Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Pergit vaticinari obsidionem et excidium Ninives per Medos et Chaldæos, quorum arma, castra, et milites feroces, celeres et terribiles instar fulguris graphice describit. Deinde, vers. 8, Ninives desolationem, spoliationem, pavorem et consternationem depingit; causamque addit et inculcat, quod fuerit cubile leonum, id est tyrannorum et prædonum.
Textus Vulgatae: Nahum 2:1-13
(1) Describitur obsidio et direptio Ninives, nec non ruina ejus et Assyrii regni. Et PRIMO, notatur aggressio Ninives per Chaldeos: primo, horum describitur adventus ad obsidionem faciendam, contra quos Ninivitas ad urbem defendendam ironice excitat Propheta, 1; secundo, redditur ratio bellici apparatus ad obsidendam et expugnandam Niniven instruendi, de quo versu superiore, scilicet, quod Deus priscam populi sibi chari dignitatem ex his calamitatibus restituere decrevit, 2; tertio, ut illud efficiatur, prius hostis illius potentissimi sedes delenda est; unde vates pergit describere tum apparatum armorum et militum, 3; tum exercitum numero, ferocia et celeritate timendum, vers. 4. Secundo, describit Propheta, quid suscepturus sit rex Assyrius ad defendendam urbem Niniven, advocat strenuos quosque, qui ex muro pugnent, ast ob nimiam festinationem et consilii inopiam alter alteri impedimento est, simulque vident machinas obsidionis jam paratas, 5. Tertio, sequitur descriptio expugnationis, primo, per portarum diruptionem et templi eversionem, 6; secundo, per præsidiariorum captivitatem, et urbium dependentium deditionem, 7; tertio, per civium ignominiosam fugam et dispersionem, 8; quarto, per direptionem rerum pretiosissimarum, 9; quinto, per summam animi ex his calamitatibus perturbationem, 10. Quarto, jam Assyriis devictis amarulenter Propheta insultat, tyrannidem et rapacitatem regis et procerum eorum eadem perstringens, iterumque prædicit exstinctionem regni Assyriorum, primo, per destructam metropolim ac sedem potentiæ et opulentiæ, 11, 12; secundo, per sublatos principes cum insignibus imperii Assyriorum, 13.
Versus 1
murantes in cordibus suis. 8. Et Ninive quasi piscina aquarum aquæ ejus: ipsi vero fugerunt: state, state, et non est qui revertatur. 9. Diripite argentum, diripite aurum: et non est finis divitiarum ex omnibus vasis desiderabilibus. 10. Dissipata est, et scissa, et dilacerata: et cor tabescens, et dissolutio geniculorum, et defectio in cunctis renibus: et facies omnium eorum sicut nigredo ollæ. 11. Ubi est habitaculum leonum, et pascua catulorum leonum, ad quam ivit leo ut ingrederetur illuc, catulus leonis, et non est qui exterreat? 12. Leo cepit sufficienter catulis suis, et necavit leænis suis: et implevit præda speluncas suas, et cubile suum rapina. 13. Ecce ego ad te, dicit Dominus exercituum, et succendam usque ad fumum quadrigas tuas, et leunculos tuos comedet gladius: et exterminabo de terra prædam tuam, et non audietur ultra vox nuntiorum tuorum.
1. ASCENDIT QUI DISPERGAT CORAM TE, QUI CUSTODIAT OBSIDIONEM. — Syrus et Arabicus, custodiens custodiam, id est agens excubias. Quæres PRIMO, de qua obsidione agit hic Nahum, an Hierosolymæ, an Ninives? De Hierosolyma agi censent Chaldæus, Theodoretus, Theophylactus et Vatablus, qui vertit et applicat sic: Ascendit, id est instar vaporis ascendit in auras, abiit, evanuit et periit dispersor vel dissipator, id est Sennacherib, qui dispersit filios tuos, o Jerusalem, teque obsedit. Videtur enim Nahum prosequi cladem Sennacherib, de qua egit in fine capitis præcedentis. Unde Septuaginta vertunt: Ascendit insufflans in faciem tuam, eruens de tribulatione, q. d. inquit Theodoretus: Deus in te, o Jerusalem, obsessam et pene enectam insufflavit spiritum vitæ et salutis, fecitque ut revivisceres, quando exsufflavit et occidit castra Sennacherib, quæ te obsidebant et enecabant: sicut olim formans Adamum insufflavit in eum spiritum vitæ, fecitque eum in animam viventem, ut scilicet esset animal et homo vivens. Favent sequentia, in quibus agit de Israele dicens: «Quia reddidit Dominus superbiam Jacob, sicut superbiam Israel,» q. d. Deus postquam per Sennacherib sat castigavit superbiam Israelis et Judæ, projecit virgam in ignem, hoc est, ipsum Sennacherib cum suis interemit. Huc pertinet expositio Ariæ, quæ talis est: Ne superbias, o Jerusalem, eo quod evaseris manus Sennacherib; nam si in scelera recidas, ascendet contra te Nabuchodonosor, qui tuam superbiam puniet, teque obsidebit et vastabit, uti de facto contigit.
Secundo, melius alii passim accipiunt hæc de obsidione et excidio Ninives, tum quia tota prophetia Nahum est «onus Ninive,» ut habet ejus titulus, non Hierosolymæ; tum quia expresse de ea se explicans vers. 8, ait: «Et Ninive quasi piscina,» etc. Ita Hebræi, S. Hieronymus, Remigius, Albertus, Hugo, Lyranus, Clarius, Ribera, a Castro et alii. Sensus ergo est, q. d. Contra te, o Ninive, «ascendit,» id est brevi ascendet hostis, qui «coram te,» id est in tuis oculis, te spectante et gemente, «dispergat,» hebraice מפיץ mephits, id est confringat, conterat, dissipet, disperdat tuos agros, villas, munitiones, opes, incolas et accolas, «quique custodiat obsidionem,» id est qui arctissime te obsideat, arctet, et observet quasi custos, ne qua via elabaris, et ejus manus evadas; nec desistet, donec te expugnet et capiat. Nam, ut sapienter ait Livius lib. V: «Obsidio ejus urbis, quam cito capere velis, et urgenda et premenda.» Item: «Cum obstinato hoste obstinate pugnandum,» ait idem lib. X. Hinc proverbium: «Hectorem imitaris, ab Ilio nunquam recedis.»
Quæres secundo, quando, et a quo obsessa et capta est Ninive? Primo, Diodorus Siculus lib. III, Justinus lib. I, Megasthenes, Eusebius, Orosius et alii chronologi et historici passim docent Niniven expugnatam fuisse ab Arbace Medo, et Beloso Babylonio, qui Sardanapalum regem Ninives coegerunt ad sui necem, ut scilicet insiliret in pyram a se accensam: hunc enim fuisse ultimum regem vel monarcham Assyriorum, in eoque illam desiisse, ac translatam esse ad Medos et Chaldæos. Porro Eusebius in Chron., S. Hieronymus, initio Comment. in Amos, S. Augustinus, lib. XVIII De Civit., cap. xxi, Orosius et alii passim tradunt Sardanapalum vixisse tempore Oziæ regis Juda, quo tempore Procas Sylvius, avus Romuli, rex erat Latinorum, regnabatque in Alba. Verum hæc duo non satis consentiunt cum S. Scriptura; nam constat post Oziam sub ejus pronepote Ezechia vixisse Salmanasar, Sennacherib et Asarhaddon, qui erant reges Assyriorum, regnabantque in Ninive, erantque potentissimi: nisi dicas in Sardanapalo eversam esse Niniven et monarchiam Assyriorum; postea tamen refloruisse Niniven, eique restitutum esse regnum, licet non monarchiam. Nam quod aliqui, volentes historicos profanos cum S. Scriptura conciliare, respondent cum Eusebio et Megasthene, Salmanasar, Sennacherib et Asarhaddon fuisse reges Assyriorum, id est Babyloniorum, qui ad se monarchiam Assyriorum jam transtulerant, Assyriisque a se devictis dominabantur; hoc, inquam, dici nequit. Nam eodem tempore Babyloniis dominabatur Merodach Baladan, quo Asarhaddon Assyriis, ut patet IV Reg. xx, 12, collato cum cap. xix, vers. ult. Ergo illo tempore diversi erant, propriique reges Assyriorum, æque ac Babyloniorum. Ut ut
est, de excidio Ninives sub Sardanapalo, si eum ponas coævum Oziæ, loqui nequit Nahum, utpote eo longe posterior; illud ergo pertinet ad tempora Jonæ, uti dixi in ejus Proœmio.
Secundo, Hebræi censent Niniven vastatam esse sub initium regni Manassis, qui Ezechiæ patri in regno Juda successit, ideoque Manassen ductum captivum in Babylonem, non in Niniven, eo quod Ninive jam esset eversa, uti ex Suida refert Genebrardus lib. I Chronol., qui et addit Sardanapalum, per crasin, eumdem esse et nomine et persona cum Asarhaddon. Asarhaddon enim regnavit sub tempora Manassis: videturque fuisse ultimus rex Assyriorum: nam post eum nemo alius in Scriptura nominatur. Cumque profani historici asserant ultimum regem Assyriorum fuisse Sardanapalum, videtur quod hic non fuerit alius quam Asarhaddon, qui vixit sub Manasse; ac consequenter tum desiisse imperium Assyriorum, et Niniven esse eversam. Verum huic sententiæ refragantur Eusebius, S. Hieronymus, S. Augustinus et alii Græci ac Latini passim, qui docent Sardanapalum diu ante Manassen vixisse sub Ozia rege Juda, uti jam dixi.
Tertio, S. Cyrillus et Theophylactus censent Niniven eversam esse a Cyro et Persis. Sed hi videntur confundere Assyrios cum Babyloniis, et Niniven cum Babylone: Babylonem enim evertit Cyrus, non Niniven. Sic historici sæpe sub Assyriis comprehendunt Babylonios, et vice versa, ut cum numerant quatuor celebres veterum monarchias, Assyriorum, Persarum, Græcorum et Romanorum, sub Assyriis comprehendunt Babylonios.
Dico ergo Niniven captam et eversam esse a Medis et Chaldæis, puta a Cyaxare rege Medorum, et a Nabuchodonosore rege Babyloniorum. Cyaxares hic fuit filius Phraortis, et pater Astyagis; Astyages autem fuit avus maternus Cyri.
Probatur hæc sententia primo, quia id diserte asserunt Septuaginta Tobiæ cap. xiv, vers. ult. Tobias enim senior moriens ibidem vers. 5 monet filium Tobiam juniorem, ut secedat ex Ninive, eo quod ob scelera sua illi immineat excidium intentatum a Jona. Addunt Septuaginta in fine capitis, Tobiam juniorem ante mortem audiisse hoc excidium, dicuntque: Et mortuus est (Tobias junior) annorum centum viginti septem in Ecbatanis Mediæ. Et audivit, priusquam ipse moreretur, perditionem Ninive, quam captivarunt Nabuchodonosor et Assuerus, vel, ut Romana legunt, Assyeros, id est Cyaxares. Nomen enim Cyaxares, vel Kyaxares, conflatum est ex prænomine Ky, id est princeps; et Axares, qui idem est cum Hebræo et Chaldæo Achasueros, id est Assuerus, uti docet Scaliger De Emendat. temp. in Assuero, et Serarius in Tobiæ cap. xiv, Quæst. IV. In utroque enim nomine sunt eædem litteræ consonantes, quas solas attendunt Hebræi et Chaldæi, etiamsi puncta sive vocales varientur.
