Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Prædixit Michæas cap. præcedenti, vers. ultimo, montem Sion et templum vastandum a Chaldæis; nunc ut de more tristibus læta subjungat, ut suos consoletur, docet eumdem restituendum, imo super omnes montes erigendum per Christum, quia scilicet in Sion Christus inchoabit Ecclesiam suam divinam et cælestem, ad quam velut arcem et speculam excelsam ex toto orbe confluent turmatim omnes gentes, quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. Porro in Ecclesia non fore bellum, sed summam pacem prænuntiat. Et regnabit, inquit, Dominus in monte Sion, ex hoc nunc et usque in æternum: Et veniet potestas prima, regnum filiæ Jerusalem. Hinc secundo, vers. 10, consolatur Judæos, qui captivi ituri erant in Babylonem, quod brevi inde sint liberandi a Deo, qui hostes eorum Chaldæos conteret, et Sioni robur pristinum restituet.
Nota: Priorem et majorem hujus capitis partem mutuatus videtur Michæas ex Isaia cap. II, ubi eadem pene ad verbum habentur. Nam Isaias facile quadraginta annis ante Michæam idipsum prædixisse videtur. Id colligimus ex eo quod priora quinque capita Isaias dictasse videtur sub Ozia rege. Nam cap. vi sic incipit: In anno quo mortuus est Ozias. Cum ergo visionem sexti capitis habuerit anno ultimo Oziæ, videtur visiones præcedentium capitum quinque sub prioribus ejusdem regis annis a Deo accepisse; Michæas autem hæc prophetavit sub Ezechia, qui fuit pronepos Oziæ, uti dixi cap. præced. vers. ultimo. Nam inter Oziam et Ezechiam intercesserunt Joathan, qui sexdecim annis, et Achaz, qui totidem regnavit. Adde aliquot annos Oziæ et Ezechiæ (Michæas enim post excidium Samariæ, quod anno 6 Ezechiæ contigit, hæc vaticinatus est), habebis annos 40 et amplius, quibus Isaias hoc suum, cap. ii, oraculum ante hocce Michæas accepit et edidit. Quia ergo hæc explicui Isaiæ cap. II, ea hic non repetam, sed breviter caput hoc percurram. Lector consulat ea quæ notavi in Isaia.
Textus Vulgatae: Micheas 4:1-13
1. Et erit: In novissimo dierum erit mons domus Domini præparatus in vertice montium, et sublimis super colles: et fluent ad eum populi. 2. Et properabunt gentes multæ, et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob: et docebit nos de viis suis, et ibimus in semitis ejus: quia de Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem. 3. Et judicabit inter populos multos, et corripiet gentes fortes usque in longinquum: et concident gladios suos in vomeres, et hastas suas in ligones: non sumet gens adversus gentem gladium: et non discent ultra belligerare. 4. Et sedebit vir subtus vitem suam, et subtus ficum suam, et non erit qui deterreat: quia os Domini exercituum locutum est. 5. Quia omnes populi ambulabunt unusquisque in nomine Dei sui: nos autem ambulabimus in nomine Domini Dei nostri in æternum et ultra. 6. In die illa, dicit Dominus, congregabo claudicantem: et eam, quam ejeceram, colligam, et quam afflixeram: 7. et ponam claudicantem in reliquias: et eam, quæ laboraverat, in gentem robustam: et regnabit Dominus super eos in monte Sion, ex hoc nunc et usque in æternum. 8. Et tu turris gregis nebulosa filiæ Sion usque ad te veniet: et veniet potestas prima, regnum filiæ Jerusalem. 9. Nunc quare mærore contraheris? numquid rex non est tibi, aut consiliarius tuus periit, quia comprehendit te dolor sicut parturientem? 10. Dole, et satage, filia Sion, quasi parturiens: quia nunc
egredieris de civitate, et habitabis in regione, et venies usque ad Babylonem: ibi liberaberis, ibi redimet te Dominus de manu inimicorum tuorum. 11. Et nunc congregatæ sunt super te gentes multæ, quæ dicunt: Lapidetur; et aspiciat in Sion oculus noster. 12. Ipsi autem non cognoverunt cogitationes Domini, et non intellexerunt consilium ejus: quia congregavit eos quasi fœnum areæ. 13. Surge, et tritura, filia Sion: quia cornu tuum ponam ferreum, et ungulas tuas ponam æreas: et comminues populos multos, et interficies Domino rapinas eorum, et fortitudinem eorum Domino universæ terræ.
Versus 1
1. ET ERIT: IN NOVISSIMO DIERUM. — Dixi Isaiæ II, ex communi Patrum sententia, tempus Messiæ vocari novissimum, hebraice אחרית acharit, id est sequens, posterum, consequens, succedens: quia illi nulla alia lex, nulla alia Ecclesia, nulla alia religio, sacrificia et sacramenta succedent, sicut illud succedit veteri legi et Synagogæ, sacramentis et sacrificiis Mosaicis; hæc successerunt legi et statui naturæ. Rursum idem Messiæ tempus Sioni et Judæis est novissimum, quia cœpit in eorum excidio, cum ipsi a Tito et Romanis plane excisi et eversi sunt: quod excidium durabit usque ad finem mundi, uti prædixit Daniel cap. ix, vers. ultim. Perperam ergo Judæi ex hoc loco exspectant suum Messiam, qui in fine mundi, quasi alter Salomon, ipsis Jerusalem, templum et regnum pristinum restituturus sit.
Perperam quoque nonnulli catholici apud Theodoretum, hæc adimpleta censent in reditu Judæorum e Babylone. Alii sub Ezechia rege pio, qui restituit et auxit cultum Dei in Sion, mittens legatos per totam Judæam, qui dicerent: « Venite ad sanctuarium Domini, quod præparavit in æternum, » II Paralip. cap. xxx, 8. Nam quæ hic dicuntur longe augustiora sunt, quam ut conveniant Ezechiæ, Cyro, Esdræ, etc. Adde: Ezechias legatos istos misit anno primo regni sui, ut patet II Paral. cap. xxix, et ex Josepho, lib. IX Antiq. cap. iii. Michæas autem hæc prædixit post annum sextum Ezechiæ, uti dixi cap. præced. vers. ult.; non prædicit autem id quod jam factum, sed quod adhuc futurum erat. De fide ergo est hunc locum ad litteram intelligendum esse de tempore Christi, et Ecclesiæ ac legis Evangelicæ. Ita enim interpretantur omnes Patres, quos citavi Isaiæ II, et fuse citat hic Christophorus a Castro.
restaurationem per Christum. Hic sensus cum priore concurrit, et eodem redit.
