Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Hortatur Judæos ad pœnitentiam, ut evadant stragem Chaldæorum, quam subituræ sunt vicinæ gentes. Unde, vers. 4, Gaza, Ascaloni, Azoto, Accaron, Ammon, Moab, ac vers. 12, Æthiopiæ, quin et vers. 13, ipsi Ninivæ orbis dominæ excidium intentat; simul ut soletur Judæos horum populorum, utpote Judæis hostilium, clade et interitu.
Hortatur Judaeos ad paenitentiam, ut evadant stragem Chaldaeorum, quam subiturae sunt vicinae gentes. Unde, vers. 4, Gaza, Ascaloni, Azoto, Accaron, Ammon, Moab, ac vers. 12, Aethiopia, quin et vers. 13, ipsi Ninivae orbis domina excidium intentat; simul ut soletur Judaeos horum populorum, utpote Judaeis hostilium, clade et interitu.
Textus Vulgatae: Sophonias 2:1-15
1. Convenite, congregamini, gens non amabilis: 2. Priusquam pariat jussio quasi pulverem transeuntem diem, antequam veniat super vos ira furoris Domini, antequam veniat super vos dies indignationis Domini. 3. Quærite Dominum, omnes mansueti terræ, qui judicium ejus estis operati: quærite justum, quærite mansuetum: si quomodo abscondamini in die furoris Domini. 4. Quia Gaza destructa erit, et Ascalon in desertum, Azotum in meridie ejicient, et Accaron eradicabitur. 5. Væ qui habitatis funiculum maris, gens perditorum! verbum Domini super vos Chanaan terra Philistinorum, et disperdam te, ita ut non sit inhabitator. 6. Et erit funiculus maris requies pastorum, et caulæ pecorum: 7. et erit funiculus ejus, qui remanserit de domo Juda: ibi pascentur, in domibus Ascalonis ad vesperam requiescent: quia visitabit eos Dominus Deus eorum, et avertet captivitatem eorum. 8. Audivi opprobrium Moab, et blasphemias filiorum Ammon: quæ exprobraverunt populo meo, et magnificati sunt super terminos eorum. 9. Propterea vivo ego, dicit Dominus exercituum Deus Israel, quia Moab ut Sodoma erit, et filii Ammon quasi Gomorrha, siccitas spinarum, et acervi salis, et desertum usque in æternum: reliquiæ populi mei diripient eos, et residui gentis meæ possidebunt illos. 10. Hoc eis eveniet pro superbia sua: quia blasphemaverunt, et magnificati sunt super populum Domini exercituum. 11. Horribilis Dominus super eos, et attenuabit omnes deos terræ: et adorabunt eum viri de loco suo, omnes insulæ Gentium. 12. Sed et vos Æthiopes interfecti gladio meo eritis. 13. Et extendet manum suam super Aquilonem, et perdet Assur: et ponet speciosam in solitudinem, et in invium, et quasi desertum. 14. Et accubabunt in medio ejus greges, omnes bestiæ gentium: et onocrotalus, et ericius in liminibus ejus morabuntur: vox cantantis in fenestra, corvus in superliminari, quoniam attenuabo robur ejus. 15. Hæc est civitas gloriosa habitans in confidentia: quæ dicebat in corde suo: Ego sum, et extra me non est alia amplius: quomodo facta est in desertum cubile bestiæ? omnis qui transit per eam, sibilabit, et movebit manum suam.
Versus 1
1. Convenite, — hebraice התקוששו hithkoshesu, id est colligite, adunate vos in cœtum, sicut stipulæ et paleæ colliguntur et constringuntur in fasciculos. Unde Septuaginta et Chaldæus vertunt, congregamini et συνδέθητε, id est colligamini: male enim quidam legunt συνδεύθητε, id est comprecamini, ait Theodoretus. Hortatur enim populum, ut simul omnes coeant in templum, ibique unanimiter per preces et pœnitentiam communem Deum placent, ac ipsi quasi vim faciant, itaque comminata mala avertant, et flagellum e manu ejus extorqueant, q. d. «Convenite in Ecclesia, sociamini vobis charitate et pace,» ait S. Hieronymus, nimirum ut, sicut grana in acervos, stipulæ in fasciculos colliguntur, ita vos mutuis et communibus charitatis et pietatis studiis conveniatis in unam religionem, ecclesiam, litaniam et supplicationem, ut hac unione prævaleatis iræ Dei, Deumque vobis reconcilietis. Quare minus recte Rabbini, et ex iis Pagninus, Tigurina et Vatablus vertunt: Scrutamini vosipsos, et scrutamini deinde alios, ut scilicet prius vestram, deinde alienam conscientiam emundetis, et inducatis ad pœnitentiam. Hebræum enim קוש kos non significat scrutari conscientiam, sed colligere, acervare, congregare.
Tropologice, S. Hieronymus haec applicat cuique e seculo migranti, q. d. "O tu qui seculi negotiis occupatus per diversa discurris, revertere in sanctorum ecclesias, et junge te eorum vitae et coetui, quos vides placere Deo; et dissoluta membra animae tuae, nec sibi cohaerentia, in unam sapientiae coge compagem; et illius haere complexui, et audi mystice: Confortamini, manus dissolutae, et genua debilia, solidamini. Nec glorieris in bonis carnis, et ejus flore qui praeterit. Omnis enim caro foenum, et omnis ejus gloria quasi flos foeni. Aruit foenum, et flos decidit; verbum autem Domini manet in aeternum." Subdit deinde aliud: "Possumus, inquit, hoc capitulo uti pro tempore, si quando viderimus aliquem honoribus seculi deditum, et congregandis divitiis occupatum, ad ecclesiam, vel raro, vel nunquam venire, et dicere ad eum: Congregare et conjungere populo Dei, qui Domini praecepta non audis, antequam gloria tua pertranseat, antequam dies tibi furoris Domini adveniat."
Gens non amabilis. — Hebraice לא נכסף lo nichsaph, id est ut Pagninus, gens non desiderabilis, q. d. O Judæi, vos estis gens non amore, sed odio Dei digna, Deoque ob peccata invisa et exosa. Unde Septuaginta vertunt, gens inerudita, quæ scilicet doctrinam et disciplinam Dei ignorat et respuit; Tigurina, gens non desiderans, scilicet Deum Deique legem; Chaldæus, generatio nolens converti ad legem; Syrus, gens non correpta, id est non erudita, absque disciplina; Arabicus Antiochenus, gens quæ non probatur, hoc est tentatione vel afflictione non examinatur; Arabicus Alexandrinus, gens insipiens. Est litotes, sive miosis; minus enim dicitur, et majus intelligitur: non amabilis, id est inamabilis, quæ nequit amari, invisa, odiosa. Sic Plautus in Bacch.: «Incredibilis, impos animi, inamabilis, illepidus vivo.» Et Virgilius VI Æneid., de Styge:
Tristique palus inamabilis unda,
Quis aut Eurysthea durum, Aut illaudati nescit Busiridis aras?
Illaudati, id est vituperati, infamis et sceleratissimi: Busiris enim hospites suos diis mactabat ad aras, cumque pariter Herculem mactare vellet, ab eo mactatus est. Sic Scriptura sæpe idolum, vel peccatum, vocat vanum, vel inutile, id est maxime damnosum et nocentissimum. Secundo, Judæi vocantur «gens non amabilis,» quia cæteris gentibus erant invisi, tum ob religionis et fidei differentiam, tum quod cum eis nullum haberent commercium, affinitatem, vel conjunctionem, imo eas aversarentur. Ita Pineda lib. I De Rebus Salom. cap. I.