Secundo, quia communis sententia chronologorum et historicorum est, Nabuchodonosorem fuisse conditorem monarchiæ Babyloniorum, eamque ab Assyriis et Ninive in Babylonem transtulisse: hoc autem facere non potuit, nisi, capta et vastata Ninive, imperium ei adimeret. Tertio, Herodotus, lib. I, diserte docet Niniven eversam esse a Cyaxare. Cum enim narrasset Phraortem oppugnasse Niniven, sed frustra; ibi enim cum copiis interiisse, subdit Cyaxarem Phraortis filium, ut patris necem ulcisceretur, Niniven obsedisse, sed cum interim Scythæ Mediam invasissent, Asiæque imperium occupassent (quod tenuerunt per 28 annos), Cyaxarem obsidionem solvisse, ac cum Scythis bella gessisse, donec post 28 annos eos superavit et expulit: quo facto Niniven rursus aggressus, expugnavit. Idem docet Eusebius in Chronico, et S. Hieronymus hic, et Præfat. in Jonam: «Et revera, inquit, quantum ad historias tam hebræas, quam græcas pertinet, et maxime Herodotum, legimus Niniven regnante apud Hebræos Josia, et Astyage (regnante cum patre Cyaxare) rege Medorum, fuisse subversam.» Porro Cyaxares expugnavit Niniven, adjutus a genero suo Nabuchodonosore; hac enim de causa ei filiam suam despondit, nomine Nitocrin. Hæc est illa Nitocris famosa, quæ in Babylone curavit fieri hortos pensiles, qui orbis fuere miraculum, de quibus Curtius lib. V, et Josephus lib. X Antiq. XIII. Ejusdem opera heroica celebrat Herodotus lib. I, ubi et addit illam sibi se-
pulcrum exstruxisse, eique hæc inscripsisse: «Si cui regum Babylonis post me futurorum fuerit pecuniæ penuria, aperto sepulcro, tollat quantumcumque libuerit, pecuniæ duntaxat indigens, aliter ne aperiat.» Aperuit illud Darius, sed pro pecuniis hanc sententiam reperit: «Nisi pecunia esses inexplebilis, et turpis lucri cupidus, haud aperuisses urnas defunctorum.»
Denique hæc est sententia Hebræorum in Seder Olam, Theodoreti, Ruperti, Lyrani, Riberæ, a Castro, Adrichomii in Chronol., anno mundi 3237, Serarii in cap. xiv Tobiæ, et aliorum.
Quæres TERTIO, quando Cyaxares et Nabuchodonosor expugnarint Niniven, an ante, an post excidium Hierosolymæ, quod illi intulit Nabuchodonosor anno 18 regni sui, qui fuit annus Sedeciæ regis Juda undecimus et ultimus? Aliqui censent Niniven expugnatam esse ante Jerusalem. Ita Eusebius in Chronico, dicit expugnatam Niniven inchoate anno 28 Josiæ, et complete anno 4 Joakim filii Josiæ. Eusebium sequitur Beda, lib. De Sex ætatibus mundi, ubi tradit Scripturam numerare annos Nabuchodonosoris ab anno 4 Joakim, quia ex eo ipse non solum Chaldæis et Judæis, sed etiam Assyriis et Ægyptiis cœpit dominari. Accedit Christophorus a Castro, qui censet Niniven expugnatam anno 1 Nabuchodonosoris.
Rursum moderni quidem chronologi manuscripti censent Cyaxarem anno regni sui 35, qui Josiæ regis Juda, inquiunt, fuit 13 et Nabuchodonosoris senioris primus, expugnasse Niniven. Hic Nabuchodonosor senior a Beroso, Eusebio, Josepho Scaligero, cardinali Bellarmino et aliis vocatur Nabonassar, vel Nabopolassar, qui regnavit 21 annis, fuitque pater Nabuchodonosoris junioris, qui evertit Jerusalem aliasque gentes: unde a rerum gestarum gloria cognominatus est Magnus, de quo passim loquitur Scriptura in lib. IV Reg. cap. xxiv et xxv, et in Jeremia, Ezechiele, Daniele aliisque Prophetis. Ab hujus ergo patre, æque ac a Cyaxare dicunt hi eversam esse Niniven.
Probant id primo, quia Herodotus indicat Cyaxarem fuisse coævum Psammiticho regi Ægypti, qui fuit proavus Apries, sive Ephree. Nam Psammiticho, qui 54 annis regnavit, successit filius Nechao, qui Josiam regem Juda occidit. Nechaoni successit filius Psammis, qui fuit pater Pharaonis Apries, sive Ephree, uti narrant Herodotus et Diodorus Siculus. Ephree autem regno spoliatus fuit a Nabuchodonosore juniore, uti docet Jeremias cap. xliv, 30. Ergo Cyaxares, expugnans Niniven, non videtur fuisse coævus Nabuchodonosori juniori, utpote quem aliquot generationibus antecessit; sed seniori. Secundo, quia Eusebius et S. Hieronymus paulo ante citati docent Niniven eversam a Cyaxare, vel Astyage sub Josia rege Juda: ergo ante excidium Jerusalem; hoc enim contigit sub Sedecia filio Josiæ. Tertio, quia Septuaginta jam citati docent Tobiam juniorem ante mortem audisse excidium Ninives: hic autem Tobias puer, scilicet sex vel septem circiter annorum, cum patre in excidio Samariæ et regni Israel abductus fuit a Salmanasare in Assyriam, anno 6 Ezechiæ regis Juda, atque in Media mortuus est anno ætatis 99, ut habent Latina Biblia, Tobiæ xiv. Deme septem pueritiæ ejus annos, qui ejus abductionem et annum 6 Ezechiæ præcesserunt, ab eoque computa sequentes annos usque ad 13 Josiæ, invenies 99: ita ut Tobias hic videatur mortuus anno 13 Josiæ jam dicto. Quarto, Josephus, lib. IX Antiq. cap. XI, docet Nahum prophetasse sub Joathan patre Achaz, additque: «Evenerunt autem omnia quæ de Ninive prædicta erant post centum quindecim annos.» Atqui annus 13 Josiæ est 115 ab anno ultimo Joathan: ergo hoc anno 13 Josiæ videtur eversa Ninive. Atque hæc videtur fuisse virga vigilans omnium gentium dorso imminens, quam anno 13 Josiæ vidit Jeremias cap. I, 2; scilicet virga hæc fuit Nabuchodonosor senior, qui anno 13 Josiæ evertit Niniven, cœpitque in alias gentes grassari.
Verum obstat huic sententiæ, primo, quod hi auctores in suo synchronismo, sive combinatione temporum, cogantur 70 annos captivitatis Babylonicæ ordiri ab anno 13 Josiæ; in hunc enim dicunt incidisse annum 35 Cyaxaris, quo ipse Niniven evertit, qui deinde adhuc regnavit quinque annis (universim enim regnavit annis 40). Successit ei filius Astyages per annos 38; Astyagi successit nepos Cyrus, ut patet Daniel. XIII, 65. Cyrus autem sensim crescens viribus et victoriis, tandem anno 27 regni sui aggressus Babylonem, eam cepit, factusque est monarcha, ac tum solvit Judæos in Babylone captivos. Adde annos 5 Cyaxaris, 38 Astyagis, 27 Cyri, habebis annos 70 captivitatis: illi enim finiuntur anno 27 Cyri. Unde necessario sequitur annos 70 captivitatis Babylonicæ inchoandos esse ab anno 13 Josiæ, qui, ut ipsi aiunt, fuit 35 Cyaxaris. Hoc autem passim refutant chronologi, qui multo tardius hos 70 annos inchoant, et a 13 Josiæ usque ad 27 Cyri longe plures quam 70 numerant. Adde sub Josia fuisse felicem Hierosolymam; ejus vero captivitates cœpisse sub Joakim et Sedecia filiis Josiæ. Secundo, Eusebius in Chronico, et alii dicunt Cyaxarem cœpisse regnare anno 15 Josiæ; non ergo potuit evertere Niniven anno 13 Josiæ utpote cum nondum esset rex. Tertio, quia Nahum, cap. III, 7 et 8, significat Niniven evertendam esse post eversionem Alexandriæ: Alexandria autem eversa est post Jerusalem. Nam, ut docet Josephus X Antiq. xi, et Ezechiel cap. xxix, 17, Nabuchodonosor junior post vastatam Jerusalem, anno quinto invasit et occupavit Ægyptum, cujus metropolis est Alexandria. Quarto, favet Jeremias, qui, cap. xxv, 26, inter gentes et reges superandos a Nabuchodonosore juniore, nominat reges Aquilonis: inter hos enim vicinissimus ipsi et Babyloni erat rex Ninives et Assyriorum. Unde Judith xvi, 5, dicitur: «Venit Assur ex montibus ab Aquilone.» Rursum Jeremias, cap. L, 18: «Ecce, inquit, ego visitabo regem Babylonis, et terram ejus sicut visitavi regem Assur;» significans non diu post Niniven pari modo evertendam Babylonem, scilicet post 54 annos: tot enim sunt ab anno 24 Nabuchodonosoris junioris, sive Magni, quo ipse Niniven evertit, usque ad 27 Cyri, quo ipse cepit Babylonem, eaque eversa fecit se monarcham.
Videtur ergo quod Nabuchodonosor Magnus sensim crescens armis et victoriis, excisa Jerusalem, tandem anno regni sui 23 invaserit Ægyptum: qua occupata, anno 24 ausus est tentare arcem monarchiæ, puta Niniven, adjutus a Cyaxare, eaque capta monarchiam ex Ninive transtulit Babylonem, seque ejus primum fecit monarcham. Unde ab hoc anno, utpote primo monarchiæ, annos ejus numerat Daniel cap. II, 1, ut ibi dixi. Ita censet Ribera, Serarius in Tobia cap. xiv, Quæst. IV, et Torniellus, anno mundi 3432, qui et addit Niniven sæpius captam esse. Nam ipsa rebellans identidem Chaldæis, utpote jugi impatiens, quæ cæteris dominari assueta erat, primo, capta est ab Arbace Medo, cum ei rex esset Sardanapalus, paulo post prædicationem Jonæ ante tempora Nahum. Secundo, capta est sub Asarhaddon filio Sennacherib a Merodach Baladan, rege Babylonis. Unde post Asarhaddon in Scriptura nulli amplius nominantur reges Assyriorum, sed Babyloniorum duntaxat. Hinc Asarhaddon devictum esse a Merodach Baladan, sub annum 27 Ezechiæ regis Juda, censent Josephus lib. Antiq. cap. III, Bellarminus, Genebrardus et Torniellus in Chron., anno mundi 3335, qui et anno mundi 3384, seriem regum Babylonis illius ævi ita recenset. Nabonassar regnavit annis 26, deinde Merodach Baladan annis 52, post hunc Ben Merodach annis 24; mox Nabolassar (sive Nabuchodonosor senior) annis 21, denique Nabuchodonosor junior annis 44. Tertio, capta et subacta est plene et plane Ninive a Cyaxare et Nabuchodonosore juniore, anno regni ejus 24. Denique post reditum Judæorum e captivitate Babylonica, tempore Xerxis, ut vult Ribera, vel Artaxerxis, ut alii, alius in Ninive regnavit Nabuchodonosor, qui in Judæam misit Holofernem; quem occidit Judith, cap. I, 5. Vide ut Deus premat urbes superbas et superbos, idque toties quoties cervices et cornua erigunt.
