Cornelius a Lapide

Micheas VI

Index

Synopsis Capitis
Textus Vulgatae: Micheas 6:1-16

Versus 1
Versus 2
Versus 3
Versus 4
Versus 5
Versus 6
Versus 7
Versus 8
Versus 9
Versus 10
Versus 11
Versus 12

Synopsis Capitis

S. Hieronymus, Remigius et Hugo putant Prophetam hæc loqui ad Israel, id est, ad decem tribus, quia vers. 16, meminit Amri et Achab regum Israel. Melius Theodoretus, Vatablus et Arias censent hæc dici Judæis, sive duabus tribubus. Videtur enim hæc Propheta vaticinatus sub Ezechia, post excidium decem tribuum, uti dixi cap. iii, 12, cum sola duæ tribus in Judæa remanebant.

Textus Vulgatae: Micheas 6:1-16

1. Audite quæ Dominus loquitur: Surge, contende judicio adversum montes, et audiant colles vocem tuam. 2. Audiant montes judicium Domini, et fortia fundamenta terræ: quia judicium Domini cum populo suo, et cum Israel dijudicabitur. 3. Popule meus, quid feci tibi, aut quid molestus fui tibi? responde mihi. 4. Quia eduxi te de terra Ægypti, et de domo servientium liberavi te: et misi ante faciem tuam Moysen, et Aaron, et Mariam? 5. Popule meus, memento quæso quid cogitaverit Balach rex Moab, et quid responderit ei Balaam filius Beor de Setim usque ad Galgalam, ut cognosceres justitias Domini. 6. Quid dignum offeram Domino? curvabo genu Deo excelso? numquid offeram ei holocautomata et vitulos anniculos? 7. Numquid placari potest Dominus in millibus arietum, aut in multis millibus hircorum pinguium? Numquid dabo primogenitum meum pro scelere meo, fructum ventris mei pro peccato animæ meæ? 8. Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid Dominus requirat a te: Utique facere judicium, et diligere misericordiam, et sollicitum ambulare cum Deo tuo. 9. Vox Domini ad civitatem clamat, et salus erit timentibus nomen tuum: Audite, tribus, et quis approbabit illud? 10. Adhuc ignis in domo impii thesauri iniquitatis, et mensura minor iræ plena. 11. Numquid justificabo stateram impiam, et saccelli pondera dolosa. 12. In quibus divites ejus repleti sunt iniquitate, et habitantes in ea loquebantur mendacium, et lingua eorum fraudulenta in ore eorum. 13. Et ego ergo cœpi percutere te perditione super peccatis tuis. 14. Tu comedes, et non saturaberis: et humiliatio tua in medio tui: et apprehendes, et non salvabis: et quos salvaveris, in gladium dabo. 15. Tu seminabis, et non metes: tu calcabis olivam, et non ungeris oleo; et mustum, et non bibes vinum. 16. Et custodisti præcepta Amri, et omne opus domus Achab, et ambulasti in voluntatibus eorum, ut darem te in perditionem, et habitantes in ea in sibilum: et opprobrium populi mei portabitis.

Versus 1

1. Audite (o Judæi, o Hierosolymitæ) quæ Dominus loquitur (ad me Michæam, ut eadem vobis referam et annuntiem. Dicit ergo mihi Deus): Surge, contende. — Jubet hic Deus Michæ ut suo nomine contendat et disceptet cum Judæis, eosque de sceleribus arguat. Paret jubenti Deo Propheta vers. 2, dicens: «Audiant montes judicium Domini.» Simili modo contendit Deus cum Israele per Jeremiam, cap. ii, 9, dicens: «Propterea adhuc judicio contendam vobiscum, ait Dominus, et cum filiis vestris disceptabo. Transite ad insulas Cethim, etc., et videte si factum est hujuscemodi.»

Contende judicio adversum montes, et audiant colles vocem tuam. — Hebræus: Litiga cum montibus; Septuaginta: Judicare ad montes; Pagninus: Ostende judicium montibus. Unde a Castro censet hic citari montes tanquam testes, non tanquam reos; rei enim sunt Israelitæ. Verum melius Noster vertit: «Contende judicio adversum montes,» tum quia hebræum ריב rib, quando construitur cum את eth, quod Latini vertunt, litigare cum aliquo, Hebræis, æque ac Latinis idem est quod litigare adversus aliquem; tum quia sic majus est orationis pondus et energia, uti jam ostendam.

Citantur ergo hic montes ut rei, eo quod in montibus erecta fuerint et culta idola: licet enim proprie populus sit reus, tamen quia is durus et rebellis nolebat audire Prophetas, et per eos litem et judicium Domini, hinc ad pathos citantur montes, in quibus populus peccaverat, q. d. Vos, o montes insensibiles, magis sensati estis quam sensibiles Israelitæ; vos enim sentitis vocem et jussum Dei creatoris vestri, eique obeditis; quem illi non sentiunt. Vos ergo cito, ut incolas vestros, qui rei sunt, repræsentetis; ut ipsi per vos audiant et cognoscant justam meam litem, actionem et querelam, seque reos fateantur, pæniteant, et veniam petant.

Est prosopopœia: montes enim hic inducuntur quasi personæ vivæ et rationales; quia ipsi per aras et idola, perque victimarum sanguinem, ossa et cineres quæ in ipsis exstabant, muta sed clara voce loquebantur Judæorum idololatriam et scelera, ac consequenter justam Dei contra eos esse actionem et expostulationem.

In hac ergo lite Deus est actor, Judæi cum montibus totaque Judæa sunt rei, præco est Michæas, judices sunt angeli et homines; imo ipsimet rei, qui audita tam justa Dei beneficentissimi querela, non possunt non ipsi causam adjudicare, et seipsos ingratitudinis condemnare. Ita Theodoretus, Arias et Clarius.

Simili prosopopœia terram Judæorum citat et inclamat Jeremias, cap. xxii, 29: «Terra, ait, terra, terra, audi sermonem Domini.» Et Isaias, cap. i, 2, citat cœlos et terram: «Audite, inquit, cœli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est.»

Symbolice, per montes et colles Propheta intelligit principes et magistratus, qui in populo eminebant, sicut montes in terra, de quibus Habacuc cap. iii, 6: «Dissolvit gentes, et contriti sunt montes sæculi;» et Psalm. lxxi, 3: «Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam.» Iidem sunt «fundamenta terræ;» quia populum sustentant quasi fundamenta. Quocirca rex græce dicitur βασιλεύς, quod sit quasi basis populi; et hebraice adon, id est dominus, dicitur ab אדן eden, id est basis.

Ita S. Hieronymus, Haymo, Remigius, Lyranus et Vatablus. Huc pertinet versio Chaldæi, qui per montes intelligit patres, per colles matres Judæorum: Contende, inquit, cum patribus, et audiant matres vocem tuam. Unde S. Hieronymus per montes accipit Abraham, Isaac, Jacob et viros sanctos, qui posteris debuerant esse regula vitæ, et stimulus virtutis, ut appareat quam hi ab illis fuerint degeneres, quos in hoc judicio parentum pietas et religio condemnant.

Aureum est hac de re præceptum Senecæ, lib. I, epist. 11: «Aliquis vir bonus eligendus est, ac semper ante oculos habendus, ut sic tanquam illo spectante vivamus, et omnia tanquam illo vidente faciamus. Hoc, mi Lucili, Epicurus præcepit, custodem nobis et pædagogum dedit; nec immerito. Magna pars peccatorum tollitur, si peccaturis testis assistat. Aliquem habeat animus quem vereatur, cujus auctoritate etiam secretum suum sanctius faciat. O felicem illum, qui non actus tantum, sed etiam cogitatus emendat! O felicem, qui sic aliquem vereri potest, ut ad memoriam quoque ejus se componat atque ordinet! Qui sic aliquem vereri potest, cito erit verendus.

Elige itaque Catonem: si hic videtur tibi nimis rigidus, elige remissioris animi virum Lælium; elige eum cujus tibi placuit et vita, et oratio: et ipsius animum ante te ferens et vultum, illum semper tibi ostende, vel custodem, vel exemplum. Opus est, inquam, aliquo ad quem mores

nostri se dirigant. Nemo sine adjutorio experto corrigit prava. Nec quisquam utique beatus est, nisi, ut ita dicam, in amicorum et bonorum familiaritate vivens et conversans; et hoc sine dubio verum est.» Ita Seneca.

Versus 2

2. Audiant montes judicium Domini, et fortia fundamenta terræ: quia judicium Domini cum populo suo, et cum Israel dijudicabitur. — Hebræus: Et fortia, vel immobilia, fundamenta terræ. Septuaginta: Et valles fundamenta terræ; Pagninus: Et robusta, vel perennia fundamenta terræ.

Symbolice, per montes et valles Propheta intelligit principes et magistratus, qui in populo eminebant, cum sententia Michæ ad omnes pertineat, majoresque et minores æque attingat, q. d. Audiant judicia mea tam proceres quam plebeii: nam vos omnes in culpa estis, idolorum scilicet cultores. Quarum autem causarum rationem in hoc judicio reposcam, sequitur:

Versus 3

3. Popule meus, quid feci tibi, aut quid molestus fui tibi? responde mihi. — Pathetice conqueritur Deus de ingratitudine populi sui, quasi dicens: Quam causam habetis deficiendi a me ad idola? num ego vobis molestus fui? num ego vos offendi? Respondete mihi si potestis. Certe non potestis. Hæc enim Dei querela est irrefragabilis.

Mystice, hæc Christi querela est ad Judæos, qui Christum beneficentissimum et innocentissimum crucifixerunt. Unde hæc verba, «Popule meus, quid feci tibi,» recitantur in Ecclesia feria vi Parasceves, die passionis Christi, quasi ipsius Christi jam in cruce pendentis querela ad Judæos. Pathetice enim Christus conqueritur cum Judæis: «Popule meus, quid feci tibi?» q. d. Popule meus, quem feci, redemit, colui; quid mali feci tibi, ut me tam male tractes, et cruci affigas? Responde mihi.

Versus 4

4. Quia eduxi te de terra Ægypti, et de domo servientium liberavi te: et misi ante faciem tuam Moysen, et Aaron, et Mariam. — Enumerat beneficia quibus cumulavit populum suum, ut eorum ingratitudinem demonstret. Primo, liberavit eos ex Ægypto. Secundo, dedit eis duces: Moysen, qui legislator et dux fuit; Aaron, qui sacerdos et pontifex; Mariam, quæ prophetissa et ducissa feminarum.

Versus 5

5. Popule meus, memento quæso quid cogitaverit Balach rex Moab, et quid responderit ei Balaam filius Beor de Setim usque ad Galgalam, ut cognosceres justitias Domini. — Tertium Dei beneficium est quod Deus vertit in benedictionem maledictionem Balaam, quem Balac conduxerat ut malediceret Israeli, Num. xxii, xxiii, xxiv. De Setim usque ad Galgalam: hæc clausula significat itineris ambitum et beneficiorum copiam, quam Deus suo populo contulerat ab exitu ex Ægypto usque ad introitum in Terram Promissam. Setim enim erat ultima statio in deserto, Galgala prima in terra Chanaan.

Versus 6

6. Quid dignum offeram Domino? curvabo genu Deo excelso? numquid offeram ei holocautomata et vitulos anniculos? — Hic populus, tactus conscientia et Dei querela compunctus, deliberat quomodo Deum placare possit: an sacrificiis, an alia ratione? Quærit ergo quasi incertus et anxius: Quid offeram Deo, ut ejus iram a me avertat?

