ad id exigant triduum. Verum neuter sensus huic loco congruit. Non prior, quia littus Phœnicium, ubi a ceto ejectus est Jonas, distat a Ninive trecentis leucis: quod iter est ut minimum triginta dierum. Si cum Josepho dicas eum ejectum in Pontum Euxinum, respondeo: Hic Pontus a Ninive distat centum triginta leucis, idque per arduos montes; ergo ab ea distat itinere tredecim dierum ut minimum. Non posterior, tum quia dicitur: «Cœpit introire civitatem;» ergo ipse tunc vias ejus non complevit, nec peragravit, sed peragrare cœpit; tum quia juxta illam expositionem dicendum fuisset: Jonas peragravit civitatem die uno. Jam vero non hoc, sed oppositum dicitur, scilicet: «Cœpit Jonas introire civitatem itinere diei unius.» Quocirca aliam meliorem interpretationem subdit S. Hieronymus dicens: «Quanquam sint qui ita simpliciter intelligant quod in tertia tantum urbis parte prædicaverit, et ad reliquam confestim prædicationis sermo pervenerit.» Sensus ergo est, q. d. Jonas ingressus est primam urbis partem, quæ uno die poterat pertransiri: Jonas tertiam urbis partem prædicans obivit, ejusque vicos et plateas concionando lustravit. Ita Remigius, Albertus, Hugo, Lyranus. Accedunt Theodoretus, Vatablus, Arias et a Castro. Verum hi censent Jonam non recta via processisse, sed per flexus platearum gyrasse, vicosque obliquos obeundo circumcirca prædicasse.
Adhuc quadraginta dies. – Ita Hebræus, Chaldæus, Aquila, Symmachus et Theodotion. Quare
Mystice, numerus quadragenarius est symbolum pœnitentiæ, de quo subtiliter philosophatur S. Augustinus, lib. II De Doctr. Christ. cap. XVI. Hinc S. Gregorius in inguinaria lue et mortalitate Romana, qua exstinctus est Pelagius Papa, cui Gregorius in Pontificatu successit, hortatus est populum ad pœnitentiam exemplo Jonæ et Ninivitarum, publicasque litanias, easque septemplices indixit, quibus placatus Deus pestem stitit. Angelus enim stans in mole Adriani (ubi etiamnum ejus locus et imago visitur, indeque moles hæc vocatur Castellum S. Angeli) evaginatum gladium, quo cives feriebat, visus est in vaginam recondere; ac quacumque in processione inferebatur imago B. Virginis, aer crassus, pestilens et flammeus videbatur dissipari, purgari et serenari. Exhortationem ejus ad verbum refert Joannes Diaconus in ejus Vita, lib. I, cap. XL, ubi inter multa ait: «Veternosas namque Ninivitarum culpas triduana pœnitentia abstersit. Mutemus igitur corda; citius ad precem judex flectitur, si a pravitate sua petitor corrigatur. Proinde cum contritione et correctis operibus crastina die ad septiformem litaniam devota cum lacrymis mente veniamus; qui simul omnes peccavimus, simul omnes mala quæ fecimus deploremus, ut districtus judex dum culpas nostras nos punisse considerat, ipse a sententia propositæ damnationis parcat.»
Rursum S. Petrus, ex Ordine S. Dominici eminens prædicator et martyr, anno Domini 1252, aprilis die vigesima nona, qua Ecclesia in Officio divino ejus festum celebrat, in suis concionibus jugiter hoc thema proponebat: «Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur,» iisque tanto ardore et spiritu populum incendebat, ut omnes passim pænitentiam agerent, eamque publicam. Dicebat enim: Tu, o Mediolanum, tu, o Parma, tu, o Cremona, es altera Ninive; si non agas pænitentiam tuorum scelerum, illico videbis tuam ruinam: flagellum Dei imminet tibi: converte te ad Deum, et age pænitentiam. Docet ergo hic Jonas, et ex eo S. Gregorius et S. Petrus martyr, concionatores populo debere proponere minas et terrores iræ Dei, mortis, judicii, gehennæ, iisque acriter urgere peccatores ad pænitentiam et odium peccati, ut eas evadant, Deumque sibi concilient. Hi enim sunt mallei conterentes petras. Alii oratores sunt quasi musici, quia aures duntaxat mulcent et scalpunt.