Ad primum argumentum prioris sententiæ respondeo Cyaxarem, incipientem regnare in fine regni Psammitichi, potuisse facile pertingere ad tempora Ephree, qui Psammitichi fuit pronepos. Cyaxares enim regnavit annis 40. Certum vero est eum fuisse coævum Nabuchodonosori juniori; hic enim cœpit regnare anno 3 Joakim filii Josiæ, Daniel. I, 1. Cyaxares autem regnare cœpit anno 15 Josiæ, qui 31 annis regnavit. Unde sequitur Cyaxarem 18 annis tantum regnasse ante Nabuchodonosorem, et cum eo regnasse annis 22: universim enim regnavit annis 40.
Ad secundum, respondeo Eusebium et S. Hieronymum confuse loqui de tempore excidii Ninives, illudque sub Josia consignare; quia Cyaxares cœpit obsidere Niniven sub Josia; sed invadentibus Mediam Scythis, obsidionem intermisit per 28 annos, uti paulo ante dixi: post quos cum Nabuchodonosore juniore obsidionem resumens et instaurans, Niniven cepit, et vastavit anno jam dicto. Hinc S. Hieronymus ait eam vastatam sub Astyage, quando nimirum Cyaxares senescens Astyagem filium regni consortem, imo moderatorem effecerat; quod utique non fuit sub Josia, sed diu post.
Hinc rursum Eusebius non satis sibi constat. Nam initium regni Cyaxaris consignat anno 13 Josiæ, expugnationem vero Ninives anno 28 Josiæ, et rursum quarto Joakim. Unde sequitur eum expugnasse Niniven anno regni sui 13, vel certe 20, cum ex adverso ex Herodoto constet 28 annos ut minimum elapsos, inter initium regni ejus, et obsidionis Ninives, usque ad ejus expugnationem.
Ad tertium, respondeo Septuaginta dare Tobiæ juniori non tantum annos 99, ut habent Latina Biblia, sed 127; quos si numeres, pertinges ad annum excidii Ninives a me paulo ante designatum. Adde aliquos, ut Serarium, hos 99 annos computare a morte patris; quibus adde annos 63 quibus cum patre in captivitate vixit, ac facito eum fuisse duorum tantum annorum, cum in captivitatem venit, conficies eum universim vixisse 164 annos, ita ut pertigerit ad annum 24 Nabuchodonosoris, quo eversa est Ninive.
Ad quartum, respondetur Josephum dicere hanc prophetiam Nahum impletam post 115 annos, quia tunc cœpit impleri; tunc enim cœpit Cyaxares obsidere Niniven: perfecte autem completa est post 28 annos Cyaxaris, uti jam ostendi. Adde Josephum errare, dum dicit Nahum cœpisse prophetare sub Joathan: cœpit enim sub ejus nepote Ezechia, uti dixi in Proœmio.
Denique facilis erit synchronismus illorum temporum, si Cyaxari, cui Eusebius dat tantum 32 annos regni, addas decem ex annis Astyagis filii ejus, qui patre sene regnum administrabat, eaque de causa hi anni dantur ab historicis Astyagi, non Cyaxari; ideoque S. Hieronymus, Præfatione in Jonam, ait Niniven expugnatam ab Astyage, non a Cyaxare: nam additis Cyaxari 10 annis, annus 42 Cyaxaris incidet in annum 24 Nabuchodonosoris junioris, sive Magni, quo ipse vastata Ægypto, cum copiis Cyaxaris expugnavit Niniven. Successit deinde Cyaxari filius Astyages, qui solus regnavit 28 annis, ac deinde Cyrus, qui 27 anno regni sui solvit captivitatem Babylonicam, quæ jam 70 annis duraverat; hos enim 70 annos invenies, si eos inchoes ab anno 11 et ultimo Joakim, qui fuit Cyaxaris 27; adde enim reliquos Cyaxaris annos 15, Astyagis 28, Cyri 27, habebis annos 70 quos quærimus. Ex dictis sequitur imperium Ninives et Assyriorum stetisse annis 1440; tot enim fluxerunt ab anno primo Nini conditoris Ninives, qui 43 annis præcessit nativitatem Abrahæ (nam anno 43 Nini natus est Abraham, ait Eusebius in Chronico) usque ad annum 24 Nabuchodonosoris, quo eversa est Ninive. Ita Ribera. Hæc de chronologia adeo vetusta, ideoque incerta et obscura, dicta sufficiant.
CONTEMPLARE (o Ninive) VIAM — qua adventant Medi et Chaldæi magnis agminibus, ut te obsideant et perdant. Ita enim solent cives obsidendi curiose et anxie intueri vias, per quas adventant castra hostium, urbem obsessura. Via ergo ponitur pro viatoribus, puta hostibus, metonymice.
CONFORTA LUMBOS, — q. d. Gather whatever strength you have, to resist the enemies. For the strength of a man is situated in great part in the loins; whence
infirmi vocantur elumbes; et cum hominem vel animal debilitare volumus, lumbos illi infringimus. Ita Plautus in Amphitr.: «Si me, inquit, irritassis, hodie lumbifragium hinc auferes,» q. d. Si me irrites, infringam tibi lumbos. Ex adverso de muliere forti ait Sapiens Prov. xxxi, 17: «Accinxit fortitudine lumbos suos, et roboravit brachium suum.» Porro confortantur lumbi, si manu, cingulo, similive vinculo stringantur. Unde Septuaginta vertunt: Tene lumbos, viriliter age.
ROBORA VIRTUTEM VALDE. — «Virtutem,» id est vires; Hebræus, fortifica robur valde; Septuaginta, roborare vehementer; Chaldæus, corrobora vires valde; Tigurina, omnibus modis instrue copias; hæ enim sunt vires urbium, puta civium et militum copiæ.
Versus 2
Tropologice S. Hieronymus: «Tria, ait, præcipiuntur Judæ,» id est Ecclesiæ, et animæ fideli: «Primum, ut contempletur viam, et iter per quod ambulaturus est diligenter aspiciat, juxta illud Jerem. vi, 16: State in viis, et interrogate semitas æternas, et videte quæ sit via bona, et ambulate in ea, ut, cum steterimus in viis multis, veniamus ad eam viam quæ dicit: Ego sum via. Deinde dicitur ei ut teneat lumbum, id est, ut post electionem vitæ, mortificet corpus suum et servituti subjiciat, ne quasi rex et magister aliis prædicans, ipse reprobus inveniatur, quod virtus diaboli vel maxime sit in lumbis, Job XL, 11; et quod Joannes zona pellicea cingitur, Matth. III; et quod a Salvatore discipulis imperatur: Sint lumbi vestri præcincti, Luc. XII; et Apostolus Ephes. VI: State ergo succincti lumbos vestros in veritate; licet enim multum præstet, et vitæ continentia super mortificatione lumborum, tamen nihil eos ita mortificat, ut cognitio veritatis. Unde dicitur: Accingite lumbos vestros in veritate. Si enim veritas est Christus, qui tota in Christo mente credidit, lumbos suos mortificavit in Christo. Tertio, præcipitur: Confortare virtute nimis. Elegisti, inquit, viam, tenuisti lumbum; assume virtutem, ut possis pugnare cum hostibus. Et ne forte diffidas, datur tibi causa cur speres. Avertit, inquit, Dominus contumeliam Jacob, quam scilicet solebat Jacob aliis facere. Non enim tantæ virtutis est ab aliis factam injuriam sustinere, quantæ gratiæ Domini est placidum, mitem atque tranquillum injuriam facere non posse. Israel ergo, id est sensus vel vir videns Deum, et semper de Deo cogitans, facere nescit injuriam.»
2. Quia reddidit Dominus superbiam Jacob, sicut SUPERBIAM ISRAEL. — Pro superbiam hebraice est נאון geon, quod et superbiam, et magnificentiam gloriamque significat. Unde Chaldæus, Vatablus et Arias vertunt: Revocabit magnificentiam Jacob, juxta majestatem Israel, id est juxta pristinam dignitatem, q. d. Restituet Dominus per Cyrum Israeli pristinam majestatem et gloriam, quam obscuraverat Assyrius et Babylonius spoliando Judæos omnibus bonis, eosque captivos ducendo in Babylonem. Jacob enim et Israel videtur accipi pro eodem, scilicet pro Judæis. Sic Isaias, cap. LX, 15, ait: «Ponam te in superbiam,» id est magnificentiam et gloriam, «sæculorum.» Et cap. LXI, 6: «In gloria eorum superbietis,» id est gloriabimini. Sic et Virgilius, I Æneid.:
Hinc populum late regem belloque superbum, Venturum excidio Libyæ.
Et lib. III: Barbarico vectes auro spoliisque superbi,
id est magnifici. Unde Syrus vertit: Quia restituit (reducit: vox enim Syra proprie dicitur de re quæ in captivitatem, prædam vel perditionem redacta, pristino statui restituitur) honorem vel gloriam Jacobi, sicut honorem vel gloriam Israelis. Sic et Arabicus Antiochenus.
Verum melius alii passim superbiam hic proprie accipiunt, idque duplici sensu. Prior est, ut superbia Jacob et Israel capiatur passive, pro ea quam ab Assyriis passus est Jacob et Israel. Sic Deus vocatur noster amor, timor, spes, patientia, passive et objective, scilicet qui a nobis amatur, timetur, speratur, propter quem patimur, q. d. Obsideberis et vastaberis, o Ninive, quia Deus ulcisci destinat superbiam, quam rex tuus Sennacherib, tuique Assyrii exercuerunt in Jacob, id est in Judæos, insultando illis per Rabsacem; æque ac superbiam, quam iidem exercuerunt in Israel, id est in Samariam et decem tribus, vastando illas per Salmanasar. Ita S. Hieronymus, Remigius, Hugo, Lyranus; imo et Septuaginta vertunt: Avertit Dominus contumeliam Jacob, sicut contumeliam Israel.