Versus 7

7. Numquid placari potest Dominus in millibus arietum, aut in multis millibus hircorum pinguium? Numquid dabo primogenitum meum pro scelere meo, fructum ventris mei pro peccato animæ meæ? — Crescit in interrogando, a minori ad majus, q. d. Si non sufficiunt vituli, num placebunt arietes? Si non arietes, num hirci pingues? Si ne hi quidem, num dabo ipsum primogenitum meum in sacrificium? Hæc ultima oblatio est maxima et durissima: dare filium primogenitum victimam pro peccato, ut faciebant olim Moabitæ et Ammonitæ, filios suos Molocho offerentes.

Versus 8

8. Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid Dominus requirat a te: Utique facere judicium, et diligere misericordiam, et sollicitum ambulare cum Deo tuo. — Respondet Propheta, docens non sacrificiis externis, sed virtutibus internis placari Deum. Tria requirit: Primo, facere judicium, id est justitiam, reddendo cuique quod suum est. Secundo, diligere misericordiam, id est esse beneficum, liberalem, et misericordem in pauperes et afflictos. Tertio, sollicitum ambulare cum Deo tuo, id est timorate, reverenter et religiose ambulare coram Deo, in tota vita Deum habendo ob oculos, eique semper placere studendo.

et sine sacerdotibus; et aliis fruges eorum comedentibus, ipsi siccis faucibus, sibi futura promittunt, quæ nesciunt.

Redit Propheta a Bethlehem, Christo et Apostolis ad sua tempora; ac cum Judæis sui ævi, pathetice nomine Dei disceptat et expostulat: Popule meus, inquit, quid feci tibi, aut quid molestus fui tibi? Deinde beneficia multa et grandia eis a se collata recenset, ut ostendat eorum summam ingratitudinem, quod a Deo ad idola et scelera desciverint. Mox, vers. 6, iis postulantibus qua ratione Deum sibi reconciliare possint, respondet vers. 8, dicens: Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid Dominus requirat a te: utique facere judicium et diligere misericordiam, et sollicitum ambulare cum Deo tuo. Tertio, vers. 9, horribilem Dei vocem et minas eis intentat, ob eorum iniquas mensuras et pondera, similesque fraudes et dolos, quibus expilabant pauperes; quapropter minatur eis egestatem, excidium, captivitatem et opprobrium. S. Hieronymus, Remigius et Hugo putant Prophetam hæc loqui ad Israel, id est, ad decem tribus, quia vers. 16, meminit Amri et Achab regum Israel. Melius Theodoretus, Vatablus et Arias censent hæc dici Judæis, sive duabus tribubus. Videtur enim hæc Propheta vaticinatus sub Ezechia, post excidium decem tribuum, uti dixi cap. III, 12, cum sola duæ tribus in Judæa remanebant.

1. AUDITE (o Judæi, o Hierosolymitæ) QUÆ DOMINUS LOQUITUR (ad me Michæam, ut eadem vobis referam et annuntiem. Dicit ergo mihi Deus): SURGE, CONTENDE. — Jubet hic Deus Michæ ut suo nomine contendat et disceptet cum Judæis, eosque de sceleribus arguat. Paret jubenti Deo Propheta vers. 2, dicens: «Audiant montes judicium Domini.» Simili modo contendit Deus cum Israele per Jeremiam, cap. II, 9, dicens: «Propterea adhuc judicio contendam vobiscum, ait Dominus, et cum filiis vestris disceptabo. Transite ad insulas Cethim, etc., et videte si factum est hujuscemodi.»

CONTENDE JUDICIO ADVERSUM MONTES, ET AUDIANT COLLES VOCEM TUAM. — Hebræus: Litiga cum montibus; Septuaginta: Judicare ad montes; Pagninus: Ostende judicium montibus. Unde a Castro censet hic citari montes tanquam testes, non tanquam reos; rei enim sunt Israelitæ. Verum melius Noster vertit: «Contende judicio adversum montes,» tum quia hebræum ריב rib, quando construitur cum את eth, quod Latini vertunt, litigare cum aliquo, Hebræis, æque ac Latinis idem est quod litigare adversus aliquem; tum quia sic majus est orationis pondus et energia, uti jam ostendam. Citantur ergo hic montes ut rei, eo quod in montibus erecta fuerint et culta idola: licet enim proprie populus sit reus, tamen quia is durus et rebellis nolebat audire Prophetas, et per eos litem et judicium Domini, hinc ad pathos citantur montes, in quibus populus peccaverat, q. d. Vos, o montes insensibiles, magis sensati estis quam sensibiles Israelitæ; vos enim sentitis vocem et jussum Dei creatoris vestri, eique obeditis; quem illi non sentiunt. Vos ergo cito, ut incolas vestros, qui rei sunt, repræsentetis; ut ipsi per vos audiant et cognoscant justam meam litem, actionem et querelam, seque reos fateantur, pænitant, et veniam petant. Est prosopopœia: montes enim hic inducuntur quasi personæ vivæ et rationales; quia ipsi per aras et idola, perque victimarum sanguinem, ossa et cineres quæ in ipsis exstabant, muta sed clara voce loquebantur Judæorum idololatriam et scelera, ac consequenter justam Dei contra eos esse actionem et expostulationem. In hac ergo lite Deus est actor, Judæi cum montibus totaque Judæa sunt rei, præco est Michæas, judices sunt angeli et homines; imo ipsimet rei, qui audita tam justa Dei beneficentissimi querela, non possunt non ipsi causam adjudicare, et seipsos ingratitudinis condemnare. Ita Theodoretus, Arias et Clarius. Simili prosopopœia terram Judæorum citat et inclamat Jeremias, cap. XXII, 29: «Terra, ait, terra, terra, audi sermonem Domini.» Et Isaias, cap. I, 2, citat cœlos et terram: «Audite, inquit, cœli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est.»

Symbolice, per montes et colles Propheta intelligit principes et magistratus, qui in populo eminebant, sicut montes in terra, de quibus Habacuc cap. III, 6: «Dissolvit gentes, et contriti sunt montes sæculi;» et Psalm. LXXI, 3: «Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam.» Iidem sunt «fundamenta terræ;» quia populum sustentant quasi fundamenta. Quocirca rex græce dicitur βασιλεύς, quod sit quasi basis populi; et hebraice adon, id est dominus, dicitur ab אדן eden, id est basis. Ita S. Hieronymus, Haymo, Remigius, Lyranus et Vatablus. Huc pertinet versio Chaldæi, qui per montes intelligit patres, per colles matres Judæorum: Contende, inquit, cum patribus, et audiant matres vocem tuam. Unde S. Hieronymus per montes accipit Abraham, Isaac, Jacob et viros sanctos, qui posteris debuerant esse regula vitæ, et stimulus virtutis, ut appareat quam hi ab illis fuerint degeneres, quos in hoc judicio parentum pietas et religio condemnant.

Quocirca viri sapientes docent nihil esse quod magis desidiam excutiat, stimulumque det ad omnem virtutem, quam sibi jugiter ob oculos ponere viros sanctos, præsertim sui status et ordinis, qui strenuam Deo et virtuti navarunt operam. Id quisque experitur in se, scilicet cum patrum, vel sanctorum quos colit et amat, heroica facta recogitat, mirifice se ad eadem imitanda excitari: «A bove majori discit arare minor.» Aureum est hac de re præceptum Senecæ, lib. I, epist. 11: «Aliquis vir bonus eligendus est, ac semper ante oculos habendus, ut sic tanquam illo spectante vivamus, et omnia tanquam illo vidente faciamus. Hoc, mi Lucili, Epicurus præcepit, custodem nobis et pædagogum dedit; nec immerito. Magna pars peccatorum tollitur, si peccaturis testis assistat. Aliquem habeat animus quem vereatur, cujus auctoritate etiam secretum suum sanctius faciat. O felicem illum, qui non actus tantum, sed etiam cogitatus emendat! O felicem, qui sic aliquem vereri potest, ut ad memoriam quoque ejus se componat atque ordinet! Qui sic aliquem vereri potest, cito erit verendus. Elige itaque Catonem: si hic videtur tibi nimis rigidus, elige remissioris animi virum Lelium; elige eum cujus tibi placuit et vita, et oratio: et ipsius animum ante te ferens et vultum, illum semper tibi ostende, vel custodem, vel exemplum. Opus est, inquam, aliquo ad quem mores nostri seipsi erigant. Nisi ad regulam, prava non corriges.»

Ita P. Scipio Africanus jugiter sibi ob oculos ad imitandum proponebat Cyrum Xenophontis, Julius Cæsar Alexandrum Magnum, Selymus Turcarum imperator Julium Cæsarem.

secum, quo sacrificii genere, aut quo obsequio iratum sibi conciliet. Cui respondet Propheta docens necessarias veræ justitiæ partes ac conditiones, 8. Secundo, per actionem veluti judicialem, seu per reprehensionem scelerum, in qua primo, evocat ad audiendam Dei vocem ut nemo ignorantia se excusare possit, 9; secundo, causas paratæ afflictionis commemorat, seu crimina iniquæ alienorum possessionis, 10; injustitiæ in pondere et mensura, 11; rapinæ et fraudulentiæ, 12; tertio, denuntiat pœnas partim præsentes, 13, partim instantes: scilicet interitum hominum, 14; spoliationem bonorum, 15; excidium conjunctum cum ignominia non tantum ob mores corruptissimos, sed etiam ob defectionem obstinatam a Deo ad idola colenda, 16.

Plato Socratem adeo imitatus est, ut passim, etiam ab Aristotele, vocetur junior Socrates. Nam, ut ait Aristoteles lib. IX Ethic.: «Accipere virtutes virtuosorum beatissima est vita.» Et Plutarchus in Moral.: «Sicut, ait, qui se comunt, adhibent speculum; sic gesturus negotium, proponat sibi laudatorum virorum exempla.» Et rursum: «Adversus omnes animi perturbationes, exempla quædam optimorum virorum habenda sunt in promptu.» Denique S. Basilius, epist. ad Gregor., de Vita solit.: Sicut, ait, pictores sæpe inspiciunt exemplaria, ut ea expingant; sic qui studet perfectioni virtutis, debet ad vitas Sanctorum, quasi ad simulacra vita et actione prædita, sæpe animi oculos convertere. Quocirca utilissimum est crebro vitas sanctorum lectitare. Id fecit S. Dominicus, S. Thomas Aquinas et alii; ac imprimis S. Ignatius, qui earum lectione a militari vita conversus ad sanctam et spiritualem, fundator Societatis nostræ effectus est.

Mystice S. Hieronymus per montes accipit angelos e cœlis ad nostram custodiam deputatos, quasi illi citentur a Deo, ut hominum sibi commissorum, et scelerum quæ ipsi commiserunt, rationem reddant. Verum hoc cum grano salis accipiendum; scilicet ut citentur non tanquam rei, sed tanquam testes operum, quæ homines ipsorum clientes patrarunt. Nam alioqui id sapit errorem Origenis, qui censebat angelos in hominum custodia mereri et demereri, ut, si bene eos custodierint, a Deo præmientur; si male, puniantur et in gehennam trudantur: ideoque adhuc non esse beatos, sed de sua salute et beatitudine incertos. Similis fuit error Magistri Sententiarum in II, dist. XI, litt. D, E et G, ubi docet angelos per custodiam hominum sedulam, usque ad diem judicii crescere in merito et præmio beatitudinis, non tantum accidentalis, sed et essentialis: quem ibidem refutant omnes Scholastici.

