Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Incipit hic sermo Christi in monte, quem hoc capite et duobus sequentibus enarrat Matthaeus, quo primo dicit octo beatitudines Evangelicas; secundo, vers. 22 corrigit justitiam Scribarum, ac decalogum perfecte docet et explicat, scilicet, eo non tantum externum actum homicidii, adulterii, furti, sed et internam concupiscentiam prohiberi.
Textus Vulgatae: Matthaeus 5:1-48
1. Videns autem Jesus turbas, ascendit in montem; et cum sedisset, accesserunt ad eum discipuli ejus; 2. et aperiens os suum docebat eos, dicens: 3. Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. 4. Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram. 5. Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. 6. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. 7. Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. 8. Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. 9. Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. 10. Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum. 11. Beati estis cum maledixerint vobis, et persecuti vos fuerint et dixerint omne malum adversum vos mentientes, propter me. 12. Gaudete et exultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis; sic enim persecuti sunt prophetas, qui fuerunt ante vos. 13. Vos estis sal terrae. Quod si sal evanuerit, in quo salietur? Ad nihilum valet ultra, nisi ut mittatur foras et conculcetur ab hominibus. 14. Vos estis lux mundi. Non potest civitas abscondi supra montem posita. 15. Neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt. 16. Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est. 17. Nolite putare quoniam veni solvere legem, aut prophetas; non veni solvere, sed adimplere. 18. Amen quippe dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum, aut unus apex non praeteribit a lege, donec omnia fiant. 19. Qui ergo solverit unum de mandatis istis minimis et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum; qui autem fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur in regno coelorum. 20. Dico enim vobis, quia nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. 21. Audistis quia dictum est antiquis: Non occides; qui autem occiderit, reus erit judicio. 22. Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. Qui autem dixerit fratri suo, raca, reus erit concilio. Qui autem dixerit, fatue, reus erit gehennae ignis. 23. Si ergo offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, 24. relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens, offeres munus tuum. 25. Esto consentiens adversario tuo cito dum es in via cum eo, ne forte tradat te adversarius judici, et judex tradat te ministro et in carcerem mittaris. 26. Amen dico tibi, non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem. 27. Audistis quia dictum est antiquis: Non moechaberis. 28. Ego autem dico vobis, quia omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo. 29. Quod si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice abs te; expedit enim tibi ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum mittatur in gehennam. 30. Et si dextra manus tua scandalizat te, abscide eam, et projice abs te; expedit enim tibi ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum eat in gehennam. 31. Dictum est autem: Quicumque dimiserit uxorem suam, det ei libellum repudii. 32. Ego autem dico vobis: Quia omnis qui dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari; et qui dimissam duxerit, adulterat. 33. Iterum audistis quia dictum est antiquis: Non perjurabis; reddes autem Domino juramenta tua. 34. Ego autem dico vobis, non jurare omnino, neque per coelum, quia thronus Dei est; 35. neque per terram, quia scabellum est pedum ejus; neque per Hierosolymam, quia civitas est magni regis; 36. neque per caput tuum juraveris, quia non potes unum capillum album facere, aut nigrum. 37. Sit autem sermo vester: est, est; non, non; quod autem his abundantius est, a malo est. 38. Audistis quia dictum est: Oculum pro oculo, et dentem pro dente. 39. Ego autem dico vobis, non resistere malo; sed si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram. 40. Et ei qui vult tecum judicio contendere et tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium. 41. Et quicumque te angariaverit mille passus, vade cum illo et alia duo. 42. Qui petit a te, da ei; et volenti mutuari a te, ne avertaris. 43. Audistis quia dictum est: Diliges proximum tuum et odio habebis inimicum tuum. 44. Ego autem dico vobis: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos; et orate pro persequentibus et calumniantibus vos; 45. ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. 46. Si enim diligitis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? nonne et Publicani hoc faciunt? 47. Et si salutaveritis fratres vestros tantum, quid amplius facitis? nonne et Ethnici hoc faciunt? 48. Estote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est.
Versus 1: Videns autem Jesus turbas, ascendit in montem
1. VIDENS AUTEM JESUS TURBAS, ASCENDIT IN MONTEM; ET CUM SEDISSET, ACCESSERUNT AD EUM DISCIPULI EJUS. — Causae multae fuerunt cur Christus ascenderit in montem. Prima, ut instante nocte, ibi se daret quieti; turbae vero ad vicinas villas se conferrent, ibi pernoctaturae et mane ad Christum rediturae. Secunda, ut in monte tota nocte oraret, uti fecit, teste Luca. Tertia, ut ibidem mane facto e discipulis suis eligeret duodecim Apostolos, uti ipsum fecisse narrant Lucas et Marcus. Quarta, ut e monte sublimi sublimem et caelestem Evangelii doctrinam depromeret. Quinta, ut antitypus responderet suo typo, et veritas suae figurae. Lex enim vetus, quae typus fuit novae, edita fuit in monte Sina, Exodi XIX. Nova autem magis excelsa et ardua est quam vetus; in celsiori ergo monte eam praedicari oportuit.
Tropologice: Auctor Imperfecti, homil. 9, dat causam Christi ascensus in montem: « Ut ostendat nobis, inquit, quoniam in altitudine spiritualium virtutum consistere debet qui docet justitiam Dei, pariter et qui audit. » Et quod ad doctorem spectat, statim rem confirmat: « Qui docet, inquit, verborum suorum sit ipse exemplum, ut magis opere doceat quam sermone; qui autem ambulat per convalles vitae terrenae, et loquitur alios sermones, non alterum instruit, sed seipsum castigat. Nemo enim potest in valle stare, et de monte loqui; si in terra est animus tuus, ut quid de coelo loqueris? Si autem de coelo loqueris, in coelo consiste. » Quod ad auditorem pertinet non minus eleganter: « Qui, inquit, audit justitiam Dei, ideo debet in altitudine bonorum operum consistere, quia discipulus imitator esse debet magistri. Si autem in peccatis vivas et audias justitiae verba, judicium tibi, non salutem acquiris; audis enim ne excusationem habeas. Si facere justitiam non vis, ut quid praedicatorem justitiae audis? ut quid doctorem appellas, cujus non vis esse discipulus? »
Quaeres, quis fuit hic mons? « Nonnulli simplicium fratrum, ait S. Hieronymus, putant Christum beatitudines et caetera quae sequuntur in monte Oliveti (qui est in Judaea juxta Jerusalem) docuisse, quod nequaquam ita est; ex praecedentibus enim et sequentibus in Galilaea monstratur fuisse locus, quem putamus esse vel Thabor, vel quemlibet alium excelsum montem. » Chorographi terrae sanctae, ut Brocardus, Itinerario, cap. III; Bredenbachius, ibidem; Fretel., pag. 8; Saligniaeus, tom. IX, cap. VIII; Adrichomius, pag. 111, num. 69, tradunt hunc montem vocari montem Christi, quod Christus in eo solitus sit orare et praedicare, qui ab urbe Capharnao versus occidentem tribus milliaribus distat, nec procul a mari Galilaeae abest adjacetque urbi Bethsaidae. Altitudo ejus tanta est, ut inde terra Zabulon, Nephtalim, Trachonitis, Ituraea, denique Seir, Hermon et Libanus montes conspici possint. Natura totus herbosus, floridus et amoenus, ac coelesti philosophiae convenientissimus. Unde et Christus frequenter in hoc loco oravit et docuit. Hic divina oratione integras noctes traxit. Hic omnibus discipulis suis ad se vocatis, duodecim ex eis delegit, quos et Apostolos ordinavit ac nominavit. In hoc ergo monte celso Christus habuit hunc sermonem prolixum, quo summam Evangelii et perfectionem legis novae docet, et paucis complectitur. « Ostenditur adhuc in eo lapis, ait Adrichomius, in quo Christus praedicans sedit, et loca in quibus
Apostoli consedisse memorantur. » Hucusque illi. Nota: voluit Matthaeus, incohans a praedicatione Christi, summam ejus initio tradere, ut novae legis prae veteri sublimem doctrinam, sanctitatem et perfectionem statim lectori repraesentaret per sermonem quem Christus habuit in monte, etiamsi longe posterius is habitus sit. Multa enim eum antecesserunt quae in sequentibus recensebit: haec ergo fuit series historiae. Christus, cum cuidam manum quae exaruerat restituisset die Sabbati, ut habet Matthaeus, cap. XII, 15, fugiens iram Scribarum, recepit se ad mare Galilaeae, ubi affluente turba, cum multos aegros sanasset, ascendit in montem in quo, cum pernoctasset in oratione, mane duodecim Apostolos constituit. Luc., cap. VI, 12. Quo facto, ut habet Lucas, descendit e fastigio montis ad locum in eo decliviorem et campestrem, ibique sedens, sequentem habuit concionem, partim ad discipulos, partim ad totam turbam, nam hanc concioni interfuisse patet hic, cap. VII, 28. Porro eamdem hanc esse concionem cum illa quam recenset Lucas, cap. VI, liquet ex eodem utriusque argumento, eodem initio et fine eodem. Utrobique enim proponitur a Christo summa Evangelicae praedicationis et perfectionis. Licet enim Matthaeus octo numeret beatitudines, Lucas vero quatuor duntaxat; tamen in illis octo hae quatuor, et in his quatuor illae octo continentur, ut advertit S. Ambrosius; Lucas enim in rebus gestisque Christi, Matthaeus vero in dictis verbisque ejus enarrandis est fusior, magisque se expandit, uti dixi Canone 14.
Igitur electio Apostolorum a Christo facta est in cacumine montis; sermo vero sequens habitus est in descensu montis, sive in loco campestri, ut ait Lucas. Ita Jansenius, Franciscus Lucas et alii, licet Maldonatus putet habitum in ipso monte, quodque Christus e loco campestri rursus conscenderit montem ibique legem novam promulgarit.