Posterior est, ut superbia Jacob et Israel proprie et active capiatur pro fastu Judæorum et Israelitarum, quo tumentes et turgidi sibi vivere voluerunt, Deo subesse et obsequi noluerunt, q. d. Reddam in caput Ninives, puniamque et exscindam ejus superbiam; quia «reddidi,» id est reddam et puniam, superbiam Jacob, id est Hierosolymæ et Judæorum, exscindendo eos per Nabuchodonosorem et Chaldæos, sicut reddidi, punivi et excidi Israelem sive decem tribus per Salmanasar et Assyrios. Si enim non parco populo meo fideli, multo minus parcam hostibus meis, puta infidelibus Assyriis; sed sicut illius superbas cervices per Chaldæos contudi, ita et horum contundam; præsertim quia ipsi huic populo meo injurii fuerunt, atque ad hoc tantum ipsos, ipsorumque injurias ad tempus permisi et toleravi, ut per eas castigarem populum meum: at nunc eo satis superque castigato, Assyriis castigatoribus ultra non indigeo; castigabo ergo et ipsos, ac virgam, ut vulgo dicitur, in ignem conjiciam. Ita Clarius et Arias. Hunc esse sensum probatur primo, quia juxta eum proprie accipitur superbia Jacobi et Israelis. Secundo, quia eum exigunt sequentia: «Quia vastatores,» puta Chaldæi, «dissipaverunt eos;» Chaldæorum enim mox clypeos, arma, vires, ardorem, vim et impetum fuse describit a vers. 3 usque ad 8. Unde Arabicus Alexandrinus vertit: Quia Dominus con-
tempsit Jacob secundum contemptum Israel. Quia vastatores dissipaverunt eos. — Primo, S. Hieronymus, Haymo, Hugo, Lyranus, Arias et Vatablus per vastatores intelligunt Assyrios, q. d. Assyrii vastarunt et dissiparunt Israelem, id est Samariam et decem tribus, per regem suum Salmanasar; et Jacob, id est Jerusalem et Judam, per Sennacherib. Secundo et melius, per vastatores cum Theodoreto et Theophylacto accipias Chaldæos, qui uti Hierosolymam et Judæos, ita pariter Niniven et Assyrios vastarunt et spoliarunt. In Hebræo est pulchra paronomasia כי בקקום בוקקים ki becacum bokekim, id est, quia evacuaverunt eos evacuantes bonis, ut vertit Pagninus; et Tigurina: Direptores diripuerunt eos; et, ut Vatablus: Spoliatores spoliaverunt eos. Sequitur:
Et propagines eorum corruperunt, — q. d. Sicut apri, vel hostes vastantes vineam, singulas vites, earumque propagines evellunt, disjiciunt et corrumpunt; ita Chaldei vastantes Niniven, æque ac Hierosolymam, singulas ejus familias, imo singulos ejus cives et incolas disperdent et corrumpent, vel occidendo eos, vel in captivitatem abducendo. Nota: Propagines urbium, v. g. Ninives, primo, accipi possunt suburbia, pagi et oppida, quæ a metropoli derivantur et dependent, eamque ornant sicut propagines, sive palmites vitem. Ita Chaldæus et Arias. Secundo, tribus et familiæ. Ita Albertus et Hugo. Tertio, filii et nepotes. Quarto, messes et opes, quas de anno in annum accumulabant Israelitæ: Assyrii enim singulis pene annis invadebant terram Israel, eamque suis bonis quæ accumularat, spoliabant. Has vocat propagines corruptas, inquit Vatablus; verum jam dixi hæc de Chaldæis Niniven, æque ac Jerusalem expilantibus, non de Assyriis accipienda esse. Ninivitarum ergo, æque ac Judæorum messes et opes, vocat eorum propagines, quas identidem invasit et carpsit Nabuchodonosor. Unde de eo subdit:
Versus 3
3. CLYPEUS FORTIUM EJUS IGNITUS. — De Chaldæis nunc loquitur in plurali, dicens: «Vastatores dissipaverunt eos;» nunc in singulari, dicens: «Clypeus,» id est clypei: quia exercitus est unus collective, sed multus distributive; multos enim continet milites, sicut cives multi faciunt unam civitatem, et multæ familiæ unum populum, ac multæ gentes unum regnum et imperium. Respicit ad initium capitis: «Ascendit qui dispergat coram te.» Ascendit scilicet Nabuchodonosor, ejusque exercitus. Unde de eo, utpote singulari, singulariter hic ait: «Clypeus fortium ejus ignitus,» q. d. Chaldæi et Medi vastatores tui, o Ninive, clypeos habent ex auro vel aurichalco, qui solis repercussu rubei et igniti videntur, ideoque terribiles sunt et formidabiles, juxta illud Virgilii, Æneid. X:
Terribilem cristis galeam, flammasque vomentem. Ardet apex capiti, cristisque a vertice flamma Funditur, et vastos umbo vomit aureus ignes.
Hebraice enim est: Clypeus fortium ejus מאדם meaddam, id est rubeus, ut vertit Chaldæus; vel, ut Pagninus, rubefactus; Tigurina: Parma heroum illius rubet instar ignis vel fulguris; Syrus: Clypei gigantum (fortium) eorum rubescunt, et viri gigantes (fortes) ludunt lampadibus ignis (ignitis) et in curribus in die qua præparantur; Arabicus: Clypei gigantum eorum rubescentes emicant, et viri gigantes contristant ignem; Septuaginta aliis punctis legentes מאדם meadam, id est ex homine, vertunt: Arma potentia ejus ex hominibus, nimirum quia viri exercitus in coccineis, ut sequitur. Graphice Propheta hic depingit clypeos, arma, robur, animos et impetus Chaldæorum, ut iis percellat Niniven et Assyrios. Primo ergo primam eorum aciem clypeis instructam hic depingit, q. d. Primipili Chaldæorum clypeis et parmis aureis instructi castra præibunt, ut iis omnia hostium tela et jacula excipiant: nobiles ergo erunt et generosi. Quocirca generose et strenue te, o Ninive, oppugnabunt: non fugient ut plebeii et gregarii milites; hoc enim æstimabunt sibi esse dedecus: sed malent occumbere quam fugere, ut suum decus et gloriam tueantur. Ita Hispani hoc bellicum celebrant axioma: «Capitaneus, qui venatur famam et gloriam, oportet ut parvi faciat vitam.» Inde secundo, secundam aciem describit dicens:
VIRI EXERCITUS IN COCCINEIS, — q. d. Milites Chaldæorum erunt nobiles, ideoque vestientur chlamydibus coccineis: coccus enim erat nobilium, imo regum vestis, uti dixi Thren. IV, 4, ad illud: «Qui nutriebantur in croceis,» hebraice, in coccineis. Unde Tigurina vertit: Viri militares purpurati sunt; Pagninus: Viri exercitus, induti vestibus vermiculatis. Color hic coccineus, utpote sanguineus, repræsentat Chaldæorum feritatem, quod sanguinolenti sint futuri, multumque in Ninive sanguinem fusuri. Ita Remigius, Albertus et Arias. Quocirca S. Joannes magnum illum et horribilem exercitum, qui in fine mundi occidet tertiam partem hominum, vidit habentem loricas igneas, hyacinthinas et sulphureas, Apoc. IX, 17.
Ita Romani, conflicturi cum hoste, signum prælii exponebant in prætorio, tunicam russam, sive coccineam, quin et eadem induebantur milites, indeque russati dicebantur, uti ex Plutarcho in Fabio et in Bruto, item ex Isidoro docet Lipsius lib. IV De Militia Romana, cap. xii. Idem fecere subinde Græci. Nam Plutarchus agens de pugna Antiochi cum Cleomene: «Quiescere, inquit, quosdam jussit, donec a rege sublata esset punicea vestis super sarissam extensa.» Et Homerus, Iliade 6, agens de Agamemnone suos ad pugnam vocante: «Purpuream endo manu valida tollens sibi vestem.» Quocirca et milites in galeis cristas gestabant rubras, sive puniceas, appositas utique sanguineo Marti. Hinc Virgilius, Æneid. IX: «Cristaque tegit galea aurea rubra.» Et iterum: «Purpurei cristis juvenes.» Diodorus, lib. VI, idem Hispanos factitasse docet: «Circum capita, inquit, galeas æreas ponunt, puniceis ornatas cristis.» De Cyri exercitu Xenophon lib. VI Pædiæ Cyri: «Universus, inquit, exercitus ære fulgurabat, puniceoque florebat ornatu.» Causam dat noster Martinus de Roa lib. I Singul. cap. II, ut scilicet sanguis, si quis ex impresso vulnere esset expressus, absorberetur a cocco: tum illi confidentius, et sine pavore dimicarent. Hoc verius in sanguine Christi, qui nostra est purpura
et coccinea vestis, ait S. Ambrosius in Psalm. cxviii, serm. 47. Hic enim animas tingit, ex iisque quasi ebibit sanguinem peccatorum: «Lavit enim nos a peccatis nostris in sanguine suo.» Rursum hic nos accendit ad acriter præliandum cum dæmone, carne et mundo. Nil enim ita acuit animos in hostem, quam acceptæ injuriæ species oculis objecta. Hæc enim dolorem oculis affert, animo iracundiam: quæ duæ in bello faces. Addit secundam cap. III, scilicet Gentiles credidisse quod coccinea vestis tutos præstaret in præliis et periculis. Unde et olim pueris christianis funiculus coccineus ex collo suspendebatur, ad avertendum fascinum, et quævis discrimina, uti recenset et redarguit S. Chrysostomus, homil. 12 in epist. I ad Cor. cap. IV. Ægyptii quoque quotannis omnes arbores, pecora et alia multa rubrica illinebant adversus incendium, et alia incommoda, teste Epiphanio hæres. 18; quam superstitionem videntur hausisse ex eo, quod filii Israel servati sint ab angelo percutiente, illinendo postes sanguine agni paschalis, Exodi XII. Tertiam dat lib. IV, cap. VII, quod coccineus color, sive purpureus, ad ignem accedat, igneique animi sit index et stimulus: unde purpureum cum dicis, purum urentem, puta ignem, dicere videris. Purpureum igitur et rosæ colorem præ se fert, et ignis splendorem. Unde ignis a Poetis vocatur purpureus, et purpurea ignea. Symbolicam dat ibidem cap. VIII, quod qui in pugnam descendunt, pro anima dimicent, quæ consistit in sanguine, quem repræsentat coccus sive purpura. Unde Virgilius XI Æneid.:
Purpuream vomit ille animam.
Hic ergo color maxime animos facit, in hostesque commovet, quos scimus cruorem expetere, aut etiam effudisse.
Tropologice, coccinei milites Christi sunt martyres, qui sanguine suo purpurantur, eumque sanguini Christi libentes, imo gaudentes rependunt: qua de causa Cardinales purpura vestiuntur, ut ostendant se paratos pro Christo et Ecclesia sanguinem fundere, uti dixi Ezechiel. xvi, 10. Coccinei quoque sunt fideles charitate flagrantes, juxta illud de sponsa, Cantic. IV, 3: «Sicut vitta coccinea labia tua,» scilicet, «ut sermo semper charitate ardeat, passione agni et sponsi rubeat, qui semper debet esse in corde, semper in ore, candidus et rubicundus, dulcis Jesus,» ait S. Bernardus De Passione Domini, cap. XXXI. Tertio, igneos eorum currus ita describit:
IGNEÆ HABENÆ CURRUS IN DIE PRÆPARATIONIS EJUS. — «Igneæ,» id est aureæ, quæ radiante sole, fulgidæ et ignitæ videbuntur, uti ante de clypeis dixi: «Jam in ardentibus,» loris et habenis, ait S. Hieronymus, «velocitatem præparantium significat, et quasi ἐντάξιν præparantium se ad prælium pompa narratur.»
Nota: Chaldei, æque ac Romani olim nobiles et milites, toti erant in armis; ac, si equites essent, in frenis et equis adornandis. Audi Juvenalem, satyr. XI:
Argenti quod erat solis fulgebat in armis. Magnorum artificum frangebat pocula miles, Ut phaleris gauderet equus.
Et Virgilium, Æneid. IV, de Ænea:
Atque illi stellatus jaspide fulva Ensis erat.
Et lib. VII, de equis quos Latinus rex Æneæ donavit:
Teucris jubet ordine duci Instratos ostro alipedes, pictisque tapetis. Aurea pectoribus demissa monilia pendent. Tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum.
Pro habenæ, ut vertit Noster et Septuaginta, hebraice est פלדות peladoth, quod per metathesin positum pro לפידות lappideth, id est lampades, tædæ, faces: accipiunt Chaldæus, Tigurina, Vatablus, Pagninus et Rabbini; unde vertunt: Currus expeditionis ejus tempore erunt veluti ignis lampadum, vel facum, q. d. Currus falcati ipsius Nabuchodonosoris venientis oppugnatum Jerusalem, videbuntur quasi ignei, vel circumdati igne, qui excitabitur ferro rotarum celerrime agitatarum, alliso ad saxa et silices. Hac phrasi indicat violentiam et velocitatem, rapidumque cursum, et quasi volatum curruum. Addunt aliqui curribus hisce annexas fuisse faces et tædas ardentes, quibus obvios et obvia comburerent, perinde ac iisdem annexæ erant falces (ex quibus falcati vocantur) ad omnia resecandum et demetendum. Unde Chaldæus vertit: Igni faces curruum eorum apparatæ sunt. Hinc et de iisdem subditur: Aspectus earum quasi lampadarum, quasi fulgura discurrentia.