2. AUDIANT MONTES JUDICIUM DOMINI. — «Judicium» hisce duobus versibus sumitur pro lite judiciali et actione forensi. Unde Tigurina vertit: Audite, montes, actionem, id est, ut Vatablus, disceptationem, rixam, controversiam, Domini: hæc enim in judicio ab actore agitur coram judice, reo se defendente. ET FORTIA FUNDAMENTA TERRÆ; — Septuaginta, Et valles fundamenta terræ. Sic et Chaldæus, Et radices, inquit, fundamentorum terræ. Valles enim imæ sunt quasi montium et terræ radices et fundamenta; atque Judæi non tantum in montibus, sed et in vallibus habebant suos lucos et idola; tam ergo valles, quam montes suis sacrilegis sacrificiis contaminabant; unde valles æque ac montes, quasi reæ citantur hic a Deo. Secundo, per epexegesin et posset accipi pro id est q. d. Audite, montes qui fortiter fundati estis in terra, ideoque estis quasi robusta terræ fundamenta. Montes enim quia excelsi, fortia habent in terra fundamenta: perinde ac turres quo celsiores sunt, eo fortiora exigunt fundamenta. Ita Vatablus. Addit a Castro montibus et collibus quasi fundamentis, id est fulcris, terram fulciri. Unde Arias censet eos hic a Deo citari, potius quam cœlum et terram; quia non modo cœlum, quod natura sua est mobile, sed et terram ipsam in medio orbis contentam et permanentem, montes stabilitate et firmitudine vincunt, utpote qui robore, vallo et situ suo terram, ne vel ventorum impetu, vel caloris vi, vel aquarum inundatione dissipetur, contineant. Itaque montes magnæ in rerum natura virtutis et constantiæ nomen obtinent, sicut scriptum est Psalm. LXIV: «Præparans montes in virtute tua, accinctus potentia.» Citat ergo hic Deus montes eorumque fundamenta, id est radices; hisce enim quasi fundamentis ipsi innituntur, ut significet fortem et constantem suam potentiam et beneficentiam, uti in montes, ita et in eorum accolas Judæos, qua tamen ipsi contra Deum abusi sunt ad cultum idolorum: quocirca pariter fortem et constantem hic eis litem intentat, eo sensu quem paragrapho præcedenti assignavi.

QUIA JUDICIUM DOMINI CUM POPULO SUO, — id est, ut Tigurina, quia lis est Domino cum populo suo, qui montes eorumque fundamenta accolit et sceleribus suis polluit, q. d. Paratus est Deus et intentus, ut lite disceptet cum populo suo. ET CUM ISRAEL DIJUDICABITUR, — id est judicio contendet et disceptabit. Ita Vatablus; unde Pagninus vertit: Et cum Israel disputare vult, non speculative, uti disputamus in scholis, sed criminaliter, uti disputatur in tribunali. Sic Job pro sua innocentia disputabat cum amicis, et cum Deo; atque amicos vicit, sed a Deo victus est: «Disputare cum Deo cupio,» inquit ipse cap. XIII, 3; sed post disputationem, victus et confusus ait cap. XLII, 3: «Insipienter locutus sum, et quæ ultra modum excederent scientiam meam;» nimirum quod ausus sim Deum ad disputationem provocare, eique dicere: «Audi, et ego loquar: interrogabo te, et responde mihi,» unde pænitens subdit vers. 6: «Idcirco, inquit, ipse me reprehendo, et ago pœnitentiam in favilla et cinere.» Ita quisque in hora mortis, puta in judicio particulari, disputabit defendetque theses de anima, non specifica, sed individua et sua; argumentantes erunt dæmones, imo Deus ipse. Studeat ergo quisque bene non speculari, sed vivere, ut argumentis et objectionibus omnibus, quæ de vita bene vel male transacta proponentur, satisfacere possit. Sapienter noster Thomas, lib. I De Imitat. Christi, cap. III: «Certe, ait, adveniente die judicii non quæretur a nobis quid legimus, sed quid fecimus; nec quam bene diximus, sed quam religiose viximus.» Tunc enim Christus Dominus, magistrorum Magister, omnium

lectiones audiet, omnes examinabit, cum omnibus disputabit de moribus et vita cujusque. Ita Climachus, in Gradu timoris, refert disputationem Stephani viri sancti cum dæmonibus in agone mortis, in qua aliquando respondebat, aliquando victus succumbebat, ut ingentem horrorem astantibus incuteret. S. Hieronymus, epist. ad Eustochium, narrat se, cum magis Ciceroni quam S. Scripturæ addictus esset, raptum ad Christi tribunal, ibique examinatum ab eo ac diberberatum.

3. POPULE MEUS, QUID FECI TIBI? (Hic incipit judicium, id est lis, actio et accusatio Domini, eaque nervosa et pathetica. Jam primo, Arias hæc legit per notam admirationis, sicque explicat, q. d. Popule meus, quot quantaque bona feci tibi! quanta beneficia in te contuli! quomodo ergo eorum oblivisci, iisque ingratus existere potuisti? Secundo Chaldæus vertit: Quid boni dixi me facturum tibi, quod non fecerim? Tertio, alii passim sic explicant, q. d. Quid mali feci tibi? quare te offendi? quam occasionem desciscendi a me tibi dedi? Sequitur enim): AUT QUID MOLESTUS FUI TIBI? — Pro quo S. Hieronymus in Comment. vertit: Quo labore te pressi? Pagninus: In quo laborare feci te? Vatablus: Quanam re fatigavi te, vel feci te deficere? Chaldæus: Quam infirmitatem gravem multiplicavi super te? Proprie enim, ut patet ex sequentibus, respicit miraculum illud ingens et continuum, quo Deus Hebræos quadraginta annis per desertum deduxit sanos et vegetos, ita ut labore itineris non fatigarentur, nullique inter eos essent infirmi vel ægri, juxta illud Psalm. CIV, 37: «Et non erat in tribubus eorum infirmus.» Et Deut. VIII, 4, ait Moyses Hebræis: «Vestimentum tuum, quo operiebaris, nequaquam vetustate defecit; et pes tuus non est subtritus, en quadragesimus annus est.» Ita explicant S. Hieronymus, Remigius, Rupertus, Hugo, Dionysius et alii.

Secundo tamen, generatim hæc verba, ut sonant, accipi possunt de qualibet molestia, q. d. Qua in re te afflixi? qua in re tibi molestiam exhibui? An quod in deserto pro cæpis Ægypti, tibi manna plui? at manna non amarum erat, sed gratum et sapidum, habens omnem saporis suavitatem, Sapient. XVI, 20; erat enim panis cœli et angelorum, Psalm. LXXVII, 25. An quod ex Ægypto in desertum te eduxi, et pro domibus in tentoriis, vel potius sub dio habitare te feci? at columna nubis te ab imbre, æstu, omnique aeris intemperie protexi, mitiusque te tractavi, quam si in aula Pharaonis habitasses? An quod leges tot, tamque varias per Mosen tibi dederim? at qui manna te alui, jure meo potui et leges dare, juxta vetus dictum: «Cum paveris, impera.» Rursum hasce leges exigebat tua pronitas in superstitiones, idololatrias et novitates quaslibet, quæ hisce legibus detinenda, occupanda et frenanda erat; eæque longe suaviores sunt legi-

4. QUIA EDUXI TE DE TERRA ÆGYPTI: — Nota hæc cum Romanis legenda esse per interrogationem, q. d. Estne hoc quod mihi objicis quasi te afflixerim, quod scilicet te eduxi e terra et servitute Ægypti? nec enim video aliud quid mihi possis objicere, nisi hoc aliaque similia beneficia, quæ exinde continua et plurima in te contuli: nihil enim mali tibi irrogavi. Esto enim permiserim quandoque te affligi a Philistæis, Idumæis aliisque gentibus; tamen id non feci nisi provocatus a te, ad tua scelera castiganda et cohibenda. Hoc ergo bonum tuum fuit, non malum; ac proinde ego id permisi non ex odio, sed ex amore tui. Est mycterismus, sive tacita subsannatio. Vide Canon. VII, in Proœmio operis.

DE DOMO SERVIENTIUM LIBERAVI TE. — Hebræus, De domo servorum; Septuaginta et Chaldæus, De domo servitutis: ita vocatur Ægyptus; quia talis fuit Hebræis, qui quasi mancipia Ægyptiorum serviebant eis in latere et luto, Exod. I et sequent. Addit Arias et Vatablus Ægyptum vocari domum servitutis, ex eo quod Ægyptii fuerint servi; utpote servituti addicti a Noe maledicente filio suo Cham: «Servus servorum erit fratribus suis,» Gen. IX, 25. Nam filius Cham fuit Mesraim primus Ægypti incola, paterque et nomenclator Ægyptiorum: nam Ægyptus, hebraice vocatur Misraim, q. d. in Ægypto serviebas non nobilibus, non dominis, non ingenuis; sed servis, et olim a primo parente suo Noe servitute damnatis, quibus servire vilissima erat servitus: quanta ergo fuit vilitas, tanta fuit mea in te clementia, cum ex ea te eduxi.

ET MISI ANTE FACIEM TUAM MOYSEN, ET AARON ET MARIAM? — Hi tres fuere duces et directores Hebræorum egredientium ex Ægypto, per quos Hebræi ingentia acceperunt beneficia. Nam a Mose per desertum deducti, gubernati, et cibo cœlesti pasti sunt: ab Aarone, per sacrificia, lustrationes, expiationes, preces et vota expiati, Deoque reconciliati sunt: a Maria prophetiam, doctrinam et gubernationem feminarum acceperunt. Unde Chaldæus vertit: Misi ante te tres Prophetas, Mosen, Aaron et Mariam: Mosen ad docendum judiciorum traditionem, Aaron ad expiandum populum, Mariam ad eruditionem feminarum. Ita S. Hieronymus, Haymo, Remigius, Lyranus et Hugo.

Allegorice, Moses repræsentat principatum et legislationem Christi in Evangelio, Aaron ejusdem pontificatum et sacerdotium, Maria B. Mariam Christiparam et Deiparam. Sicut ergo summum beneficium Judæis a Deo datum assignat hic Michæas, quod dederit eis Mosen, Aaronem et Mariam; ita summum christianorum, totiusque orbis et sæculorum omnium beneficium a Deo datum, est Christus et Maria. Sicut enim bonum domus amplæ consistit in strenuo patrefamilias, et sedula matrefamilias; ita bonum Ecclesiæ consistit in Christo et Maria: quam proinde S. Leo, serm. I De Pass., salutiferam Virginem nuncupat. Et S. Germanus, patriarcha Constantinopolitanus, in orat. De Deipara: Sicut, inquit, continua respiratio non solum est signum vitæ, sed etiam causa; sic sanctissimum Mariæ nomen, quod in Dei servorum ore assidue versatur, simul argumentum est quod vere vita vivant: simul etiam hanc ipsam vitam efficit et conservat, omnemque eis lætitiam et opem ad omnia impartitur. Deus ergo in peregrinatione et navigatione hujus vitæ tam obscura et periculosa, dedit nobis Mariam, quasi stellam maris et cynosuram, quæ iter nostrum dirigat, et ad portum salutis perducat.