1. Convenite, congregamini, gens non amabilis: 2. Priusquam pariat jussio quasi pulverem transeuntem diem, antequam veniat super vos ira furoris Domini, antequam veniat super vos dies indignationis Domini. 3. Quaerite Dominum, omnes mansueti terrae, qui judicium ejus estis operati: quaerite justum, quaerite mansuetum: si quomodo abscondamini in die furoris Domini. 4. Quia Gaza destructa erit, et Ascalon in desertum, Azotum in meridie ejicient, et Accaron eradicabitur. 5. Vae qui habitatis funiculum maris, gens perditorum! verbum Domini super vos Chanaan terra Philistinorum, et disperdam te, ita ut non sit inhabitator. 6. Et erit funiculus maris requies pastorum, et caulae pecorum: 7. et erit funiculus ejus, qui remanserit de domo Juda: ibi pascentur, in domibus Ascalonis ad vesperam requiescent: quia visitabit eos Dominus Deus eorum, et avertet captivitatem eorum. 8. Audivi opprobrium Moab, et blasphemias filiorum Ammon: quae exprobraverunt populo meo, et magnificati sunt super terminos eorum. 9. Propterea vivo ego, dicit Dominus exercituum Deus Israel, quia Moab ut Sodoma erit, et filii Ammon quasi Gomorrha, siccitas spinarum, et acervi salis, et desertum usque in aeternum: reliquiae populi mei diripient eos, et residui gentis meae possidebunt illos. 10. Hoc eis eveniet pro superbia sua: quia blasphemaverunt, et magnificati sunt super populum Domini exercituum. 11. Horribilis Dominus super eos, et attenuabit omnes deos terrae: et adorabunt eum viri de loco suo, omnes insulae Gentium. 12. Sed et vos Aethiopes interfecti gladio meo eritis. 13. Et extendet manum suam super Aquilonem, et perdet Assur: et ponet speciosam in solitudinem, et in invium, et quasi desertum. 14. Et accubabunt in medio ejus greges, omnes bestiae gentium: et onocrotalus, et ericius in liminibus ejus morabuntur: vox cantantis in fenestra, corvus in superliminari, quoniam attenuabo robur ejus. 15. Haec est civitas gloriosa habitans in confidentia: quae dicebat in corde suo: Ego sum, et extra me non est alia amplius: quomodo facta est in desertum cubile bestiae? omnis qui transit per eam, sibilabit, et movebit manum suam.
1. Convenite, — hebraice hithoscesu, id est colligite, adunate vos in coetum, sicut stipulae et paleae colliguntur et constringuntur in fasciculos. Unde Septuaginta et Chaldaeus vertunt, congregamini et syndethete, id est colligamini: male enim quidam legunt syndeuthete, id est comprecamini, ait Theodoretus. Hortatur enim populum, ut simul omnes coeant in templum, ibique unanimiter per preces et poenitentiam communem Deum placent, ac ipsi quasi vim faciant, itaque comminata mala vertant, et flagellum e manu ejus extorqueant, q. d. "Convenite in Ecclesia, sociamini vobis charitate et pace," ait S. Hieronymus, nimirum ut, sicut grana in acervos, stipulae in fasciculos colliguntur, ita vos mutuis et communibus charitatis et pietatis studiis conveniatis in unam religionem, ecclesiam, litaniam et supplicationem, ut hac unione praevaleatis irae Dei, Deumque vobis reconcilietis. Quare minus recte Rabbini, et ex iis Pagninus, Tigurina et Vatablus vertunt: Scrutamini vosipsos, et scrutamini deinde alios, ut scilicet prius vestram, deinde alienam conscientiam emundetis, et inducatis ad poenitentiam. Hebraeum enim kos non significat scrutari conscientiam, sed colligere, acervare, congregare.
GENS NON AMABILIS. — Hebraice lo nichsaph, id est ut Pagninus, gens non desiderabilis, q. d. O Judaei, vos estis gens non amore, sed odio Dei digna, Deoque ob peccata invisa et exosa. Unde Septuaginta vertunt, gens inerudita, quae scilicet doctrinam et disciplinam Dei ignorat et respuit; Tigurina, gens non desiderans, scilicet Deum Deique legem; Chaldaeus, generatio nolens converti ad legem; Syrus, gens non correpta, id est non erudita, absque disciplina; Arabicus Antiochenus, gens quae non probatur, hoc est tentatione vel afflictione non examinatur; Arabicus Alexandrinus, gens insipiens. Est liptote, sive miosis; minus enim dicitur, et majus intelligitur: non amabilis, id est inamabilis, quae nequit amari, invisa, odiosa. Sic Plautus in Bacch.: "Incredibilis, impos animi, inamabilis, illepidus vivo." Et Virgilius VI Aeneid., de Styge:
Tristique palus inamabilis unda,
Quis aut Eurysthea durum, Aut illaudati nescit Busiridis aras?
Illaudati, id est vituperati, infamis et sceleratissimi: Busiris enim hospites suos diis mactabat ad aras, cumque pariter Herculem mactare vellet, ab eo mactatus est. Sic Scriptura saepe idolum, vel peccatum, vocat vanum, vel inutile, id est maxime damnosum et nocentissimum. Secundo, Judaei vocantur "gens non amabilis," quia caeteris gentibus erant invisi, tum ob religionis et fidei differentiam, tum quod cum eis nullum haberent commercium, affinitatem, vel conjunctionem, imo eas aversarentur. Ita Pineda lib. I De Rebus Salom. cap. 1.
Versus 2
2. PRIUSQUAM PARIAT JUSSIO, etc. — q. d. Congregamini ad publicas preces et lamenta, antequam Deus jussu suo pariat et producat diem excidii et captivitatis Babylonicae, qui transibit ut pulvis, hebraice cammots, id est ut palea et gluma, hoc est, erit ut turbo qui violenter pulverem et paleas dispergit, ac celerrime transit omnia miscens, obnubilans, diripiens et auferens. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Hugo et Lyranus. Verum Septuaginta paraphrastice pro pulvere aliam dant similitudinem, nimirum floris: Antequam, inquiunt, sitis sicut flos pertransiens die, qui scilicet eodem die quo mane oritur, vespere occidit, q. d. Ne sicut flores verni illico defluatis, divina ira quasi turbine vos decutiente, inquit Theodoretus. Similiter Chaldaeus aliam addit similitudinem umbrae: Antequam, inquit, prodeat in vos edictum domus judicii, et similes sitis glumae quam perflat ventus, et umbrae quae transit a conspectu diei, nimirum antequam veniat super vos vehemens ira Dei: illa enim erit implacabilis, nec dabit locum obsecrationi aut poenitentiae.
2. Priusquam pariat jussio, etc. — q. d. Congregamini ad publicas preces et lamenta, antequam Deus jussu suo pariat et producat diem excidii et captivitatis Babylonicæ, qui transibit ut pulvis, hebraice כמוץ cammots, id est ut palea et gluma, hoc est, erit ut turbo qui violenter pulverem et paleas dispergit, ac celerrime transit omnia miscens, obnubilans, diripiens et auferens. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Hugo et Lyranus. Verum Septuaginta paraphrastice pro pulvere aliam dant similitudinem, nimirum floris: Antequam, inquiunt, sitis sicut flos pertransiens die, qui scilicet eodem die quo mane oritur, vespere occidit, q. d. Ne sicut flores verni illico defluatis, divina ira quasi turbine vos decutiente.