Versus 6
Et Ninive subvertetur, – cum regno et monarchia Assyriorum, quæ transferetur ad Nabuchodonosor et Assuerum, ut habent Septuaginta, Tobiæ XIV, 6, id est ad Babylonios et Medos, uti patebit Nahum II, 8; unde Josephus, lib. IX Antiq. XI: «Jonas, ait, in medio civitatis prædicavit, quia post brevissimum tempus Asiæ principatum perderent.» Nota: Hæc Jonæ prophetia fuit comminatoria et conditionata, q. d. Ninive subvertetur, nisi pænitentiam egerit, nisi mutet mores, itaque impetret a Deo hanc excidii sententiam tolli aut suspendi; sicut de facto ejus non sublationem, sed suspensionem impetravit, uti dixi in Prœmio. Ita Origenes, hom. 1 De pœnitent., S. Hieronymus hic, S. Gregorius, XIX Moral. XVIII; S. Thomas, I part. Quæst. XIX, art. 7, et alii.
Aliter respondet S. Gaudentius, tract. 3 ad Neophytos: «Adhuc triduum, et Ninive evertetur.» Verum, inquit, prædixit: «nam eversa est iniquitas ejus, quia pœnituit. Sicut distat cœlum a terra, dicit Deus hominibus, ita distant sensus mei a sensibus vestris, et cogitationes meæ a cogitationibus vestris,» Isaiæ LV. Sensus ergo est: Ninive, non urbs, sed ejus iniquitas subvertetur, ut sit alia piaque Ninive. Verum hoc tropologicum est, non litterale.
Sic anno Domini 396, Arcadio Imperatore, ait S. Augustinus De Excidio urbis, cap. VI: «Constantinopoli volens Deus terrere civitatem, et terrendo emendare, terrendo convertere, terrendo mundare, terrendo mutare, servo cuidam suo fideli viro militari venit in revelatione, et dixit ei civitatem venturo de cœlo igne perituram, eumque admonuit ut Episcopo diceret; dictum est, non contempsit Episcopus, et allocutus est populum. Conversa est civitas in luctum pænitentiæ, quemadmodum quondam illa antiqua Ninive,» etc. Narrat deinde quomodo per pœnitentiam hasce minas evaserit.
5. Et crediderunt viri Ninivitæ in Deum, – id est Deo. Nota: Hebræis credere in Deo, vel credere in Deum, idem est quod credere Deo, uti recte observavit Ribera. Unde hebræum יאמינו באלהים iaaminu belohim, tribus modis, sed idem significantibus vertas, scilicet: primo, crediderunt in Deum; secundo, crediderunt in Deo; tertio, crediderunt Deo. Est enim beth contactus, quo utuntur Hebræi, ut dicant tangere in manu, id est, tangere manum: credere in Deo, vel Deum, id est credere Deo. Latinis tamen credere in Deum efficacius est, et plus significat, quam credere Deo; nimirum non tantum fidem, sed et spem ac fiduciam omnem cum amore conjunctam collocare in Deo; se resque suas curæ Dei committere, sua omnia in fidem Dei resignare, salutem suam Deo credere. Ita hic Ninivitæ, credentes prædicationi Jonæ, crediderunt per fidem Deum Hebræorum, quem prædicabat Jonas, esse verum Deum, ac proinde vera esse hæc Jonæ oracula, vereque evertendam Niniven, nisi pænitentiam agerent. Consequenter sperarunt in Deum, quod eos ad pænitentiam admitteret, et pænitentibus parceret, eosque in gratiam reciperet; nisi enim hanc spem habuissent, nunquam tam arduam pænitentiam suscepissent.
Quæres, quo argumento moti sunt Ninivitæ ut crederent Jonæ? Imprudens enim et temerarius est, qui sine ratione et fundamento credit aliquem esse Prophetam, vel hoc illudve esse oraculum Dei, præsertim in re tam gravi et inaudita, qualis erat excidium Ninive urbis et monarchiæ; unde Apostoli fecerunt miracula aliaque signa,
sine quibus gentes non tenebantur, imo prudenter non potuissent eis credere. Respondeo: Ninivitæ moti sunt ad credendum Jonæ per miraculum devorationis et liberationis e ventre ceti, quod Jonas eis proposuit, quodque per nautas jam sparsum erat per totum Orientem. Hoc est quod ait Christus Lucæ XI, 30: «Sicut fuit Jonas signum Ninivitis, ita erit et Filius hominis generationi isti.» Hoc enim signum clare eis demonstrabat Jonam a Deo ad eos mitti, simulque monebat et terrebat eos ne, si Jonæ non crederent, æque, imo magis punirentur quam Jonas, atque ab aqua vel terra absorberentur. Accessit interna Dei illuminatio et inspiratio, quæ animos illorum commovit ad credendum. Juvit gravitas, prudentia, pietas, abstinentia et sanctitas Jonæ, quæ plane ostendebant Jonam non esse fatuum, non levem, non mendacem; sed virum serium, prudentem, pium ac fide dignum.