Et S. Bernardus, hom. 2 super Missus est: «Si insurgant, ait, venti tentationum, si incurras scopulos tribulationum; respice stellam, voca Mariam: si jactaris superbiæ undis, si ambitionis, si detractionis, si æmulationis, respice stellam, voca Mariam. In periculis, in angustiis, in rebus dubiis, Mariam cogita, Mariam invoca. Non recedat ab ore, non recedat a corde; et ut impetres ejus orationis suffragium, non deseras conversationis exemplum. Ipsam sequens, non devias; ipsam rogans, non desperas; ipsam cogitans, non erras: ipsa tenente, non corruis: ipsa protegente, non metuis: ipsa duce, non fatigaris: ipsa propitia, pervenis.» Idem, serm. I in Nativit. B. Mariæ: «Altius, inquit, intuemini quanto devotionis affectu a nobis Mariam voluerit honorari: ut proinde si quid spei in nobis est, si quid gratiæ, si quid salutis, ab ea noverimus redundare, quæ ascendit deliciis affluens. Hortus plane deliciarum, quem non modo afflaverit veniens, sed et perflaverit superveniens Auster ille divinus, ut undique fluant et effluant aromata ejus, charismata scilicet gratiarum. Tolle corpus hoc solare, quod illuminat mundum, ubi dies? tolle Mariam hanc maris stellam; maris utique magni et spatiosi, quid nisi caligo involvens, et umbra mortis, ac densissimæ tenebræ, relinquuntur? Totis ergo medullis cordium, totis præcordiorum affectibus, et votis omnibus Mariam hanc veneremur: quia sic est voluntas ejus, qui totum nos habere voluit per Mariam.»

Quocirca Ecclesia in Parasceve hæc omnia apposite et pathetice Christo adaptat, eaque usurpat et canit in adoratione et deosculatione crucis; ut quisque Christum crucifixum deosculans, putet sibi hæc a Christo dici, quæ ad litteram Judæis dicta sunt: non enim tam Judæi quam quisque suis peccatis Christum flagellavit, spinis coronavit et crucifixit. Audi carmen, imo improperium et threnos Christi in cruce, petitos ex hoc loco Michææ, et ex Jerem. II, 16, qui corda saxea emolliant, solvantque in lacrymas; singula enim beneficia Christi, singulis Judæorum in eum maleficiis directe opponunt, ideoque totidem improperia ingratis in faciem ingerunt. Præcentores præeunt singula, chorus deinde totus vice Christi proclamat, iteratque jugiter et inculcat Trisagion; et: «Popule meus, quid feci tibi,» etc. Sic ergo inchoant bini præcentores: «Popule meus, quid feci tibi? aut in quo contristavi te? responde mihi. Quia eduxi te de terra Ægypti, parasti crucem Salvatori tuo.» Chorus alternatim respondet: «Ἅγιος ὁ Θεός, sanctus Deus: Ἅγιος Ἰσχυρός, sanctus fortis: Ἅγιος ἀθάνατος ἐλέησον ἡμᾶς, sanctus immortalis, miserere nobis.» Rursum præcentores: «Quia eduxi te per desertum quadraginta annis, et manna cibavi te, et introduxi te in terram satis opimam.» Chorus respondet: «Ἅγιος ὁ Θεός, sanctus Deus,» etc. Præcentores iterum: «Quid ultra debui facere tibi, et non feci? Ego quidem plantavi te vineam meam speciosissimam, et tu facta es mihi nimis amara; aceto namque sitim meam potasti, et lancea perforasti latus Salvatori tuo.» Chorus respondet: «Ἅγιος ὁ Θεός,» etc. Urgent præcentores: «Ego propter te flagellavi Ægyptum cum primogenitis suis, et tu me flagellatum tradidisti?» Chorus respondet: «Popule meus, quid feci tibi, aut in quo contristavi te? responde mihi?» Pergunt præcentores: «Ego eduxi te de Ægypto, demerso Pharaone in mare Rubrum, et tu me tradidisti principibus sacerdotum.» Chorus respondet: «Popule meus, quid feci tibi,» etc. Prosequuntur querelam præcentores: «Ego ante te aperui mare, et tu aperuisti lancea latus meum.» Chorus respondet: «Popule meus, quid feci tibi?» Instant præcentores: «Ego ante te præivi in columna nubis, et tu me duxisti ad prætorium Pilati.» Chorus respondet: «Popule meus,» etc. Rursum præcentores: «Ego te pavi manna per desertum, et tu me cecidisti alapis et flagellis.» Chorus respondet: «Popule meus,» etc. Iterum præcentores: «Ego te potavi aqua salutis de petra, et tu me potasti felle et aceto.» Chorus respondet: «Popule meus,» etc. Adhæc præcentores: «Ego propter te Chananæorum reges percussi, et tu percussisti arundine caput meum.» Chorus respondet: «Popule meus,» etc. Denique præcentores: «Ego te exaltavi magna virtute, et tu suspendisti me in patibulo crucis.» Chorus respondet: «Popule meus, quid feci tibi?» etc. Ac mox una voce conclamant: «Crucem tuam adoramus, Domine, et sanctam resurrectionem tuam laudamus et glorificamus. Ecce enim propter lignum venit gaudium in universo mundo.»

Quocirca S. Ambrosius in Psalm. I, ad illud: Et vincas cum judicaris, urgens hæc Michææ verba: «Singula, ait, in conspectu tuo locat beneficia sua, ut tanquam de his judices quæ servare debueras, quo magis reus fias, qui divinis non potueris stare beneficiis. Quid feci, inquit, tibi? Tanquam reum se constituit, et te judicem. Aut quid contristavi te? Offensi vultus non abnuit crimen, si tu Deo es contristatus auctore. Aut quid molestus tibi fui? Interpellationis injuriam confitetur, si molestior æstimata est: addit beneficia, quorum gratiam non erubuit, qui existebat ingratus.» Hinc collige quam justa et gravis erit querela Dei in die judicii contra impios, qui vocantem aspernati sunt, et tot ejus beneficiis tanta maleficia reddiderunt. Similis expostulatio acris, reprobis a Christo judice intendanda in die judicii, exstat apud S. Augustinum (vel quisquis est auctor; non enim videtur esse S. Augustinus), tract. De Vanitate sæculi, cap. III, tom. IX.

5. POPULE MEUS, MEMENTO QUID COGITAVERIT (hebraice יעץ iaats, id est consultarit cum suis principibus, et maxime cum Balaam ariolo, quærens ab eo consilium modumque quo te interimeret et perderet) BALACH, REX MOAB, ET QUID (consultus ab eo) RESPONDERIT EI BALAAM FILIUS BEOR, DE SETIM USQUE AD GALGALAM. — Pro Setim Septuaginta vertunt σχίνων, id est lentiscis: perperam enim in iis legitur σχοίνων, id est funiculis, ait S. Hieronymus. Refricat hic historiam Balac vocantis Balaam, ut malediceret Israeli castrametanti in Setim, Num. XXII et sequent. Ex Setim Josue, cap. II, 1, misit exploratores in Jericho, ac mox transmisso Jordane, eam obsedit et cepit: Setim enim a Jordane distabat septem milliaribus Italicis cum dimidio, id est duabus leucis gallicis cum dimidia; transito Jordane, Josue perrexit in Chananæa ad sex milliaria, id est duas leucas; et prima castra fixit in loco quem vocavit Galgala, id est devolutio, amotio, scilicet præputii et opprobrii Ægyptiorum. Ibi enim circumcidit Hebræos, itaque eos a vita et moribus Ægyptiorum incircumcisorum per circumcisionem amovit, ac in novam gentem legemque, et Ecclesiam sanctam Dei transtulit, Josue V, 9.

Sed quæritur quid sibi velit τὸ a Setim usque ad Galgalam? Primo, aliqui sic exponunt, q. d. Balac petiit a Balaam, ut malediceret castris Israelis, quæ a Setim protendebantur usque ad Galgalam. Ita Remigius, Rupertus et Lyranus. Verum hoc falsum est; nam, ut dixi, castra Israel tunc erant in Setim, et distabant a Jordane septem, a Galgala tredecim milliaribus; ac post mortem Mosis, Josue sua castra traduxit e Setim per Jordanem in Galgalam.

Secundo, S. Hieronymus et Haymo exponunt, q. d. Memento, o Israel, quanta mala contra me sis operatus a tempore quo fornicatus es, et coluisti Beelphegor in Setim, usque ad tempus quo Saul creatus est rex in Galgalis: et ex adverso quot quantaque ego in te bona contulerim; et videbis quam ego in te beneficus, tu in me maleficus et ingratus fueris. Verum hic sensus nimis remotus est: agitur enim hic de tempore Mosis, non Saulis.

Tertio, Chaldæus, Vatablus, Arias et Clarius repetunt verbum memento, et sic exponunt, q. d. Memento, o Israel, quanta cura, quot miraculis et portentis ego ex Setim perduxerim te in Galgalam, puta in ipsam Chananæam. Nam, ut alia taceam, miraculose fidi Jordanem, ejusque aquas suspendi et stiti, ut tu per medium ejus alveum sicco pede transires in Galgalam. Verum hæc sententia multa subaudit et supplet, quæ non habentur in textu, nimirum hæc omnia: Memento quot miraculis te perduxerim.

Quarto, ego dico plane et simpliciter cum Ribera hæc verba: «De Setim usque ad Galgalam,» connexa esse cum præcedentibus, et ab iis pendere, ut patet ex textu Hebraico, Græco et Latino. Unde sensus est, q. d. Memento quid responderit, quamque malum consilium Balac regi dederit Balaam; nimirum cum videret se Israeli maledicere non posse, cogique a Deo ad benedicendum, suasit Balac regi ut puellas Moabitides et Madianitides speciosas, quasi vendituras cibos Israeli, in castra submitteret, quæ eum ad fornicationem, et per eam ad idololatriam sollicitarent; sic enim fore ut Israel, deserens Deum, ab eo cujus ope invictus erat, vicissim desereretur, itaque a Balac superari et cædi posset. Vide dicta Num. XXV, 1, et Apocal. II, 14.