Porro, Matthaeus vocationem Apostolorum, quae hunc sermonem antecessit, rejicit in cap. X, quia necdum ipse suam a Christo vocationem enarraverat; hanc enim narrat cap. IX. Certum est autem Matthaeum, uti et caeteros Apostolos huic sermoni Christi interfuisse. Habitus fuit hic sermo a Christo sub medium maii, cum paulo ante eodem mane electio Apostolorum ab eo facta esset, anno aetatis ejus 32, qui fuit praedicationis Christi secundus, uti dixi in Chronotaxi, num. 21.
ET CUM SEDISSET. — Doctoris enim est in cathedra vel altiori loco sedere, ut eminus audiatur; discipuli vero est docenti astare vel subsidere, in humiliori scamno vel loco. Rursum sessio tranquillitatem Christi notat; corpore enim sedente, mens pariter sedata quasi sedet, et apta est rebus divinis meditandis et docendis. Qua de causa S. Bernardo familiare fuit sedere.
2. ET APERIENS OS SUUM, DOCEBAT EOS, DICENS: — Aperire os Hebr. idem est quod loqui; sed hic emphasim habet, q. d. Christus res sublimes, miras et magnas ac divina mysteria, quae antea tacuerat et mente celarat, jam reserans aperto ore patefecit. Ita S. Hilarius; S. Bernardus vero, serm. 1 in festo omnium Sanctorum: « Aperuit, ait, nunc os suum, qui prius aperuerat ora prophetarum, » etc. « Vere apertum est os ejus, in quo omnes thesauri sapientiae et scientiae sunt reconditi. »
Versus 3: Beati pauperes spiritu
3. BEATI PAUPERES SPIRITU (Aegyptius: in spiritu), QUONIAM IPSORUM EST REGNUM COELORUM. — Christus a beatitudine quam omnes quaerunt et ambiunt, sed pauci inveniunt et nanciscuntur, orditur sermonem, uti et David librum Psalmorum, dicens: « Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum, » etc. Psal. I.
Docet ergo Christus aliis in rebus sitam esse veram beatitudinem, quam vulgus autumet, aut Philosophi tradant, scilicet in paupertate spiritus, in mansuetudine, in siti justitiae, in sancto luctu, in patientia et pace.
BEATI ergo sunt PAUPERES SPIRITU. Beati, inquam, in spe, sed nondum in re; Beati, beatitudine viae, non patriae, qui scilicet in recta sunt via tendente ad beatitudinem; Beati in inchoatione virtutis et pacis, non in consummatione coronae et gloriae. « Beatitudo, ait Nyssenus, est dos propria Deo: dum ergo Christus pauperes spiritu facit beatos, facit eos participes divinitatis. » Alludit ad illud Mosis, Deut. XXXIII, 29: « Beatus es tu, Israel: quis similis tui, popule, qui salvaris in Domino? » Pauperes enim spiritu sunt Israel, populus electus, qui suam spem, opes, salutem et felicitatem collocarunt in Domino; quia enim spernunt opes terrae iisque dominantur, hinc sunt Israel, id est dominantes Deo et coelo: « quoniam ipsorum est regnum coelorum. » Porro Isidorus, lib. X Orig., littera B: « Beatus, inquit, dictus quasi bene auctus, scilicet, ab habendo quod velit, et nil patiendo quod nolit. Ille autem vere beatus est qui et habet omnia quae vult bona, et nihil vult mali. Ex his enim duobus beatus homo efficitur. » Sic et Varro, lib. IV De Lingua Latina: « Beatus, inquit, dicitur, qui multa habet bona, et is opulentus, ab ope, cui eae opimae. Dives, a divo, qui ut Deus nihil indigere videtur. » Et Cicero, Tuscul. III: « Beatus est, inquit, cui secretis malis omnibus cumulata est bonorum complexio. » Quae autem vere sint bona, hic ostendit Christus, nimirum paupertatem spiritus, mansuetudinem, sanctum luctum, sitim justitiae, etc.; quare qui haec possident, beati sunt ideoque semper gaudent. Unde Aristoteles, lib. VII Ethices, vocem μακάριος, id est beatus, derivat a χαίρειν, id est gaudere, quasi beatus sit qui semper gaudet.
Hae octo beatitudines sunt quasi octo mundi paradoxa. Mundus enim et Philosophi beatitudinem collocant in opulentia, non in paupertate; in sublimitate, non in humilitate; in saturitate, non in esurie; in gaudio, non in luctu, etc. Unde S. Ambrosius, lib. I De Offic., cap. XXI: « Inde, ait, incipit beatitudo judicio divino, ubi aerumna aestimatur humano: » stultam ergo facit hic Christus sapientiam mundi, ut ait Apostolus, I Cor. I. « Veritas loquitur, » ait S. Bernardus, serm. in festo omnium Sanctorum, « quae nec falli nec fallere potest, et ipsa est quae dicit: Quoniam beati pauperes spiritu. Sic vos insensati filii Adam divitias quaeritis, divitias desideratis usque adhuc, cum jam beatitudo, pauperum divinitus commendata, praedicata mundo, credita sit ab hominibus? Quaerat eas paganus, qui sine Deo vivit. Quaerat Judaeus, qui terrenas promissiones accepit; sed qua fronte magis, aut qua mente Christianus divitias quaerit, postquam Christus beatos esse pauperes praedicavit? » Et S. Gregorius Nazianzenus, orat. 12, initio: « Monachorum, ait, opes in paupertate, possessio in peregrinatione, gloria in contemptu, potentia in infirmitate, foecunditas in caelibatu (siquidem praestantiores foetus illi sunt qui secundum Deum existant, quam qui a carne ortum ducunt), qui deliciis minime studere pro deliciis habent, qui regni coelestis causa humiles sunt, qui in mundo nihil habent, et supra mundum existunt, qui etiam in carne extra carnem vivunt, qui pro portione Dominum habent, qui propter regnum inopia laborant et propter inopiam regnant. »
Simeon Stylites, has Christi beatitudines in templo legi audiens, cum oves pasceret, illico iis relictis adiit monasterium, mox columnam conscendit ac stetit in ea perdius et pernox, vix comedens, semper coelestia meditans, factus orbi portentum, ut beatitudines hasce assequeretur. Menologium Graecorum, die prima septembris, asserit eum stetisse in columna 47 annos; Baronius vero supra 80, mortuumque anno Christi 460. Idem Simeon quotidie bis praedicans ad affluentem turbam, non aliud concionabatur, quam « contemnite terrestria, amate et ambite coelestia, quae sola vos beabunt, » uti refert Theodoretus oculatus et auritus testis, in ejus Vita.
Porro S. Lucas, cap. VI, 24, singulis beatitudinibus apponit et opponit singulas infelicitates, comminans illis vae, id est aeternam damnationem et gehennam, de quo ibidem. Denique has octo beatitudines non distingui a virtutibus ejusdem nominis, nec a donis Spiritus sancti, docet Suarez, lib. II De Necess. gratia, cap. XXII, ubi fuse omnes octo explicat.
Pauperes spiritu. — Pauperes hic vocantur ii qui carent bonis non naturae, nec gratiae, sed fortunae et opum. Pauperes ergo hic proprie accipiuntur, opponuntur enim divitibus. Luc. VI, 24. « Vae, inquit, vobis divitibus, quia habetis consolationem vestram; » divitiae enim sunt causa superbiae, gulae, luxuriae, injustitiae, etc., quae divites trahunt in gehennam, uti traxerunt divitem epulonem, Luc., cap. XVI. Ideoque hic proprie dictis pauperibus in terra promittuntur divitiae coelestes, ipsumque regnum coelorum. Idque significat vox Graeca πτωχοί, id est mendici, ac Hebr. רשים raschim, et Syrum מסכנא meschine. Unde Italicum meschino.
Beati ergo hic dicuntur pauperes non omnes, nec qui invita aut miserabili necessitate sunt pauperes, aut ex vana gloria, aut ex liberius philosophandi studio, ut Diogenes, Aristides et Crates Thebanus, qui magnum auri pondus, teste S. Hieronymo, projecit in mare, dicens: « Abite, malae voluptates, mergo vos, ne mergar a vobis; » sed spiritu, id est laudabili voluntate a Spiritu sancto inspirata et ad spiritualia bona tendenti, cum scilicet paupertas propter Deum et regnum coelorum sponte suscipitur, uti fit a religiosis, qui eam profitentur et vovent; aut certe patienter toleratur, uti fit a fidelibus, qui a persecutoribus, raptoribus, vel incendio, naufragio, etc. bonis spoliantur. Ita S. Hieronymus; S. Basilius, in Regul. brevior., interrog. 207; et S. Bernardus, sermone 1 in festo omnium Sanctorum.
Nota: Triplices sunt pauperes: primo, censu, ut mendici; secundo, spiritu, ut Abraham, qui censu erat dives, sed spiritu et affectu pauper; tertio, censu et spiritu, ut religiosi, qui ex affectu et amore paupertatis eam vovent et bonis omnibus se abdicant. Vice versa, triplices sunt divites: primo, censu, ut mercantes; secundo, spiritu, ut avari, qui ambiunt opes; tertio, censu et spiritu, ut divites, qui magis cupiunt ditari.