Et prædicaverunt (indixerunt) jejunium, – per magistratum, imo per regem, ut videtur; rex enim hoc jejunium Ninivæ indixit, vers. 7, nec alius toti Ninivæ hoc indicere poterat nisi rex. Est ergo hic hysterologia. Prius enim pervenit oraculum hoc Jonæ ad regem, uti sequitur vers. 6, quam indictum sit jejunium, uti ait hic vers. 5; sed voluit Scriptura prædicationi Jonæ subnectere obedientiam, totumque opus Ninivitarum, scilicet quod crediderint et pænitentiam egerint in jejunio et cilicio; ac deinde pergere ad regem, et enarrare ejus sensum et gesta, de quo subdit:
Vers. 6. 6. Et pervenit, – id est quia pervenerat: dat enim causam publici jejunii et pœnitentiæ Ninivitarum, quod nimirum rex inaudiens oraculum minax Jonæ, edictum jejunii et pœnitentiæ proposuerit et promulgarit per totam urbem.
Versus 7
Quæres, quis fuit hic rex? Respondeo: Probabile est fuisse Sardanapalum, quem Diodorus, Justinus et alii gentiles historici ponunt ultimum monarcham Assyriorum, a quo monarchia translata sit ad Medos per Arbacem Mediæ præfectum. Ita a Castro et Torniellus in Annalibus, anno mundi 3213, et alii. Favet S. Hieronymus, in cap. I Amos, vers. 1, ubi explicans titulum Amos, quo se dicit prophetasse in diebus Oziæ regis Juda, et Jeroboam regis Israel, «quando,» inquit, «apud Assyrios» urbesque Ciliciæ regnabat Sardanapalus, de quo insignis orator: «Turpior, inquit, vitiis quam nomine; et apud Latinos Procas Silvius, cui Amulius expulso Numitore successit in regnum; quo interfecto, congregata pastorum manu, Romulus sui nominis condidit civitatem.» Ergo Amos, ac consequenter Jonas (fuerunt enim coævi) prophetavit tempore Oziæ, Jeroboam et Sardanapali (hi enim fuerunt pariter coævi). Rursum Jonam prophetasse tempore Jeroboam, ac consequenter Sardanapali, clare dicitur IV Reg. cap. XIV, 25. Favet et S. Augustinus, lib. XVIII De Civitat. XXVII, ubi docet prophetasse Jonam, Amos et Osee sub finem imperii Assyrio-
rum, scilicet eo ruente, cum Roma condi inciperet, quia eorum prophetiæ de Christo patiente et resuscitato, Romanis et Gentibus ad Christum convertendis scribebantur. Favet et Eusebius in Chronico, qui Jonam consignat sub tempus Sardanapali. Dices: Eusebius dicit Sardanapalum regnasse 20 annis; et vigesimum ultimumque ejus annum consignat anno sexto Oziæ regis Juda, qui fuit annus 18 Jeroboam regis Israel; postea vero anno 17 Oziæ, qui fuit 29 Jeroboam, Arbacis vero in Media regnantis 11, ita scribit: «Prophetabant apud Hebræos Osee, Amos, Isaias et Jonas prophetæ.» Ergo 11 annis post mortem Sardanapali prophetavit Jonas; non ergo prophetavit Sardanapalo regnante. Respondeo, nego consequentiam. Nam to prophetabant, non significat initium prophetiæ (non enim hi quatuor cœperunt eodem anno, puta 17 Oziæ, prophetare), sed confuse tempus quo florebant hi prophetæ, q. d. Sub hoc tempus, puta ante et post annum 17 Oziæ, prophetarunt Osee, Amos, Isaias et Jonas. Cum enim constet eos multis annis prophetasse, et de anno certo quo singuli cœperint non constet, recte Eusebius in genere et confuse ait hoc tempore eos prophetasse, id est floruisse. Cum enim in chronologia consignatur tempus quo quis propheta, doctor vel episcopus floruit, non consignatur annus primus quo cœpit, vel ultimus quo finiit; sed potius medius: in medio enim ætatis prophetiæ et doctoratus solent florere homines, tum gratia, tum sapientia, tum auctoritate.