ET AGITATORES CONSOPITI SUNT. — Syrus: Equites validi obstupescunt, q. d. Medi et Chaldæi, curruum et equorum agitatores peritissimi et fortissimi, ebrietate consopiti (ita nimirum ut sopiant apprehensionem et metum prælii, non sensus et animos præliandi; sed eos potius vino acuant et accendant, uti fit in semiebriis) intrepide contra Ninivitas in prælia et arma ruent. Ita hodie videmus Cozakos, Hollandos, Hibernos, aliasque nonnullas gentes pugnaturas, vino adusto se opplere, ut audaces ignescere, et ignem spirare videantur, itaque interritos in hostes et enses ruere. Huc pertinet expositio Sanchez, q. d. Chaldæi in gradiendo et pugnando adeo erunt ardentes et præcipites, ut furor illis et vinum omnino mentem et consilium eripuisse videatur. Pro agitatores hebraice est ברושים beroscim, id est abietes. Unde Vatablus et Arias vertunt: Abietes, id est lanceæ et hastæ Chaldæorum abiegnæ, veneno infectæ sunt, ut omnes perderent; Pagninus, et abietes tremuerunt, id est duces Assyriorum, qui sunt instar
abietum, in Ninive tremore correpti sunt, dum viderent currus et equites igneos Chaldæorum se invadentes. Verum Noster vertit, agitatores; et Septuaginta, equites, qui in curribus stantes celsi erant, duri et fortes, quasi abietes. Sic enim Pharao erectus et gloriosus comparatur abieti, cedro et platano, Ezech. xxxi, 8. Forte pro ברושים beroscim legunt בראשם beroseam, id est in capite eorum, puta duces et ductores curruum, hoc est eorum aurigæ et agitatores. Unde Chaldæus vertit, magnates. Hi enim sunt quasi aurigæ currus politici, id est reipublicæ. Unde Eliæ dicitur: «Pater mi, currus Israel et auriga ejus,» IV Reg. II, 12. Rursum pro consopiti sunt, hebraice est הורעלו horalu, quod derivatur a רעל raal, id est venenum mortiferum, tremor, sopor; item mitra, vel corona tremula. Quocirca horalu primo verti potest, consopiti sunt, ut vertit Noster; secundo, mitrati vel coronati sunt, quasi nobiles nobilium curruum agitatores et præsides. Unde Chaldæus vertit: Et magnates eorum coruscant vestibus coloratis; tertio, veneno infecti sunt; quarto, tremuerunt, vel conturbabuntur. Unde Septuaginta vertunt: Equites eorum tumultuabuntur, q. d. Equites et aurigæ præ numero, festinatione, violentia et impetu in viis nimis sibi angustis occurrentes tumultuabuntur, ita ut quadrigas inter se collidant. Hinc videtur quod hæc, æque ac præcedentia et sequentia, ad Chaldæos Niniven obsidentes spectent, non ad Assyrios obsessos; nam Chaldæorum quadrigas bellicas, uti cœpit, ita pergit in sequentibus depingere.
Ad Assyrios tamen hæc refert S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Remigius, Hugo, Lyranus, Ribera et a Castro, quasi dicat: Velociter ad vastandam Niniven venient Chaldæi, cum Assyrii equites antea in agitandis equis egregii et celebres, vel crapula, vel desidia, vel pavore fuerint consopiti. Hi enim proprie dicuntur consopiti: cum Chaldæi potius agiles essent, vigiles et acres ad prælium. Et hoc proprie significat hebræum horalu, id est soporati sunt, contremuerunt, consternati sunt, ac si venenum mortiferum bibissent. Quocirca hic sensus de Assyriis planior et germanior videtur. Nec obstat quod ante et post de Chaldæis agat Nahum; quia solent Prophetæ personas sæpe mutare, et ab una ad aliam, quæ cum priore litem vel rem habet, transire; idque silenter et tacito nomine. Sic hic currus et bellatores Chaldæos ex eo celebrat, quod ad eorum præsentiam, vim et impetum Assyrii, alias in equorum et curruum agitatione et aurigatione illustres et famosi, corruerint, ac quasi exanimes obstupuerint, et consopiti sint. Unde de iisdem ait vers. 13: «Succendam usque ad fumum quadrigas tuas.»
Versus 4
4. In itineribus conturbati sunt. — Assyrii scilicet agitatores equorum et curruum, de quibus immediate ante locutus est Nahum. Hi enim desperantes de salute, more amentium discurrebant per urbem, scilicet Niniven, a Chaldæis obsessam. Ita Theodoretus, Theophylactus, Vatablus et a Castro. Melius S. Hieronymus, Remigius, Rupertus, Hugo, Lyranus et Arias hæc referunt ad Chaldæos: horum enim currus bellicos, vim et impetum describit, hosque paulo post comparat fulguribus, q. d. Chaldæorum currus et quadrigæ tanto numero et impetu discurrent per plateas Ninives, ut sese invicem conturbent et collidant, ac collisione scintillas flammasque excitent. Unde adeo erunt terribiles, celeres et violenti, ut quasi lampades igneæ, hoc est ignis et fulgura discurrentia, esse videantur; «ut ante visu adversarios terreant, quam mucrone prosternant,» ait S. Hieronymus. Pro conturbati sunt hebraice est יתהוללו iitholelu, quod Pagninus proprie vertit, insanient, id est instar insanorum discurrent, inquit Vatablus; Chaldæus, perstrepunt; Septuaginta, confunduntur; Tigurina, tumultuabuntur. Sic de Cneo et Publio Scipionibus dixit Poeta: «Duo fulmina belli Scipiadæ.» Sic et Cherubini, milites Dei, ibant et revertebantur in similitudinem fulguris coruscantis, Ezech. I, 14. Vide ibi dicta. In fulgure notatur splendor velocitati conjunctus, qui oculos perstringit, et animum vehementer percellit: hinc fulgur in Scriptura symbolum est terroris, et rei formidabilis. Chaldæi ergo comparantur fulguribus discurrentibus imitatione splendoris, celeritatis et efficaciæ ad terrendum penetrandumque, propter cataphracti equitis Babylonici et Persici, quem Heliodorus, lib. IX Hist. Æthiop., describit, rutilantia arma, et præpetem cursum. Ita Cyprianus monachus Cisterciensis in hunc locum, et Delrio adagio 997. Denique galeæ Chaldæorum aureæ solis repercussu fulgurabant; forte etiam in iis fulgura depingebant, ut magis terribiles et fulminei viderentur, juxta illud Statii, lib. III: «Fulmine cristatum galeæ jubar.» Secundo, «aspectus eorum,» scilicet Chaldæorum, erit minax, ardens, fulgureus, ut ex oculis emicet furor et ardor sæviendi. Sic de Verre ait Cicero: «Ardebant oculi, toto ex ore crudelitas emicabat.» Et Seneca in Œdip.:
Ardent minaces igne truculento genæ, Oculique vix se sedibus retinent suis.
Et Virgilius, X Æneid.:
His agitur furiis, totoque ardentis ab ore Scintillæ absistunt, oculis micat acribus ignis.
Ita Sanchez.
Tropologice, hæc omnia facile est adaptare Lucifero. Hic enim est noster Nabuchodonosor, hostisque fulmineus, cujus jacula ignita, ut ait Apostolus Ephes. VI, 16, sunt ardentes tentationes et concupiscentiæ, quas in carne nostra suscitat. Hujus milites sunt dæmones innumeri, qui quasi fulgura discurrunt, ut homines perdant: eorum enim odio et invidia flagrant, ideoque in ipso-
rum perniciem conjurant. Quocirca S. Petrus, epist. I, cap. V, 8: «Sobrii, inquit, estote, et vigilate: quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quærens quem devoret: cui resistite fortes in fide.» Et S. Paulus, Ephes. VI, 11: «Induite, ait, vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli; quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiæ in cœlestibus.» Vide ibi dicta, et dicenda hic cap. III, 4.
Versus 5
5. RECORDABITUR FORTIUM EJUS. — Hic versus et ad obsessos Ninivitas, et ad obsidentes Chaldæos pertinere potest. Si ad obsessos, sensus erit, q. d. Ninive ejusque rex recolet et recensebit omnes suos fortissimos duces et milites, eosque mittet ad muros, ut eos propugnent, qui ad eos tanta vi et numero procurrent, ut in viis præsertim angustis, sese invicem protrudentes et impingentes, corruant: inde ascendent muros, ibique construent umbracula, vel, ut Septuaginta, propugnacula, vel, ut Chaldæus, turres, quibus se contra invadentes Chaldæos, vel etiam contra aeris injurias tueantur, ut longam obsidionem sustinere possint. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Remigius, Rupertus, Lyranus, Hugo, Clarius, a Castro et Ribera. Si ad obsidentes, sensus erit, q. d. Hostis Cyaxares et Nabuchodonosor suos fortes milites in te, o Ninive, immittent tanta copia et impetu, ut præ festinatione et turba corruant, dum muros tuos conscendent et invadent; dumque præparabunt et admovebunt umbraculum, id est testudinem, qua per arietem immissum et impulsum in muros, eos quatient et dejicient. Qui enim agebant arietem, delitescebant sub testudine, suffodientes muros urbium. Ita Vatablus et R. David.
Erat enim testudo machina bellica hac forma: materia tabulatis erat contexta, et coriis cilicinis, aut centonibus, et aliis quæ difficulter comburi possunt, contecta. Hæc intrinsecus habebat trabem, quæ unco præfigebatur ferreo, et falx vocabatur ab eo quod incurvata esset, et de muro extraheret lapides. Retro enim ducebatur trabs funiculis suspensa (quæ aries dicebatur), ut reducta impetuosius feriret: ideoque et testudo dicta a similitudine reptilis, quod caput nunc exerat, nunc reducat. Reptile autem hoc vocatur testudo, a testa qua se contegit et includit, ait Varro. Hinc Silius lib. I:
Tandem condensis arctæ testudinis armis, Subducto Pœni vallo, cæcaque latebra, Pandunt prolapsam suffossis mœnibus urbem.
Hæc testudo dicebatur arietaria, eo quod arietem contineret, et vibraret in mœnia. Ita Procopius lib. I De Bello Gothico, et noster Valtrinus lib. V De Re militari, cap. VI. Erat enim alia testudo militaris, facilis et vulgaris, nimirum con-
Mystice, testudo nostra est providentia Dei, sancti est ejusque fides, spes et confidentia: hæc enim nos protegit, et illæsos ab omni hoste et periculo conservat; imo arietes et tela in hostes nostros contorquet, quibus eos prosternit. Unde Psaltes, Psalm. XC: «Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei cœli commorabitur.» Lege psalmum, qui totus est de hac re. In hac testudine sedens David, fidenter proclamat Psalm. XXVI, 1: «Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Dominus protector vitæ meæ, a quo trepidabo? Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum: si exsurgat adversum me prælium, in hoc ego sperabo.»