PRÆPARATUS. — Hebraice נכון nachon, id est, primo, fundatus, firmatus, solidatus, ut nulla vis, imo nec inferorum portæ eum evertere possint; secundo, nachon, id est verus et certus; quia Ecclesia nil docet falsum, sed est firmamentum et columna veritatis, I Timoth. cap. III, 15; tertio, nachon, id est rectus, erectus, qui nihil habet curvi et torti: Ecclesia enim rectam virtutis et salutis viam docet, mentemque recta in cœlum ad Deum erigit et dirigit; quarto, nachon, id est præparatus, dispositus, ordinatus; quia in Ecclesia omnia sunt rite et decenter ordinata, atque per Ecclesiam militantem fideles præparantur et ordinantur ad triumphantem, puta a gratia ad gloriam, a terra ad cœlum, a merito ad præmium. Denique nachon idem est quod integer, perfectus, directus, ordinatus, ideoque incedens prospere, felix et fortunatus.
In vertice montium, — q. d. Mons hic, puta Ecclesia Christi, transcendet omnes leges, scholas, doctrinas, instructiones, religiones, synagogas Judæorum et philosophorum, quæ inter homines videbantur eminere quasi montes, adeoque quidquid sub sole celsum est et sublime superabit, imo calcabit, et subjiciet sibi. Mons hic notat arduam et cœlestem esse doctrinam et vitam Christi et Ecclesiæ.
ET FLUENT AD EUM POPULI, — turmatim instar fluvii. Unde Justinus Contra Tryphon. legit: Et flumen ponent in eo populi, q. d. Ad Ecclesiam concurrent omnes gentes, passibus non corporis, sed mentis et spiritus. Miraculum est si aquæ e valle ascendant, et fluant in montem: ita miraculum est, quod gentes terrenæ ascendant in Ecclesiam, cujus doctrina et vita montosa est, ardua et cœlestis; nimirum id efficit gratia Christi potens et alta, utpote e cœlo demissa. Sicut ergo aquæ e fontibus deductæ per canales in vallem, in valle exsiliunt et ascendunt pene ad altitudinem suæ originis; ita aquæ hæ cœlestis gratiæ derivatæ in valles, id est in corda hominum, ea secum exsilire faciunt in cœlum, vitamque cœlestem inire et amplecti. Huc spectat illud Euripidis in Medea: « Sursum sacrorum fluviorum feruntur fontes. »
ERIT MONS DOMUS DOMINI, — id est domus Domini in monte ædificata, quæ non est alia quam Ecclesia Christi, inchoata et fundata in monte Sion. Est hypallage; sic enim mons templi vocatur templum montis Sion, Isaiæ cap. xxx, 29: « Qui pergit, inquit, cum tibia, ut intret in montem, » id est, in templum, « Domini ad fortem Israel. » Similia sunt Psalm. XLVII, 2; Psalm. LXXIII, 2, et alibi. Secundo, proprie, « mons domus Domini » est ipse mons Sion, in quo uti olim Salomon corporale templum, ita Christus suum spirituale et antitypum, puta Ecclesiam, inchoavit et ædificavit. Promittit enim Propheta montis et templi per Chaldæos eversi, restitutionem et
Versus 2
2. ET DICENT: VENITE, ASCENDAMUS AD MONTEM Domini (q. d. Gentes, visis et auditis miraculis, innocentia, sanctitate et doctrina cœlesti apostolorum et fidelium, hortabuntur se invicem dicendo: Eia ascendamus ad Ecclesiam, illi ascribamur; ipsa enim est mons, et Sion templumque Dei, ibi nos) DOCEBIT DE VIIS SUIS (id est vias suas; est hebraismus), ET IBIMUS (id est ambulabimus gressibus mentis, non corporis) IN SEMITIS EJUS, — q. d. Deus in Ecclesia docebit nos voluntatem suam, suasque leges; dabitque gratiam, ut eas voluntate et opere expleamus: hoc enim est ire vel ambulare in viis et semitis Dei. Unde Septuaginta apud S. Hieronymum vertunt: Ostendet nobis viam suam; S. Justinus Contra Tryphon.: Illuminabunt nos, scilicet gentes et populi multi.
Quia de Sion egredietur lex, — puta lex gratiæ et Evangelii Christi: Apostoli enim, recepto Spiritu Sancto in Sion die Pentecostes, inde egressi in varias provincias, legem Christi omnibus gentibus prædicarunt. Hæc verba possunt accipi, vel ut gentium se invicem adhortantium ad Ecclesiam, q. d. Ascendamus ad Sion, id est ad Ecclesiam natam in Sion; quia inde prodit et prodibit lex gratiæ et salutis, vel ut prophetæ Michææ, q. d. Ideo fluent omnes gentes ad Sion, quia videbunt non aliam esse legem et fidem veram, quam eam quæ prodit ex Sion, quæ scilicet annuntiatur ab Apostolis prodeuntibus ex Sion, uti ego Michæas prædico et assevero. Ita Lyranus et Arias.
Versus 3
3. Et judicabit, — scilicet verbum Domini, vel potius (quod tamen eodem redit) ipse Deus Jacob, de quo vers. 2, per verbum et Evangelium suum, q. d. Deus per Evangelium populos inter se antea dissidentes componet, eis jus dicet, lites omnes dirimet, ut positis odiis et dissensionibus, omnes in eadem Ecclesia, communi spiritu fidei et charitatis conspirent, habitent, vivantque concorditer et jucunde quasi fratres. Secundo, aliter Vatablus, q. d. « Judicabit, » scilicet mons domus Domini, id est Ecclesia, q. d. Si quando aliquod dubium in fide, vel difficultas in religione acciderit, Ecclesia ea solvet et componet; utpote quæ a Spiritu Sancto recta, falli non potest. Tertio, a Castro, q. d. « Judicabit, » id est verbum et Evangelium Dei judicium exercebit inter multas opiniones, quas habent omnes populi de vita bene et beate instituenda; nimirum damnando et reprobando falsas et stultas, quales sunt de sectanda avaritia, gloria, ambitione, ultione sui, deliciis ac pompis hujus vitæ; ac veras eruendo, probando, et docendo de modestia, humilitate, concordia, charitate mutua, pace, paupertate et similibus, easque hominum mentibus ingerendo et instillando.
Usque in longinquum, — q. d. Judicabit populos longe lateque toto orbe dispersos; et, ut Tigurina vertit, procul dissitos; aliter Chaldæus, in longinquum, scilicet tempus, puta in perpetuum.