Versus 3
3. QUAERITE DOMINUM, OMNES MANSUETI TERRAE, — q. d. Omnes quidem, sed vos maxime qui estis humiles et mansueti, obsecrando quaerite Deum, eumque assiduis gemitibus fatigate, si forte eum toti populo indignantem lenire et placare possitis. Ubi nota nullos posse lenire iram Dei, eamque toti genti propitiare, nisi humiles et mansuetos, qualis fuit Moses Num. XII, 3, et Exod. XXXII, 32.
Qui judicium ejus estis operati. — "Judicium," id est id quod aequum et justum est, puta id quod lex sancit et praecipit. Sic Psalm. CXVIII, saepe lex Dei vocatur "judicium." Ita S. Hieronymus, unde explicans subdit:
QUAERITE JUSTUM (hebraice tsedec, id est justitiam), QUAERITE MANSUETUM, — hebraice anava, id est mansuetudinem; Pagninus, humilitatem; alii, paupertatem, q. d. Estote justi et mansueti, facite opera justa, idque mansuete, conversatio vestra sit justa, aeque ac mitis, modesta, et in omnibus actibus, motibus et moribus composita. Hanc enim morum compositionem facit humilitas et mansuetudo. Ita Theodoretus.
Aliter S. Hieronymus, Remigius, Albertus et Hugo, qui per justitiam et mansuetudinem accipiunt Deum, qui est ipsa increata et immensa justitia et mansuetudo, q. d. Quaerite Deum operando judicium, id est opera justa: ipse enim justissimus est aeque ac mansuetissimus. Quocirca, quia justissimus, respiciet opera justa: quia mansuetissimus, poenitentes in gratiam clementer recipiet. Haec ergo duo vos abscondent et protegent ab ejus ira et furore.
Aut, q. d. Dominum precibus et actionibus justis propitiate: forte vos proteget aliqua ratione sibi nota, quam nos ignoramus: fugere enim ad vicinas gentes non licebit, quia Gaza destruetur.
Nota: Quinque erant satrapiae Philistinorum, quarum metropoles totidem erant hae, Gaza, Accaron, Azotus, Ascalon, Geth: in quibus nominibus elegans est paronomasia in Hebraeo. Ait enim azza azuba, Gaza erit derelicta, aut, ut latine eam imitemur, Gaza erit vasta, vel vastata: forte etiam alludit ad nomen persicum gaza, quod opes significat, q. d. Gaza olim habuit gazam, eamque recondidit: at nunc ea privabitur, eritque derelicta: imo putant aliqui Gazam nuncupatam a gaza persica, ob opulentiam urbis. Verum Gaza hoc nomen habuit tempore Davidis, ante regnum Persarum. Quocirca verum etymon Gazae est hebraeum. Hebraice enim vocatur azza, id est fortis: erat enim situ et arte insigniter munita. Pro Azza enim Septuaginta dixerunt Gaza, quia litteram hebraeam ain saepe vertunt in G, ut pro Amora vertunt Gomorrha, pro omor vertunt gomor.
Azotum in meridie ejicient, — q. d. Chaldaei Azotios non clam et furtim, sed palam clara luce, collata acie expugnabunt. Ita S. Hieronymus, Remigius, Albertus et Hugo.
ACCARON ERADICABITUR. — Hebraice est paronomasia Accaron teacer, q. d. Accaron, quae hebraice ab eradicando dicitur, estque idem quod eradicatio, a Chaldaeis eradicabitur, id est funditus evertetur.
Moraliter Lyranus: Per Philistaeam, inquit, quae potione cadens interpretatur, ebrietas bene significatur, ad quam sequitur destructio fortitudinis corporalis. Prov. XXIII, 29: "Cui vae? cujus patri vae? cui rixae? cui foveae? cui sine causa vulnera? cui suffossio oculorum? nonne his qui commorantur in vino, et student calicibus epotandis?" et hoc significatur per destructionem Gazae, quae fortitudo interpretatur. Secundo, ad ebrietatem sequitur hebetatio discretionis, quae significatur cum subditur: "Et Ascalon in desertum;" nam Ascalon interpretatur ponderatio; actus autem hu-
"Audivi opprobrium Moab," etc. Hic describitur destructio quatuor gentium. Primi sunt Moabitae, qui interpretantur ex patre; ideo significant blasphemos, quibus dicitur Joan. VIII, 44: "Vos ex patre diabolo estis." Secundi sunt Ammonitae, qui interpretantur populi dolorum; ideo significant invidos, qui dolent de bonis aliorum. Tertii sunt Aethiopes, qui tenebrosi interpretantur, et ideo significant haereticos, qui tenebris errorum obfuscantur. Quarti sunt Assyrii, qui interpretantur facturae vigilantes; ideo significant latrones, qui de nocte vigilant ad malefaciendum. Isti vero quatuor hominum modi sunt per divinum judicium, nisi poeniteant, aeternaliter condemnandi. Hucusque Lyranus.
Versus 5
5. Funiculum maris, — id est partem vel oram maritimam. Est metonymia: quia enim olim funiculis agros et praedia dimetiebantur et dividebant, hinc funiculus significat partem possessionis, sive sortem haereditariam quae cuique partito obtingit, ut Psalm. XV, 6: "Funes ceciderunt mihi in praeclaris," hoc est, ut explicans subdit: "Etenim haereditas mea praeclara est mihi." Sensus est, q. d. Vae vobis Cerethim, qui habitatis circa oram maritimam maris Mediterranei! nam perdet et vastabit vos Nabuchodonosor.
Gens perditorum. — Hebraice, gens Cerethim. Jam vox Cerethim dupliciter accipi potest. Primo, ut nomen proprium gentis. Ita accipiunt Hebraei, Clarius, Vatablus, Arias, Pagninus et Septuaginta, qui vertunt, accola Cretensium. Cerethim ergo idem sunt quod Cretes et Cretenses.
Secundo, ut appellativum. Unde Aquila, Quinta Editio et Theodotion vertunt, gens perditionis; Noster, gens perditorum; Tigurina, gens vastatrix. Cerethim enim deducitur a carat, quod significat exscindere, occidere, perdere; inde derivantur Cerethim, q. d. Perditores, excisores, interfectores, qui omnes et omnia perdunt, occidunt, devastant: erant enim Cerethim gens fera et bellicosa. Ad hoc etymon alludit Sophonias, q. d. O Cerethim, eratis olim Cerethim, id est perditores et vastatores; jam eritis ceruthim, id est excisi et vastati: olim perdebatis alios, jam vos ipsi perdemini; occident enim vos et exscindent Chaldaei. Unde Symmachus vertit, genus exterminatum; Arias, gens interficienda, quia excidio Chaldaeorum destinata.
Quaeres, quaenam fuit gens Cerethim? Primo, S. Hieronymus, Ribera et Clarius censent Philistinos omnes vocari Cerethim, id est excisores, quia erant saevi et bellipotentes; unde continua bella gesserunt cum Judaeis, eisque saepe dominati sunt, ut patet ex libris Judicum et Regum. Sophonias enim videtur mox hosce Cerethim vocare Chanaan et Philistiim.