Versus 6
6. PORTÆ FLUVIORUM APERTÆ SUNT, — q. d. Portæ Ninives, quæ ducunt ad Tigrim, ejus eluvione et hostium irruptione apertæ sunt. Ita Clarius, Vatablus, Dionysius et Chaldæus, qui vertit: Fontes fluviorum excisi sunt. Unde mox Niniven vocat Propheta piscinam aquarum. Vide quæ de hac Tigris in Niniven exundatione dixi cap. I, 8. Symbolice, portæ Ninives vocantur «portæ fluviorum,» id est populorum, quia immensam effundebant civium copiam. Sic Apocal. XVII, 15, aquæ multæ vocantur «populi multi.» Unde Septuaginta vertunt: Portæ civitatum apertæ sunt; civitates enim abundant populo. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Rupertus, Remigius et Lyranus. Secundo, Sanchez per fluvios metaphorice accipit copias Chaldæorum, quæ muris Ninives quasi aggeribus cohibitæ, iis vi perruptis, urbem inundarunt et vastarunt.
ET TEMPLUM AD SOLUM DIRUTUM EST. — Templum scilicet Nesroch, opibus et fama celebre, ait Lyranus, in quo Sennacherib adorans, a filiis suis occisus est. Hebraice est היכל hechal, id est basilica, palatium, domus augusta, templum. Unde Septuaginta vertunt: Regalia, id est regiæ ædes, consciderunt; Chaldæus: Rex in palatio suo contremuit; Tigurina: Palatium dissolutum est. Eodem res redit. Nam in palatiis reges habebant sua deorum tutelarium templa, uti Romani in Capitolio habebant templum Jovis Capitolini, Trojani in arce habebant templum Palladis, ejusque imaginem, quam Palladium nuncupabant. Idem fecit Constantinus imperator, cum in Laterano palatio suo ædificavit basilicam Lateranensem. Idem etiamnum faciunt reges et principes, uti videre est in eorum aulis.
Versus 7
7. ET MILES CAPTIVUS ABDUCTUS EST. — Legit interpres הצב hatsab, id est stans, consistens, puta miles statarius et præsidiarius pro vallo in statione consistens, ut Niniven contra Chaldæos propugnaret, a Chaldæis captus et abductus est. Ita S. Hieronymus, Rupertus, Remigius, Haymo et Lyranus. Secundo, hatsab idem est quod statio, substantia, subsistentia. Unde Septuaginta vertunt: Et substantia revelata est, q. d. Chaldæi diripuerunt substantiam et opes Ninives. Jam pro hatsab, alio puncto legunt passive in hophal, הצב hutsab, id est statuta, constituta, scilicet vel arx; unde Arias et Tigurina vertunt: Et munitio ejus firmissima denudata est atque sublata; vel uxor regis, sive regina quæ astare solet regi; unde Chaldæus vertit: Et regina, quæ sedebat assistens, in captivitatem abiit; et ancillæ ejus abductæ post eam incedebant gementes, sicut columbæ. Ita Hebræi. Unde Pagninus hebræum nomen hutsab quasi proprium reginæ retinuit, vertitque: Et Hutsab regina captiva ducta est, currum jussa est ascendere.
ET ANCILLÆ EJUS MINABANTUR, — q. d. Virgines et matronæ Ninives, olim nobiles, nunc captivæ, quasi ancillæ et mancipia, imo quasi pecudes, minantur a Chaldæis, trahunturque in servitutem, quæ eorum pavore ejulare non audent: sed quasi columbæ secreto gemunt, et murmurant in corde. Symbolice S. Hieronymus, Rupertus et Remigius per ancillas accipiunt oppida, quæ Ninive metropoli erant subjecta, eique quasi ancillæ serviebant, quæ omnia cepit, vastavit et captivavit Nabuchodonosor. Aliter Sanchez, qui hæc arctat ad milites custodes templi, de quo proxime præcessit; ac consequenter per ancillas accipit feminas religiosas quæ se templo dicarant, ut Dei sui cultum, sacra et nitorem curarent. Sic
tinuata a militibus condensatis, scutorum super caput elevatorum series, curvata in formam testudinis, qua tecti illæsi a jaculis hostium subibant muros, eosque vel suffodiebant, vel scandebant. Testudo enim erat quasi scala, qua milites invadentes urbem elevabantur, et conscendebant arces et mœnia.
Mystice, testudo nostra est providentia Dei, sancti est ejusque fides, spes et confidentia: hæc enim nos protegit, et illæsos ab omni hoste et periculo conservat; imo arietes et tela in hostes nostros contorquet, quibus eos prosternit. Unde Psaltes, Psalm. XC: «Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei cœli commorabitur.» Lege psalmum, qui totus est de hac re. In hac testudine sedens David, fidenter proclamat Psalm. XXVI, 1: «Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Dominus protector vitæ meæ, a quo trepidabo? Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum: si exsurgat adversum me prælium, in hoc ego sperabo.»
6. PORTÆ FLUVIORUM APERTÆ SUNT, — q. d. Portæ Ninives, quæ ducunt ad Tigrim, ejus eluvione et hostium irruptione apertæ sunt. Ita Clarius, Vatablus, Dionysius et Chaldæus, qui vertit: Fontes fluviorum excisi sunt. Unde mox Niniven vocat Propheta piscinam aquarum. Vide quæ de hac Tigris in Niniven exundatione dixi cap. I, 8. Symbolice, portæ Ninives vocantur «portæ fluviorum,» id est populorum, quia immensam effundebant civium copiam. Sic Apocal. XVII, 15, aquæ multæ vocantur «populi multi.» Unde Septuaginta vertunt: Portæ civitatum apertæ sunt; civitates enim abundant populo. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Rupertus, Remigius et Lyranus. Secundo, Sanchez per fluvios metaphorice accipit copias Chaldæorum, quæ muris Ninives quasi aggeribus cohibitæ, iis vi perruptis, urbem inundarunt et vastarunt.
ET TEMPLUM AD SOLUM DIRUTUM EST. — Templum scilicet Nesroch, opibus et fama celebre, ait Lyranus, in quo Sennacherib adorans, a filiis suis occisus est. Hebraice est היכל hechal, id est basilica, palatium, domus augusta, templum. Unde Septuaginta vertunt: Regalia, id est regiæ ædes, consciderunt; Chaldæus: Rex in palatio suo contremuit; Tigurina: Palatium dissolutum est. Eodem res redit. Nam in palatiis reges habebant sua deorum tutelarium templa, uti Romani in Capitolio habebant templum Jovis Capitolini, Trojani in arce habebant templum Palladis, ejusque imaginem, quam Palladium nuncupabant. Idem fecit Constantinus imperator, cum in Laterano palatio suo ædificavit basilicam Lateranensem. Idem etiamnum faciunt reges et principes, uti videre est in eorum aulis.
7. ET MILES CAPTIVUS ABDUCTUS EST. — Legit interpres הצב hatsab, id est stans, consistens, puta miles statarius et præsidiarius pro vallo in statione consistens, ut Niniven contra Chaldæos propugnaret, a Chaldæis captus et abductus est. Ita S. Hieronymus, Rupertus, Remigius, Haymo et Lyranus. Secundo, hatsab idem est quod statio, substantia, subsistentia. Unde Septuaginta vertunt: Et substantia revelata est, q. d. Chaldæi diripuerunt substantiam et opes Ninives. Jam pro hatsab, alio puncto legunt passive in hophal, הצב hutsab, id est statuta, constituta, scilicet vel arx; unde Arias et Tigurina vertunt: Et munitio ejus firmissima denudata est atque sublata; vel uxor regis, sive regina quæ astare solet regi; unde Chaldæus vertit: Et regina, quæ sedebat assistens, in captivitatem abiit; et ancillæ ejus abductæ post eam incedebant gementes, sicut columbæ. Ita Hebræi. Unde Pagninus hebræum nomen hutsab quasi proprium reginæ retinuit, vertitque: Et Hutsab regina captiva ducta est, currum jussa est ascendere.
ET ANCILLÆ EJUS MINABANTUR, — q. d. Virgines et matronæ Ninives, olim nobiles, nunc captivæ, quasi ancillæ et mancipia, imo quasi pecudes, minantur a Chaldæis, trahunturque in servitutem, quæ eorum pavore ejulare non audent: sed quasi columbæ secreto gemunt, et murmurant in corde. Symbolice S. Hieronymus, Rupertus et Remigius per ancillas accipiunt oppida, quæ Ninive metropoli erant subjecta, eique quasi ancillæ serviebant, quæ omnia cepit, vastavit et captivavit Nabuchodonosor. Aliter Sanchez, qui hæc arctat ad milites custodes templi, de quo proxime præcessit; ac consequenter per ancillas accipit feminas religiosas quæ se templo dicarant, ut Dei sui cultum, sacra et nitorem curarent. Sic
Chaldæorum, qui fugientibus Assyriis, capta Ninive, invicem cohortantur ad ejus expilationem, ut prædam ex ea diripiant et efferant. Vides hic quam crebro mutentur personæ: nunc enim loquitur Ninive, nunc Chaldæi, nunc Propheta, nunc Deus. Est enim quasi dialogismus. Ita Vatablus, licet alii censeant esse hic vocem Prophetæ ad Chaldæos, qua eos hortetur ut Niniven a civibus fugientibus desertam expilent. Ita Dionysius, Vatablus et Arias. Alii denique censent esse vocem Ninives, se suasque opes a civibus desertas dedentis Chaldæo, q. d. O Chaldæi, rapite aurum meorum civium ignavorum, quia ipsi illud retinere et possidere non merentur, nec valent, aut possunt. Causam, vel potius illecebram hujus expilationis assignant Chaldæi, dum subdunt:
ET NON EST FINIS DIVITIARUM. — Hebraice enim vau, id est et, capitur pro quia, q. d. Eia, socii, agite, rapite aurum, vasa et opes, quas Ninive ab aliis gentibus rapuit, et in se coacervavit: quia vasa hæc et opes sunt pulcherrimæ et pretiosissimæ, æque ac plurimæ et innumeræ; ideoque summe desiderabiles. Hebraice additur כבוד cabod, id est gloria, vel pondus et onus. Unde Septuaginta vertunt: Aggravata sunt super omnia vasa concupiscentiæ suæ, id est, ut Tigurina vertit: Onusta est rebus quibusque charissimis; quanto enim plus habebat auri, quod grave est, «tanto magis ipsa aggravabatur, quæ gravia diligebat,» ait S. Hieronymus. «Unde et iniquitas, Zachar. V, super talentum plumbi sedet; et Ægyptii, qui erant peccatis graves, demersi sunt in mare ut plumbum. Et ex persona peccatoris dicitur Psal. XXXVII: Sicut onus grave gravatæ sunt super me;» Vatablus vero vertit: Gloria major omni supellectile desiderabili, id est supellex pretiosa (hanc enim vocat gloriam) est major, sive pretiosior omni re desiderabili, q. d. Supellex ejus pretiosior est omni alia supellectile, quantumvis pretiosa et concupiscibili, ut vertit Pagninus. In Ninive verum fuit illud Eccles. V, 12: «Est et alia infirmitas pessima, quam vidi sub sole: divitiæ conservatæ in malum domini sui.» Unde
Moraliter, disce hic quam aurum sit vanum et indignum cui homo cor apponat; imo noxium, utpote quod hostes allexerit ad excidium Ninives, ut scilicet ejus aurum raperent. Quocirca Babytaceni aurum oderant, illudque abjiciebant, imo sepeliebant, ne cui esset noxæ. Audi memorabile quod de iis scribit Solinus Polyhist. cap. XXXVI: «A Susis, ait, Babytace oppidum centum triginta quinque millibus passuum distat, in quo mortales universi odio auri coemunt hoc genus metalli, et abjiciunt in terrarum profunda, ne polluti ejus usu, avaritia corrumpant æquitatem.» Idem totidem pene verbis de iisdem scribit Plinius lib. VI, cap. XXVII, qui et lib. XXXIII, cap. I: «Utinam, ait, posset e vita in totum abdicari aurum, sacra fames, ut celeberrimi auctores dixere,
Sic apud Judæos sacris Priapi turpissimis dicatæ erant feminæ, quibus præerat mater regis Asa, III Reg. XV, 13. Sic apud Babylonios, Cyprios, Phœnices, etc., erant feminæ Veneri dicatæ, ut ostendi Baruch VI, 42. Verum obstat quod pro ejus hebraice sit pronomen femininum, quod utique Niniven, non templum, refert et respicit, uti recte advertit ipse Sanchez, qui proinde tandem hanc expositionem deserit.