« Vis intelligere, » ait Nyssenus, lib. De Beatitudinibus, « quis pauper spiritu sit? qui corporalem opulentiam animae divitiis permutat; qui propter spiritum egenus est; qui terrenas divitias veluti quoddam onus excussit et abjecit, ut sublimis per aerem sursum rapiatur, ut inquit Apostolus, in nube una cum Deo per coelestia tendens. Ponderosa quaedam res est aurum, onerosa res omnis quae divitiarum causa expetitur; levis vero res quaedam et sublimia petens est virtus. Si igitur ad superna nos accedere oportet, ab iis quae deorsum trahunt, inopes et egeni simus, ut in supernis versemur. »
Vox spiritu ergo tria significat: primo enim opponitur carni et censui, et significat hujus paupertatis subjectum esse non corpus, sed spiritum, id est voluntatem, q. d. Beati pauperes non carne, non censu, sed spiritu, quorum spiritus pauper est, id est amans paupertatis, hoc est contemnens terrena et amans coelestia. Hic enim est pauper soli, sed dives coeli. Sic saepe sumitur spiritus in Scriptura, ut cum ait Apostolus, Rom. 1, 9: « Testis est mihi Deus, cui servio in spiritu meo. » Et Christus, Joan. IV: « Deus spiritus est, et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare. » q. d. Non caeremoniis externis, sed interno spiritu et devotione mentis adorandus est Deus, juxta illud Catonis: Si Deus est animus, nobis ut carmina dicunt, Hic tibi praecipue pura sit mente colendus.
Radix ergo et basis beatitudinis et perfectionis Evangelicae, est voluntaria paupertas et humilitas, sicut radix omnis peccati est superbia et cupiditas, sive ut Apostolus ait, I Timoth., cap. VI, 10, φιλαργυρία, id est argenti aviditas.
Praeclare S. Cyprianus, tract. De Nativit. Christi: « Pauperes, ait, electi; superbi, neglecti; nec fastus, nec altus, circa Christi discipulatum aliquem obtinent locum. Christus pauper discipulos divites aspernatur. Pauper mater, pauper filius, inops hospitium his qui in forma scholae hujus in Ecclesia militant, praebent efficax documentum. Hunc in cunabulis adoravere et parvulum confitentes Deum. » Hoc Christus docuit nascens in stabulo, vivens in hospitio, moriens in patibulo. Hi a pauperes sunt mundo, sed divites Deo; egentes saeculo, sed locupletes Christo, » ait Chromatius in hunc locum.
Denique S. Bernardus, serm. 1 in festo omnium Sanctorum: « Attende, ait, quam sapienter ordinaverit sapientia contra peccatum primum, remedium primum apponens, ac si apertius dicat: Vis obtinere coelum quod perdidit superbiens Angelus, qui confisus est in virtute sua et in multitudine divitiarum suarum? paupertatis vilitatem amplectere, et tuum erit.
Anagogice: Franciscus Salesius, nuper Episcopus Genevensis, vir valde sapiens aeque ac pius et sanctus, libro XII Theotimi, cap. II: « Pauperes, ait, sive mendici spiritu sunt, qui mendicant, id est esuriunt et sitiunt insatiabiliter spiritum, id est amorem et zelum Dei ejusque augmenta, ut is in eis assidue magnis incrementis assurgat et inardescat. »
Hinc audivi quemdam sic explicantem: « Beati pauperes spiritu, » id est beati qui faciunt apud Deum quod faciunt mendici apud divites, qui scilicet tanta humilitate spiritus confitentur suam paupertatem, tantoque affectu mendicant gratiam apud Deum, quanto stipem a divitibus flagitant mendici. Unde S. Chrysostomus ait mendicos docere nos orare et opem Dei postulare, per pathos et affectus quos vultu, ore, tortis manibus, pedibus ulcerosis totoque corpore compassionem concitando, ostentant.
Editus est libellus quidam spiritualis De Perfectione, qui illam collocat in paupertate spiritus, sed mystica; « pauper enim spiritu, inquit, est is qui spiritu abnegat et a se abdicat non solum opes, delicias, honores, sed et omnes res creatas, adeoque etiam ipsam Dei gratiam et gloriam, ut se plane nudum sistat et quasi in nihilum statuat coram Deo. » Probat id ex Taulero. Verum hanc nuditatem suam agnoscere licitum est, at non appetere (ut scilicet quis nudetur et privetur
Solidius noster Ludovicus de Ponte, parte III, meditat. II, paupertatis spiritus, id est humilitatis, hosce tres gradus constituit: primus est, exuere et purificare animam ab omni spiritu et vento vanitatis, et ab omni tumore et praesumptione vana, contemnendo omnes mundi pompas. Secundus, meipsum ab omni proprietatis spiritu expoliare, proprium judicium et voluntatem cum omnibus aliis desideriis omnino exuendo. Tertius et supremus actus est, ita meipsum exinanire, ut adeo pauperem me agnoscam, quod ex meipso nihil prorsus habeam, nisi Deus gratis mihi donet. Nam ne ipsum quidem esse, quod habeo, meum est, sed Dei, sine quo nihil sum. Ex me ergo nihil aliud habeo, nisi nihilum naturae, id est non esse; et nihilum gratiae, id est peccatum.
Quaeres primo, an haec paupertas spiritus sit praeceptum, an consilium evangelicum? Rursus, quot ejus sint gradus et species? Resp. varios ejus esse gradus, quorum alii consilii sunt, alii praecepti.
Primus et summus est, omnes opes omnesque res caducas imitatione et amore Christi relinquere tam affectu interno, quam effectu et opere externo, uti fecere Apostoli et faciunt religiosi. Hic gradus est consilii, non praecepti.
Secundus est, patienter ferre confiscationem bonorum propter Christum et orthodoxam fidem, quod est genus quoddam martyrii; qui enim tollit opes ad vitae sustentationem necessarias, tollit ipsam vitam. Hinc multi hodie catholici sunt in Anglia viri divites et nobiles, qui mallent pati mortem quam spolium bonorum. Durum enim est non tantum te, sed et filios omnesque posteros tuos privare haereditate avita, ac nobilitate et prisco stemmate avorum, omnesque redigere ad ignobilitatem, paupertatem et manticam; sed eo gloriosiores sunt qui id praestant propter Christum, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Tales fuere Hebraei conversi ad Christum, qui idcirco a Judaeis spoliabantur suis bonis, quos dilaudans Apostolus: «Rapinam, inquit, bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis, cognoscentes vos habere meliorem et manentem substantiam. Nolite itaque amittere confidentiam
Tertius paupertatis gradus est, tolerare patienter rapinam bonorum, aut aliam injustitiam a potentioribus vel tyrannis illatam, uti saepe fit, v. g. cum quis litem justam de praediis, rebusve sibi debitis, aliudve quidlibet, quod jure suum est, perdit ob potentiam vel tyrannidem partis adversae.
Quartus est, opibus a Deo datis non affici, sed affectu eas relinquere et paratum esse ad eas reipsa relinquendum, cum hoc erit ad majorem Dei gloriam. In hoc gradu fuit Abraham, dives censu, sed sensu et spiritu pauper.
Quintus est, malle paucis esse contentum in loco ubi melius servias Deo, quam abundare in alio ubi plus reperias opum, sed minus pietatis. Item victu, vestitu et statu mediocri potius gaudere, quam magnis divitiis, ut amplius Deo servire queas.
Sextus, opes habere, sed eas erogare in pauperes et pios usus, etiam subtrahendo tibi necessaria.
Septimus, malle esse pauperem, quam per injustitiam, irreligionem, vel aliud scelus parare divitias, ut fecit Tobias, qui moriturus hoc documentum dedit filio, cap. IV, vers. ultim.: «Noli timere, fili mi; pauperem quidem vitam gerimus, sed multa bona habebimus, si timuerimus Deum.»
Ex his gradibus secundus et septimus praecepti sunt, primus vero, quartus et quintus sunt consilii; denique tertius et sextus nunc praecepti sunt, nunc consilii.
Quaeres secundo, cur Christus inter beatitudines Evangelicas primum locum assignat paupertati spiritus? Resp. Ratio a priori prima est, quod haec paupertas evertat et opprimat cupiditatem, quae est radix et fons omnis peccati et mali, II Tim. VI, 10. Quare haec paupertas hominem quasi restituit statui innocentiae; in quo nihil alicui erat proprium, sed omnia singulis communia. Adami enim et posterorum ejus totus erat mundus, ut ex eo Deum agnoscerent, amarent, laudarent, semota omni proprietate, quae est radix cupiditatis, rixarum et litium. In pauperibus ergo «quod superfluitas tenuissimae pravitatis inquinat, caminus paupertatis purgat,» ait S. Gregorius, hom. 40 in Evang.
Secunda ratio est, quod haec paupertas liberet hominem a mille distractionibus, curis et sollicitudinibus quas afferunt opes opumque desiderium. Quocirca ipsa est «portus tranquillus, palaestra et gymnasium sapientiae,» ait S. Chrysostomus, hom. ult. in Matth. Ipsa enim facit hominem expeditum, ut animum a terrenis desideriis liberum tradat studio, orationi, virtuti et aeternitati. Hinc sapienter S. Bernardus: «Noli, ait, amare bona quae possessa onerant, amata inquinant, amissa cruciant.» Huc facit et illa ratio S. Gregorii, hom. 32 in Evang., quod «a nudi cum nudis (daemonibus) luctari debemus;» nam si vestitus quispiam cum nudo luctatur, citius ad terram dejicitur, quia habet unde teneatur. Quid enim sunt terrena omnia, nisi quaedam corporis indumenta? Qui ergo contra diabolum ad certamen properat, vestimenta abjiciat ne succumbat. Nihil in hoc mundo amando possideat, nullas rerum labentium delectationes requirat, ne unde ad votum regitur ad casum inde teneatur.
Tertia, quia haec paupertas facit ut homo amorem suum avocet ab omni re creata, eumque totum cum omni sua spe in Deo creatore defigat; in amore autem Dei pleno et perfecto consistit summa virtutis veraque hujus vitae beatitudo.
Quocirca de S. Francisco scribit S. Bonaventura in ejus Vita, cum saepe a fratribus rogaretur quaenam virtus praecipue et maxime nos Christo Domino commendaret gratosque faceret, eum cum inusitato quodam affectu respondere solitum, paupertatem; eam enim esse viam salutis, humilitatis fomentum, perfectionis radicem, et ab ea multiplices fructus existere, quanquam occultos et paucissimis cognitos.