Verum dico non omnes Philistinos, sed certam eorum regionem sitam ad meridiem, vocari Cerethim. Ita Abulensis in lib. I Reg. cap. XXX, Quaest. X, Vatablus, Emmanuel, Mariana, Arias, a Castro hic, et Prado Ezech. XXV, sub finem. Id ita esse, patet I Reg. XXX, 14: "Erupimus, ait, ad australem plagam Cerethi, et contra Judam, et ad meridiem Caleb," quod vers. 46 explicans ait: "Quae ceperant de terra Philistiim et de terra Juda." Cerethim ergo erant pars terrae Philistiim meridionalis. Secundo, quia ex hac gente collectae sunt duae legiones Davidis praetorianae et fortissimae, et, ut Josephus lib. VII Antiq. cap. XI, ait, corporis regii custodes, qui circa aulam versantur (quales jam apud reges sunt Helvetii). Hae enim dictae sunt Cerethi, quasi interfectores; et Phelethi, quasi liberatores, a robore et virtute bellica: quia regem ejusque asseclas ab omni periculo hostium liberabant, hostesque ejus interficiebant. Unde ad nomen, aeque ac ad ministerium Cerethi et Phelethi alludere milites cetratos et pellatos, de quibus Livius III Decad. lib. I, suspicatur Pineda lib. II De Rebus Salom. cap. V, numer. 5, atque a palat, id est liberavit, deduci nomen pelta, qua protegimur et liberamur ab hostili ictu. Chaldaeus vertit, sagittarios et fundibularios, licet ea non sit vocum etymologia, sed muneris eorum et officii notatio. Audi Scripturam, II Reg. cap. XV, 18, fugiente Davide Absalonem: "Universi servi ejus ambulabant juxta eum, et legiones Cerethi et Phelethi;" et I Paral. cap. XVIII, 17: "Banaias filius Joiadae super legiones Cerethi et Phelethi."
R. Kimchi putat hosce milites Davidis fuisse Israelitas; unde Pagninus in Interpret. Nomin. propriorum Hebr., censet Cerethim dictos quasi accolas Carith torrentis in tribu Ephraim, ubi Elias pastus fuit a corvis, III Reg. cap. XVII, 5. Verum exteros potius, puta Philistæos fuisse, indicat Sophonias, et Ezechiel cap. XXV, 16, ubi eos vocat Palaestinos. Videtur enim David, cum profugit a Saule ad Philisteos, puta ad Achis regem Geth, inde eos secum adduxisse. Rediens enim ex Geth urbe Philistaea, adduxit secum sexcentos viros, et Cerethi et Phelethi, quos deinde et fortissimos et fidissimos corporis custodes habuit.
Porro noster Prado loco citato opinatur ab Cerethim hisce Cerethim, puta ex Philistaea maritima, nimirum a Phoenicibus hisce Cerethis, vel Cretis, habitatam et nominatam esse Cretam insulam.
Creta enim videtur colonia Phoenicum, qui navibus valebant, ideoque vicinas insulas navigando lustrantes, eo deducebant colonias: unde et in Creta portus erat cui nomen Phoenix, Actor. XXVII, 12. Hinc et Creta dicta est quasi Cureta, ab incolis Curetibus, puta Cerethim. Alii, ut Theodoretus, ex adverso opinantur Cretenses insulanos coloniam deduxisse in Phoeniciam et Philistaeam, ideoque hosce Cerethim ortos esse a Cretensibus. Unde Septuaginta vertunt, paroikoi Kreton, id est advenae Cretensium, qui scilicet ex Creta in Philistaeam advenerant: nimirum Septuaginta, inquit S. Hieronymus, "pro goi, id est gens, legerunt ger, id est advena" (licet graecum paroikoi non tantum advenas, sed et accolas, vel incolas quoslibet significet, ut sit idem quod hebraeum goi). Vide dicta Ezech. XXV, 16. Hinc et Cretenses in re nautica excelluerunt, ait Strabo. Unde proverbium ironicum: "Cretensis mare nescit," de eo qui id se scire dissimulat, quod callet optime. Creta enim, licet sit insula, videtur tamen primitus inhabitata, ob soli bonitatem. Nullum enim in Creta animal noxium est, optimique vini, quod vulgo Malvasia dicitur, est fertilissima. Unde Virgilius Aeneid. III:
Creta Jovis magni medio jacet insula ponto, Mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae, Centum urbes habitant magnas, uberrima regna.
Hinc et Jupiter fuit Cretensis, ibique regnavit. Insuper Cretenses olim bellicosos fuisse, aeque ac Cerethim, patet tum ex historiis, tum ex veteri epitheto: "Pugnaces" enim "Cressae" vocantur canes Cretenses, de quibus Seneca in Hippol.:
Peneant acres iora molossos, Et pugnaces tendant Cressae Fortia trito vincula collo.
Denique Strabo, lib. X, celebrat Cretensium virtutem bellicam, et in alias regiones transmigrationes.
VERBUM DOMINI SUPER VOS CHANAAN (O Chananaei, qui estis) terra Philistinorum, — q. d. Verbum Domini contra Philistinos, qui sunt Chananaei: Philistaea enim erat pars terrae Chanaan, Josue XIII, 3. Significat non solos Cerethim, sed omnes omnino Philistinos vastandos.
Versus 6
6. ET ERIT FUNICULUS MARIS REQUIES PASTORUM, ET CAULAE PECORUM, — q. d. Ita a Chaldaeis vastabuntur Cerethim omnesque Philistini, qui incolunt oram maritimam, ut terra eorum desolanda sit et vertenda in pabula et stabula pecorum. Septuaginta rursum de Creta haec accipiunt: Et erit, inquiunt, Creta pascua gregis, et ovile pecorum, quod mystice exponens S. Hieronymus: "Cretenses, ait, semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri, ad Titum I: Qui fluctuant et circumferentur omni vento doctrinae, in deceptione hominum, in versutia erroris: isti cum debuerint in terra confessionis, id est in terra habitare Judaeae, voluerunt magis advenae esse Cretensium, qui diversis maris fluctibus hinc inde tunduntur, et sonant aere Corybantino, et sunt juxta Apostolum quasi symbolum tinniens. Et quia advenae sunt Cretensium, ideo sermo Dei, hoc est comminatio, fit ad illos. Et dicuntur terra Chanaan semper in fluctu, semper in motu; et terra Allophylorum (Philistinorum); alieni enim a Deo in funiculo maris et in Cretae regione versantur. Fit itaque ad eos sermo Dei, vel in fine mundi, vel quotidie per ecclesiasticos viros, etc., ut ejiciantur de Creta, et perdantur de pristinis habitationibus suis; et illa regio, quae prius gregem perditum continebat, incipiat esse ovile pecorum Christi; et Judas, id est vera confessio, habitet in funiculis maris, q. d. Cretenses, id est infideles, errones et haeretici, qui prius in Creta et in mendacio pascebantur," fient ovile Christi, ibique ejus veritate et sanctitate pascentur.
Versus 7
7. Et erit funiculus ejus (maris, puta sors et terra Philistinorum erit illius), QUI REMANSERIT DE DOMO JUDA, — q. d. Judaei reliqui ex captivitate Babylonica redeuntes possidebunt Philistaeam a Chaldaeis vastatam, ibique quasi in deserto pascent pecora sua. Factum id sub Machabaeis, Simone et Jonatha, qui ceperunt Gazam et Ascalonem, ac Philistæos subegerunt, uti ex Theodoreto et aliis dixi in Abdia, sub finem.