Dices: Hoc consilium dedit Balaam in Setim tantum, non usque ad Galgalam. Nam antequam ex Setim Hebræi pergerent in Galgalam, jussu Dei Josue indixit bellum Madianitis, in quo omnes cum feminis, quæ hoc scandalum Israeli dederant, ipsumque Balaam scandali auctorem occidit, ut patet Num. XXXI, 2, 8, 15. Respondeo: Verum est Balaam et Madianitides fuisse occisas Israele morante in Setim; sed tamen ante hoc bellum et cædem, Balaam suasit Balac regi ut puellas tentatrices jam dictas, non tantum in Setim, sed continue a Setim usque ad Galgalam, Israeli submitteret, scilicet usque ad terminos regni sui, donec Israel ex Moab introiret confinem Chananæam, primaque castra figeret in Galgala. Id enim expresse hic dicitur: volebat enim impius Balaam assecurare regnum Moab Balac regi, planeque populum Israel perdere; unde longum et continuum voluit esse hoc mulierum scandalum. Metuebat enim ne, si in Setim tantum illud objiceret Israeli, pauci ex eo caperentur;

UT COGNOSCERES JUSTITIAS DOMINI, — id est misericordias Domini, ait S. Hieronymus, quam scilicet ego in te, licet fornicantem, clemens, misericors et beneficus fuerim. Secundo et germanius, justitias vocat fidelia promissa et fidelitatem Dei, q. d. Ut cognosceres quam promissa mea, quibus pollicitus sum te perducere in Chanaan, sint certa et stabilia; quamque ego in iis servandis et præstandis sim fidelis. Ita Theodoretus et Lyranus. Tertio, justitiæ, possunt hic proprie capi, nimirum pro justa vindicta fornicantium, et justa præmiatione innocentium vel pœnitentium: Deus enim justitiam exercuit in Setim, quando fornicantes occidit, pœnitentes vero vel innocentes servavit, et salvos perduxit in Galgalam, ac nominatim Phinees sacerdoti, qui fornicantes occidit, consignavit pontificatum perpetuum. Vide dicta Num. XXV, 13. Quocirca minus apte Vatablus sic exponit, q. d. Ut cognosceres quam sit justa mea actio et querela de te.

nec per se placent Domino; sed ita demum placabunt, si offerantur cum fide, humilitate, contritione, amore et reverentia summae majestatis, quam peccatis vestris inhonorastis et offendistis. Nota to curvabo, q. d. Sufficitne Deo curvare genu, uti faciunt jam nonnulli nobiles et aulici, qui unum duntaxat curvant genu dum orant, aliud erigunt quasi Deo, ni det quod petunt, restituturi, aut gladiis postulaturi, quod precibus impetrare nequeunt.

7. Aut in multis millibus hircorum pinguium. — Hebraeus: In multis millibus torrentium olei, vel vallium pinguedinis; Chaldaeus: In myriadibus torrentium olei; Tigurina: Numquid placent Deo mille torrentes olei; Noster cum Septuaginta vertunt, hircos, vel capras pingues. Petes cur? Respondent aliqui primo, quia per valles pingues metonymice et hyperbolice intelliguntur hirci et caprae, quae illas depascendo, impinguantur, quasi dicas: Numquid offeram Deo valles plenas ovibus pinguissimis? sed quid haec sunt coram Deo immenso et altissimo?

Secundo, simplicius et planius repetas to arietum, quod praecessit; aut potius, ne idem repetatur, repete quid simile, puta hircorum cum Septuaginta et Nostro, q. d. In multis millibus hircorum, similiumve pecudum vallium pinguedinis, id est quae pascuntur in vallibus et pascuis pinguibus, ideoque sunt pingues et ipsae. Ex adjunctis enim patet hoc substantivum debere suppleri. Praecessit enim: «Numquid offeram ei holocautomata et vitulos anniculos? Numquid placari potest Dominus in millibus arietum?» Ergo pariter hic arietes vel hirci subaudiri debent. Aliter Clarius et Arias. Nam per torrentes olei accipiunt sacrificium mincha, id est panis et similae: hoc enim oleo mixtum et conditum offerebatur Deo.

Numquid dabo primogenitum meum pro scelere meo? — Numquid Deus a me poscit piaculum et victimam filii, uti ab Abrahamo poposcit jugulationem Isaaci? aut potius sicut Saturnus, Moloch aliique dii gentium, quos coluimus, poscunt victimas humanas, filios scilicet et filias, Jerem. XIX, 5.

8. Indicabo, — hebraice הגיד higgid, id est indicavit, annuntiavit. Unde Chaldaeus et Tertullianus, lib. IV Contra Marc. cap. XXXVI, per interrogationem ita vertunt: Num annuntiabit tibi, homo, quid bonum sit, q. d. Minime; sed Dei est idipsum annuntiare. Alii sine interrogatione assertive vertunt: Annuntiabit tibi, homo, quid bonum sit; homo hic est Moses, Prophetae, ac nominatim Micheas. Ita Pagninus, Vatablus et alii. Unde Septuaginta vertunt: Annuntiatum est tibi, homo, quid bonum sit, scilicet in lege et Prophetis. Ita Theodoretus. Noster pro הגיד higgid in praeterito, legit alio puncto הגיד haggid in infinitivo: infinitivus enim saepe ponitur pro futuro apud Hebraeos, aeque ac apud Graecos et Italos: aut forte

6. Quid dignum offeram Domino? — Sunt verba populi, puta Israelis poenitentis. Illum enim hic loquentem inducit Propheta, et quasi per dialogismum interrogantem quid Deo offerre debeat, ut ei placeat, illumque placet et sibi reconciliet. Id facit, ut interrogationi respondens doceat populum, quid Deo praestare debeat; uti de facto respondens docet vers. 8. Ait ergo populus: «Quid dignum offeram Domino?» etc. Septuaginta: In quo apprehendam Dominum? suscipiam Deum excelsum? Chaldaeus: In quo serviam coram Domino? me submittam Deo, cujus in caelis altissima residet majestas? Hebraea ad verbum habent: In quo praeoccupabo Dominum, curvabo me Deo celsitudinis? Tigurina: Qua re occurram Domino? incurvusne incedam coram Deo excelso? q. d. Quid offeram Domino, ut ejus gratiam promerear? offeramne holocausta et victimas? Respondet Propheta: Minime: haec enim peccata non expiant,

aut, si multi, per Mosen compescerentur, et cogerentur per poenitentiam cum Deo in gratiam redire, itaque Deus iis reconciliatus, culpam hanc in Balac et Balaam retorqueret, uti fecit: quare suasit ut scandalum hoc daretur continuum a Setim usque ad Galgalam, ut ita continue peccarent Israelitae, et poenitere non possent. Idem facit diabolus, dum hominem, post fornicationem unam, invitat ad secundam; post secundam, ad tertiam, quartam, et tandem ad continuum concubinatum; ex quo ob vim et nexum consuetudinis, vix se concubinarii extricare possunt, et de facto paucissimi se extricant. Verum hoc exitiale Balaam consilium discussit Deus per Mosen, suspendendo principes, et occidendo ex populo ob hoc peccatum 24 millia, Num. XXV, 9. Nam ut Poeta ait:

Immedicabile vulnus / Ense recidendum, ne pars sincera trahatur.

pro haggid legit אגיד aggid, id est indicabo? Denique si malis legendum cum aliis higgid, id est annuntiavit; subaudi, Deus per me Michaeam, quod idem est cum eo quod vertit Interpres: «Indicabo tibi, o homo.» Hic respondet Propheta populo interroganti: Quid offeram Domino? qua re placabo Deum?

Et quid Dominus requirat a te: utique facere judicium. — Hebraeus et Chaldaeus: Et quid Dominus requirit a te, nisi ut facias judicium? Quaeres quodnam sit hoc judicium? Primo, S. Hieronymus, Haymo, Remigius et Dionysius per judicium accipiunt discretionem et prudentiam, q. d. Quid Deus poscit a te, nisi ut omnia agas discrete et prudenter, juxta praescriptum legis? Unde Vatablus putat hic significari tria, et omnia fidelis et christiani hominis officia, quibus ipse totidem respectibus et debitis suis satisfacit: debet enim recte se gerere et componere erga seipsum, erga proximum, et erga Deum. Judicium recte componit hominem erga seipsum, misericordia erga proximum, sollicitudo erga Deum: sibi ipsi enim homo debet judicium, ut omnia cum ratione et prudentia agat: proximo misericordiam, Deo sollicitam cum eo ambulationem. Ita S. Bernardus, serm. 57 in Cantic., in tribus ponit plenam hominis perfectionem, «ut, inquit, sit placens Deo, cautus sibi, utilis proximo.»

Secundo, Theodoretus, Lyranus et Arias per judicium accipiunt justitiam, q. d. Quid Deus requirit a te, nisi ut nulli facias injuriam, sed cuique tribuas quod ex jure et justitia ei debes?

Tertio, magis apposite et genuine Rupertus per judicium accipit satisfactionem poenitentiae, q. d. Quid Deus requirit a te, o peccator, nisi ut praevenias Dei judicium, teque judices antequam ipse te judicet et condemnet, uti jubet Apostolus I Corinth. XI, 31; Deus enim non quaerit oves et boves, sed cor contritum et humiliatum. Age ergo, conscende tribunal rationis tuae, eo cita voluntatem tuam quasi ream, ejus actus et peccata examina, judica, condemna, ac meritum supplicium et poenitentiam ei inflige; ita fiet ut reconcilies tibi Deum offensum, praesertim si huic judicio addas misericordiam et eleemosynam in pauperes. Eleemosyna enim poenitentiae dat alas, eamque tollit in caelum, ait S. Chrysostomus hom. 5 De Poenitent., ac justitiam per poenitentiam acceptam conservat et adauget. Unde S. Augustinus explicans haec Michaeae verba, serm. 136 De Temp.: «Quaerebas, inquit, quid offerres pro te? offer te; quid enim Dominus quaerit a te, nisi te? Quia in omni creatura terrena nihil melius fecit te. Quaerit te a te, quia tu perdideras te.» Ita Aeschines, ait Seneca lib. I De Benef. cap. VIII; cum pauper nil haberet quod daret Socrati suo magistro, dona-

Pergit S. Augustinus: «Si autem facias quod jussit, invenit in te judicium et justitiam: judicium primo in teipso, justitiam ad proximum tibi. Quomodo judicium in teipso? Ut displiceas tibi quod eras, et possis esse quod non eras. Judicium, inquam, de te ipso in te ipso, sine acceptione personae tuae, ut non parcas peccatis tuis, nec ideo tibi placeant, quia tu facis. Nec te laudes in bonis tuis, et Deum accuses in malis tuis. Hoc enim est perversum judicium, et ideo nec judicium, sed vitium.» Et mox: «Vis ergo facere rectum judicium? corrige praepostera, et rectum erit. Quid est corrige? Deum lauda in bonis tuis, te accusa in malis tuis,» etc., q. d. Puni voluptatem peccati dolore contritionis, gemitibus et voluntariis poenis: puni superbiam culpae humilitate et pudore confessionis, qua non tantum homini, sed et sacerdoti illa verecunde et dolenter confiteare.

Quarto, magis ample et plenissime, per judicium accipe omne debitum virtutis, puta quidquid debemus proximo, nobis et Deo, sive id debeamus ex justitia, sive ex poenitentia, sive ex religione, sive ex gratitudine, sive ex charitate, sive ex qua alia virtute; judicium enim opponitur misericordiae. Sicut ergo misericordia significat opera liberalia charitatis, aliarumque virtutum indebita; ita judicium significat ea quae debita sunt. Quocirca Scriptura per judicium et misericordiam solet significare et complecti omne virtutis officium, omneque opus bonum: omne enim vel debitum est, vel indebitum: si debitum, est judicium; si indebitum, est misericordia. Ita Psalm. C, 1: «Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine;» Psalm. LX, 8: «Misericordiam et veritatem ejus quis requiret?» Psalm. LXXXIII, 12: «Misericordiam et veritatem diligit Deus;» Psalm. LXXXIV, 11: «Misericordia et veritas obviaverunt sibi;» veritas enim idem est quod judicium sive justitia. Unde explicans subdit: «Justitia et pax osculatae sunt. Veritas de terra orta est; et justitia de caelo prospexit. Etenim Dominus dabit benignitatem.» Sicut ergo Psaltes omne officium hominis, Psalm. XXXVI, 27, hisce duobus praeceptis concludit: «Declina a malo, et fac bonum,» ita Micheas hic idem totidem, scilicet judicio et misericordia, complectitur, q. d. Si vis reconciliare tibi Deum, eique per omnia placere, fac opera virtutis tam lege praecepta, quam consulta, puta libera et voluntaria. Favent huic expositioni ea quae sequuntur: nam mox vers. 10, opponet judicio et misericordiae a se requisitis, injustitiam et immisericordiam Judaeorum, puta iniquas eorum mensuras, fraudes et dolos, q. d. Deus a vobis, o Judaei, requirit primo, judicium, quia vos ex injustitia corrogatis opes et thesauros

per fas et nefas; secundo, misericordiam, quia vos immisericordes inique opprimitis pauperes: tertio, sollicitudinem ambulandi cum Deo, quia vos sollicite ambulatis in praeceptis Amri, cum ejus Baalim et idolis uti audiemus versu 16.

vit seipsum, dicens: Alii multum tibi dederunt, sed plus sibi reliquerunt; ego vero nihil mihi reservo. Cui Socrates: «Quidni tu mihi magnum munus dederis, nisi forte parvo te aestimas?»