Confirmatur hæc sententia primo, quia passim chronologi Sardanapalum dicunt fuisse coævum Jeroboam, sub quo prophetavit Jonas. Excipio unum Genebrardum, qui censet Sardanapalum fuisse eum qui in Scriptura vocatur Asarhaddon, fuitque filius Sennacherib, post quem in Scriptura nemo ponitur rex Assyriorum. Asarhaddon enim regnavit diu post Oziam et Jeroboam, sub Ezechia et Manasse. Verum hæc sententia Genebrardi ab aliis chronologis passim rejicitur. Secundo, quia iidem consentiunt in Sardanapalo periisse monarchiam Ninives et Assyriorum, et post eam ponunt regnum Arbacis et Medorum; Jonas autem missus fuit in Niniven, cum illa opibus et regno floreret: ergo non post Sardanapalum, sed eo regnante. Tertio, quia Sardanapalus fuit luxuriosissimus, et diffluxit luxu ac vitiis, regem suum secuta est Ninive: hæc ergo sunt vitia ob quæ excidium civitati intentat Jonas. Quarto, quia licet paulo post Sardanapalum ex Scriptura constet Ninivæ restitutum fuisse regnum, ac in ea regnasse Phul, Teglatphalasar, Salmanasar, Sennacherib et Asarhaddon; tamen hi non regnarunt cum Ozia et Jeroboam, sub quibus prophetavit Jonas, sed post eos. Rursum in strage Sardanapali et translatione monarchiæ, sat videtur fuisse punita Ninive, ut non opus fuerit post illam eo mittere Jonam. Insuper Jonam missum esse ante ejus stragem patet, quia missus
est ut eam comminaretur et prædiceret quasi futuram. Ex dictis colligitur quod Sardanapalus, audiens Jonæ oracula et minas, conversus sit, egeritque pœnitentiam cum suis Ninivitis, sed eo redeunte paulo post ad solitas delicias et vitia, ad eadem redierint et Ninivitæ, uti facere solent concubinarii aliique vitiis assueti. Unde tunc Deus excitavit Arbacem, qui Sardanapalum et Niniven invaderet, eumque cogeret ad palatii suique incendium, ac monarchiam transferret ad Medos; de quo dixi in Prœmio.
Et surrexit (rex, puta Sardanapalus) de solio suo, et abjecit vestimentum suum a se (Tigurina, paludamentum, puta vestem imperatoriam, diadema, sceptrum aliaque insignia regalia), et indutus est sacco (cilicio), et sedit in cinere. – Nota hic pœnitentiæ habitum et opera non esse nudam resipiscentiam, ut vult Calvinus, sed gemitum, saccum, cinerem, jejunium. Ita Tertullianus, Cyprianus, Chrysostomus, S. Augustinus, Pacianus tract. de Pænitentia.
Versus 8
Præclare S. Ambrosius enarrans hanc Jonæ historiam in fine tomi II: «Rex Ninives, inquit, hostes virtute superabat, Deum autem humilitate vincebat. Sapiens, inquam, rex qui pro salute civium peccatorem se magis confitetur esse quam regem. Obliviscitur enim se regem esse, ubi Deum regem omnium pertimescit; nec potentiæ suæ meminit, ubi potentiam divinitatis agnoscit. Mira res: dum se regem hominum esse non meminit, rex incipit esse justitiæ. Religiosus igitur princeps non perdidit imperium, sed mutavit. Principatum enim ante militaris disciplinæ tenuit, nunc cœlestium disciplinarum obtinet principatum.» Et inferius:
«Ut tota civitas jejunaret, famem sibi rex primus indixit; et solus omnium causa prior cœpit esurire quam miles. Necesse enim erat ut qui potentior cunctis fuerat, devotior fieret universis.»