Allegorice, Apostoli e Jerusalem et Juda prodeuntes Philistaeam converterunt, eamque fecerunt caulam et ovile Christi. Ita Philippus diaconus evangelizando perambulavit Gazam et Azotum, Actor. VIII; unde subdit: "Ibi pascentur in domibus Ascalonis," id est, "ubi prius diaboli et interfectorum manabat cruor. Ascalon enim interpretatur ignis homicida," inquit S. Hieronymus.
Quia VISITABIT EOS (scilicet Judaeos qui remanserint in Babylone) Dominus Deus eorum, et AVERTET CAPTIVITATEM EORUM, — quia captivos per Cyrum remittet in Judaeam.
Versus 8
8. Audivi opprobrium Moab (cujus metropolis est Areopolis, id est civitas Martis), ET BLASPHEMIAS FILIORUM AMMON, — quorum metropolis est Philadelphia, ait S. Hieronymus, q. d. Audivi probra et convicia, quae in vos, o Judaei, jactarunt Moabitae et Ammonitae. Insultarunt enim vobis dum Jerusalem caperetur a Chaldaeis, ideo ipsos per eosdem Chaldaeos puniam, et pari modo evertam. Ita Chaldaeus, Albertus, Lyranus, Arias et Vatablus.
Ubi nota: Pro blasphemias hebraice est gidduphim, id est sannas, probra, convicia, quae vulgus vocat blasphemias, id est maledicta.
S. Hieronymus tamen et Theodoretus proprie accipiunt blasphemias, quas scilicet Ammonitae jactabunt in Deum, dicentes: Ecce Deus Judaeorum invalidus est, nec potest eos tueri a vi Chaldaeorum. Simili modo Rabsaces blasphemavit Deum, Isaiae XXXVII, 10.
ET MAGNIFICATI SUNT (hebraice iagdilu, id est magnificarunt, active, scilicet tum animos, tum os et linguam) super terminos eorum, — arroganter scilicet et superbe irridendo Judaeos, ac jactando quod terram et terminos eorum a Chaldaeis vastatos essent invasuri et occupaturi, uti explicat Ezechiel cap. XXXV, 12, et Abdias vers. 12. Ita S. Hieronymus, Albertus, Lyranus et Arias.
Potest secundo verti, magnificarunt, scilicet eos, super terminos suos, q. d. Ammonitae magnifica et superba locuti sunt contra populum meum, dum ipse abductus in Babylonem transivit per fines eorum. Ita Vatablus.
Versus 9
9. PROPTEREA VIVO EGO, DICIT DOMINUS EXERCITUUM DEUS ISRAEL (puta tutor et vindex Israelis, qui injurias et probra eis ab Ammonitis et Moabitis irrogata puniam et ulciscar), quia Moab ut SODOMA ERIT, ET FILII AMMON QUASI GOMORRHA, — nimirum funditus exscindentur, perinde ac si igne de coelo siderarentur, uti sideratae sunt Sodoma et Gomorrha, quibus vicina est regio Moab et Ammon. Simili enim modo ipsae vindicta caelesti a Deo per Chaldaeos afflabuntur et consumentur. Dico simili, non eodem: nam Deus non pluit ignem et sulphur super Moab, uti pluit super Sodomam.
(Quocirca erunt) SICCITAS SPINARUM, — hoc est, ita desolabuntur, ut nil in eis sit reperire nisi siccas spinas. Pro siccitas hebraice est mimsac, quod R. Salomon vertit, crepitatio; Chaldaeus, derelictio; alii, exitus. Proprie mimsac est excursio, id est propagatio spinarum. Radix enim sakac significat excurrere: spina enim spinam serit, uti fraga fragum, itaque se propagat, ut brevi per totum campum excurrat, eumque occupet. Septuaginta pro mimsac legerunt dammesec, id est Damascus. Unde vertunt: Damascus derelicta erit, quasi hic sit prophetia contra Damascum.
ET ACERVI SALIS, — q. d. Terra Moab et Ammon ex inundatione maris Mortui (quod mare salis in Scriptura vocatur) vicini, salsuginosa erit, et consequenter sterilis; Moab enim vicina erat mari Mortuo, Ammon vero mari Galilaeae. Pro acervi hebraice est michre, quod Chaldaeus, Pagninus et Vatablus vertunt, fossam vel fodinam salis. Sal enim aliud est marinum, quod ex aqua maris decocta coalescit; aliud terrestre, quod ex terra instar bituminis effoditur, ut fit Salisburgi, quod ex sale fossili dives est, ex eoque nomen accepit. Hic verum est illud Psalm. CVI, 34: "Posuit terram fructiferam in salsuginem, a malitia inhabitantium in ea." Idque "in aeternum," vel proprie et absolute, uti hic censent S. Hieronymus et Theodoretus; vel improprie et accommode, scilicet "in aeternum," id est ad longum tempus. Nam postea habitata et culta fuit Moabitis, aeque ac Ammonitis. Arabicus Antiochenus vertit: Erunt sicut Gomorrha, quia jam corrupta est fortitudo (gloria) eorum; et perierunt dantes consilium eis, et erit corruptio in saeculum; Arabicus Alexandrinus: Gomorrha et Damascus peribunt sicut palea manipulorum, et erit perditio eorum in aeternum; Syrus: Corrupta (depravata, adulterata) est planta (plantatio) earum, et periit maluchen, id est pulvis aspersivus earum, hoc est nitor, decor et ornatus earum. Hic enim pulvis est cinis cujusdam herbae, quam Arabes in solitudine colligunt et comburunt, ac in vicinis civitatibus ingenti copia divendunt. Hic enim cinis est quasi sapo, quo sericum imbuitur, ut bene coloribus tingatur: eodem utuntur feminae ad purgationem multarum rerum, quin et sui ipsarum; eo enim se lavant, ut nitidae et decorae appareant. Secundo, syrum meluch idem est quod hebraeum melach, id est sal. Unde vertas, periit earum sal, quia scilicet sale aspersa est terra earum, itaque sterilis et arida effecta est; quare tam sal, quam terra sale aspersa periit. Et sic consentit cum Nostro qui vertit: "Moab erit acervi salis," etc. Tertio, sal quia omnibus cibis miscetur, hinc significat communionem et communicationem, ut notat Andreas Masius in Lexico Syro-Chald. Biblior. Reg. pag. 119. Unde vertas: Nulla erit in Moab communicatio et hominum frequentia, quia in ea vastata erit solitudo. Omnes hae versiones eodem recidunt; significant enim magnam vastitatem et desolationem. Moraliter, vide hic vanitatem omnis magnitudinis et magnificentiae. Cygnea nuper, sed aurea fuit vox Philippi III Hispaniae regis in morte:
"Nihil juvat regem esse, nisi ut in morte cruciet fuisse." Audite, principes; audite, praelati: idem sentietis, idem dicetis in morte, quod rex hic praepotens, sapiens et innocentis vitae.
RELIQUIAE POPULI MEI DIRIPIENT EOS, — q. d. Reliquiae Judaeorum Babylone redeuntium diripient Moabitas et Ammonitas. Factum id a Machabaeis, puta a Juda, I Machab. V, 6, et ab ejus nepote Alexandro, uti docet Josephus lib. XII Antiq. cap. XI, et lib. I Belli, cap. III. Allegorice, plenius et melius fecerunt Apostoli, qui Ammon, Moab caeterasque gentium regiones subegerunt Christo. Ita S. Hieronymus, qui censet hunc sensum esse litteralem, sed verius est esse allegoricum.