ET CONCIDENT GLADIOS SUOS IN VOMERES, — q. d. Deus per Christum et Apostolos judicabit et componet omnes lites, inducetque legem pacis, concordiæ, amoris; itaque quantum est ex parte sua, vi gratiæ et Evangelii sui, tollet omnia dissidia et bella, ut gentes arma bellica deponant, imo mutent in instrumenta pacis; puta in aratra et ligones quibus in pace colitur terra. Atque ut hoc ortu suo portenderet, natus est Christus sub Augusto Cæsare, cum, domitis vel occisis tyrannis omnibus, sub eo jam monarcha, Jano clauso, mundus plena pace frueretur. Ita S. Cyrillus, Clarius, Arias et alii. Vide dicta Isaiæ, cap. ii, 4; et Joelis, cap. iii, 10.
Versus 4
4. SEDEBIT VIR SUBTUS VITEM SUAM, ET SUBTUS FICUM SUAM. — Est hebræa phrasis, parabolice significans quietissimam securitatem, quam attulit lex Christi, utpote lex charitatis, concordiæ et pacis; ita ut secure et jucunde sine hostis metu in suis domibus et prædiis fideles degere, suisque rebus, ficubus et uvis frui possint; quasi sedentes sub arbore otiose, ficus et fructus in os cadentes exciperent.
Versus 5
5. QUIA OMNES POPULI AMBULABUNT, UNUSQUISQUE IN NOMINE DEI SUI: NOS AUTEM AMBULABIMUS IN NOMINE DOMINI IN ÆTERNUM ET ULTRA, — q. d. Licet cæteri populi infideles colant suos deos, varii varios; fideles tamen et christiani, qualis sum ego Michæas, meique similes, unanimiter et constanter unum verum Deum ac Dominum colemus, ipsi soli serviemus toto corde et mente; ipsi qui solus servare potest confisi, secure vivemus in pace, sine metu hostium etiam, et in æternum, et ultra, id est in omnem omnino æternitatem. Est hyperbole; æternitas enim quia immensa, superat omnem hominis conceptum, ideo addit τὸ et ultra, q. d. Durabit hæc pax per omnia sæcula, per omnem æternitatem, quam mente concipere possumus; et ultra, si quid ultra sit; sicut revera ultra conceptum nostrum quem formamus de æternitate, supersunt immensa sæcula. Nos enim concipimus æternitatem, quasi millia et milliones annorum plurimos; at post hos superest æternitas. Nota τὸ nos: Michæas enim licet Judæus, et filius veteris Testamenti, tamen prævisione sua, fide, spe, animo et voto jungit se filiis novi Testamenti et christianis, quasi fratribus suis, ex eodem parente Christo, ac fide gratiaque Christi genitis; cum tamen non visurus esset Christum et christianos, nec eorum tempore victurus. Sancti enim veteris Testamenti, ob fidem in Christum venturum, pertinuerunt ad novum Testamentum; quia ab eo, puta a Christo, in præscientia et prædestinatione Dei futuro, omnem suam gratiam et justitiam hauserunt, uti docte docet S. Augustinus lib. III Contra duas epist. Pelag. cap. IV: « Hi (christiani servili metu legem servantes), inquit, ad vetus pertinent Testamentum, quod in servitutem generat; quia facit eos carnalis timor et cupiditas servos, non Evangelica fides, spes et charitas liberos; sub gratia vero positi, quos vivificat spiritus, et fide ista faciunt, quæ per dilectionem operatur in spe bonorum non temporalium, sed æternorum, præcipue credentes in mediatorem, per quem sibi non dubitant et spiritum gratiæ subministrari, ut bene ista faciant, et ignosci posse cum peccant. Hi pertinent ad Testamentum novum, filii promissionis et regenerati a Deo patre et libera matre. Hujus generis fuerunt antiqui omnes justi, et ipse Moyses Testamenti minister veteris, hæres novi; quia ex fide qua nos vivimus, una eademque vixerunt; incarnationem, passionem, resurrectionemque Christi credentes futuram, quam nos credimus factam. »
Versus 6
6. In die illa, — Messiæ, Ecclesiæ, Evangelii, gratiæ et novi Testamenti. De illa enim egit ab initio capitis hucusque. Ita S. Hieronymus, Haymo, Rupertus, Hugo, Lyranus, Vatablus et alii passim.
CONGREGABO CLAUDICANTEM: ET EAM, QUAM EJECERAM, COLLIGAM. — Theodoretus per claudicantem et ejectam accipit gentilitatem, q. d. Per Christum colligam populum gentilem, huc usque a Deo neglectum, abjectum, et claudicantem in fide et religione; quia nunc instinctu naturæ coluit unum Deum creatorem cœli et terræ, nunc vana superstitione et traditione avorum coluit idola. Verum de gentium vocatione egit Propheta vers. 2. Hic ergo suam gentem consolatur, agitque de vocatione Synagogæ et Judæorum, quorum rex constitutus est Christus, regnare incipiens in monte Sion. Dico ergo claudicantem et ejectam vocari hic Synagogam Judæorum, tum quia illa claudicavit in fide, modo colendo Deum, modo idola, juxta illud Eliæ ad ejusdem filios: « Usquequo claudicatis in duas partes? si Dominus est Deus, sequimini eum: si autem Baal, sequimini illum, » III Regum, cap. xviii, 21: eo enim alludit Micheas; tum quia claudicavit præfatigatione itineris eundo in captivitatem nunc Babylonicam, nunc Persicam, nunc Græcam sub Antiocho. Unde vocatur ejecta, dispersa et vagabunda per omnes gentes: ita Vatablus. Claudicans ergo per metalepsin idem est quod fatigata, dolens, ærumnosa, afflicta. Unde explicans subdit: « Et quam afflixeram, consolabor: » ita Chaldæus; vertit enim: Congregabo translatos, et dispersos colligam, et illos quibus malefeci propter peccata populi mei. Hæc ergo prophetia cœpta est impleri tempore Christi, qui e Judæis Apostolos, primosque fideles in Ecclesiam suam collegit; in dies autem perfectius impletur, dum variis in locis plures Judæi in Ecclesiam congregantur; perfectissime autem implebitur in fine mundi, cum omnis Israel salves fiet, uti intellexit S. Justinus Dialogo contra Tryphonem.