Versus 8
8. Et Ninive quasi piscina aquarum aquæ ejus. — Legit Interpres מימי meme geminate, id est aquæ; sic et Septuaginta jam legunt מימי mime, id est a diebus, scilicet antiquis, id est ab olim, supple fuit. Ita Chaldæus, Hebræi, Vatablus, Pagninus et Syrus, qui vertit: Ninive quasi lacus (stagnum) est aquarum, et inter aquas est. Sic et Arabicus. Per aquas ad litteram intelliguntur fluctus Tigris, qui Niniven inundabant, ut viderentur esse piscina, vel palus, q. d. Tigris non est tutatus Niniven, sed potius eam obruit, et tradidit hosti: Tigris enim, vel, ut alii, Euphrates (Tigri enim adjacet Ninive, sed nec longe ab ea aberat Euphrates; unde in agros Ninives stagnare poterat) magnis ac diuturnis imbribus tumens, effractis cataractis effusus Niniven inundavit. Cum pluviis conjurarunt Austri in adversas Aquilonaris Caucasi nives, quibus liquefactis exuberans amnis, Ninives muros stravit, stagnavit urbem, templum ac regiam evertit. Addunt alii ex Herodoto lib. I, et Diodoro Siculo lib. III, Niniven loco humido et paludoso sitam fuisse, ideoque procreasse cives debiles, languidos et lentos, qui urbem tutari non valerent. Symbolice, Ninive erat piscina aquarum, id est plena aquis, id est populis. Urbem enim comparat piscinæ, cives aquis; sicut ergo piscina abundat aquis, ita Ninive incolis, q. d. Ninive aluit turbam hominum, sed imbellem et inutilem: nam obsidente eam Chaldæo, inclamavit opem et tutelam eorum: «ipsi vero fugerunt,» ac licet ipsa vociferans ad ravim, iterum iterumque eos a fuga revocaret, et vociferaretur: «State, state,» ut me defendatis, et resistatis Chaldæo; frustra tamen id fecit: nam «non est qui revertatur» a fuga, ut hosti frontem opponat, et pro muris consistat ac dimicet. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Remigius, Hugo, Lyranus et Vatablus. Denique aquæ significant copiam opum, quæ in Niniven influebant, sicut aquæ in piscinam influunt. Unde de iis subdit: «Diripite argentum, diripite aurum, vel non est finis divitiarum.» Ita Rupertus et Vatablus.
STATE, STATE, — Sunt verba Ninives, id est principum Ninives, qui suis fugientibus inclamant, ut stent, et resistant hosti, ut jam dixi: licet alii censeant esse verba Chaldæorum, irridentium vel provocantium Ninivitas ad conflictum, ac de more dicentium: «State, state,» ac nobiscum confligite.
Versus 9
9. DIRIPITE ARGENTUM. — Est vox Medorum et
proscissum conviciis ab optimis quibusque, et ad perniciem vitæ repertum: quantum feliciore ævo, cum res ipsæ permutatæ inter se, sicut et Trojanis temporibus factum, Homero credi convenit.» Et mox: «Pessimum vitæ scelus fecit, qui annulum primus induit.» Additque Romanos olim annulo usos, non aureo, sed ferreo; idque etiamnum factitare Lacedæmones. Et inferius: «Romæ, ait, non fuit aurum, nisi exiguum, longo tempore. Certe cum a Gallis capta urbe pax emeretur, non plus quam mille pondo effici potuere.» Idem, lib. XXXIII, cap. III: «Servius rex, inquit, primus signavit æs (nam ante rudi ære utebantur); signatum est nota pecudum: unde et pecunia appellata. Argentum signatum est anno Urbis quingentesimo octogesimo quinto, Q. Fabio consule, quinque annis ante primum bellum Punicum. Aureus nummus post annum sexagesimum secundum percussus est, quam argenteus.» Et mox: «A nummo, prima est origo avaritiæ excogitata. Rex Mithridates Aquilio duci capto aurum in os infudit. Hæc parit habendi cupido. Pudet intuentem tantum nomina ista, quæ subinde nova græco sermone excogitantur, expresso argenteis vasis auro, aut incluso, quibus deliciis veneunt tam aurea quam aurata, cum sciamus interdixisse castris suis Spartacum, ne quis aurum haberet aut argentum. Tanto plus animi fuit fugitivis nostris.» Simile de Medis scribit Isaias cap. XIII, 17: «Ecce, inquit, ego suscitabo super eos Medos, qui argentum non quærant, nec aurum velint.» Argute philosophus ille, interrogatus «cur palleret aurum,» respondit: «Ex metu, quia omnes ei insidiantur.»
Præclare S. Bernardus serm. 4 in Adventu: «Filii Adam, ait, genus avarum et ambitiosum, audite: Quid vobis cum terrenis divitiis, et gloria temporali, quæ nec veræ nec vestræ sunt? aurum et argentum nonne terra est rubra et alba, quam solus hominum error facit (aut magis reputat) pretiosam? Denique si vestra sunt hæc, tollite ea vobiscum. Sed homo cum interierit, non sumet omnia, neque descendet cum eo gloria ejus. Veræ ergo divitiæ non opes sunt, sed virtutes, quas secum conscientia portat, ut in perpetuum dives fiat.»
Scribit B. Thomas Morus in Utopia, republica felici, aurum non æstimari. Sic enim ait lib. II Utopiæ: «Aurum argentumque a nullo pluris æstimatur, quam rerum ipsarum natura meretur, qua quis non videt quam longe infra ferrum sunt? ut sine quo non magis quam absque igni atque aqua vivere mortales queant, cum interim auro argentoque nullum usum, quo non facile careamus, natura tribuerit, nisi hominum stultitia pretium raritati fecisset.» Subdit deinde eos, ut suis contemptum auri injiciant, in ejus contumeliam, ex auro matulas et sordidissima vasa conficere, item catenas et crassas compedes, quibus servos coercent: «Postremo, inquit, quoscumque aliquod crimen infames facit, ab horum auribus annuli dependent aurei, digitos aurum cingit, aurea torques ambit collum, et caput denique auro vincitur. Margaritis et gemmis ornant infantulos, qui ubi plusculum accrevit ætatis, cum animadvertunt ejusmodi nugis non nisi pueros uti, nullo parentum monitu, sed suomet ipsorum pudore deponunt.» Subdit deinde facetam narrationem de legatis aliarum gentium in Utopiam ingressis, quorum gemmatæ aureæque vestes, torques, annuli, etc.: «Apud Utopienses aut servorum supplicia, aut infamium dedecora, aut puerorum nugamenta fuere. Quocirca infimum quemque pro dominis reverenter salutantes, legatos ipsos ex aurearum catenarum usu pro servis habitos, sine ullo prorsus honore prætemiserunt. Quin pueros quoque vidisses, qui gemmas ac margaritas abjecerant, ubi in legatorum pileis affixas conspexerunt, compellare matrem ac latus fodere: En mater, quam magnus nebulo margaritis adhuc et gemmulis utitur, ac si esset parvulus! At parens serio etiam illa: Tace, inquit, fili; est, opinor, quisquam de morionibus legatorum.» Causam subjicit: «Mirantur illi siquidem quemquam esse mortalium, quem exiguæ gemmulæ aut lapilli dubius oblectet fulgor; cui quidem stellam aliquam, atque ipsum denique solem liceat intueri; aut quemquam tam insanum esse, ut nobilior ipse sibi ob tenuioris lanæ filum videatur, siquidem hanc ipsam ovis olim gestavit, nec aliud tamen interim quam ovis fuit. Mirantur item aurum suapte natura tam inutile, nunc ubique gentium æstimari tanti, ut homo ipse, per quem, atque adeo in cujus usum id pretii obtinuit, minoris multo quam aurum ipsum æstimetur; usque adeo ut plumbeus quispiam, et cui non plus ingenii sit quam stipiti, nec minus etiam improbus quam stultus, multos tamen, et sapientes et bonos viros in servitute habeat, ob id duntaxat, quod ei magnus contigit aureorum numismatum cumulus; quem si fortuna, aut aliqua legum stropha ab hero illo ad abjectissimum totius familiæ suæ nebulonem transtulerit, fit ut paulo post in famuli sui famulitium concedat, velut appendix additamentum numismatum.» Hæc Morus non μώρος, sed σόφος, ideoque Angliæ cancellarius et martyr, in sua illa republica non Platonica, sed Christiana. Si Utopiæ indigenæ tam vili æstimant aurum, multo magis Uraniæ cœlique cives illud et cæteras opes pro luto habent, inquit S. Theofridus in Epitaph. Sanct. lib. II, cap. IV. Soli cives Babylonis et Ægypti, qui ex luto et paleis civitates exstruunt, illud in pretio et deliciis habent. Quid enim sunt uniones, nisi excrementa concharum? quid gemmæ, nisi lapides minores et subtiliores? quid purpura, nisi sanguis fœdi pisciculi? quid coccus, nisi sanguis vermiculi? quid byssus, nisi fila et tela bombycum, horridorum, inquam, vermium? Sapienter Venantius Fortunatus: «Pauper in an-
gusto regnat, habendo Deum.» Et S. Paulinus, Nolæ episcopus, captus a Wandalis: «Domine, ait, non excrucier propter aurum et argentum; ubi enim mea omnia sint, tu nosti,» uti refert S. Augustinus lib. I De Civit. X.
Versus 10
10. DISSIPATA EST (Ninive a Medis et Chaldæis), ET SCISSA, ET DILACERATA. — In Hebræo est elegans et nervosa paronomasia בוקה ומבוקה ומבלקה buka umebuka umebulaka, id est vacuitas, et evacuatio, et laceratio est illi, q. d. Plane opibus et incolis suis evacuata est Ninive, ac muris et domibus dilacerata. Ita Tigurina, Vatablus, Pagninus. Hinc Septuaginta vertunt: Concussio, et excussio, et ebullitio; Chaldæus: Direpta, expilata, et aperta est porta inimico. Porro ebullitio græce ἐκδράσματα dicitur, ait S. Hieronymus, cum quod intrinsecus latebat, erumpit in faciem. Unde papulæ quoque, quæ post ægrotationem nascuntur in labiis, dicuntur ἐκδράσματα, et sanitatis videtur indicium. Hoc ergo quasi remedium adhibetur Ninivæ ægrotanti, ut malum internum latens in vitalibus, foras ebulliat, ut excutiatur, vexetur et affligatur crebro. Non solum autem hoc remedium datur, sed et cordis confractio, et dissolutio genuum, ut durum et lapideum Ninives cor fractum emolliatur, et rigida genua quæ prius Deo non curvabantur, dissolvantur et flectantur Deo, ac in nomine Jesu omne genu flectatur cœlestium, terrestrium et infernorum. Hæc S. Hieronymus.