Pauper spiritu ergo assidue cum Deo et Christo dissuavians, dicit: «Dominus pars haereditatis meae: tu es qui restitues haereditatem meam mihi.» Ps. XV. Et: «Quid enim mihi est in caelo, et a te quid volui super terram? Defecit caro mea et cor meum, Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum.» Psal. LXXII, 25. Tu, Domine, es pelagus bonorum omnium unicusque animae meae thesaurus. Excute ergo a me pondus omnium terrenorum desideriorum, ut igne amoris tui solius ardeam et diluvio charitatis tuae penitus absorbear. Eia honor meus, gaudium meum, sincera voluptas mea, Jesu, tantam, quaeso, amoris tui flammam in penetralibus cordis mei excita, ut deinceps nihil sub sole eligam, nihil concupiscam praeter te. O Domine mi, coelum, terra et omnia quae in his continentur, sine te sint mihi velut hybernum gelicidium. Tu solus me afficias, solus laetifices, tui solius amor in intimis vivat et ardeat ac vivus atque ardens permaneat.
Posside mentem meam, o summum et incommutabile bonum, posside eam, ut ipsa possideat te.
Quarta, quia hae beatitudines proprie a Christo dicuntur et assignantur Apostolis et viris religiosis ac apostolicis, aspirantibus ad perfectionem aeque ac praedicationem Evangelicam; quia enim Apostoli totum orbem circuire et ubique praedicare debebant opes regni caelorum, hinc pariter debebant ipsimet esse pauperes spiritu, ut expediti, tum sermone, tum potius vita et exemplo, prae se ferrent contemptum opum terrae, ne Gentes putarent illos per praedicationem quaerere suas bursas potius quam animas; sed viderent eos homines esse caelestes et divinos, ac regnum caelorum quod ore praedicabant, mente possidere.
Plura hac de re dixi, Actor. IV, 32. Vide et Climacum, gradu XVII; S. Chrysostomum, lib. II Contra Vituperat. vitae monasticae; Salmeronem, tom. V, tract. 5; et Hieronymum Platum, lib. I De Bono status relig., cap. IX, et lib. II, cap. III.
Hisce de causis paupertatem hanc spiritus primus verbo et exemplo docuit Christus, deinde B. Virgo, mox Apostoli, item Essaei, imo omnes primi Christiani, de quibus ait Lucas Act. IV, 32: «Nec quisquam eorum quae possidebat aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia;» imo hoc vovebant; unde Ananias et Saphira hoc votum violantes, a S. Petro puniti sunt subita morte.» Actor., cap. V.
Hos secuti sunt viri et Praelati apostolici, S. Antonius, S. Augustinus, S. Basilius, S. Chrysostomus, S. Gregorius Nazianzenus, S. Hieronymus, S. Gregorius Magnus, S. Paula, S. Paulinus, S. Gallicanus, S. Alexius, qui raro in orbe exemplo opes amplissimas, parentes et sponsam reliquit, ut pauperem Christum pauper et peregrinus in Syriam sequeretur, quasi hospes terrae et civis coeli; ac tandem in domo paterna incognitus, quasi mendicus, viveret et moreretur, factus mundi ludibrium, imo mundum deludens et ludificans.
Posteriori aevo eamdem paupertatem amplexati sunt, et sui ordinis alumnos amplexari docuerunt S. Benedictus, S. Bernardus, S. Romualdus, S. Dominicus, sed praecipue S. Franciscus, qui hujus paupertatis Evangelicae dignitatem profundissime penetravit et adamavit, eamque sui Ordinis fundamentum constituit: unde eam in omni sermone nunc matrem, nunc sponsam, nunc dominam appellabat, saepe etiam reginam, quod in Rege regum Christo ejusque Genitrice adeo luculenter effulsisset. Audi quid de ea suis asseclis sanciat in Regula, c. VI: «Fratres nihil sibi approprient, nec domum, nec locum, nec aliquam rem, sed tanquam peregrini et advenae in hoc seculo, in paupertate et humilitate Domino famulantes, vadant pro eleemosyna confidenter. Nec oportet eos verecundari, quia Dominus pro nobis se fecit pauperem in hoc mundo. Haec est illa celsitudo altissimae paupertatis, quae vos charissimos fratres meos haeredes et reges regni caelorum instituit, pauperes rebus fecit, virtutibus sublimavit. Haec sit portio vestra quae perducit in terram viventium. Cui, dilectissimi fratres, totaliter inhaerentes, nihil aliud pro nomine Domini nostri Jesu Christi in perpetuum sub caelo habere velitis.»
Idem S. Franciscus in rerum inopia exultans, tanto eam spiritus fervore depraedicavit, ut ex facie ignis emicare videretur: «Haec enim, inquit, est virtus de caelo in nos influens, quae nos ita instituit et informat, ut terrena cuncta ultro conculcemus, quaeque obices omnes e medio tollit, quo humana mens cum Domino Deo suo liberrime atque expeditissime conjungatur. Haec est, quae animam adhuc in terris positam facit in coelis cum Angelis conversari. Haec est, quae Christum in cruce associat, cum Christo in tumulo absconditur, cum ipso resurgit et cum ipso in coelum ascendit. Haec est, quae dotem agilitatis super coelum volandi animabus ipsam amantibus etiam in hac vita concedit, cum verae humilitatis et charitatis alas se amantibus impertiat. Eamus proinde rogatum Apostolos sanctissimos, ut hanc gratiam nobis impetrent a Domino Jesu Christo ut ipse paupertatis forma et observator praecipuus eam nobis donare dignetur.» Ita Waddingus in Annal. Minor., anno Christi 1216, n. 16. Hac de causa S. Franciscus, uti initio suae conversionis se denudans, omniaque cum vestibus patri coram Episcopo resignans, vitam religiosam et pauperem coepit: sic et eamdem in simili nuditate et paupertate finivit; moriens enim se vestibus spolians, nudum in terram prostravit, dicens: «Feci quod meum, quod vestrum est, Christus vos edoceat.» Mox socius ei assistens, Dei instinctu praevidens ejus mortem et paupertatis studium, offerens ei chordam cum femoralibus: «Haec tibi, ait, tanquam pauperi commodo, et tu illa suscipias obedientiae sanctae mandato,» quae cum jubilo excipiens, vir sanctus elatis in coelum manibus Christo gratias egit, quod exoneratus ab omnibus, liber pergeret ad ipsum, quodque Christo crucifixo, qui nudus in cruce pependit, tam in vita quam in morte foret conformis. Quocirca de eo ita scribit S. Bonaventura in Vita ejus, c. VII: «Sanctam paupertatem Filio Dei familiarem considerans, et jam quasi toto orbe repulsam, eam sic studuit sibi charitate desponsare perpetua, quod non solum pro ea patrem matremque reliquit, verum etiam quae habere potuit universa dispersit. Nemo tam auri, quam ipse cupidus paupertatis, nec thesauri custodiendi sollicitior ullus, quam iste hujus Evangelicae margaritae. In hoc praecipue suus offendebatur aspectus, si quidquam videret in fratribus quod paupertati non per omnia consonaret. Revera a principio religionis usque ad mortem tunica, chordula et femoralibus dives, iis contentus fuit. Christi Jesu paupertatem et matris frequenter cum lacrymis revocabat ad mentem, et fratribus proponebat in sermone.» Haec fusius de S. Francisco retuli, quia ipse unus illuminatus, et quasi Seraph accensus a Deo, intimum paupertatis Evangelicae sensum, medullam et apicem a Christo hausit et moribus expressit.
QUONIAM IPSORUM EST REGNUM COELORUM. — Par enim est et congruum ut amore Christi spernentibus opes regni terrestris, retribuantur opes regni coelestis (ut, qui pauperes sunt in aere, ditentur in aethere), imo et regni terrestris, quod spernendo obtinent, illique dominantur juxta illud Pauli: «Nil habentes et omnia possidentes.» II Cor., VI. Quocirca Climacus gradu XVII, non dubitat asserere pauperem monachum dominum esse mundi, et quia jactavit in Deum curam suam, possidere per fidem omnes gentes in servos. Idemque addit pauperem Dei famulum nullam rem amare vitiose; omnia enim quae habet aut habere potest, reputat quasi non sint; et si recedere contingat, aestimat ut stercora. Audi S. Bernardum, serm. 21 in Cant.: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Non eos aestiment sola coelestia possidere, quia ea sola audiunt in promissione. Possident et terrena, et quidem tanquam nihil habentes et omnia possidentes, eo pro certo magis domini, quo minus cupidi. Denique fideli homini totus mundus divitiarum est. Totus plane, quia tam prospera, quam adversa ipsius, aeque omnia serviunt ei et cooperantur in bonum; ergo avarus terrena esurit ut mendicus, fidelis contemnit ut dominus. Ille possidendo mendicat, iste contemnendo servat.» Causam dat S. Chrysostomus, hom. 57 ad Pop., quod Deus sit pauperum oeconomus: «Deo, ait, pascente non est opus nos esse sollicitos. Nam quemadmodum si rex promiserit quotidianum victum ex cellariis suis se praebiturum, jam in futurum confidis, multo magis, cum Deus praebeat et omnia tibi tanquam ex fonte fluant, convenit te ab omni cura et sollicitudine solutum esse. Si autem pascit omnem carnem, multo magis sibi dicatos.»