conversa ad Christum, factaque fidelis, sit fecunda, et multos producat Deo filios, et magnam sobolem. Unde explicans subdit:
ET EAM, QUÆ LABORAVERAT (eundo in captivitatem et dispersionem, id est, ut Tigurina, et procul propulsam), IN GENTEM ROBUSTAM, — tum numero, tum fortitudine. Tales fuerunt Apostolici Judæis prognati, aliique similes viri apostolici, orbis doctores et domitores. Ita Vatablus, Arias et alii. Hinc sequitur:
ET REGNABIT DOMINUS (Christus) SUPER EOS IN MONTE SION, — puta in Ecclesia, quæ cœpit in Sion; Ecclesia, inquam, tum militante, tum triumphante, « ex hoc nunc et usque in æternum. » Audi S. Hieronymum: « In gentem robustam, in nomen videlicet christianum, quod non gladius, non ignes, non tormenta superabunt. Vide fidem et passionem martyrum, et de robusta gente non ambiges. »
Versus 8
8. ET TU TURRIS GREGIS NEBULOSA FILIÆ SION USQUE AD TE VENIET: ET VENIET POTESTAS PRIMA. — Nota primo: « Turris gregis » in Scriptura vocatur locus ille in quo Jacob pavit greges, Genes. xxxi, 21; nec enim alium locum hoc nomine appellatum in Scriptura, vel apud Josephum, aut chorographos Terræ sanctæ legimus. Ita S. Hieronymus, Remigius, Haymo, Rupertus, Lyranus et alii passim. Audi ex iis Adrichomium in Descriptione Terræ sanctæ: « Turris gregis, hebraice ader, sive eder, campus est uberrimus pascuis, et grandibus olivis refertus; distat passibus fere mille a Bethlehem, ubi Jacob patriarcha fixit tabernaculum, et pavit greges suos; ibique eo habitante, Ruben patris thorum violavit. Atque hoc ipso in loco pastores, ut prædixerat propheta Michæas, noctu vigilantes super gregem suum, viderunt et audierunt angelos canentes: Gloria in excelsis Deo. Ubi postea templum erectum est SS. Angelorum a B. Helena. Atque adeo sacellum hic erectum est in tantæ rei memoriam medio in agro. » Addunt Haymo, Remigius et Beda, lib. De Locis sanctis, cap. viii, pastores hosce numero fuisse tres.
Quare licet Hebræi, teste S. Hieronymo, in Tradition. Hebr. in Genes. cap. xxxv, opinentur turrim gregis fuisse in Jerusalem, eo loco in quo postea ædificatum est templum; tamen ipse S. Hieronymus ibidem, et in Epitaphio S. Paulæ, et in Locis Hebr. et alibi, ac passim interpretes et chorographi docent turrim gregis fuisse juxta Bethlehem, ibique angelos pastoribus gregem suum pascentibus nuntiasse Christi ortum. Dicta est gregis, inquit S. Hieronymus in Tradit. Genes. cap. xxxv, « ubi vel angelorum grex in ortu Domini cecinit, vel Jacob pecora sua pavit, loco nomen imponens; vel, quod verius est, quodam vaticinio futurum jam mysterium monstrabatur; » quod scilicet angelus ibidem pastoribus gregem pascentibus evangelizaret Christi nativitatem. Ad litteram turris hæc dicta est gregis, ante Jacob, ut videtur; eo quod pastores juxta illam, utpote
Versus 7
7. ET PONAM CLAUDICANTEM IN RELIQUIAS, — id est in posteritatem, q. d. Faciam ut Synagoga
loco compascuo, solerent pascere greges, atque noctu ad caulas quæ in turri, vel juxta turrim erant, sese cum gregibus stabulatum recipere, uti notarunt P. Salmeron et Barradius in Lucæ cap. II.
Secundo, pro nebulosa hebraice est Ophel, quæ erat turris excelsa in Sion, juxta atrium templi, quam ita ex Josepho describit Adrichomius: « Ophel, quam Josephus Ophlam nominat, erat turris enormi altitudine, quasi nubi caput inserens; atque arx munita firmo muro cincta, templo propinqua; extra murum tamen qui habitationem sacerdotum claudebat. In hujus muro Jonathan rex multa construxit, atque Manasses eousque urbis muros reparavit. In hac habitabant Nathinæi. In hanc fugiens Manahem tyrannus captus est et occisus. Hanc tandem Titi milites combusserunt. »
Ab altitudine dicta est Ophel, id est tenebræ, caligo, nubilum; quod usque ad nubes erigeret caput, et in contemplando ejus culmine oculi caligarent. Ita S. Hieronymus, in Isaiæ xxxii, 14.
Quare minus recte aliqui censent turrim nebulosam vocari turrim Psephina, quæ octoangularis erat, erecta super rupem excelsam, septuaginta cubitos alta, inter septentrionalem et occidentalem urbis murum, ex qua sereno cœlo Arabia, mare et fines Chananææ conspici poterant, quam Titus expugnavit, teste Josepho lib. VI Belli, cap. ii, v et vi; nam in Hebræo hic non est Psephina, sed Ophel. Denique pro Ophel Septuaginta vertunt, αὐχμώδης, quod quadrupliciter verti potest: primo, caliginosus et opacus; secundo, squalens: hæc duo habet S. Hieronymus; tertio, aridus; quarto, sitiens vel siticulosus: quæ enim arida sunt, sunt pariter squalentia, siticulosa et opaca.
Symbolice, Ophel significat celsitudinem et caliginem in qua habitat Deus; ad hanc enim accedere et erigere se conatur Sion, id est Ecclesia, et anima fidelis. Deus enim « habitat lucem inaccessibilem, » I Timoth. vi, 16. Præclare S. Dionysius, epist. 5 ad Dorotheum: « Caligo, ait, divina est inaccessibilis, in qua habitare dicitur Deus; hæc est invisibilis, propter eximiam claritatem; et inaccessibilis, propter immensam luminis copiam. »
Quæres, si turris Eder erat extra Jerusalem juxta Bethlehem, Ophel vero erat in Jerusalem, quomodo una eademque turris vocatur hic gregis, et nebulosa sive Ophel? Respondeo, metaphorice et metonymice Sion sive Jerusalem, vocari hic turrim gregis. Ita enim vocari hic Sionem patet, primo, ex eo quod eam nuncupans subdit, filia Sion: sic enim cum Romanis, Symmacho (qui clare vertit, ipsa est filia Sion) et Septuaginta legendum in nominativo filia, non filiæ in genitivo); secundo, quia in Jerusalem erat Ophel: hæc autem turris gregis erat turris Ophel, ut ait Michæas; tertio, quia in Sion erat porta (et consequenter turris super portam de more erecta), quæ vocabatur gregis, per quam greges ovium offerendi in templo, ex turri Eder sive gregis, ubi pabulabantur, inducebantur in Sion et templum. Unde juxta portam Gregis, erat forum pecuarium, et Probatica piscina, in qua curabantur infirmi, Joan. v, 2. Dicta est Probatica, ἀπὸ τῶν προβάτων, id est ab ovibus. Probatica ergo idem est quod pecuaria vel ovina, eo quod ad illam oves, quotidie mane et vespere immolandæ in templo congregabantur, in eaque abluebantur. Denique de Sione et Jerusalem hic agi, patet ex sequentibus. Jerusalem ergo vocatur turris gregis, tum quia vicina erat Bethlehem, et turri gregis, illique ut metropolis imperabat; tum quia alto loco in montibus sita, et ad illam confluebat grex, id est numerositas Judæorum ad templum; tum proprie quia in Sion erat porta et turris Gregis, obversa turri Eder, sive Gregis, per quam ex Eder oves in Sion et templum inferebantur. Eadem vocatur nebulosa, ob altitudinem turris Ophel, aliarumque similium, quæ in sui culmine nubes et nebulas de more colligebant, atque e terra contuentibus, ob nimiam altitudinem caligantibus oculis, nebulosæ videbantur. Unde probabiliter suspicatur Vilalpando, tom. III, part. lib. III, cap. vii, turrim Gregis hic præcise vocari portam Gregis; portam enim vocari turrim, quia alta erat et munita, ut arx vel turris esse videretur. Porta hæc dicitur filia Sion, quia subjecta erat templo exstructo in monte Sion. Dicitur gregis, tum quod per eam greges offerendi inducerentur in templum, tum quod ante hanc portam esset vallis Josaphat tendens ad montem Oliveti, quam, utpote pascuis uberrimam, Jacob patriarcha suis pecoribus pascendis elegit. Hæc porta a Josepho, lib. VI Belli, cap. vi, vocatur Genat, quam Salomon magnificentissimis ædificiis ac propugnaculis exornavit. Hæc Vilalpando, et hoc videntur voluisse Hebræi paulo ante citati, quos sequuntur Emmanuel, Mariana et alii.