Et sollicitum ambulare cum Deo tuo; — Septuaginta: Ut paratus sis ambulare cum Domino Deo tuo; Syrus: Ut sis paratus ad eundum post Deum tuum; Arabicus Alexandrinus: Ut sis sequens Dominum Deum tuum; Arabicus Antiochenus: Sis paratus ut ambules per vestigia Dei tui; Chaldaeus: Ut sis humilis ad ambulandum in timore Dei tui; Theodotion: Et cave diligenter, ut ambules cum Deo tuo; Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XXXVI: Et paratum esse sequi Dominum Deum tuum; quinta Editio: Sollicite agere; Tigurina: Et submissum ambulare cum Deo tuo; Pagninus: Et humiliare te, et ambulare cum Deo tuo. Hebraeum enim צנע tsana, uti voce, ita significatione affine est cum ענע cana, id est curavit, et per metathesin cum צען tsaan, id est volutatus est in terra, vel loco humili: ac denotat provolutionem, demissionem, modestiam, verecundiam et humiliationem animi solliciti, qui ex humilitate et sollicitudine se curvat, contrahit, involvit, et quasi abscondit, ac significat agere tum humiliter et submisse, ut vertit Chaldaeus, Vatablus, Pagninus et alii recentiores: tum prompte et sollicite, ut vertit S. Hieronymus, Theodotion, Septuaginta et quinta Editio, tsana enim etiam alludit ad צנים tsinnim, id est spinae; et צנינים tseninim, id est sudes et lanceae. Sicut enim hae corpus aculeo suo, ita sollicitudo suo angore mentem exstimulat ad exacte ambulandum. Sicut ergo pueri ingenui verecunde, submisse, reverenter et sollicite agunt cum parentibus, discipuli cum praeceptoribus, famuli cum Pontifice, cum rege, cum principe, dum omnes eorum inclinationes et nutus observant accurate, ut eos illico exsequantur non ambulando, sed currendo, et quasi volando; ac curant ne vel in puncto errent, vel hilum faciant quod regi displiceat: ita prorsus nos solliciti, submissi et supplices ambulare debemus cum Deo. Hoc est quod ait Apostolus Hebr. XII, 28: «Serviamus placentes Deo cum metu (graece, μετ' αἰδοῖς, id est cum pudore) et reverentia.» Sensus ergo Prophetae est, q. d. O Hierosolymitae, o fideles, sollicite ambulate cum Deo quem offendistis, ut eum vobis reconcilietis supplices et poenitentes, ejusque gratiam recuperetis, ac recuperatam sollicite conservetis. A Dei enim gratia, salus et omne bonum; ab ejus offensa, gehenna et omnia mala vobis exspectanda sunt.

Porro stimuli ad hanc sollicitam cum Deo ambulationem, sunt varii. Primus, si cogites quam augusta, sublimis et tremenda sit Dei majestas, in cujus conspectu columnae caeli, Seraphim et Cherubim contremiscunt; rursum quam ipsa sollicita sit tui. Nam, ut ait S. Augustinus in Meditat. cap. X: «Nil aliud agit Deus, nisi ut meae saluti provideat; et ideo totum ad mei custodiam occupatum video, quasi omnium oblitus sit, et mihi soli vacare velit: semper praesentem mihi se exhibet Deus, semper paratum offert, quocumque me verto, me non deserit: ubicumque fuero,

non recedit: quidquid egero, pariter assistit; et cunctis tandem actionibus meis perpetuus inspector; et, quantum ad bonitatem suam pertinet, quasi individuus cooperator assistit.» Et alibi: «Deus, ait, unumquemque nostrum sic curat, quasi solum curet. Verius et plenius id experiuntur sancti, praesertim qui se totos Dei obsequio dedunt et consecrant. Unde sponsa Cantic. II: «Dilectus, inquit, meus mihi,» scilicet totus intendit, «et ego illi,» supple tota intendo, uti explicat S. Bernardus, serm. 68 in Cantic. qui et admirans hanc Dei dignationem, exclamat: «O quid audet cor purum, et conscientia bona, et fides non ficta! Mihi, inquit, intendit. Itane huic intenta est illa majestas, cui gubernatio pariter et administratio universitatis incumbit? et cura saeculorum ad sola transfertur negotia, imo otia, amoris et desiderii hujus? Ita plane.» Et mox: «Ergo providentiam (Dei) caeteris creaturis non negamus: curam sponsa vindicat sibi,» juxta illud S. Petri epist. I, cap. V, 7: «Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi cura est de vobis.» Et illud Psalm. XXXIX, 18: «Dominus sollicitus est mei.» Et paulo post: «Ille mihi, et ego illi. Ille mihi, quia benignus et misericors est: ego illi, quia non sum ingrata. Ille mihi gratiam ex gratia, ego illi gratiam pro gratia. Ille meae liberationi, ego illius honori. Ille saluti meae, ego illius voluntati. Ille mihi et non alteri, quoniam una sum columba ejus; ego illi, et non alteri.» Idem, serm. 2 De Pentecoste: «Vides, ait, quam verum dixerit ille qui dixit: Dominus sollicitus est mei, Pater, ut servum redimat, Filio non parcit; Filius seipsum libentissime tradit: Spiritum Sanctum uterque mittit; et ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. O duri, et indurati, et obdurati filii Adam, quos non emollit tanta benignitas, tanta flamma, tam ingens ardor amoris, tam vehemens amor, qui pro vilibus sarcinulis tam pretiosas merces expendit!» Et mox: «Quid ergo a te quaerit, qui tanta sollicitudine te quaesivit, nisi te sollicitum ambulare cum Deo tuo? Hanc sollicitudinem non facit nisi Spiritus Sanctus, qui scrutatur profunda pectorum nostrorum, discretor cogitationum et intentionum cordis: qui nec minimam paleam intra cordis quod possidet habitaculum patitur residere, sed statim igne subtilissimae circumspectionis exurit, Spiritus dulcis et suavis,»

Secundus, si cogites quam exacte et sollicite illa majestas a nobis, utpote vermiculis, sibi serviri velit; quam accurate velit sua jussa a nobis servari: «Tu mandasti mandata tua custodiri nimis,» ait Psaltes Psalm. CXVIII, 4. Nam, ut ait S. Augustinus epist. 58 ad Bonifacium: «Docuit eos sollicitudo, quos negligentes securitas fecerat.»

Tertius, si cogites peccata tua praeterita, ac periculum praesentium et futurorum: «De propitiato peccato noli esse sine metu,» ait Eccli. cap. V, 5. In praesenti et futuro inter spinas et sentes

curarum et molestiarum incedis et incedes; sollicite ergo fige pedem, ne pungaris vel offendas: «Cum metu et tremore vestram salutem operamini,» ait Apostolus Philipp. II, 12. Vide ibi dicta.

Quartus, si cogites te hic in agone versari, ac habere hostes acerrimos, qui te ubique observant, ut supplantent, et a Deo avertant; unde S. Hieronymus ad Eustoch., de Custod. virgin.: «Nolo, ait, tibi venire superbiam de proposito (virginitatis); onusta incedis auro, latro tibi vitandus est: stadium est haec vita mortalibus: hic contendimus, ut alibi coronemur. Nemo inter serpentes et scorpiones securus ingreditur. Et inebriatus est, inquit Dominus, gladius meus in caelo, et tu pacem arbitraris in terra, quae tribulos generat et spinas, quam serpens comedit? Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus et potestates mundi, etc. Magnis inimicorum circumdamur agminibus, et hostium plena sunt omnia: caro fragilis et cinis futura post modicum, pugnat sola cum pluribus. Cum autem fuerit dissoluta, et venerit princeps mundi hujus, et invenerit in ea nihil, tunc secura audies per Prophetam: Non timebis a timore nocturno,» etc. Oportet ergo te sollicite ambulare cum Deo tuo, «ut nunquam securus sis, ut omni observantia custodias cor tuum, ut consideres quoniam in medio laqueorum ambules, et sub murorum pinnis ingrediaris, ut illud quotidie mediteris: Juxta iter scandalum posuerunt mihi,» ait idem S. Hieronymus lib. II Contra Pelag.

Quintus, si cogites omne bonum tuum a Deo pendere, teque esse Dei mendicum. Sicut ergo Venetiis et alibi, quicumque ambiunt officium aliquod, senatores omnes euntes in curiam prensant, seque iis nudo capite, genua totumque corpus profunde curvando, orando et obsecrando, supplices commendant, et sicut mendici contrahendo scapulas humillime supplicant et emendicant stipem; ita prorsus et multo magis nos docet supplices ambulare cum Deo, eumque humillima sollicitudine prensare, ut ab eo in tot malis, opem, gratiam et salutem aeternam adipiscamur. Praeclare S. Cyprianus, tract. De Zelo, in fine: «Cogita, ait, sub oculis Dei nos stare, spectante ac judicante ipso conversationis ac vitae

nostrae curricula decurrere; pervenire nos tunc demum posse ut eum videre contingat, si ipsum nunc videntem delectemus actibus nostris, si nos dignos gratiae ejus et indulgentiae praebeamus, si placituri semper in regno in hoc mundo ante placeamus?» Et S. Hieronymus in Epitaph. Fabiolae: «Celata, ait, virtus et conscientia tuta secreto, Deum solum judicem respicit.»

Sextus, si cogites illud Mosis Deut. IV, 25, et S. Pauli Hebr. XII, 29: «Deus noster ignis consumens est;» vidisti quanta cura et sollicitudine aurifabri liquant aurum, ferrarii ferrum, aerarii aes, ac praesertim ii qui fundunt campanas et tormenta bellica: si enim minimum aberrent, ab

igne vel metallo liquato afflantur et enecantur. Magis sollicite cum Deo versandum est, ne igne et fulmine nos afflet, et deturbet in tartara. Qui ambulat cum leone, licet ejus sit ductor et nutritor, sollicite omnes ejus motus et nutus observat, ne eum offendat, ut ipse ira correptus comitem suum laniet. Deus est leo: «Leo rugiet, quis non timebit?» ait Amos cap. III, 8.

Ita sollicitus cum Deo ambulabat Job, dicens cap. IX, 28: «Verebar omnia opera mea, sciens quod non parceres delinquenti;» et cap. XXXI, 23: «Semper enim quasi tumentes super me fluctus timui Deum, et pondus ejus ferre non potui.» Et Tobias moriens, hoc quasi testamentum dat filio, cap. IV, 6: «Omnibus diebus vitae tuae in mente habeto Deum: et cave ne aliquando peccato consentias, et praetermittas praecepta Domini Dei nostri;» et David, Psalm. CXVIII, 10: «In toto corde meo exquisivi te;» et vers. 57: «Portio mea, Domine, dixi, custodire legem tuam;» et vers. 123: «Oculi mei defecerunt in salutare tuum, et in eloquium justitiae tuae;» et vers. 168: «Servavi mandata tua, et testimonia tua; quia omnes viae meae in conspectu tuo.»