Quocirca S. Franciscus, ut ex Thoma Pisano, Celano et aliis refert Lucas Waddingus in Annal. Minor., anno Christi 1210, n. 50, sui Ordinis fratribus dictitabat: «Paupertatem noveritis, fratres charissimi, virtutum esse reginam, quia in Rege regum et in Regina matre ipsius tam praestanter effulsit. Paupertatem scitote, fratres, specialem esse viam salutis, tanquam humilitatis fomentum perfectionisque radicem, cujus est fructus multiplex, sed occultus. Haec enim est Evangelici agri thesaurus absconditus, pro quo emendo vendenda sunt omnia; et quae vendi non possunt, illius comparatione spernenda.» Et inferius: «Propter quod, pauperum more, pauperculas casulas erigite, quas non habitare debetis ut proprias, sed sicut peregrini et advenae alienas. Leges namque peregrinorum sunt, sub alieno colligi tecto, sitire ad patriam, pacifice pertransire. Evangelica haec paupertas nostri Ordinis est fundamentum: cui substrato primarie sic omnis structura religionis innititur, ut ipsius firmitate firmetur et eversione funditus evertatur. Quantum itaque fratres declinabunt a paupertate, tantum mundus declinabit ab eis, et quaerent, et non invenient. Si dominam meam paupertatem complexi fuerint, mundus eos nutriet, quia mundo dati sunt ad salutem. Commercium est inter mundum et fratres. Debent enim ipsi mundo bonum exemplum, debet eis mundus provisionem necessariam; quando autem ipsi retraxerint bonum exemplum fide mentita, retrahet mundus manum justa censura.» Et sane magni et continui instar est miraculi, videre tot religiosos et religiosas ordinis S. Francisci (sunt facile toto orbe decies centena millia) paupertatem professos, sine censu, sine reditu, honeste tamen et commode ex fidelium eleemosynis vivere: nimirum hic elucet Dei erga suos pauperes providentia. Hic impletur illud Psaltis, quod S. Franciscus suis profecturis pro viatico dabat: «Jacta super Dominum curam tuam, et ipse te enutriet.» Ps. LIV, 22. Et illud: «Divites eguerunt et esurierunt, inquirentes autem Dominum, non minuentur omni bono.» Psal. XXXIII. Hinc in Hispania Franciscano cuipiam nomine sancti Francisci petenti eleemosynam, nullus audet negare, sed omnes liberaliter sua offerunt. Idem faciunt aliae nationes Christianae. Denique S. Augustinus, serm. 28 De Verbis Apostoli: «Felicitas, inquit, magna Christianorum, quibus datum est ut paupertatem faciant pretium regni coelorum. Non tibi displiceat paupertas tua; nihil ea potest ditius inveniri. Vis nosse quam locuples sit? coelum emit. Quibus thesauris conferri possit, quod videmus paupertati indultum? Ut ad regnum coelorum veniret dives, possessione sua obtinere non potest; nunc obtinet, ut contempta perveniat.»
Nota: Christus non dicit: Ipsis dabitur, vel ipsorum erit; sed ipsorum est in praesenti regnum caelorum, q. d. Ex hac mea promissione et Dei decreto ad ipsos pertinet regnum caelorum, ipsi in illud plenum jus habent, adeoque de eo ineundo certi sunt, perinde ac si illud jam manibus tenerent et in illo quasi reges regnarent. Adeo enim firma est spes promissorum Dei, ut per eam fideles rem ab eo promissam quasi manu prehendant, juxta illud, Hebr., cap. XI, 1: «Fides est substantia rerum sperandarum,» q. d. Fides est quae facit in mente fidelis subsistere bona coelestia quae sperat; adeo enim illa ipsi assecurat, ac si realiter ac substantialiter ipsi exhiberet.
REGNUM COELORUM. — Ita vocatur beatitudo coelestis ubi beati cum Deo regnant in omni felicitate et gloria per omnem aeternitatem. Vox regnum significat: primo, bonorum omnium in coelo abundantiam; secundo, honorum quibus beati a S. Trinitate et ab Angelis omnibus honorantur, celsitudinem; tertio, regalem dignitatem. Beati enim sunt quasi reges qui dominantur non uni Hispaniae, vel Asiae, aut toti terrae, sed universo orbi, hoc est omnibus coeli elementis, animalibus, plantis et mixtis, adeoque ipsi gehennae, omnibusque damnatis et daemonibus; hoc regnum enim meruerunt per paupertatem spiritus, qua dominati sunt omnibus mundi bonis et cupiditatibus; unde ipsi redimiti coronis aureis, jubilantes perpetim canunt Christo: «Fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes, et regnabimus super terram.» Apocal. V, 10. Vide ibi dicta.
Regnum coelorum ergo est regnum Dei; quare beati idem possident regnum quod possidet ipse Deus, in eoque cum ipso jucundissime et splendidissime regnant perpetim.
Versus 4: Beati mites
4. BEATI MITES, QUONIAM IPSI POSSIDEBUNT TERRAM.
Congrue pauperibus spiritu subjunguntur mites, quia pauperes et humiles solent esse mites, sicut vice versa divites et superbi solent esse impatientes et rixosi; vicinae ergo et cognatae virtutes sunt, paupertas et mansuetudo: unde vicinae sunt et Hebraeae voces ענו ani, id est pauper, et ענו anav, id est mansuetus. Addit Chromatius: «Homo non poterit esse mitis, nisi prius fuerit pauper spiritu.» Causam subdit: «Non fit mare tranquillum, nisi cessaverint venti; non extinguitur ignis, nisi materiam incendii spinarumque sarmenta detraxeris: sic nec animus erit mitis et quietus, nisi quae exsuscitant et inflammant, fuerint abdicata.» Porro «mites,» ait Chromatius, sunt mansueti, humiles, modesti, in fide simplices et ad omnem injuriam patientes, qui, praeceptis Evangelicis instituti, Dominicae mansuetudinis imitantur exemplum.» Mites ergo sunt, qui impatientia, irae, invidiae, vindictae, caeterisque turbidis animi motibus et perturbationibus dominantur, ut nec obmurmurent Deo adversa immittenti, nec proximis injurias inferentibus indignentur, nec a laedentibus vindictam expetant, sed omnia placide tolerent in Dei providentiam, omnia haec ordinantis ad suam gloriam et ipsorum salutem, plane se resignantes et conquiescentes; quare miti hac morum suavitate omnium animos sibi conciliant.
Alludit Christus ad illud Davidis, Ps. XXXVI, 11: «Mansueti autem haereditabunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis.»
Igitur mansuetudo: primo, facit nos gratos Deo et hominibus; secundo, similes Christo, qui ait: «Discite a me, quia mitis sum et humilis corde.» Matth. XI; tertio, aptos ad sapientiam et haurienda bona coelestia; horum enim capax est cor mansuetum, placidum et tranquillum, juxta illud, Ps. XXIV: «Diriget mansuetos in judicio, docebit mites vias suas.»
Porro, gradus mansuetudinis et beatitudinis eam consequentis, sunt: primo, mansueto corde et ore cum omnibus conversari; secundo, iras aliorum mansueto responso frangere; tertio, mansuete tolerare injurias et rapinas sibi factas; quarto, in iis exsultare; quinto, sua mansuetudine et beneficiis vincere inimici et iracundi malevolentiam, eumque sibi conciliare et benevolum amicumque efficere.
Denique causam, imo plures causas cur mites sint beati dat Climacus, gradu XXIV, dum ait: «Mansuetudo est adjutrix obedientiae, dux religiosae societatis, furentium fraenum, irascentium expultrix, magistra gaudii, imitatrix Christi, coelitum proprietas, vinculum et nodus daemonum, scutum adversus amaritudinem seu animi acerbitatem. In cordibus mansuetorum requiescet Dominus. Anima autem turbulenta nidus est diaboli. Mites haereditabunt terram, vel potius dominabuntur terris, furiosi autem exterminabuntur a terris suis.»
QUONIAM IPSI POSSIDEBUNT TERRAM. — Graece κληρονομήσουσι, id est haereditate possidebunt, ut legit S. Augustinus. Arab. haereditabunt; Syrus haereditatis jure possessuri sunt terram. Apposite promittit Christus mitibus terram, quia mites saepe a rixosis bonis terrae spoliantur. Hanc injuriam ergo hac beatitudine eis sarcit et reparat hic Christus. At quam terram?
Primo, S. Chrysostomus, Euthymius, Theophylactus et S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte, putant hic mitibus promitti terram praesentem, q. d. Mundus beatos nuncupat potentes et sui vindices, qui injuriam sibi illatam retaliant, imo in duplum et triplum ulciscuntur; at ego beatos dico mites, ac injuriae et rapinae patientes, ut bona terrae sibi eripi mansuete tolerent; quia, licet tales saepe a mundo opprimantur, saepe tamen, Deo dante, stabiliter et quiete sua possident; si non, mansueto totus mundus patria est, et fideli totus mundus divitiarum est. Alludit ad Mosen, qui fuit hominum mitissimus, Numer. XII; ac sua mansuetudine Hebraeis impetravit a Deo possessionem terrae promissae, factam per Josue. Hic sensus verus est, sed non plenus, nec adaequatus, sed saepe fallit: mites enim saepe a rixosis exagitantur bonisque privantur, juxta illud: Dat veniam corvis, vexat censura columbas. Adde Mosen Judaeis promittere bona terrena; Christum vero Christianis bona coelestia.
Secundo, ergo melius et plenius cum S. Hieronymo hic; Nysseno, lib. De beatitud.; S. Basilio, orat. 2 in Psal. XXXIII; Cyrillo, in cap. LVIII Isaiae, per terram accipe coelum, quae viventium est terra, cum haec nostra sit morientium, juxta illud, Psal. XXVI: «Credo videre bona Domini in terra viventium.» Et Ps. CXLI, 6: «Tu es spes mea, portio mea in terra viventium.» Et Isaia, cap. XXXVIII, 11: «Non videbo Dominum Deum in terra viventium.»