Quæres, secundo, quisnam hujus loci sit sensus, et quando turri Gregis, id est Jerusalem, data sit potestas, sive, ut vertit Tigurina, dominium, regnum et imperium? Primo, Theodoretus sic explicat, q. d. Nabuchodonosor veniet ad te, o turris, id est o templum, quod in vinea, id est in urbe Jerusalem, quæ ob peccata est atra et nebulosa, quasi turris eminens, ut te sternat et comburat. Verum hoc triste et funestum est, non lætum et festivum oraculum, quale hic edit Michæas.
Secundo, S. Hieronymus intelligit de Cyro et reditu e Babylone, q. d. Veniet Cyrus, qui te, o Jerusalem, id est, vos Judæi, e Babylone per Zorobabel liberet, et in patriam remittat. Verum licet eo alludat Propheta, ut patet vers. 10, tamen altius et majus quid spectat.
Dico ergo turrim Gregis et Ophel, sive Jerusalem et Sion, esse Ecclesiam Christi, quæ cœpit in Sion, in quam grex fidelium congregatur, quasi in turrim Ophel, id est in locum altum et muni-
præceptum ejus, » Psalm. ii, 6. Ita Clarius, Vatablus, Arias, Ribera, a Castro et alii. Huc accedunt S. Hieronymus et Lyranus, qui per turrim gregis filiæ Sion (uti ipsi legunt) accipiunt templum, quo grex, id est populus Domini confluebat; et in quo greges ovium Deo mactabantur, hoc vocatur Ophel, id est nebulosum, quod ad nubes usque altitudine sua pertingeret, vel quod fumum victimarum quasi nebulam jugiter exhalaret; vel quod umbris et figuris quasi nebulis plenum esset, q. d. O turris nebulosa filiæ Sion, id est, o templum Hierosolymorum, usque ad te veniet; veniet, inquam, prima potestas, id est primum et avitum illud Davidis imperium; non in umbra, sed in veritate: Christus enim triumphator ingredietur in te, qui est regum summus, cujusque David rex umbra tantum fuit et typus.
Respicit introitum solemnem Christi in Jerusalem die Palmarum, quando asello vectus cum pompa et triumpho, urbem et templum quasi Messias est ingressus, et inauguratus acclamante turba: « Hosanna, benedictus qui venit in nomine Domini: benedictum quod venit regnum patris nostri David, » Marc. xi, 10. Christus enim per portam Gregis (quæ hic vocatur turris ob celsitudinem, ait Vilalpando supra) quasi agnus paschalis in paschate immolandus, invectus est in urbem, uti colligitur ex Luc. cap. xix, 37, cum ait: « Et cum appropinquaret jam ad descensum montis Oliveti, » etc. Ex monte ergo Oliveti per vallem Josaphat venit ad portam Gregis, eaque ingressus est in urbem. Et hoc videtur hic significare Micheas, inquit Vilalpando. Idipsum clare significat versio Chaldæi, qui paraphrastice per turrim Gregis accipit Christum, qui in Ecclesia inter fideles quasi turris eminet; correlativa enim sunt et inseparabilia pastor et grex, rex et regnum, Christus et Ecclesia. Sic ergo utrumque nectens vertit: Tu autem, o Messia, vel Christe Israelis, qui absconditus es propter peccata cœtus Sion, tibi venturum est regnum, sed et dominatio prisca adveniet regno filiae Jerusalem.
Christus enim est turris, quia Verbum Patris, de quo dicitur Sap. xviii, 16: « Usque ad cœlum attingebat, stans in terra. » Erat enim verus Deus æque ac homo, jungens in se deitatem humanitati, et cœlum terræ, angelos hominibus. Hinc et dicitur nebulosa, id est abscondita in præsepio, carne et cruce: Deus enim « posuit tenebras latibulum suum, » Psalm. xvii, 12. Idcirco incognita fuit Judæis. Erat « turris gregis, » quia sicut turris urbem, cives et oves; ita Christus christianos protegit et tuetur. Ipse denique regnum suum consignavit Hierosolymæ, id est Ecclesiæ suæ. Unde et Syrus et Arabicus vertunt: Tu autem turris (Arabicus, arx) pastor nebulosæ filiæ Sion, tempus tuum advenit.
Denique Haymo, Remigius, Beda in Luc. ii, Baronius anno 1 Christi, et alii censent Michæam hic alludere ad pastores Eder, quibus angelus primo nuntiavit Christi ortum: ideo enim nominat turrim Eder, id est Gregis et Pastorum. Unde id clare explicans cap. seq. vers. 2, ait: « Et tu, Bethlehem (juxta quam erat turris Eder) Ephrata, parvulus es in millibus Juda: ex te mihi egredietur, qui sit dominator in Israel, » etc. Itaque hujus loci hunc dant sensum, q. d. Tu, o turris Eder rusticana, vilis et pastoritia, caput attolle, gaude et exsulta; quia primo ad te veniet nuntius cœlestis, puta angelus annuntians Christi regis ortum, cujus potestas prima et regnum incipiet in Jerusalem, indeque propagabitur per totum orbem. Quocirca eris jam turris non tantum Gregis, sed et Ophel, id est celsæ caliginis: quia in te ex excelso Olympi vertice descendet spirituum et musicorum cœlestium multitudo, concinens: « Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis. »
Tropologice, Ecclesiam vocat turrim Gregis, ut significet præsules Ecclesiæ, Christi vicarios, non debere ut reges dominari in cleris, sed ut pastores pascere gregem Domini. Hoc est quod ait et sancit S. Petrus, primus a Christo summusque Ecclesiæ præsul: « Pascite qui in vobis est gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum: neque turpis lucri gratia, sed voluntarie: neque ut dominantes in cleris, sed forma facti gregis ex animo. Et cum apparuerit princeps pastorum, percipietis immarcescibilem gloriæ coronam, » I Petri v, 2.