Versus 10
10. Hoc eis eveniet pro superbia sua: quia blasphemaverunt, et magnificati sunt super populum Domini exercituum.
Versus 11
11. HORRIBILIS DOMINUS SUPER EOS. — Chaldaeus, Pagninus et Tigurina, terribilis; hoc enim est hebraeum nora, a radice iare, id est timuit. Verum Septuaginta nora vertunt, impavia, id est manifestus, a radice raa, id est vidit, q. d. Deus terribilem et manifestam vindictam per Chaldaeos, ac deinde per Machabaeos, exercebit in Moabitas et Ammonitas, utpote hostes Dei et irrisores Israelis.
ET ATTENUABIT (hebraice, raza, id est emaciabit, macie conficiet, inquit Vatablus) omnes DEOS TERRAE, — puta orbis universi. Coepit hoc impleri per Chaldaeos in Ammon et Moab, cum inde idola aurea et argentea diripuerunt, ut censet Hugo: promotum est per Machabaeos, qui Ammonitas et Moabitas compulerunt ad judaismum et veri Dei cultum, uti dixi in fine Abdiae. Verum plane et plene in toto orbe id effectum est per Apostolos tempore Evangelii. Tunc enim peractum est excidium idololatriae, et vera Dei Christique religio, ubique gentium recepta, toti mundo dominata est. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, S. Augustinus lib. XVIII Civit. XXXIII, Eusebius lib. II De Demonstr. Evang. cap. XVI, et alii passim. Assurgit ergo Propheta a typo ad antitypum, a Judaeis ad Christum et Christianos, qui non tantum Moab et Ammon, sed omnes gentes occuparunt, Deique cultu, sublatis idolis, imbuerunt, q. d. Deus hostes suos suique populi, puta Ammon et Moab, eorumque deos dejiciet per Apostolos, facietque ut quaeque gens non in sola Jerusalem, uti Judaei, sed ubique terrarum, quaelibet in suo loco et regione, Christum Deumque verum colat, invocet et sacrificet. Unde pro et hebraice est ki, id est quia, quoniam; quod saepe habet emphasim, estque nota auxesis, significans idem quod imo, quinimo. Addit a Castro esse notam admirantis, et significare quid, q. d. Dixi Deum subacturum Ammon et Moab. Quid? parum dixi; addo multo majora: Attenuabit et disperdet omnes deos gentesque per universam terram. Verum exempla nulla produci possunt, quae hanc significationem evincant: quae enim ipse profert, potius significant ki idem valere quod imo.
Omnes insulae gentium. — Judaei, uti dixi Isaiae XLIX, 1, non solum Cyprum, Cretam, Siciliam, sed
Versus 12
12. SED ET VOS AETHIOPES INTERFECTI GLADIO MEO ERITIS. — Haec non cohaerent cum iis quae proxime praecesserunt de idolorum excidio per totum orbem, sed superius referenda sunt ad vers. 9, q. d. Dixi vastandos esse a Chaldaeis Ammonitas et Moabitas; nunc addo dicoque: "Sed et vos, Aethiopes," ab iisdem vastabimini. Nabuchodonosor enim, anno quinto post excisam Jerusalem, invasit et subegit Aegyptum eique vicinam Aethiopiam, ut refert Josephus lib. X Antiq. XI, et lib. I Contra Apion.; et Isaias cap. XX, 3, et Jeremias cap. XXV. Addit S. Hieronymus Aethiopes postea quoque vastatos esse a Cyro, et a Cambyse vastante Aegyptum: Aethiopia enim sita est trans Aegyptum, ex qua venit regina Saba ad Salomonem, III Reg. X, 1, in qua jam degunt Abyssini, quibus imperat Preto-Joannes. Haec olim infesta fuit Judaeis tempore Asa regis Juda, ut patet II Paralip. XIV, 9; ideoque punita est et vastata a Chaldaeis.
Porro Aethiopia est pars Africae, estque duplex, una Orientalis, altera Occidentalis. Inde Aethiopes alii vocantur Eoi, alii Hesperii: "Universa gens Aetheria appellata est, deinde Atlantia, mox a Vulcani filio Aethiope Aethiopia," inquit Plinius lib. VI, cap. XXX; licet alii ita dictam velint ab aithon, id est cremo, et ops, id est aspectus, eo quod solis vicinitate torreatur. Unde Aethiopes faciem habent tostam et atram; sunt enim subjecti zonae torridae. De quibus Virgilius Aeneid. IV:
Oceani finem juxta solemque cadentem Ultimus Aethiopum locus est, ubi maximus Atlas Axem humero torquet, stellis ardentibus aptum.
Perperam ergo Rabbini per Chusim, id est Aethiopes, accipiunt ipsosmet Chaldaeos, quasi eorum hic excidium per Cyrum praenuntietur. Aethiopes enim et Chaldaei toto climate, et, ut ita dicam, toto coelo distant et distinguuntur.
Mystice, Aethiopes sunt peccatores qui ardent ira vel concupiscentia, eaque ita torrentur, ut sint aterrimi et incorrigibiles, in quibus verum est illud proverbium: "Aethiopem lavas, Aethiopem dealbas," juxta illud Jerem. cap. XIII, 23: "Si
Ita Moschus in Prato spirit. cap. CLX. "Abbas, ait, Paulus narravit nobis, cum sederem in cellula, etc., ecce per fenestram ingressus est quasi puer Aethiops, et stans coram me saltare coepit, psallentique mihi dixit: Senex, nonne bene salto? Ego autem nihil respondi. Tum ille: Ecce putas te, male senex, magnum aliquid agere. Dico tibi, quia et in sexagesimo quinto et sexagesimo sexto psalmo errasti. Tunc surgens ego procubui ad orationem, et ille evanuit." Ita in Vitis Patrum, lib. V, tract. 5 De Fornicat. num. 23, narratur de quodam monacho, quod apparuerit ei daemon fornicationis specie Aethiopissae: "Stetit, ait, coram ipso velut mulier Aethiopissa, foetida et turpis aspectu, ita ut foetorem ejus sufferre non posset, et abjiciebat illam a se. Et illa dicebat ei: Ego sum quae in cordibus hominum dulcis appareo; sed propter obedientiam tuam, et laborem quem sustines, non me permisit Deus seducere te, sed innotui tibi foetorem meum." Aethiopes tamen, quibus sua placent, suusque color ater videtur pulcher, diabolum pingunt non atrum, sed album; non Aethiopem, sed Europaeum et candidum; ita et peccatoribus sua placet difformitas, morumque nigredo apparet et bella et elegans.
Versus 13
13. Et extendet (scilicet Deus per Chaldaeos percutiens Aethiopes) MANUM SUAM SUPER AQUILONEM, — ut scilicet percutiat quoque Assyrios, et eorum metropolim Niniven; Assyrii enim siti sunt ad aquilonem respectu Judaeae. De Assyriis enim hic agi, patet ex eo quod explicans subdit Propheta: "Et perdet Assur, et ponet speciosam," hebraice Niniven. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Lyranus, Vatablus, Ribera et alii. Quare perperam Arias et aliqui alii per Aquilonem accipiunt Babylonem, quasi ejus excidium per Cyrum hic praenuntietur. Nota: Post Jonam et Nahum, qui prophetarunt excidium Ninives, mittitur hic Sophonias ut idem prophetet, ut in ore duorum, imo trium testium stet et confirmetur hoc Dei verbum. Hinc sequitur Niniven eversam esse post regnum Josiae (sub eo enim vaticinatus est Sophonias) per Nabuchodonosorem, uti probavi Nahum cap. II, 1.