In coelo ergo terra quaedam est, at non crassa, opaca et terrestris, sed subtilis, lucida et coelestis. Ibi enim est paradisus rosarum, liliorum, gemmarum omniumque deliciarum, at non terrestrium, sed coelestium, quae mire oculos sensusque beatorum oblectant; alioquin enim corpora sensusque beatorum, quae tam dura, imo martyria atrocia passa sunt in hac vita, carerent meritis suis oblectamentis, solaeque animae et mentes eorum essent beatae, quod est absurdum. Unde S. Joannes vidit, Apocal., cap. XXI et XXII, civitatem coelestem in quadro positam, et fundamenta ejus constructa ex jaspide omnique lapide pretioso. Vide ibi dicta. Hinc et Pythagorici, ait Clemens Alexandrinus, lib. V Stromat., coelum vocant ἀντίχθονα, id est terram ex adverso sitam, vel oppositam terrae nostrae. Taceo nonnullos Philosophos censuisse lunam et stellas inhabitari; in luna enim esse opacas civitates vastasque regiones et terras quas incolant homines a luna lunares dicti, teste Macrobio, lib. I in Somnium Scipionis, ideoque lunam vocari aetheream terram, vero coelum terrestre, quod Plato quoque recenset in Convivio.
Singulis ergo hisce beatis et beatitudinibus promittitur regnum coelorum, sed alio semper nomine et titulo, scilicet pauperibus nomine regni, mitibus nomine terrae, quia hi saepe fundis suis in terra a rixosis et potentibus spoliantur, q. d. Tolerate, o mites, haec terrae spolia, quia vestrae mansuetudini et tolerantiae rependet Deus aliam terram, non imam hanc instabilem et mobilem, sed supernam, stabilem et coelestem. Ipsa ergo beatitudo consistens in visione, fruitione et possessione Dei vocatur terra, tum ob stabilitatem, erit enim perennis et aeterna; tum quia repraesentata fuit ipsa per paradisum terrestrem et per terram promissam Judaeis, ita Salmeron. Mites ergo pacifice possidentur a Deo, quia ei in nullo resistunt; hinc vicissim in coelesti gloria eum possidebunt. Nam, ut ait S. Augustinus, De Salutaribus documentis, cap. X, tom. IV: «Nullius erit possessio Dei, nisi ejus quem prius ipse possiderit.»
Rursum per terram proprie accipe terram novam, de qua dicitur: «Ecce ego creo coelos novos et terram novam.» Isaiae LXV, 17; Apoc. XXI, 1, et II Petr. III, 13, sive orbem terrae futurum, quem Apostolus, Hebr. II, 5, ait post judicium generale subjiciendum Christo quasi haeredi, ac consequenter mansuetis ejus cohaeredibus; post judicium enim mundus totus, puta coelum et terra, innovabuntur et glorificabuntur, ac subjicientur Christo ejusque Sanctis.
Festive quidem vir sanctus, ait Salmeron, dixit: «Humilibus datur coelum, mitibus terra: quid superest superbis et crudelibus, nisi infernalis miseria?»
Mystice: S. Bernardus, serm. 1 in festo omnium Sanctorum, per terram accipit corpus aut cor, quod possidet anima hominis mansueti regnans super carnis motus, et omnibus suis membris per mansuetudinem imperans.
Anagogice: S. Hilarius et S. Ambrosius. Post resurrectionem, inquiunt, mitis incipiet possidere terram, id est corpus suum per gloriam, ac consequenter quodammodo et corpus Christi per configurationem et fruitionem: «Mitibus, ait Hilarius, terrae haereditatem pollicetur, id est ejus corporis, quod Dominus assumpsit habitaculum; et quia per mansuetudinem mentis nostrae Christus habitaverit in nobis, nos quoque gloria glorificati ejus corporis vestimur.» Et S. Leo, serm. in festo omnium Sanctorum: «Terra, inquit, promissa mitibus et in possessionem danda mansuetis, caro Sanctorum est, quae ob humilitatis meritum felici resurrectione mutabitur et immortalitatis gloria vestietur; in nullo jam spiritui futura contraria, et cum voluntate animi perfectae unitatis habitura consensum.» Et post nonnulla: «Possidebunt enim illam mites pace perpetua, et nihil unquam eorum jure minuetur, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem, ut periculum vertatur in praemium; et quod fuit oneri, sit honori.»
Symbolice: mites possident terram, id est hominum, qui terreni sunt, corda; nam per mansuetudinem ea sibi conciliant et quasi obligant, ut ea possidere videantur, juxta illud, Eccli. III, 19: «Fili, in mansuetudine opera tua perfice, et super gloriam hominum diligeris.» Vide ibi dicta. Unde S. Chrysostomus, hom. 58 in Genes.: «Nihil, inquit, mansuetudine est violentius. Nam sicut rogum, cum valde accenditur, aqua injecta restinguit; sic et animum camino magis ardescentem, verbum cum mansuetudine prolatum extinguit.» Vide eumdem, homil. 29 ad Populum.
Quare mansueti possident terram, quia tot habent fundos, quot sunt corda hominum, praesertim amantium Evangelicam mansuetudinem qui illis, licet exulibus, haereditate sua spoliatis alimenta ministrent.
Denique modus consequendi mansuetudinem est: Primo, si ejus dignitatem et utilitatem, irae vero indignitatem et damna saepe mediteris. Secundo, si iratus nil dicas vel agas, donec iram in corde sedaveris. Unde Clemens Alexandrinus, lib. V Stromat., refert Athenodorum hoc consilium dedisse Augusto Caesari, ut iratus nil diceret aut faceret priusquam viginti quatuor litteras alphabeti secum percurrisset. Tertio, si animo sis excelso: «Princeps, ait ille, superior est omni injuria.» Quocirca Augustus Caesar obtrectantium sibi linguas spernebat, dictitans in libera civitate liberas oportere esse linguas. Quarto, si cogites exempla mitium ut imiteris, ac praesertim exemplum Christi crucifixi, de quo praedixit Isaias, cap. LIII: «Sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet.» Et Jeremias, cap. XI, 19: «Et ego quasi agnus mansuetus, qui portatur ad victimam, et non cognovi.» Ita S. Elzearius, comes Arriani, omnes injurias sibi illatas meditatione et imitatione passionis et mansuetudinis Christi superabat, adeo ut videretur esse ἀναβή et insensibilis, ut habet ejus Vita.
Versus 5: Beati qui lugent
5. BEATI QUI LUGENT (Arabicus: Beati tristes), QUONIAM IPSI CONSOLABUNTUR.
Porro, hic luctus suos habet gradus, uti et caeterae beatitudines; beati ergo hic dicuntur lugentes, qui adversitates lugubres a Deo immissas aut permissas patienter tolerant. Ita Nyssenus, De Beatitud.; et S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte. Beatiores sunt qui sua aut aliena peccata lugent et deflent. Ita SS. Chrysostomus, Ambrosius, Hilarius et Hieronymus. Beatissimi vero sunt qui prae dolore luctae assiduae quam cum carne et concupiscentia gerunt, praeque desiderio coelestis patriae, ac praesertim prae amore Dei et Christi quo perpetim frui summe exoptant, lugent suum hoc in corpore et terra exilium. Ita Nyssenus, Jansenius et alii. Sic lugebat Paulus, dicens: «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus?» Rom. VII. Et: «Cupio dissolvi, et esse cum Christo.» Philipp. I, 23. Vide ibi dicta. In luctu hoc excelluit S. Ephrem, qui in omnibus suis scriptis luget sanctumque luctum et compunctionem legenti aspirat. S. Macarius, ut habet ejus Vita, suis dictitabat: «Ploremus, fratres, et producant oculi nostri lacrymas, antequam eamus hinc ubi lacrymae nostrae corpora comburant. Et fleverunt omnes.» Lacrymae enim hic lavant, post mortem urunt.
QUONIAM IPSI CONSOLABUNTUR — tum saepe in hac vita, tum semper in futura, ubi erit, ut ait Isaias, cap. XXXV, 10: «Laetitia sempiterna super caput eorum; gaudium et exultationem obtinebunt, et fugiet dolor et gemitus.» Sane compunctio ipsa mire mentem compuncti solatur, pascit et reficit; et si est gaudium sincerum in mundo, est in mente compuncta. Experire, et gustabis: «Cor quod novit amaritudinem animae suae, in gaudio ejus non miscebitur extraneus,» ait Sapiens, Prov. XIV, 10. Vide ibi dicta. Huc alludens S. Hieronymus describens obitum S. Paulae lugentis instar poenitentis, exclamat: «O beata rerum commutatio! flevit, ut semper rideret; despexit lacus contritos, ut fontem Dominum reperiret; vestita cilicio est, ut nunc albis vestimentis uteretur, et diceret: Scidisti saccum meum, et induisti me
Versus 6: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam
6. BEATI QUI ESURIUNT ET SITIUNT JUSTITIAM, QUONIAM IPSI SATURABUNTUR. — Lucas, cap. vi, omittit justitiam. Sic enim habet: «Beati qui nunc esuritis, quia saturabimini;» quare videtur loqui de corporali esurie, sed quæ ex spirituali oritur, aut certe ad eam dirigitur, uti explicat Matthæus, qui in verbis Christi recensendis est fusior et plenior, uti Lucas in factis ejusdem. Sensus ergo est, q. d. Beati qui esuriunt cibum et potum, sed spiritu (hoc enim repetendum est ex vers. 3), id est non carnali necessitate, sed virtute spirituali, æque ac spirituali fine et intentione, quia scilicet esuriunt et sitiunt justitiam; nam per esuriem et sitim acquirere vel augere volunt in se et in proximis justitiam. Unde Maldonatus to justitiam exponit propter justitiam. Hinc Lucas, cap. vi, 25, hos esurientes opponit saturis, scilicet vino et deliciis: «Væ, inquit, vobis, qui saturati estis, quia esurietis,» q. d. Mundus beatos prædicat saturos, ego vero esurientes, sed justitiam, avidosque, ut eam consequantur et augeant, etiam per esuriem, sitim aliasque carnis macerationes, vel sponte assumptas, vel aliunde illatas, ut innuit Lucas, cap. vi, 21. Ita S. Hieronymus, Ambrosius, Augustinus, Hilarius, Nyssenus, Euthymius, Theophylactus et alii. Sic esuries, sive fames, non corporalis, sed spiritalis intelligitur, Amos, viii, 11, cum ait: «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et mittam famem in terram, non famem panis, nec sitim aquæ, sed audiendi verbum Domini.» Et, Eccli. xxiv, 29: «Qui edunt me, adhuc esurient, et qui bibunt me, adhuc sitient.» Ad quæ loca alludit hic Christus.