Sensus ergo hujus loci est, q. d. Dixi vers. 7, quod Dominus regnabit super eos (Judæos fideles) in monte Sion in æternum; quia tu, o Sion, quæ es turris Gregis et Ophel, id est arx sublimis, invicta et inexpugnabilis, accipies hoc regnum: « Usque ad te veniet, et veniet potestas prima, » q. d. Veniet, veniet, inquam, ad te prisca et avita potestas, et regnum quod habuisti sub Davide et Salomone, puta « regnum filiæ Jerusalem, » hoc est regnum Hierosolymæ: sicut enim David gloriose et potenter regnavit in Sion, ita ibidem Christus, filius Davidis et hæres, regnum idem capesset: at non temporale, sed spirituale; ibique regnum Ecclesiæ suæ inchoabit, quod deinde proferet et propagabit per Apostolos in universum orbem, juxta id quod promisit Gabriel matri eum concipienti: « Dabit illi Dominus sedem David patris ejus, et regnabit in domo Jacob in æternum, » Lucæ i, 32. Et David rex in typo et persona Christi: « Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus, prædicans
rim Eder, id est Gregis et Pastorum. Unde id clare explicans cap. seq. vers. 2, ait: « Et tu, Bethlehem (juxta quam erat turris Eder) Ephrata, parvulus es in millibus Juda: ex te mihi egredietur, qui sit dominator in Israel, » etc. Itaque hujus loci hunc dant sensum, q. d. Tu, o turris Eder rusticana, vilis et pastoritia, caput attolle, gaude et exsulta; quia primo ad te veniet nuntius cœlestis, puta angelus annuntians Christi regis ortum, cujus potestas prima et regnum incipiet in Jerusalem, indeque propagabitur per totum orbem. Quocirca eris jam turris non tantum Gregis, sed et Ophel, id est celsæ caliginis: quia in te ex excelso Olympi vertice descendet spirituum et musicorum cœlestium multitudo, concinens: « Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis. »
Tropologice, filia Sion est anima quæ speculatur cœlestia et divina: Sion enim hebraice significat speculam. Unde in ipsa est turris, id est prudentia et providentia, æque ac robur et munimen, quibus suum gregem, id est omnes animæ potentias, sensus et actiones, omnesque corporis motus moderatur, regit, tuetur et roborat. In ipsa est Ophel, id est caligo, puta orationis et contemplationis, qua cum Mose, Exodi xix, 9, intrat in caliginem, in qua habitat Deus; ibique cum eo colloquitur, uti solitum facere S. Bernardum legimus in ejus Vita. Rursum est Ophel, id est αὐχμώδης, ut vertunt Septuaginta, id est, primo, arida, quia humores pravos concupiscentiæ per jejunia et mortificationes desiccat; secundo, squalens, per luctum et pœnitentiam, ob exsilium in quo degit; tertio, sitiens, scilicet Deum, et aquam gratiæ salientis in vitam æternam. Complutensia legunt αὐχμώδους in genitivo, id est caliginosæ, aridæ, squalidæ et sitientis, ut referatur ad gregis. Juxta quam versionem hæc quatuor simili sensu jam dicto de anima, ad potentias, sensus, motusque ejusdem (hi enim sunt ejus grex) accommodari facile possunt. Ad hanc venit potestas prima, puta primum regnum filiæ Jerusalem; primum enim maximumque regnum animæ est, quo in ipsa regnante Christo rege, eamque regente, ipsa pariter a Christo regnum accipit, fitque regina: nam regnat et dominatur æquo jure, primo sibi, suisque potentiis et motibus; deinde rebus externis, quos omnes sibi subjicit; ac tertio, proximis, quorum cura ei commissa est. Dum enim Deo sibi vacans, primo sibi suisque actibus pie sancteque imperat, facile cæteris omnibus præesse et imperare discit; itaque fit Jerusalem, id est visio et possessio pacis: jugi enim pace et serenitate conscientiæ fruitur. Hinc philosophus ille, licet gentilis: « Rex, inquit, eris, si teipsum rexeris. Rex eris, si cupiditatibus et passionibus tuis imperes. Rex eris, si regas iram, gulam, libidinem. » Alexander Magnus alios rexit, seipsum regere nescivit, rexit eum ira et cupido: unde non rex, sed iræ fuit servus et mancipium ambitionis. Ve-
rius mendicus ille apud Taulerum se regem esse dixit, quod nihil appeteret in hoc mundo, quodque suam voluntatem Dei voluntati in omnibus conformaret, ideoque sibi rebusque omnibus dominans, perpetua pace et lætitia animi frueretur. Historiam fuse enarravi Rom. xii, 1.
Anagogice quidam, ait S. Hieronymus, hæc accipiunt de Jerusalem cœlesti, quæ cum sit « mater sanctorum, tamdiu quasi Ophel squalet, quamdiu filii sui non reducuntur ad eam, ut rex et consiliarius non sit in ea; et dolores sicut parturientem apprehendant eam, quod frustra peperit, videns tantos filios interfectos. »
Versus 9
9. NUNC QUARE MŒRORE CONTRAHERIS, — Hebræus nervosius: Nunc quare vociferaris vociferationem? id est cur ingenti voce ejulas et ploras? Redit ad Sionem, id est ad Judæos sui temporis. Unde vocula nunc, et tempus præsens significat, simulque est nota illationis, idem valens quod ergo. Itaque nunc idem est quod nunc ergo, q. d. Nunc ergo, o Sion, cur mœres ob instantem captivitatem, cum tam felix et augustum Christi regnum exspectes? Esto enim eas ad modicum tempus in Babylonem, esto Sedecia rege tuo, principibus et consiliariis orberis; tamen inde brevi te reducam, faciamque ut rex tuus potentissimus, æque ac consiliarius sapientissimus propediem tibi sit ipse Christus, Rex regum et Dominus dominantium; ipse te omni captivitate, omni mœrore, omni ærumna liberabit; ipse te consolabitur, ditabit, honorificabit, ut nil deinceps metuere debeas, nil amplius sperare aut desiderare possis.