7. Et clamavit et dixit (supple præco, ita Vatablus; vel «clamavit et dixit,» id est proclamari fecit et edici) ex ore regis, – id est suo. Est hebraismus. Unde Chaldæus vertit: Atque per præconem proclamare jussit, ac dicere per Niniven ex regis et principum ejus decreto. Sic et Pagninus.
Homines, et jumenta, et boves, et pecora non gustent quidquam. – Causam dat S. Chrysostomus, hom. 3 ad Popul.: «Et bruta jejunant, et equi, et muli sacco vestiuntur. Etiam, inquit: sicut enim divite aliquo mortuo, non servos solos et ancillas, sed et equos domestici sacco vestientes, et agasonibus tradentes ad sepulcrum sequi jubent, calamitatis magnitudinem ostentantes, et omnes ad misericordiam allicientes; sic et in civitate illa (Ninive) mori periclitante, et brutam naturam sacco circumtexerunt, et jejunii jugo subjecerunt. Non licet brutis sermone Dei iram discere, discant famis quæ a Deo infligitur plaga; etenim si dirueretur, inquit, civitas, non tantum nostri inhabitantium, sed et horum una esset sepultura. Pœnæ igitur partem habere debentia, et jejunii partem captant.» Alteram deinde dat causam: Cum, inquit, essent confusione pleni, nec quidquam haberent excusationis, «ad bruta confugiunt, et illorum mortem deplorantes, ex his supplicationem faciunt miserabilem et luctuosam, ipsorum perditionem proponentes.» Et S. Ambrosius, sub finem tom. II: «Non enim, inquit, sufficiebat ad placandum Deum peccantium satisfactio, nisi seniorum quoque peccata, parvulorum innocentia deploraret, et fletibus alienis delicta sua juventus ablueret.»
Nota: Verisimile est hoc rigidum jejunium Ninivitarum, ad aliquot dies, v. g. tres, ut sentit S. Chrysostomus hom. 1 De Pænitentia, durasse, ita ut per triduum nec homo, nec pecus quidquam cibi aut potus gustaret; deinde continuarunt hoc
Versus 9
jejunium ad quadraginta dies, sed ita ut suo tempore, v. g. vespere, aliquid panis et aquæ sumerent ad sustentandam naturam; alioqui enim non potuissent naturaliter sine cibo et potu prorogare vitam ad quadraginta dies; saccus vero, clamor et preces eorum perennarunt ad quadraginta dies.
Simili modo anno Domini 1124, Christiani in Terra sancta a Saracenis circumsessi, exemplo Ninivitarum jejunium solemne etiam pueris infantibus et pecoribus indixerunt, itaque miraculosam a Deo de iis adepti sunt victoriam. Nam cum tria Christianorum millia, Patriarcha præferente crucem, et abbate Cluniacensi lanceam qua transfixum est latus Christi, in aciem prodirent contra 40 Saracenorum millia; splendor de cœlo in Saracenos illapsus eos ita enervavit, ut passim fugientes cæderentur, non solum a viris, sed etiam a pueris et feminis. Perierunt in prælio septem millia (submersi in aquis quinque millia; omnes vero Christiani, incolumes reversi, epinicium Deo cecinerunt. Ita ex Roberto Sigeberti Cardinalis Baronius anno 1124.
8. Et clament in fortitudine, – fortiter, contenta voce: Misericordia, misericordia, miserere nostri, Deus, secundum magnam misericordiam tuam. Ita clamabant homines. Jumenta vero præ fame boabant, mugiebant, resonabant quisque sua voce in cœlum. Hæc communis hominum et jumentorum comploratio Dei iram stitit, et ad misericordiam inflexit. Graphice eam depingit S. Basilius, hom. 8 in avaros, quæ inscribitur: In fame et squalore; et homil. 4 De Pœnit. Sic Virgilius, ecloga V, ait in morte Julii Cæsaris, quem Daphnim vocat, jejunasse oves, boves cæteraque animalia, ac lugubri ejulatu ejus necem plorasse. Quin et addit: Daphni, tuum Pœnos etiam ingemuisse leones Interitum, montesque feri sylvæque loquuntur.
Simili modo Alexandrum luxisse mortem Hephæstionis, et Thebanos mortem Pelopidæ, tradit Plutarchus in ejus Vita.