COR TABESCENS. — Hebraice, cor liquefactum. Ita Chaldæus, Pagninus et Vatablus. Sicut enim cera admota igni liquescit et tabescit; ita et cor admotum vehementi angustiæ, dolori et pavori velut liquescens tabescit, concidit, et quasi confringitur, ut vertunt Septuaginta. Hæc spectant ad cives, sicut priora ad ipsam civitatem. Porro ex hoc cordis deliquio, quasi ex fontis obstructione, naturaliter sequitur primo, «dissolutio geniculorum;» Tigurina, tremor genuum; Pagninus et Vatablus, collisio genuum; corde enim fatiscente, fatiscunt spiritus vitales et animales, qui a corde ad genua transmittuntur, ut ea roborent ad sustinendum corpus, et ad ambulandum: subductis autem, vel languescentibus spiritibus, genua languescunt et tremunt, et inter se colliduntur ex trepidatione. Secundo, sequitur «defectio in cunctis renibus;» Tigurina, ægritudo in omnium lumbis. In renibus ergo, id est in lumbis duobus, quibus subsunt duo renes. Lumbi enim carnei sunt, et quinque vertebras sacræ spinæ inferne utrinque complectuntur, a qua spina nervi, musculi et spiritus motivi per ejus medullam derivantur ad totum corpus. Si vertebræ hæ dissolvantur, aut lædantur, et contrahantur, aut impediantur, uti fit in timore et pavore, elumbis et infirmus fit homo. Ita Ribera. Hinc in renibus et lumbis consistit magna pars virium et roboris hominis, ut dixi vers. 1. Tertio, sequitur: «Et facies omnium eorum sicut nigredo ollæ;» Hebraice, contraxerunt ollam, id est, ut Tigurina, ollæ speciem.
Colorem et fuliginem; Chaldæus: Omnes vultus operientur nigredine, instar ollæ denigratæ; Septuaginta, sicut adustio ollæ; facies enim destituta cordis influxu et spiritibus, expallescit et nigrescit, uti videre est in iis qui suffocantur, vel suspenduntur: vide dicta Joelis II, 6. Mystice, Rupertus: Olla atra, inquit, est diabolus, et omnes qui in eo spem reponunt, qui tandem similes fient illi quem coluerunt, dum in ollam vulcaniam, puta in gehennam, detrudentur, fientque aterrimi tam corpore, quam mente.
Versus 11
11. Ubi est habitaculum leonum? — Tigurina: Ubi est lustrum leonum? id est, ubi est Ninive, quæ erat quasi spelunca leonum, id est regia prædonum et tyrannorum, q. d. Deserta est, eversa est, periit, interiit. Reges Assyriorum comparat leonibus; Niniven lustro; filios et principes eorum, leunculis, ob eorum fortitudinem, crudelitatem et rapacitatem. Ipsi enim quasi leones venabantur et expilabant omnes gentes, earumque opes et prædas convehebant in Niniven, ibique eas inter filios, uxores et principes distribuebant, ut patet IV Reg. XIX, 11. Ita S. Hieronymus, Remigius, Haymo, Theophylactus, Lyranus, Clarius, Arias et Vatablus. Sic Ezechiel cap. XIX, 1 et sequent., Jerusalem vocat leænam; leunculos vero vocat reges ejus juvenes, puta Joachas, Joakim, Joachin et Sedeciam filios Josiæ. Sic Jeremias cap. IV, 7, Nabuchodonosorem vocat leonem: «Ascendit, inquit, leo de cubili suo, et prædo gentium se levavit: egressus est de loco suo, ut ponat terram tuam in solitudinem.» Est sarcasmus, vel potius emphatica admiratio; irridet enim, vel potius miratur, et aliis admirandum proponit horrendum excidium inclytæ illius Ninives, et tyrannorum ejus, ut illius exemplo percellantur, caveantque a fastu et spolio leonino, utpote ob quem excisam audiunt videntque Niniven. Simili schemate ait Baruch cap. III, 16: «Ubi sunt principes gentium, et qui dominantur super bestias, quæ sunt super terram? qui in avibus cœli ludunt? qui argentum thesaurizant et aurum? etc. Exterminati sunt, et ad inferos descenderunt, et alii loco eorum surrexerunt.» Et Isaias de Babylone, cap. XIV, 4: «Quomodo cessavit exactor, quievit tributum? Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium, cædentem populos in indignatione, plaga insanabili, subjicientem in furore gentes, persequentem crudeliter (nonne hæc fuit spelunca leonum?). Conquievit et siluit omnis terra, gavisa est et exsultavit,» dum vidit exscindi a Cyro Babylonem, virgam suam tyrannicam. Pari modo Ninive hic vocatur «habitaculum leonum, et pascua catulorum leonum,» id est, sedes tyrannorum, eorumque filiorum: pascua enim est nomen femininum singularis numeri, uti ostendi Joel. I, 18. Unde ea subdit:
Ad quam (scilicet pascuam catulorum leonum, puta ad Niniven) IVIT LEO UT INGREDERETUR ILLUC, CATULUS (id est catuli) LEONIS, ET NON EST QUI EXTERREAT? —
meat? — q. d. Ubi est illa dives et speciosa Ninive, in qua quasi in pascuis uberrimis pascebant se reges eorumque filii spoliis et prædis, quas diripuerant ab omnibus provinciis et gentibus? Ubi sunt ejus reges et tyranni, eorumque filii et principes, qui quasi leones et leonum catuli in Ninive quasi in spelæo inexpugnabili, suis viribus et opibus præfidentes securi degebant, ut nemo eos invadere auderet, nemo terrorem aut metum eis incutere valeret? q. d. Excisa est, periit, evanuit; fuit Ilium et ingens gloria Teucrorum; fuit Nina et ingens gloria Niniadum. Ita Theodoretus, Theophylactus, Lyranus, Clarius, Arias et Vatablus. Ex adverso tamen S. Hieronymus, cum suis asseclis, Remigio, Haymone et aliis, per leonem intelligit Nabuchodonosorem, qui quasi leo invasit leones Assyrios, eorumque lustrum, scilicet Niniven, adeo valide et horrende, ut nemo eum deterrere, nemo se ei opponere auderet. Verum omnia præcedentia et sequentia spectant ad Assyrios, non ad Chaldæos. Taceo quod leones non soleant alios leones, eorumque lustra invadere et prædari, sed tauros, boves, equos, aliasque bestias et feras specie a se distinctas: secus est de lupis; lupus enim in fame lupum devorat. Unde adagium: «Homo homini lupus.» Quare prior sensus germanior videtur.
Moraliter, vide hic celeres et miserabiles tyrannorum, regum et regnorum ortus et occasus. Ubi est gloria illa Ninives? ubi superba Babylon? ubi illa inclyta Roma? Præclare Ovidius, lib. XV Metamorph.:
Nunc humilis veteres tantummodo Troja ruinas, Et pro divitiis tumulos ostendit avorum. Clara fuit Sparte: magnæ viguere Mycenæ, Vile solum Sparte est; altæ cecidere Mycenæ. Œdipodioniæ quid sunt nisi nomina Thebæ? Quid Pandioniæ restant, nisi nomen Athenæ?
Versus 12
12. Leo cepit sufficienter catulis suis (pascendis), et necavit leænis suis. — Tigurina, strangulavit; Pagninus, suffocavit leænis suis. Solent enim leones strangulare animalia, eaque discerpere et distribuere suis catulis et leænis. Leo est rex Assyriorum, catuli sunt filii, leænæ sunt uxores et concubinæ, quos ex spoliis gentium ditabat et ornabat rex. Ita Cicero, actione V in Verrem, asserit «solere barbaros reges Persarum et Syrorum (sub quibus Assyrios et Chaldæos intellige) plures uxores habere; iis autem uxoribus civitates attribuere hoc modo: Hæc civitas mulieri in redimiculum præbeat, hæc in collum, hæc in crines. Ita populos habent universos non solum conscios libidinis suæ, verum etiam administros.» Sic Antiochus rex Syriæ duas illustres civitates donavit concubinæ suæ, libro II Machab. cap. IV, vers. 30.
Versus 13
13. Ecce ego ad te. — O spelunca leonum, o Ninive! veniam, ut te per Chaldæos debellem, puniam et evertam. Unde Tigurina vertit: En me tibi hostem, dicit Dominus.
ET SUCCENDAM USQUE AD FUMUM QUADRIGAS TUAS. — Pagninus et Vatablus: Succendam igne fumante, id est igne fumo permixto, quadrigas ejus, id est tuas; est enallage personæ, q. d. Niniven ejusque quadrigas succendam, omniaque in fumum et flammam convertam. Alludit ad venatores, qui ad spelæa leonum et ferarum struunt ignes, fumumque ingentem excitant, quo cogunt feras, earumque catulos ne fumo suffocentur egredi, atque egressos venabulis excipiunt et confodiunt. Ita Theodoretus et Theophylactus. Addunt Dorotheus et Epiphanius in Vita Nahum, ignem hunc de terra et solitudine ortum, invasisse et concremasse Niniven, uti dixi in Proœmio. Septuaginta pro ב legentes ei affine כ puta pro רכבה richba, id est quadrigas ejus, legentes רבבה ribba, vertunt: Succendam in fumo multitudinem tuam; radix enim רבב rabab, vel rab significat multiplicari et esse multum. Unde rab et rabbi, id est multus, hoc est magnus, scilicet doctor vel prælatus.
EXTERMINABO DE TERRA PRÆDAM TUAM. — Tigurina: Lacerationem avertam a terra, q. d. Non prædaberis ultra. Ita Vatablus.
ET NON AUDIETUR ULTRA VOX NUNTIORUM TUORUM, — quos, o Ninive, mittere solebas ad urbes, postulans ab eis vel deditionem, uti misisti Rabsacen Hierosolymam, qui eam regi Sennacherib dedi efflagitavit, Isaiæ XXXVI, 2. Ita S. Hieronymus et Theophylactus. Vel tributa ab eis pendi solita, aut nova onera quæ eis imponebas, quibus eas expilabas. Ita Remigius, Albertus et Hugo. Septuaginta pro מלאכיך malachecha, id est nuntios tuos, aliis punctis legentes מלאכיך melacha, id est opera tua, vertunt: Non audientur ultra opera tua.
Symbolice, incendium et excidium Ninives repræsentat incendium et excidium mundi sub diem judicii, quod sub nomine Babylonis mystice describit S. Joannes Apocal. cap. XVII. «Mundus» enim hic, ut aiebat Philosophus, «non est aliud quam forum impostorum, scrinium dolorum, schola vanitatis, lustrum tyrannorum, spelæum latronum et iniquorum,» in quo potentes diripiunt pauperes et simplices. Sicut ergo Ninive punita fuit incendio, sic et mundus igne conflagrationis expiabitur, juxta illud: «Ignis ante ipsum præcedet, et inflammabit in circuitu inimicos ejus,» Psalm. XCVI, 3. Illo ergo igne comburentur omnes leones et leunculi, id est omnes tyranni, raptores et iniqui, omnesque eorum nuntii, quadrigæ, et pompæ, ac imprimis eorum dux et princeps Antichristus, inquit S. Hieronymus.