Allegorice, hæc et sequentia usque ad finem capitis adaptari possunt Ecclesiæ primitivæ (hujus enim typus fuit Synagoga Judæorum) primitus et deinceps a tyrannis afflictæ, et pene oppressæ: imo de ea ad litteram accipiunt Rupertus, Albertus, Lyranus et Vatablus, q. d. Post adventum Christi affligentur christiani, unde habebunt ansam gemendi; sed tamen sumant animos, quia non destituentur ope divina: nam rex eis aderit Christus, et consiliarius Spiritus Sanctus.
Aliter, imo contrarie, hæc accipit S. Hieronymus et Theodoretus, q. d. Qua de causa, o Sion, mœres? utique ob instantem captivitatem. Sed unde illa tibi obveniet? An quod destituta sis rege et consiliariis? at habes Ezechiam, Josiam, Sedeciam aliosque reges, eorumque principes et consiliarios. Disce ergo hoc malum non aliunde tibi accidere, sed tua culpa, tuo vitio: quia nimirum tuis idolis et sceleribus Dei iram et vindictam in te concitasti. Verum hic est sarcasmus et hostilis irrisio potius quam paterna consolatio, quam toto hoc cap. Sioni suggerit et ingerit Propheta.
Tropologice S. Ambrosius hic: « Cur, inquit, comprehenderunt te dolores ut parturientis, ut parturires iniquitates, et pareres injustitias? nullus enim major est dolor, quam is qui peccati
mucrone vulnerat conscientiam: neque ullum gravius est onus, quam peccatorum sarcina et pondus flagitiorum. Deprimit animam, curvat usque ad terram, ne se erigere possit. Gravia, fili, gravia nimis delictorum sunt pondera. Denique illa in Evangelio Lucæ, cap. xiii, mulier quæ curvata erat, speciem prætendens animæ laborantis, a Christo potuit solo erigi. »
Versus 10
10. DOLE, ET SATAGE, FILIA SION. — Satagere est esse anxium, anxie distorqueri difficultate alicujus rei conficiendæ, vel evadendæ. Pro satage hebraice est גוחי gochi, quod varie vertitur; Septuaginta: Dole et viriliter age; Chaldæus: Dole et contremisce; Pagninus: Dole et ingemisce; Tigurina: Dole et gemitum ede, q. d. O Sion, permitto ut doleas et ingemiscas, ac de facto dolebis et ingemisces: habebis enim justum argumentum et causam doloris et gemitus, scilicet excidium et captivitatem Babylonicam.
QUIA NUNC EGREDIERIS DE CIVITATE (de Jerusalem), ET HABITABIS IN REGIONE (Hebræus et Chaldæus, in agro; Septuaginta, in campo, q. d. Non in urbe sub tecto, sed in agro sub dio, quasi profuga et captiva deges), et venies usque ad Babylonem (sed age, resume animos, spera meliora: nam post modicum tempus, puta post 70 annos): IBI LIBERABERIS, IBI REDIMET TE DOMINUS. — Primo, inchoate per Cyrum et Zorobabel; secundo, plene per Christum. Audi S. Cyrillum juxta Septuaginta: « Dole igitur, et viriliter age, filia Sion, ait: O bona filia, patiens esto ad dolores, obdura ad molestias, appropinqua ad partum. Sed enim non penitus consolatione destitutam relinquit: addit enim in patriam sedem iri revocatum. » Sic Æneas socios naufragos spe melioris sortis consolatur, Æneid. I: Per varios casus, per tot discrimina rerum Tendimus in Latium, sedes ubi fata quietas Ostendunt: illic fas regna resurgere Trojæ: Durate, et vosmet rebus servate secundis.
Tropologice S. Hieronymus: « Intelligit, inquit, animam propter peccatum de Ecclesia pulsam, et inimico et ultori contraditam in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat, exire de civitate quam spiritus impetus lætificat, habitare non in monte ubi prius fuerat, sed in campo in quo Assyriorum vagatur exercitus, et esse in confusione vitiorum suorum, et postquam habuerit compedes, et traxerit molam, et farinam Babylonis fecerit, in semet reversam dicere: Quanti mercenarii patris mei saturantur panibus, et ego hic fame pereo; et ad paternam domum postea revertentem suscipi a clementissimo patre, et redimi de manu durissimi domini. »
Versus 11
11. ET NUNC CONGREGATÆ SUNT SUPER TE GENTES. (Τὸ nunc iterum aliam et viciniorem Hierosolymæ calamitatem significat, q. d. Dixi, o Sion, te ituram in Babylonem; sed antequam eo vadas, alia tibi instat clades a Sennacherib, qui multas contra te gentes congregabit, puta 185 millia) QUÆ
(DICUNT): LAPIDETUR (id est lapidibus obruatur), ET ASPICIAT IN SION OCULUS NOSTER, — id est oculus noster aspiciat cum voluptate Sionis ruinam, eaque se pascat, illamque irrideat et subsannet: solemus enim aspicere et oculos intendere in ea quæ diligimus, despicere vero et avertere oculos ab iis quæ odimus vel contemnimus. Unde vulgo dicitur: « Ubi oculus, ibi amor; ubi manus, ibi dolor. » Hinc aspicere sumitur quandoque pro oblectari, ut Psalm. lxv, 18: « Iniquitatem si aspexi in corde meo. » Ita S. Hieronymus, Remigius, Haymo et alii.
Nota: Pro lapidetur hebraice est תחנף techenoph, quod Septuaginta vertunt, insultabimus; vel, ut S. Hieronymus legit, insultemus; alii, insultemus et gaudeamus; Chaldæus, impie aget; Pagninus, peccavit; Tigurina, hypocrita fuit, simulando se piam, cum esset impia; castam, cum esset incesta; deicolam, cum esset idololatra. Arias, superstitietur, id est ut superstitiosa, et novorum deorum cultrix puniatur, expietur et lapidetur. Proprie techenaph vertas: « Impia est, et ut impia plectatur. » Alludit techenaph per metathesin ad akan tinaph, id est adultera est, et ut adultera puniatur et lapidetur: lapidatio enim erat pœna adulterii apud Judæos, q. d. Sion, relicto Deo sponso suo, coluit idola, cum iisque fornicata et adulterata est: ergo ut adulteram eam lapidibus obruamus, demoliamur eam, et in acervum lapidum redigamus, eoque illam sepeliamus.
Allegorice, Nero, Decius aliique tyranni dicebant de Ecclesia Christi: « Lapidetur, » id est pereat et exscindatur; sed id reipsa, Deo illam tutante, efficere non potuerunt. Ita S. Hieronymus, Haymo, Rupertus, Hugo et alii. Idem etiamnum dicunt hæretici de eadem. Idem de sanctis Religionibus, monasteriis, collegiis, adeoque de viris religiosis et zelosis dicunt iidem, imo et perversi catholici: Lapidetur, evertatur talis Religiosorum domus, Dominicani, Franciscani, Jesuitæ expellantur et lapidentur; sed, Deo eos tutante et consolante, fit id quod sequitur: « Congregavit eos quasi fænum areæ. Surge, et tritura, filia Sion; quia cornu tuum ponam ferreum, » etc.