Et convertatur vir a via sua mala. – S. Chrysostomus, homil. 3 ad Popul.: «Videamus, ait, quid inevitabilem illam iram solverit; num jejunium solum et saccus? nequaquam, sed totius vitæ mutatio; quoniam conversus est quisque a viis suis malis, pœnituit mali quod dixerat facere ipsis Dominus. Honor enim jejunii non ciborum est abstinentia, sed peccatorum fuga. Jejunas? Demonstra mihi per ipsa opera? Qualia, inquis, opera? Si pauperem videris, miserere; si inimicum videris, conciliare; si amicum laudabiliter agentem videris, ne invideas; si mulierem videris speciosam, prætereas. Non enim os tantum jejunet, sed et oculus, et auditus, et pedes, et manus, et omnia corporis nostri membra. Jejunent manus, a rapina et avaritia mundæ; jejunent pedes, ad illicita spectacula cursum reprimentes; jejunent oculi, discentes nunquam formosis obtutibus insilire, nec alienas curiose pulchritudines spectare; cibus enim oculorum est spectatio; jejunet et auris, aurium autem jejunium est detractiones et calumnias non suscipere; jejunet quoque os a verbis turpibus et convicio. Quæ enim utilitas, cum avibus quidem et piscibus abstineamus, fratres vero mordeamus et comedamus? detrahens fraternas carnes comedit,» etc.
Ex hoc loco videtur quod Ninivitæ (saltem multi) vere fuerint contriti, ideoque hac pænitentia justificati et salvati, quicumque in justitia usque ad finem vitæ perstiterunt. Nam crediderunt in Deum verum, elicuerunt actus spei, timoris, doloris; austeram et inauditam, eamque publicam egerunt pænitentiam; imo primus rex ipse, posita regia veste, saccum induit, et cinere se conspersit; quæ utique ingentis interni doloris et contritionis erant indicia, et, quod maximum est pænitentiæ signum, actusque nobilissimus, conversi sunt a vita pristina lasciva et scelerata ad castam et sanctam. Unde Deus hæc eorum pænitentiæ opera probavit et acceptavit, eisque pænam condonavit, simul et culpam, ut videtur. Ita S. Chrysostomus, hom. Quod nemo læditur nisi a seipso: «Ninivitæ, ait, conversi sunt ad timorem Dei, abjectisque confinio prioris vitæ malis, ad virtutem se et justitiam per pænitentiam contulerunt, tam fideli satisfactione, ut divinitus jam promulgatam sententiam revocarent.» Et lib. I De Orando Deum: «Primi, ait, occurrent Ninivitæ, quos clarum est deprecationis præsidio plurimorum scelerum, quibus divinam iram in se provocarant, remissionem accepisse. Simul enim atque illos cepit deprecandi studium, justos reddidit; ac civitatem, quæ jam assueverat lasciviæ, malitiæ, breviter, vitam ex legem et impiam vivere, statim correxit; nimirum potentius diutina peccandi consuetudine, cum civitatem illam cœlestibus legibus implesset, pariter secum trahebat temperantiam, mansuetudinem, humanitatem curamque pauperum. Sane si quis tunc ingressus fuisset civitatem Ninivitarum, qui prius eamdem probe novisset, nequaquam agnovisset eam; adeo repente a turpissima vita ad pietatem resilierat.» Quare licet aliqui opinentur Ninivitas fuisse tantum attritos, tamen contrarium verius est fuisse etiam contritos; nec tantum ex timore pœnæ, sed etiam ex amore justitiæ hanc pænitentiam subiisse. Idem confirmatur ex eo quod Scriptura et Patres, maxime S. Chrysostomus, passim peccatoribus proponunt exemplum Ninivitarum, tanquam illustrissimum speculum pænitentiæ. Unde Christus, Matth. XII, 41: «Viri Ninivitæ, ait, surgent in judicio cum generatione ista, et condemnabunt eam: quia pœnitentiam egerunt in prædicatione Jonæ. Et ecce plus quam Jonas hic.» Hinc S. Gregorius, in Psalm. VII Pænit.: «Pænitentia, ait, est unum de perfectis donis descendentibus a Patre luminum.» Et Tertullianus, lib. Contra Psychic. cap. XVI, celebrat «Niniviticam justitiam,» quanquam verior lectio Pammelli habeat: «Niniviticum justitium,» id est cessationem ab omni cibi et potus genere cum ethnicis, qui, uti antea dixit, «annuo ritu saccis velantur, et cinere conspergitantur.» Idem docet S. Ambrosius, serm. 28, qui habitus est in Dominica I Quadragesimæ, et S. Ephrem, serm. De Jona. Idem diserte docet Andreas Vega, lib. XIII De Justific. cap. V: «Ninive, ait, ut verisimile est, multos habuit qui ab accepta gratia aliquando exciderant, et tamen subito ad prædicationem Jonæ Deum agnovit, et per pœnitentiam non solum interminatæ mortis periculum evasit; sed et, ut Chrysostomus asserit, vitæ incognitæ coronam accepit, faciliusque est, ut Augustinus ait (lib. De Pænit. med. V), evacuata comminatio Prophetæ, quam humiliatio pænitentiæ.» Idem docent alii, et insinuat S. Thomas, III part. Quæst. LXXXIV, art. 7, ad 1. Favet Concilium Tridentinum sess. XIV.