Primus ergo gradus hujus beatitudinis esuriendi et sitiendi est esuriem et famem ortam ex publica vel privata ciborum inopia patienter tolerare; secundus, esurire et sitire, jejunando sponte, ut per jejunium carnem domes, pro peccatis satisfacias tibique vel proximis Dei gratiam impetres; tertius, pro fide Christi pati carceres et in iis famem sitimque, imo fame enecari, uti nonnullis martyribus contigit; quartus, esurire et sitire justitiam, omnemque virtutis augmentum. Unde S. Leo, serm. in festo omnium Sanctorum: «Nihil, ait, aliud est diligere Deum, quam amare justitiam.»
Porro, distinguitur esuries justitiæ ab ejusdem siti, quasi imperfectum a perfecto; esuries enim difficilius expletur, sitis facilius et jucundius. Audi S. Bernardum, serm. 2 De Annunt.: «Verumtamen, inquit, donec sapit tibi veritas, non sine difficultate et interiora trajicitur. Ubi vero cœperis in ea oblectari, jam non cibus, sed potus est, et sine difficultate intrat in animam, quo videlicet spiritualis cibus intelligentiæ potu sapientiæ
Justice. First, justice here can be taken for the particular virtue that gives to each person his due. As if to say: Blessed are those who hunger for justice, that is, who eagerly desire that justice, which has as it were abandoned the earth (according to that passage of Ovid, Metamorphoses 1: "And the virgin Astrea, last of the heavenly ones, left the earth dripping with slaughter") and fled to heaven, may return to earth, and rule over the whole world, and defend each person's right. "Such are those who, unjustly afflicted by tyrants or the powerful, desire," says Rupert, "their right to be restored to them, as oppressed widows and orphans uniquely desire"; likewise those who, seeing others unjustly harassed by others, out of zeal for justice wish them to be freed from this injustice and the unjust to be punished. For as Aristotle says, Ethics, book 5: "Neither the evening star nor the sun shines as brightly as justice." And Cicero, On Duties, book 2: "So great is the force of justice, that not even those who feed on wrongdoing and crime can live in that state without some particle of justice," as we see happening among soldiers rebelling against their prince, who in order to maintain this rebellion exercise a rigid justice among themselves.
Secundo et plenius, justitiam hic accipe prout generalis est virtus; imo complexio omnium virtutum; hanc enim non simpliciter velle, sed assidue esurire et ardenter concupiscere debemus, ut iis mentem impleamus: «Non sufficit, ait S. Hieronymus, velle justitiam, sed esurire, ut per hanc famem nunquam nos satis justos esse credamus, sed semper justitiæ opera esurire intelligamus.»
Audi S. Bernardum, ep. 253 ad Garinum, inexplebile in justo proficiendi desiderium explicantem: «Nunquam justus arbitratur se comprehendisse, nunquam dicit satis est, sed semper esurit sititque justitiam, ita ut si semper viveret, semper, quantum in se est, justior esse contenderet, semper de bono in melius proficere totis viribus conaretur; non enim ad annum vel ad tempus, instar mercenarii, sed in æternum divino se mancipat famulatui.» Et post nonnulla: «Itaque indefessum proficiendi studium, et jugis conatus ad perfectionem perfectio reputatur. Quod si studere perfectioni perfectum est, profecto nolle proficere, deficere est. Ubi ergo sunt qui dicere solent, sufficit nobis, nolumus esse meliores quam patres nostri? O monache! non vis proficere? non vis ergo deficere? nequaquam. Quid ergo? Sic mihi, inquis, vivere volo, et manere in quo perveni, nec pejor fieri patior, nec melior cupio. Hoc ergo vis, quod esse non potest. Quid enim stat in hoc sæculo?» Probat exemplo Christi, «qui pertransiit benefaciendo et sanando omnes. Pertransiit ergo sicut non infructuose, ita non remisse, non pigre, non lento gressu, sed quemadmodum item de eo scriptum est: Exultavit ut gigas ad currendam viam.»
Denique concludit per scalam Jacob: «Vidit, inquit, scalam Jacob, et in scala Angelos, ubi nullus residens, nullus subsistens apparuit, sed vel ascendere, vel descendere videbantur universi, quatenus palam daretur intelligi, inter profectum et defectum in hoc statu mortalis vitæ nihil medium inveniri, sed quomodo ipsum corpus nostrum continue aut crescere constat, aut decrescere; sic necesse sit spiritum aut proficere semper, aut deficere.» Præclare S. Augustinus, tract. 4 in epist. S. Joan.: «Tota vita boni Christiani, ait, sanctum desiderium est,» ut eat de virtute in virtutem, ut insatiabiliter opera virtutum sitiat, ut occasiones inserviendi Deo ardenter ubicumque et undecumque captet.
Mystice: esuriunt et sitiunt justitiam, qui esuriunt sitiuntque Christum, ut toto amore et spiritu illi jungantur, juxta illud: «Qui adhæret Domino, unus spiritus est.» I Cor. vi. Christus enim factus est nobis a Deo sapientia, sanctificatio et redemptio. Ita Nyssenus, De Beatitud.; S. Augustinus, ep. 83 ad Consentium, sub finem; et S. Bernardus, epist. 190, post medium.
QUONIAM IPSI SATURABUNTUR. — Tum quia ipsa spiritus esuries ipsummet pascit et saturat, juxta illud: Ipsa sibi virtus sola est pulcherrima merces; tum quia Deus desiderantibus gratiam suam ejusque augmenta, liberaliter illa offert, quæ ignavis et oscitantibus negat; tum quia in cœlo adimplebit omnem eorum esuriem per felicitatem et gloriam. Nam, ut ait S. Bernardus, epist. 253: «Sempiterna esuries sempiternam meretur refectionem.» Unde Christus: «Ego, inquit, dispono vobis sicut disposuit mihi Pater meus regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo.» Luc. xxii, 29.
Hoc adepta est S. Paula, de qua ita scribit S. Hieronymus in ejus epitaphio: «Saturatur, quia esurivit, et læta decantat: Sicut audivimus, ita et vidimus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri; o beata rerum commutatio! flevit ut semper rideret; despexit lacus contritos, ut fontem Dominum reperiret; vestita cilicio est, ut nunc albis vestimentis uteretur, et diceret: Scidisti saccum meum, et induisti me lætitia. Cinerem sicut panem manducabat, et potionem suam cum fletu miscebat, dicens: Fuerunt mihi lacrymæ meæ panes die ac nocte, ut in æternum pane Angelorum vesceretur et caneret: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus.»
Versus 7: Beati misericordes
7. BEATI MISERICORDES, QUONIAM IPSI MISERICORDIAM CONSEQUENTUR. — Justitiæ jungit misericordiam, quia omne opus virtutis vel est debitum, et est justitia; vel est indebitum gratuitumque, et est misericordia, et quia misericordia justitiam temperat et dulcorat. Mundani beatos æstimant qui pauca dant, sed multa recipiunt, itaque opes concervant seseque ditant; at Christi dogma paradoxum, sed verissimum est: «Beatius est magis dare quam accipere.» Actor. xx, 35, ubi multas beatitudinis hujus causas recensui, ac primis illam: «Quoniam ipsi misericordiam consequentur.» Par enim est lege talionis, ut misericordiam facienti fiat vicissim misericordia; quod enim pauperi fit, hoc sibi factum Christus æstimat: quare cur in die judicii electos cœlo sit adjudicaturus et reprobos gehennæ, non aliam causam affert Matthæus, xxv, quam quod illi in se, id est pauperes suos fuerint misericordes, hi vero immisericordes. Misericordia ergo misericordi hic promittitur, et promissa præstatur a Christo, tum sæpe in hac vita, tum semper in futura. Beatitudo cælestis igitur quam pauperibus promisit nomine regni cœlorum, ab eodem misericordibus promittitur nomine misericordiæ, quia, ut ait Apostolus, «vita æterna est gratia,» Rom., cap. vi, 23; tum quia gratis eam promisit Deus bene operantibus et eleemosynariis; tum quia initium boni operis et meriti est gratia: hæc enim nos prævenit et excitat ad opus bonum, illique divinam dignitatem et vim merendi tribuit. «Vita æterna,» ait S. Augustinus, lib. De Corrept. et Gratia, cap. xiii, «est gratia pro gratia, id est pro his meritis quæ contulit gratia,» juxta illud, Ps. cii: «Qui coronat te in misericordia et miserationibus.» Unde Syrus vertit: «Beati misericordes, quoniam super ipsos erunt misericordiæ;» quasi dicat: Misericordi retribuetur misericordia, non una, sed multæ. Deus enim ab eo non vult vinci, sed eum vincere sua liberalitate. Unde primo, misericordibus pœnitentiam inspirat, et per eam peccata remittit, juxta illud, Daniel, iv, 24: «Peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum;» secundo, gratiam frequentem et copiosam eis aspirat, per quam multa bona opera conquirant; tertio, propterea confert eis vitam et gloriam æternam, quæ summa est gratia, ideoque nomine misericordiæ hic significatur. Nam, ut ait S. Augustinus, epist. 103: «Dum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronat quam munera sua;» quia omne meritum nostrum in nobis non facit, nisi gratia.
Gradus misericordiæ sunt: primo, miseris compati; secundo, miseriam corporalem proximi per eleemosynam levare; tertio, animæ ignorantia, afflictione, aut peccato laboranti succurrere; quarto, miseros prævenire et quærere, ut eis succurras; quinto, tibi subtrahere commoda, vel etiam necessaria, ut aliis opituleris; sexto, pro eis tua et teipsum vitamque impendere, uti fecit Christus, S. Paulus et S. Paulinus.