Versus 12
12. IPSI AUTEM NON COGNOVERUNT COGITATIONES DOMINI, — quibus statuit Sionem hisce persecutionibus probare, purgare et illustrare; non perdere et evertere: persecutores vero ejus, puta castra Sennacherib, cædere et dispergere.
QUIA CONGREGAVIT EOS QUASI FŒNUM AREÆ, — q. d. Congregavit eos in Judæa, quasi frumenti manipulos in area, ut ibi ab angelo et a Judæis triturentur, id est cædantur, calcentur, spolientur. Angelus enim cecidit 185 millia ex castris Sennacherib. Nota « fœnum » hic non significare herbam pratorum demessam et siccatam, quæ proprie fænum dicitur; sed capi pro frumento spicato, puta pro manipulis tritici: hoc enim solum in area trituratur, uti de hoc fœno subdit dicens: « Surge, et tritura, filia Sion. » Unde Septuaginta
vertunt: Quasi manipuli areæ; Chaldæus, Pagninus et Tigurina vertunt: Quasi manipuli ad aream, ut in ea triturentur, eorumque grana excutiantur, quæ in horrea condantur. Hos enim significat hebræum עמיר amir.
Versus 13
13. SURGE, ET TRITURA, FILIA SION: QUIA CORNU TUUM PONAM FERREUM, ET UNGULAS TUAS PONAM ÆREAS: ET COMMINUES POPULOS MULTOS. — Nota: In Palæstina, uti et in Italia, Canaria aliisque multis provinciis manipuli et segetes triturantur non ligneis flagellis, uti fit in Germania; sed ungulis boum, vel serratis carpentis, quæ super segetes circumagunt; itaque calcando eas terunt, et grana ex aristis exprimunt. Similia carpenta subinde super hostes stratos agebant victores, eosque quasi triturabant; ut fecit David Ammonitis, II Reg. xii, 31. Dicit ergo Deus se « cornu » et « ungulas æreas, » id est animos, robur et vires, Sioni redditurum, ut suos hostes calcet, premat et trituret. Factum hoc primo, sub Ezechia, quando cæsis per angelum Assyriis, Judæi eorum castra invaserunt, occuparunt et spoliarunt; secundo, sub Juda, Jonatha, Simone et Hyrcano Machabæis, qui quasi cornua fuerunt, quibus Judas ventilavit omnes vicinas gentes, ut patet ex libris Machab., ut in iis impletum sit illud Deut. xxxiii, 17: « Cornua rhinocerotis cornua illius: in ipsis ventilabit gentes usque ad terminos terræ. » Ad Machabæorum enim gloriosa bella et victorias hæc referunt Dionysius, Ribera et alii. Mystice id plane adimpletum est in Christo ejusque Sione spirituali, id est Ecclesia, quæ robore prædicationis suæ sibi subegit omnes gentes, eorumque idola et profana fana contrivit. Ita S. Hieronymus, Remigius, Rupertus, Albertus, Lyranus, Clarius et alii.
ET INTERFICIES DOMINO RAPINAS EORUM, — q. d. Immolabis Domino boves aliasque victimas quas victrix ab hostibus rapuisti. Id fecisse Ezechiam et Judæos ex spoliis Assyriorum docet Josephus lib. X Antiq. cap. iii. Idem fecisse Machabæos liquet ex eorum actis. Idem seculis omnibus fecit et facit Ecclesia Christi. Pro interficies hebraice est והחרמתי vehacharamti (Noster et Septuaginta videntur legisse והחרמת vehacharamta; vertunt enim in secunda persona, et interficies, sed eodem redit sensus; Deus enim per Judæos victimas hasce interfecit), id est faciam cherem, id est anathema, hoc est anathematizabo, exscindam et consumam, rapinas eorum Domino, id est mihi, q. d. Devovebo hostes tuos cum suis opibus mihi meæque vindictæ: quasi victimas meas addicam eos neci, faciam eos anathema, partim, per angelum occidentem, partim per tuos cives, o Sion, præsertim Machabæos, sicut feci Jericho, Josue VI, 46, et Chananæis, Numer. cap. xxi, 2. Vide quæ ibi dixi de voto cherem, sive anathematis.
Nota: Pro rapinas eorum hebraice est בצעם bitsam, quod Septuaginta vertunt, multitudinem eorum; Chaldæus, facultates eorum; Symmachus, lucrum eorum; Theodotion, dona vel munera eorum; Tigurina, opes eorum; Pagninus, desiderium, id est opes desiderabiles, eorum; Noster, rapinas eorum, quas scilicet Assyrii e Judæa rapuerunt, tuque iterum eis eripuisti, quasi justas et reduces justi belli rapinas.
ET FORTITUDINEM EORUM. — Hebraice חילם chelam, id est substantiam et opes: hæ enim sunt divitum robur et fortitudo, juxta illud Proverb. cap. xviii, 11: « Substantia divitis, urbs roboris ejus, et quasi murus validus circumdans eum. » Hæ rursum sunt nervus belli, ut ait Cicero. Alii per fortitudinem accipiunt milites et arma: arma enim hostium bello capta Judæi, æque ac Christiani et Gentiles suspendere solent Deo, ut illi victoriam acceptam referant: uti David suspendit in templo gladium quo obtruncavit Goliath, I Reg. xxi, 9. Idem fecisse Gentiles docet Virgilius VII Æneid.: Multaque præterea sacris in postibus arma, Captivi pendent currus, curvæque secures, Et cristæ capitum, et portarum ingentia claustra, Spiculaque clypeique ereptaque rostra carinis.
Hoc est quod prædixit Isaias cap. lx, 5: « Fortitudo gentium venerit tibi, » et vers. 11: « Ut afferatur ad te fortitudo gentium, et reges earum adducantur. »
Tropologice, docemur hic omnem victoriam de hostibus tam corporalibus quam spiritualibus, ascribendam esse Deo auctori; uti fecit Moyses et Josue, victo Amalech, erigens altare hoc titulo: « Dominus exaltatio mea, » Exod. xvii, 15; ideoque omnia desideria et desiderabilia nostra ipsi esse mactanda et offerenda.
Et interficies Domino rapinas eorum, — q. d. Devovebo hostes tuos cum suis opibus mihi meæque vindictæ: quasi victimas meas addicam eos neci, faciam eos anathema, partim per angelum occidentem, partim per tuos cives, o Sion, præsertim Machabæos, sicut feci Jericho, Josue vi, 46, et Chananæis, Numer. cap. xxi, 2. Vide quæ ibi dixi de voto cherem, sive anathematis.