Idem, serm. 30 in Cantic.: «Lacrymæ pænitentium vinum sunt angelorum.» Plura si cupis, vide quæ annotavi II Corinth. VII, 11.
9. Quis scit si convertatur? – To si non est in Hebræo, sed subintelligitur; unde eo omisso, Chaldæus et Arias sic vertunt: Qui scit quod in manibus suis culpæ sint, convertatur ab eis, et misertum erit super eum a facie Domini; quasi hic pœnitenti certa spes detur veniæ, imo certitudo misericordiæ consequendæ. Verum melius Noster, Septuaginta, Pagninus, Vatablus et alii subaudiunt si, quasi Ninivitæ incerti sint de venia, deque ea dubitent, et hæreant inter spem et metum suspensi; planius enim et usitatius est in Hebræo ad illud: Quis scit, subaudire et supplere unam voculam si, quam multas hasce: Quod in manibus suis culpæ sint. Adde hebræum מי mi esse interrogativum, et significare quis, non qui; qui enim significatur per he demonstrativum.
Dubitant Ninivitæ de remissione, non culpæ, sed pœnæ, q. d. Quis scit si per pænitentiam nostram Deus placetur, revocetque sententiam de evertenda Ninive? Simili modo Deus condonavit adulterium Davidi, sed punivit eum morte filii ex eo geniti, II Reg. XII, 19. Unde Franciscus Suarez, tom. IV De Pœnit. disp. XXXVII, sect. IX ex his Jonæ verbis, et similibus Joel II, 14, docet neminem, quantumvis justus sit, posse satisfacere de condigno pro pœna accidentali seu extraordinaria, qualis erat hic eversio Ninive; imo nec posse aliquid facere, quo infallibiliter talis pœnæ remissionem consequatur. Unde S. Augustinus in Psalm. L: «De incerto, ait, pœnitentiam egerunt, et certam misericordiam meruerunt.» Et S. Hieronymus: «Ideo, ait, ambiguum ponitur, ut dum homines dubii sunt de salute, fortius pœnitentiam agant, et magis ad misericordiam provocent Dominum.»
Secundo, alii hanc dubitationem extendunt ad remissionem culpæ; licet enim certissimæ sint promissiones Dei, quibus pænitentibus promisit veniam, tamen incertum est an homo impleat conditionem, quam exigit promissio; puta, quod sit sufficienter dispositus ad gratiam; nimirum quod sit vere contritus ex amore Dei, non attritus tantum ex timore pœnarum. Ita Gregorius de Valentia, II-II, tract. De Gratia, disp. VIII, Quæst. IV, et Cardinalis Bellarminus, lib. III De Justific. cap. VI.
Versus 10
Et ignoscat Deus. – Hebraice, et pænitentiam agat, vel pænitudine ducatur Deus. Ita Septuaginta. Pagninus et Vatablus. Hinc veteres hæretici, ut Marcion, Manes et alii, censebant Deum veteris Testamenti non fuisse verum, nec perfectum, utpote in quem cadat dolor et pœnitentia. Objiciebat ergo Marcion: «Culpandus est Deus, qui justitiæ utique non pœnitendæ pænitentiam gessit.» Respondet Tertullianus, lib. II Contra Marc. cap. XXIV, aliam esse pænitentiam hominum, aliam Dei: «In Deo enim nihil aliud intelligitur quam