Hanc sollicitudinem timendi et serviendi Deo Moses moriturus inculcat Hebraeis toto Deuteronomio, ac maxime in cygnaeo illo cantico cap. XXXII. Quin et S. Paulus, I Corinth. IX, 16: «Vae mihi est, inquit, si non evangelizavero.» Et vers. 24: «Nescitis quod ii qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite ut comprehendatis. Ego igitur sic curro, non quasi in incertum: sic pugno, non quasi aerem verberans, sed castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar.»

Ita S. Caecilia sollicite ambulabat cum angelo suo custode, et cum Deo, tota vacans orationi, jejunio, cilicio ac conversioni animarum. Unde Valerianum sponsum, Tiburtium, Maximum et alios plurimos non tantum christianos, sed et martyres effecit, ac victimas Deo obtulit, ut merito de ea canat Ecclesia: «Caecilia tibi, Domine, quasi apis argumentosa deservit.» Sicut ergo apes sollicitae sunt ut colligant fundantque mel et ceram, ita Caecilia sollicita fuit, ut suam aliorumque animas Deo offerret. Illam imitentur christiani, qui solliciti cum Deo ambulare satagunt.

Ita B. Aloisius Gonzaga sollicite ambulavit cum Deo, dum in aulis regum et principum variorum degens, illaesum se ab omni crimine conservavit, ita ut per omnem vitam nunquam mortaliter, vix venialiter peccare sit visus: dum adeo sensibus suis invigilavit, corpusque maceravit, ut nunquam stimulos carnis senserit: dum in oratione ita attente et reverenter versatus est, ut nullam distractionem senserit. Quocirca miranti Cardinali Bellarmino, ac qui id fieri posset roganti respondit, «mirari se potius qua ratione aliquis in

oratione distrahi posset, dum cogitat se in praesentia tantae majestatis consistere, ac cum Deo colloqui.» Ita habet ejus Vita, quam stricte examinantes auditores Rotae in processu canonizationis ejusdem, eidem titulum Angelici indidere, quod quasi angelus coram Deo jugiter versaretur.

Jam vero haec sollicitudo ambulandi cum Deo, non ad solos Religiosos vel Ecclesiasticos, sed et ad laicos, conjugatos, omnesque homines pertinet. Nec enim in sola oratione et collocutione cum Deo, sed in omni prorsus actione requiritur: nimirum ut omnia opera nostra, etiam corporalia et saecularia, quantumvis levia et parvi momenti, faciamus sollicite, exacte et perfecte, juxta legem et voluntatem Dei, ut illi placeamus magis, magisque eum oblectemus. Hoc est quod jubet Ecclesiasticus cap. XXXIII, 23: «In omnibus, inquit, operibus tuis praecellens esto.» Deo enim gratior est actio in se levior et vilior, facta excellenter, quam excellens in se, facta mediocriter, vel obiter et leviter. Deus enim non considerat quantum, sed ex quanto; nec quid facias, sed ex quanta virtute id facias.

Quocirca in omni opere, etiam minimo, sollicitos nos esse oportet, ut illud faciamus quam optime, ut Deo sit gratissimum. Modum id faciendi assignat noster Ludovicus de Ponte, tom. II De Perfect., tract. IV, cap. XV, ubi regulas quasdam perfecte vivendi in quolibet statu et officio, valde utiles et practicas assignat; nimirum si cuilibet operi, etiam vili, addamus sex alas Seraphim Isaiae VI, 2, quibus a terra exaltetur in caelum. Prima ala est memoria praesentiae Dei ubique existentis, et quid cogites, loquaris, aut facias attendentis, imo inspicientis. Secunda, pura majoris gloriae Dei intentio; studendo in omnibus quae facis illi placere, ejusque divinam voluntatem sollicite semper exsequi, eo quod sit summe bonus ipsaque bonitas per essentiam.

Tertia, oratio quae tuis operibus det initium, eaque comitetur petendo divinum auxilium, ut cum ea cura et perfectione quam ipse praecipit et consulit, ea exsequaris. Quarta, fiducia in Deum, a quo omne bonum tuum dependet, de cujus omnipotentia speres, quod adjuvabit tuam imbecillitatem; de ejus misericordia, quod compatietur tuae miseriae; de fidelitate, quod in tuis tentationibus et periculis te proteget; de providentia, quod te in omnibus viis tuis deducet, et hinc dum ultimae alae oriuntur, nimirum: Quinta, fortitudo scilicet in arduis rebus aggrediendis, abjecto omni difficultatum metu. Sexta, perseverantia usque ad finem operum inchoatorum, tolerando patienter occurrentes quascumque molestias. Nam, ut Isaias ait cap. XL, 31: «Qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem,» recentem scilicet, aliamque praestantiorem induentes: «assument pennas sicut aquilae,» ut spiritu volent, suaque opera a terra ad caelum extollant:

«current, et non laborabunt,» propter delectationem qua Deus illorum corda dilatat, juxta illud Psaltis, Psalm. CXVIII, 32: «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum, ambulabunt, et non deficient;» sed perseverabunt in sollicitudine, et operibus obsequii ejus, donec gloriae coronam obtineant.

Versus 9

Ambulare cum Deo Tuo, — id est Deo per omnia adhaerere, eum ubique prae oculis habere, illius jussa, voluntatem et nutum exacte observare et explere, illi per omnia placere et satisfacere. Sic Enoch et Noe quasi fideles servi, imo amici et filii, dicuntur ambulasse cum Deo, Genes. cap. V, 22, et cap. VI, 9. Vide ibi dicta. Praeclare Seneca in Sapiente, et lib. De Tranquil.: «Si, inquit, hominem videris interritum periculis, intactum cupiditatibus, inter adversa felicem, in mediis tempestatibus placidum, ex superiore loco homines videntem, ex aequo deos, non subibit te veneratio ejus? Non dices: Ista res major est altiorque, quam ut credi similis huic, in quo est corpusculo, possit.» Hoc acquirit homo orando et conversando cum Deo. Quocirca hoc debet esse opus, haec occupatio jugis viri religiosi, et tendentis ad perfectionem, nimirum familiarem esse Deo, cum eoque ambulare. Audi S. Dionysium, De Eccles. Hierarch. cap. VI: «Religiosi est unum ipsum ambire, et ad sacram monadem cogi,» juxta illud Christi: «Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima. Porro unum est necessarium: Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea.» Hinc Climachus, cap. I: «Monachus, ait, est qui semper habet spiritum elevatum in Deum, et orat in omni loco, tempore et negotio.» Et S. Chrysostomus lib. I De Orando Deum: «Oratio, ait, est anima et spiritus vitae religiosae et perfectae.» Et S. Bonaventura, opusc. De Perfectione vitae, cap. V, docet religiosum non frequentantem orationem, gestare animam mortuam in corpore vivente; aut esse sicut corpus sine anima, habens id quod externum est in religione, absque eo quod internum est. Idem: «Languida, ait, et infirma est religio, quae non multum habet orationis.» Quin et Jamblicus philosophus, Protrept. cap. I: «Sapere, ait, et contemplari virtutis est opus.» Idem, cap. III: «Dei cognitio (et contemplatio) est perfecta felicitas.» Et Livius, decad. I, lib. V: «Omnia, ait, prospera eveniunt sequentibus deos, adversa spernantibus.» Et Seneca, epist. 103: «Magnus, ait, et generosus est humanus animus, nullos sibi poni nisi communes cum diis terminos patitur.»

9. Vox Domini ad Civitatem clamat: — vel ad Samariam, uti volunt Remigius et Hugo; vel potius ad Jerusalem: de ea enim continuo agit a cap. III, 9, usque ad finem libri, uti ibi dixi. Ita S. Hieronymus, Haymo, Rupertus, Vatablus et alii, q. d. Deus per me Michaeam aliosque Prophetas iterum iterumque clamat adversus Jerusalem, eique ob scelera minatur excidium et in-

cendium. Videtur enim hic Propheta novam ordiri, vel potius veterem innovare litem Dei contra Jerusalem, ejusque rapinas et injustitias in proximos accusare et plectere. Unde Hebraei hic inchoant novum caput. Ita S. Hieronymus, Theodoretus et alii jam citati. Pro civitate hebraice est לעיר lair; pro quo aliqui legunt להעיר lehair, id est ad excitandum, q. d. Deus tubali voce per me inclamat, ut torpentes et dormientes Judaeos a somno peccatorum excitet, et ad sollicitudinem ambulandi cum Deo incitet.

Et salus erit timentibus nomen tuum, — q. d. Haec est vox Domini qua clamat ad Jerusalem: Salvi erunt qui Deum timuerint, caeteri enim peribunt. Aut simplicius, ut sint verba Prophetae, quasi per dialogismum interloquentis, et populo commendantis vocem Dei, ut populus eam avide audiat et excipiat, q. d. O Hierosolymitae, audite hanc vocem Dei quam subjungam: qui enim eam audierint, indeque Deum timuerint et coluerint, hi salvabuntur; caeteri omnes fame, gladio et bello peribunt. Legit Interpres תשועה יראי teschua ierae, et recte: nam sic quoque legunt Septuaginta; vertunt enim: Et salvabit timentes nomen ejus, haecque versio congruum habet sensum. Jam legunt תושיה יראה tuschia iire, id est, sapientia videbit nomen tuum, id est, ut Tigurina et Vatablus: Qui sapientia et ratione praeditus est, videbit nomen tuum, q. d. Clamant quidem Prophetae; at soli sapientes recipiunt praedicationem eorum, vel habent rationem honoris nominis Dei. Chaldaeus medius est, nam legit tuschia cum recentioribus, et ierae cum Septuaginta et S. Hieronymo. Unde vertit: Sapientes, sive doctores timent nomen Domini.

Audite, tribus, et (id est sed) quis approbabit illud? — Tribus hebraice est singularis numeri, q. d. Audite, o viri tribus Juda, vocem Dei clamantis per me; sed quis eam approbabit? q. d. Scio fore paucos qui illam approbabunt et exsequentur, ut faciant quod dicam, et vociferabor nomine Dei, ita S. Hieronymus; aut, ut Rupertus, q. d. Audite, o tribus, opus vestrum quod nunc in judicio Dei arguitur, quod nemo probus approbabit, vel nemo nisi improbus approbabit:

Versus 10

cum adhuc domus vestrae plenae sint rapinis, dolis et fraudibus, ideoque clament vestrum opus esse pessimum. Pro tribus hebraice est מטה matte, quod proprie virgam vel sceptrum, inde per metaphoram tribum significat: quia sicut ex una arbore multae virgae exscinduntur; sic ex uno patriarcha multae tribus progenerantur et descendunt, uti ex Jacob prognatae sunt duodecim tribus Israel: aut quia quaelibet tribus suum habebat sceptrum. Unde Tigurina vertit: Audite virgam, et qui eam decernit, q. d. Videte quae flagella vobis immineant, et a quo, puta a Deo terribili et omnipotente. Ita Vatablus. Vox matte, id est tribus, in singulari significat sermonem esse ad unam tribum, puta ad Juda et Jerusalem, non ad Samariam et decem tribus, uti vult Rupertus et alii.