PONET SPECIOSAM IN SOLITUDINEM. — Pro speciosam, Hebraeus, Chaldaeus et Septuaginta habent Niniven, quod hebraice significat speciosam. Speciosam ergo hic est nomen proprium, idem significans latine quod hebraice significat Ninive. Solet enim Interpres subinde pro nomine proprio ejus significatum reddere, praesertim quando in eo est vis aliqua, v. g. elegans annominatio, comparatio vel antithesis, uti hic est. Vide Canon. I, quem initio praefixi. Sensus enim est, q. d. Ninive olim fuit Ninive, id est speciosa domibus, palatiis, turribus et moenibus; at nunc Chaldaei hanc ejus speciem et decorem disperdent et desolabunt: adeo ut fiat lustrum ferarum et bestiarum. Unde subdit:
Versus 14
14. ACCUBABUNT IN MEDIO EJUS GREGES, OMNES BESTIAE GENTIUM, — scilicet vicinarum, quae eo adducent suos greges et pecora, ut herbidum Ninives solum depascantur. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius et Lyranus. Aliter Clarius, qui per greges et bestias accipit gentes hostiles et saevas, quae cum Chaldaeis confaederatae expugnaverunt Niniven. Verum hoc mysticum esse patet ex sequentibus. Simile est illud Ovidii, lib. I Heroid.:
Semisepulta virum corvis feriuntur aratris Ossa, ruinosas occulit herba domos.
Onocrotalus. — Est avis similis cygno, ita dicta a sono quem edit: rudit enim instar asini. Nam onos est asinus, krotan est sonare: unde krotalos est sonitus et crepitus. Hebraice dicitur kaa, id est vomens, eo quod in faucibus habeat ingluviem et sinum instar uteri, quo pisciculos cum aqua excipit; sed aquam revomens, piscibus vescitur. Unde avis haec gutturosa cognominatur. Audi Plinium lib. X, cap. XLVII: "Olorum similitudinem onocrotali habent, nec distare existimarentur omnino, nisi faucibus ipsis inesset alterius uteri genus. Huc omnia inexplebile animal congerit, mira ut sit capacitas: mox perfecta rapina, sensim inde in os reddita, in veram alvum ruminantis more refert." Addit Aelianus pelecanes (sic ipse vocat onocrotalos) conchis se complere, easque, cum stomachi calore concoxerint, evomere, atque ita testis jam alvi calore diductis, eligere ex his quae sunt esculenta. Quapropter onocrotalus immunda est avis, Judaeis lege vetita Levit. XI, 18; est enim gulosus et gulosi exemplum, aeque ac symbolum. Audi Alciatum in emblemate gulae, eam ita pingentem:
Gurgulione gruis tumida vir pingitur alvo, Qui larum, aut manibus gestet onocrotalum.
Septuaginta hic vertunt, chamaeleontem; sed Levitic. XI, 18, et Psalm. CII, 7, vertunt, pellecanum; quia, ut ibi annotat S. Hieronymus, onocrotalus dicitur quoque pellecanus, forte a pelle cana quam habet: est enim instar cygni, qui totus est candidus, et quasi canus. Ita et Oppianus in Ixeuticis, onocrotalum vocat pellecanum, et Gesnerus in Onocrotalo, recenset speciem onocrotali pellecano congenerem. Porro hoc animal, uti et ericius, quia solitudinis avidum, hinc summam designat desolationem, q. d. Ninive ita a Chaldaeis evertetur et desolabitur, ut amplius in ea non habitent homines, sed onocrotali et ericii, aliaque lucifuga et solivaga animalia.
Ericius. — Hebraice kippod, quod ex litterarum affinitate cypselos esse censet Forcrius in Isaia XXXIV, 11, quae sunt aves instar hirundinum, rapidissime volantes super paludes, et vocantur apodes, eo quod breves habeant pedes. Rabbini vertunt, testudinem, quam Itali vocant tartarucam; Tigurina vertit, castorem, qui et fiber dicitur, animal amphibium homini inimicum, aeque ac crocodilus, de quo Plinius lib. XXXII, cap. III. Verum Septuaginta, S. Hieronymus, Pagninus, Vatablus et alii constanter hic et Isaiae XXXIV, 11, vertunt, ericium. Porro ericius, sive herix, vel hericius, est herinacius, qui graece echinos, a vulgo porcellus hortensis nuncupatur, animal spinis horridum, quas ad libitum, vel remittit, vel exertat, dum in globum se colligit. Furunculus est pomorum, quae spinis suis infigens, iis se onerat, et in antrum suum asportat, in quo tota hieme se condit. Unde symbolum est furis et raptoris, qui manus furaces cum solum se videt, exertat, et clepit quidquid potest; sed cum videri se conspicit, eas contrahit et occultat. Audi Plinium lib. VIII, cap. XXXVII: "Praeparant hiemi et herinacei cibos, ac volutati supra jacentia poma, affixa spinis, unum, non amplius, tenentes ore portant in cavas arbores. Iidem mutationem aquilonis in austrum, condentes se in cubile, praesagiunt: ubi vero sensere venantem, contracto ore pedibusque, ac omni parte inferiore, qua raram et innocuam habent lanuginem, convolvuntur in formam pilae, ne quid comprehendi possit praeter aculeos. In desperatione vero urinam ex se reddunt tabificam, tergori suo spinisque noxiam, propter hoc se capi gnari. Quamobrem exinanita prius urina, venari ars est, et tum praecipua dos tergori alias corrupto, fragili, putribus spinis atque deciduis, etiamsi vivat subtractus fuga: ob id non nisi novissima spe maleficio illo perfunditur." Et mox: "Calidae aquae aspersa resolvitur pila, apprehensusque pede altero e posterioribus suspendio ac fame necatur: aliter non est occidere et tergori parcere. Hac cute expoliuntur vestes."
VOX CANTANTIS IN FENESTRA, — q. d. In fenestris jam desertis et desolatis considebunt canentque aviculae. Ita Chaldaeus, Tigurina, Pagninus et Vatablus. Alii, q. d. Loco musicis, et aviculis olim suaviter canentibus in fenestra, succedet horridus cantus corvi in superliminari. Verum passim interpretes vocem cantantis a corvo sejungunt et dispescunt.
Corvus in superliminari, — scilicet crocitabit tristi et ferali voce. Hebraice est choreb, id est aestus, siccitas, desolatio, vastitas. Ita Chaldaeus, Tigurina, Arias, Vatablus. Secundo, Aquila vertit, gladius: quia pro choreb, aliis punctis legit chereb: gladius enim omnia desolat et devastat. Tertio, Septuaginta et S. Hieronymus vertunt, corvus: quia pro choreb per chet, legerunt goreb per ain, aut certe censuerunt chet positum pro ain. Hae enim duae litterae, cum sint gutturales fortissimae aspirationis, ideoque sono vicinissimae, hinc subinde permutantur, uti pariter aleph permutatur cum he, quia utraque levis est aspirationis.
Moraliter, corvorum instar cras, cras canunt, qui emendationem vitae, et sana consilia procrastinant, eaque de die in diem differunt, de quibus S. Augustinus serm. 16 De verbis Domini: "Ipsa, ait, res est quae multos occidit, cum dicunt cras, cras, et subito ostium clauditur. Remansit foris cum voce corvina, quia non habuit gemitum columbinum. Cras, cras corvi vox est." Talibus et poeta Martialis intonat lib. I, epigram. LVII:
Cras vives? hodie jam vivere, Posthume, serum est. Ille sapit, quisquis, Posthume, vixit heri.