10. Adhuc ignis in domo impii thesauri iniquitatis. — Pro ignis in hebraeo est triplex lectio. Primo enim aliqui legunt האיש hais, id est estne vir. Unde vertunt: Estne adhuc (post tot Dei voces et minas) vir qui in domo impia retinere audeat thesauros iniquitatis? Secundo, alii legunt haies, id est estne. Unde vertunt: Adhuc est domus impii? thesauri et mensurae iniquitatis? ita Chaldaeus; aut, ut Tigurina et Pagninus: Annon adhuc est thesaurus impius in domo impii? Tertio, alii legunt האש haes, id est ignis. Ita Noster, Septuaginta et alii, q. d. Judaei post tot Dei per Prophetas clamores, minas et monita, adhuc retinent opes et thesauros injuste partos; qui proinde eis erunt ignis, id est in ultionem et poenam eorum vertentur, ut concrementur domus plenae opibus injuste partis, a Chaldaeis incendentibus Jerusalem. Simili modo adhuc in domo impii est «mensura» justo «minor,» ideoque «irae plena;» quia quod illi in pondere deest, hoc supplebitur et implebitur ira et vindicta Dei. Saepe Prophetae arguunt Judaeos de stateris dolosis et mensuris injustis, imo duplicibus: nimirum quod, cum quid emerent, illud mensurarent mensura aequo majore; cum venderent, idipsum mensurarent mensura justo minore: quod vitium etiamnum apud institores, praesertim tenuiores, crebrum est.

Nota: Hae mensurae injustae et thesauri iniqui inde comparati per appositionem vocantur hic ignis; quia prodeunt ex igne cupiditatis, puta ex animo avarorum lucri cupido, ut per fas et nefas ditescant: ac desinent in ignem ultionis, puta in acrem Dei vindictam ignemque gehennae, juxta illud Isaiae L, 11: «Ecce vos omnes accendentes ignem, accincti flammis, ambulate in lumine ignis vestri, et in flammis quas succendistis.» Vide ibi dicta. Rursum aliqui legunt haec per interrogationem, q. d. Itane ignis cupiditatis (puta thesauri iniquitatis et mensura minor) contra quem nos Prophetae toties detonavimus, quemque minis nostris exstinximus, rursum accenditur, reviviscit et inardescit? Verum Romana, Plantiniana et

Versus 11

alia correctiora Biblia legunt assertive sine interrogatione. Denique hos thesauros et mensuras iniquitatis opponit judicio, id est justitiae et misericordiae, quae duo ab eis requisivit Deus vers. 8. Unde Syrus vertit: Adhuc ignis in domo impii, et (id est scilicet) repositoria iniquitatis, et mensura parva fraudis; et Arabicus: Numquid non species (pulchritudo) hujus civitatis in ignem? quia congregavit sibi repositoria de iniquitate et oppressione in agris.

Versus 12

Vers. 11. 11. Numquid justificabo stateram impiam, et saccelli (sacculi, in quo continentur et circumferuntur) pondera dolosa? — q. d. Egone Deus, qui sum justissimus, «justificabo,» id est justam habebo et declarabo, aut certe dissimulabo et impunitam relinquam stateram injustam? q. d. Minime: est metonymia; per stateram enim intelligit ipsos mercatores, qui injusta statera appendunt suas merces. Unde Septuaginta clare vertunt: Si justificabitur in statera iniquus? et Chaldaeus: Numquid justi habebuntur in stateris iniquitatis, et in sacculo in quo sunt pondera majora et minima? Et Tigurina pro Hebraeo אזכה azacce, id est justificabo, legens aliis punctis אזכה azucce, vertit: Numquid (ego mercator) mundus ero, et innocens coram Deo cum bilance iniqua, et cum sacculo in quo sunt lapides fraudulenti? q. d. Non. Nam id severe vetuit Deus Deuter. XXV, 13, dicens: «Non habebis in sacculo diversa pondera, majus et minus.»

Vers. 12. 12. Loquebantur mendacium, — asserentes bilances et mensuras suas esse aequas et justas, cum essent iniquae et injustae: item merces esse incorruptas, recentes et sine vitio, cum essent corruptae, antiquae et vitiosae: «Veritas enim paupertatem, mendacium divitias parit,» ait S. Hieronymus. Quocirca:

Vers. 13 et 14. 13 et 14. Ego coepi percutere te (et pergam, aeri) Perditione (et plaga; Hebraeus: Ego infirmavi et aegrotare te feci; Tigurina: Ego te infirmabo, vel aegrotum te reddam, caedendo et devastando propter peccata tua, q. d. Puniam te penuria et fame, ex qua morbum contrahas et aegrotes. Nam) tu comedes, et non saturaberis, — q. d. In obsidione et captivitate ita parce comedes, ut non satureris.

Est haec congrua poena, ut qui malis artibus locupletati sunt, depauperentur, fameant, mendicent, aegrotent.

Et humiliatio tua in medio tui. — Primo, q. d. Afflictio tua, o Jerusalem, erit intra te, cum obsideberis ab hoste Chaldaeo. Ita Lyranus. Rursum in medio opum et deliciarum tuarum, cum tibi videberis esse felix, fies repente miserrima; nam capieris et spoliaberis ab hoste. Ita Arias.

Secundo, q. d. «Humiliatio,» id est causa et culpa humiliationis et afflictionis tuae, est intra te, nimirum peccata et scelera tua, q. d. Tuas aerumnas tibi tuisque sceleribus imputa, non hostibus. Hoc est quod ait Osee cap. XIII, 9: «Perditio tua, Israel, tantummodo in me auxilium tuum.»

Tertio, valde congrue et connexe Chaldaeus, Hebraeus, Pagninus et Vatablus haec referunt ad praecedentia, ut his omnibus significetur fames, macies, squalor, indeque sterilitas et orbitas filiorum. Unde vertunt: Comedes, et non saturaberis; depressio erit in medio tui, id est venter tuus olim cibo tumidus et turgidus, prae fame et inanitate deprimetur, seque contrahet et coarctabit: inde fiet quod apprehendet, supple semen tuum, uxor tua, id est suscepto semine concipiet, nec enitetura vivum, sed abortiet: quod si enixa fuerit, tradam gladio hostium, q. d. Ex fame sequetur debilitas virtutis generativae, ex ea abortus: quod si qui tibi filii nati fuerint, illos tradam necandos Chaldaeis.

Tropologice S. Bernardus, epist. 87: «Humilitas, ait, ad quam utique ducit humiliatio, totius est spiritualis fabricae fundamentum. Siquidem humiliatio via est ad humilitatem, sicut patientia ad pacem, sicut lectio ad scientiam. Si virtutem appetis humilitatis, viam non refugias humiliationis.»

Tu seminabis, et non metes; — sed Chaldaei hostes tui demetent tuam messem, tuasque vineas vindemiabunt, et oliveta excutient; atque oleum et mustum quod expressisti, vel in vineis, vel in urbe diripient, q. d. Sicut proximos tuos fraudasti labore proprio, ita et tuo fraudaberis. Ita Vatablus. Hic verum est illud Chilonis: «Lucrum scelere partum damnum est, non lucrum.» Ita Laertius lib. I, cap. IV. Et illud Diogenis: «Quid sunt divitiae? fortunae vomitus.» Testis est Stobaeus, serm. 91. Impius enim evomet opes injuste partas: hae enim stomachum, id est conscientiam ejus, ita onerant, ut eas evomere cogatur, juxta illud Job XX, 15: «Divitias quas devoravit evomet, et de ventre illius extrahet eas Deus.» Nota: Solent Prophetae per arationem sementem, messem, significare rerum omnium affluentiam. Nam, ut sapienter ait Xenophon in OEconom., «artium caeterarum parens est nutrix est agricultura; quando bene agitur cum ea, omnes aliae artes vigent,» multique sunt qui eas excitant et urgent.

Et custodisti praecepta Amri. — Amri fuit rex impius Israel, pater Achab, qui cum filio idololatriam antea saepe in regibus impiis a Deo succisam renovavit et amplificavit in Samaria, III Reg. XVI. Unde S. Hieronymus ejusque asseclae opinantur hic Prophetam loqui decem tribubus: harum enim rex erat Amri. Verum dico eum loqui duabus tantum, puta Judaeis. Sensus enim est, q. d. Tu, o Jerusalem, quae per templum Deo vero eras consecrata, non Dei tui, sed impii Amri impiis de idololatria praeceptis sponte te subdidisti, adeoque impie et scelerate vixisti, ac si fuisses non in Sion sub Davide ejusque posteris, sed in Samaria sub Amri, Achab et Jezabele impiissimis regibus. «Opus enim domus» id est familiae, «Achab,» erat idololatria, impietas, caedes Prophetarum, expilatio fidelium, aliaque sce-

lera. Ita Theodoretus. Nota: Pro Amri Septuaginta legerunt עמי ammi, id est populi mei. Unde vertunt: Et dissipabuntur legitima populi mei. Legitima vocant leges et praecepta, uti habent Hebraeus, Noster, Chaldaeus et alii. Romani tamen codices Septuaginta legunt: Et custodisti justificationes Zambri; sed vera lectio est Amri, ut patet ex Hebraeo et Latinis.

Ambulasti in voluntatibus eorum. — Ita Hebraeus, Chaldaeus, Septuaginta, Romana, Plantiniana et alia passim. Male ergo quidam legunt, in voluptatibus. Sensus est, q. d. Fecisti quae volita et placita erant Amri, Achab, aliisque impiis et idololatris regibus Israel. Opponit hoc sollicitudini ambulandi cum Deo, quam ab eo requisivit vers. 8, q. d. Ego postulavi a te ut sollicite ambulares cum Deo tuo; at tu sollicite ambulas cum Amri, ejusque Baalim et idolis.

Ut darem te in perditionem (ut consequentiam significat, non finem intentum, q. d. Inde consequetur, o Jerusalem, ut disperdam te) et habitantes in ea (in te, o Jerusalem) in sibilum (est enallage personae; transit enim a secunda ad tertiam, quasi indignans et avertens ab ea faciem et sermonem, q. d. Cives divites et potentes Hierosolymae, ob idololatriam et scelera dabo in sibilum. Unde nova enallage ad primam personam redit, dicens): Et opprobrium populi mei portabitis, — q. d. Vos, o divites, vos, o principes, hic alloquor, qui populo fuistis ductores et incentores idololatriae et scelerum; vobis excidii et captivitatis populi mei probrum et ignominia imputabitur; vosque idcirco omnes et indigenae et exteri exsecrabuntur, ac subsannabunt dicentes: Juste et meritissimo principes Judaeorum a Chaldaeis spoliantur, necantur, probris afficiuntur; quia ipsi spoliarunt, necarunt probris affecerunt pauperes; et quia suis impiis consiliis et criminibus populum, urbem et regnum perdiderunt. Ita S. Hieronymus, Lyranus, Clarius et alii. Nota: «Opprobrium populi» vocatur probrum excidii, captivitatis et subsannationis, quod Judaei patiebantur a Chaldaeis aliisque gentibus, praesertim vicinis et hostilibus, quodque Moses eis comminatus erat Deuter. cap. XXVIII, 36, et Levitici XXVI, vers. 32.

Caput Praecedens

Caput Sequens