Idem lib. I, epigram. XVI:
Non est, crede mihi, sapientis dicere, Vivam, Sera nimis vita est crastina, vive hodie.
Et Seneca epist. 12: "Sic, ait, ordinandus est dies omnis, tanquam cogat agmen, et consummet atque expleat vitam, etc. In somnum ituri laeti hilaresque dicamus:
Vixi, et quem dederat cursum fortuna, peregi.
Crastinum si adjecerit Deus, laeti recipimus. Ille beatissimus est, et securus sui possessor, qui crastinum sine sollicitudine exspectat. Quisquis dixit: Vixi, quotidie ad lucrum surgit." Fecit hoc S. Marcella, de qua S. Hieronymus epist. 16 ad Principiam ejus filiam: "Sic, ait, aetatem duxit et vixit, ut semper se crederet esse morituram: sic induta est vestibus, ut meminisset sepulcri, offerens se hostiam rationabilem, vivam, placentem Deo." Ita S. Antonius moriens suis praescripsit, ut quotidie mane cogitent, sibique persuadeant illum diem fore vitae ultimum: quocirca ita vivant, ac si eo die sint morituri, uti refert S. Athanasius in ejus Vita. E Societate nostra
P. Joannes Maldonatus editis libris celebris, quotidie quinquies, mortis memoriam, imo praesentiam, sibi ob oculos ponebat, indagabatque numquid esset in conscientia, quod in hora mortis eum angere et affligere posset; et si quid reriret, illico illud per confessionem, vel eo modo quo congruebat, tollebat, itaque stabat semper in procinctu quietus et securus, paratus ad mortem. Beatus qui hoc sui de morte examen crebro secum obit. Beatus qui vivit tanquam semper moriturus, et studet tanquam semper victurus, ait S. Hieronymus.
Symbolice, feralis corvi vox, Cras, cras, strages et funera quae praesentit quibusque inhiat, non raro portendit futura, vel facta significat, uti hoc loco.
QUONIAM ATTENUABO ROBUR EJUS. — Legit Interpres arze uzzo, id est emaciabo, attenuabo robur ejus, puta Ninives. Jam legunt arza era, id est cedrum ejus nudabo, q. d. Destruam per Chaldaeos tecta et tabulata Ninives fabricata ex cedro: hinc concident ruentque; quo fiet, ut corvi sedeant in superliminari ex ruina reliquo. Ita Chaldaeus, Arias, Pagninus, Vatablus et alii. Hebraeum enim arza tam est nomen, idem cum erez, significans cedrum tignumque et tabulatum cedrinum, quam verbum, significans attenuabo, a radice raza, id est attenuavit.
Rursum pro era, id est nudabo, Septuaginta quoque legerunt uzzo, id est robur ejus, quod ipsi interpretantur anastema, id est altitudo. Ita Romana, vel, ut Complutensia, anastropha, id est coronatio; vertunt enim, quia cedrus altitudo, vel coronatio ejus, q. d. Ninive cingebatur domibus cedrinis altissimis et fortissimis, quasi corona: at Chaldaei hanc ei coronam detrahent, et in terram dejicient. Aliter nostrum cum hebraeo textu moderno conciliat Arias, nimirum dicendo robur esse quercum, quae est species arze, id est cedri. Nam, ut ait Marinus in Lexico: "Cedrorum species multae sunt, teassur, id est buxus; tirza, id est ilex; algumim, beros, id est fraxinus; oren, id est ornus; berothim, id est buxus." Verum prius, quod dixi, verius est, ut patet conferenti verba nostri interpretis cum verbis Hebraeis.
Versus 15
15. HAEC EST CIVITAS GLORIOSA. — Est exclamatio ad pathos, q. d. Videte ad quas aerumnas devenerit, in quas ruinas corruerit Ninive, civitas illa olim gloriosa et inclyta. Sic ait Virgilius lib. II Aeneid.:
Fuit Ilium, et ingens Gloria Teucrorum.
Sic de eadem Ninive jam vastata admirans Nahum cap. III, 18, exclamat: "Ubi est habitaculum leonum, et pascua catulorum leonum?" Sic de Jerusalem excisa obstupescens Jeremias Thren. II, 15: "Haeccine, ait, est urbs perfecti decoris, gaudium universae terrae?"
Septuaginta vertunt: Aute polis he phaulistria: haec est civitas illa malis dedita, nequam et scelerata, aut magis proprie, vilipendens, ut vertit interpres Romanus, et subsannatrix.
OMNIS QUI TRANSIT PER EAM, SIBILABIT, — Vel subsannando, vel exsibilando Niniven ita humiliatam et vastatam, ut vult S. Hieronymus; vel potius admirando et obstupescendo tantam cladem et ruinam, ut censet Theodoretus. Simili modo "movebit manum," id est complodet manus, vel eas extendet ostendendo Ninives rudera, sive irridendo et insultando, sive potius obstupescendo et commiserando.
Tropologice, multo magis gemens sibilet manusque complodat, quicumque videt Niniven, id est Ecclesiam aliquam, congregationem, vel animam olim speciosam virtutibus, quae erat templum Dei et sedes angelorum, per peccatum a daemone vastari, fierique cubile leonum et draconum, praesertim cum eam coelo destinatam videt damnari, et ruere in tartara. Gemens ergo et attonitus dicat cum Isaia, cap. XIV, 11, 12: "Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, qui mane oriebaris? Detracta est ad inferos superbia tua, concidit cadaver tuum: subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes." Et cum Baruch cap. III, 10: "Quid est, Israel, quod in terra inimicorum es? inveterasti in terra aliena, coinquinatus es cum mortuis; deputatus es cum descendentibus in infernum." Causam subdit: "Dereliquisti fontem sapientiae. Nam, si in via Dei ambulasses, habitasses utique in pace sempiterna. Disce ubi sit prudentia, ubi sit virtus, ubi sit intellectus: ut scias simul ubi sit longiturnitas vitae et victus, ubi sit lumen oculorum et pax. Ubi sunt principes Gentium, et qui dominantur super bestias, quae sunt super terram? qui in avibus coeli ludunt, qui argentum thesaurizant, et aurum, in quo confidunt homines, et non est finis acquisitionis eorum? etc. Exterminati sunt et ad inferos descenderunt." Similia lamenta pathetica habet Ezechiel de ruina regis Tyri, cap. XXVIII, 11; de Pharaonis ac Aegyptiorum, cap. XXXII, 18 et seq.; et S. Joannes in damnatione Babylonis meretricis, Apocal. cap. XVIII, 10.
S. Hieronymus haec omnia de Ninive vaticinia accipit de haereticis et hypocritis: "Qui auditores, ait, sunt legis, non factores, quod frustra speciosos se esse jactent, cum habitent in eis greges, vitiorum scilicet multitudo, et bruta animalia corpori servientia, et omnes bestiae terrae, quae corda eorum comedunt; et chamaeleontes, qui non habent unum colorem, sed diversis peccatis, nunc avaritia, nunc luxuria, nunc crudelitate, nunc libidine, nunc tristitia, nunc exsultatione per momenta mutantur: et ericii in praesepibus eorum, animal spinosum et plenum sentibus, et vulnerans quidquid contigerit. Sed et bestiae cubabunt in foraminibus, id est in cordibus eorum: et corvi, immundae aves, in portis eorum, vel in ore, vel in auribus, quod aut loquantur semper, aut audiant mala. Post quae in-