Symbolice: misericordibus promittitur misericordia, id est Dei visio et possessio, ipseque Deus, cujus natura non est aliud quam misericordia, juxta illud, Psal. lviii: «Deus meus misericordia mea.» Das ergo pauperi nummum, et accipis Deum juxta illud: Da nummum, et accipe re-
Versus 8: Beati mundo corde
Porro, paupertas haec spiritus conjuncta est et oritur ex humilitate et contemptu opum et honorum. Hinc recte SS. Hilarius, Augustinus, Chrysostomus, Ambrosius, Nyssenus, Epiphanius, Leo, Gregorius et ex iis Maldonatus, per pauperes spiritu intelligunt humiles mente et voluntate. « Nam, ut ait S. Chrysostomus, quod rerum necessitate aliqui humiles sint, laus non est, sed quod spiritu, id est libera voluntate et electione. » Unde Glossa: « Paupertas, ait, cujus nutrix est humilitas, duas habet partes, rerum abdicationem, et spiritus contritionem. » Aliam analogiam, aliter explicando to spiritu, dat S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte: « Vulgo, ait, magnos spiritus superbi habere dicuntur. Quis nesciat superbos inflatos dici, tanquam vento distentos? Quapropter recte hic intelliguntur pauperes spiritu, humiles et timentes Deum, id est non habentes inflantem spiritum. » Initium enim gratiae et gloriae regnique coelestis est humilitas, sicut initium culpae et gehennae est superbia. Eccli. II, 15. Unde S. Ambrosius, lib. V in Luc. VI, 20:
Secundo, generalius et plenius, beati sunt, qui mundo corde, id est pura sunt conscientia, qui scilicet eam mundarunt ab omni peccato, a pravis cogitationibus et desideriis, a passionibus et perturbationibus, ab omni mala intentione, ac præsertim ab omni duplicitate et hypocrisi. Mundo corde ergo sunt, qui simplici, recta et pura sunt mente, qui omne bonum faciunt semper et cogitant, ait Auctor Imperfecti; sicut enim, si fons sit purus et illimis, aquæ ex eo profluentes pariter sint puræ et illimes; sic et, si cor sit purum, omnis actio ex eo promanans erit pura et munda. Ita S. Hieronymus, Hilarius, Nyssenus et S. Augustinus, lib. I De Sermone Domini in monte.
Tertio, plenissime et perfectissime, summoque gradu beati sunt mundo corde, qui scilicet cor ab omni creaturarum amore emundarunt, ut mundum sit deitatis speculum et templum instar Angeli, utque totam mentis intentionem, affectum et amorem in Deum transferat.
Puritatis cordis perfectæ indicium dat Cassianus, lib. VI De Spiritu fornicat., cap. xviii, somnium, scilicet si quis dormiens non impura et illicita, sed pura et sancta somniet; hoc enim mentis ad purum a vitiis excoctæ certum est signum. Porro, scalam in qua per gradus ad hanc puritatem sensim ascenditur, ita describunt Cassianus et Sulpitius, lib. VI De Inst. renunt., cap. liii: «Principium nostræ salutis timor Domini est. De timore Domini nascitur compunctio salutaris; de compunctione cordis procedit contemptus omnium facultatum, ac nuditas; de nuditate humilitas procedit; de humilitate generatur mortificatio voluntatum; mortificatione voluntatum exstirpantur omnia vitia; expulsione vitiorum virtutes fructificant atque succrescunt; pullulatione virtutum puritas cordis acquiritur; puritate cordis Apostolicæ charitatis perfectio possidetur.» Quocirca S. Antonius apud S. Athanasium munditiem cordis docet esse viam ad prophetiam: «Si quis, inquit, hoc assumat, ut futura cognoscat, habeat purum cor; quia credo animam Deo servientem, si in ea perseveraverit integritate qua renata est, plus scire posse quam dæmones. Talis erat anima Elisæi, quæ aliis incognitas virtutes faciebat.»
QUONIAM IPSI DEUM VIDEBUNT — facie ad faciem, ideoque visione Dei beabuntur; immundi enim corde habent cor quasi limo et fæce terrena obrutum, ut Deum videre nequeant: «Munditia autem cordis et conscientiæ puritas, ait Chromatius, nullam nubem ad intuendum Deum patietur,» sed illum in se recipiet, sicut speculum purum et tersum in se recipit solem, quem sicut a se excludit speculum impurum et impolitum, sic et cor impurum a se excludit Deum.» Audi S. Leonem, serm. in festo omnium Sanctorum: «Merito hæc beatitudo cordis promittitur puritati; splendorem enim veri luminis sordens acies videre non poterit; et quod erit jucunditas mentibus nitidis, hoc erit pœna maculosis. Declinentur igitur terrenarum caligines vanitatum, et ab omni squalore iniquitatis oculi tergantur interiores, ut serenus intuitus tantum Dei visione pascatur.» Hinc patet, ait S. Augustinus, Deum non oculis, sed corde, id est mente a beatis videri; est enim ipse incorporeus et purissimus spiritus.
Posset secundo hæc Dei visio accipi pro pura et affectuosa Dei cognitione, quam Deus mundis corde in hac vita sæpe præ aliis majorem impertit: «Agite ergo,» inquit ex Fonteio S. Augustinus, lib. LXXXIII Quæst., xi: «o miseri mortales; hoc agite, ne unquam polluat hoc domicilium malignus spiritus, ne sensibus immixtus incestet animæ sanctitatem lucemque mentis obnubilet. Serpit hoc malum per omnes aditus sensuales, dat se figuris, accommodat coloribus, adhæret sonis, latet in ira, in fallacia sermonis, ardoribus se subjicit, infundit saporibus, ac turbidi motus illuvie tenebrosis affectionibus tenebrat sensus; quibusdam nebulis implet omnes meatus intelligentiæ, per quos expandere lumen rationis radius mentis solet. Et quia radius æthereæ lucis est, in eoque speculum divinæ præsentiæ; in hoc enim Deus, in hoc voluntas innoxia, in hoc recte facti meritum relucet, Deus ubique præsens est. Tunc autem unicuique nostrum simul est, cum mentis nostræ illibata puritas in ejus præsentia patuerit.» Dicat ergo sibi quisque cum Herminio: Malo mori quam corde fædari.
Versus 9: Beati pacifici
Vers. 9. 9. BEATI PACIFICI (εἰρηνοποιοί, id est pacem facientes, uti vertit Syrus), QUONIAM FILII DEI VOCABUNTUR. — q. d. Mundus beatos prædicat eos qui fortiter bella gerunt et hostes subigunt; at ego beatos prædico eos qui dissidentes et bellantes conciliant et ad pacem unionemque inter se et cum Deo revocant, aut revocare laborant et satagunt. Hoc enim est opus arduum et difficile, sed Deo gratissimum. Ita S. Chrysostomus, Euthymius, Theophylactus, S. Hieronymus, S. Basilius, quæst. ccxv inter brevior. Vide S. Gregorium, III parte Pastor., admon. 24.
Gradus hujus beatitudinis sunt: primo, pacem animæ internam cum Deo habere vel procurare; secundo, pacem cum vicinis et proximis colere; tertio, dissidentes et discordes ad concordiam charitatis revocare. Nam, ut ait S. Leo, serm. in festo omnium Sanctorum, Christiana pax in uno Deo Deique charitate fundata est: «Extra dignitatem pacis, inquit, sunt improbarum parilitates cupiditatum, fædera scelerum et pacta vitiorum.» Quartus gradus est facere alios sibi similes, scilicet aliis instillare zelum pacis, ut studeant pacificare quoslibet discordes. Atque posset hac de re religio, vel congregatio pia institui magno Ecclesiæ bono, ut sicut sunt congregationes institutæ ad obeunda cætera misericordiæ opera, v. g. ad serviendum infirmis, ad hospitandum peregrinos, ad alendum pauperes, ad sepeliendum mortuos, etc. Sic etiam instituatur congregatio pacificorum, quorum officium sit omnes in urbe lites sopire, omnesque discordes ad concordiam et pacem revocare. Hoc enim magnæ charitatis est opus in quo excelluit noster P. Gaspar Barzæus Armusii et Goæ, adeo ut advocati et procuratores dicerent sibi moriendum esse fame, eo quod sopitæ forent omnes lites, ex quarum procuratione ipsi vivebant. Lege ejus Vitam scriptam a P. Trigautio. Quin et reipsa in nonnullis urbibus tales congregationes pacificorum erectæ sunt, per quas ingentia expensarum, discordiarum, pugnarum, odiorum damna, quæ lites afferre solent, a republica propulsantur.
QUONIAM FILII DEI VOCABUNTUR, — id est erunt, ut jure vocari possint filii Dei. Est catachresis vel metalepsis: filii Dei, id est simillimi Deo illique charissimi; Deus enim pacem maxime amat, ejusque causa misit Filium in mundum, quia ipse per essentiam est pax et unio: unde ipse tres personas divinas in una eademque individua essentia, ac deitate essentialiter unit intimeque jungit. Hinc Deus vocatur «Deus pacis,» Philip. iv. Ex adverso, diabolus est Deus dissensionis; quare qui eam seminant, sunt filii non Dei, sed diaboli: «In uno enim malo, ait S. Gregorius, III part. Pastor., admonit. 24, innumera peragunt, quia seminando discordiam, charitatem, quæ nimirum virtutum omnium mater est, exstinguunt.»
Simili catachresi dicitur vers. 44 et 45: «Diligite inimicos, etc., ut sitis filii Dei,» id est similes et imitatores «Patris vestri, qui in cœlis est.»
Secundo, pacifici vocabuntur filii Dei, quia participabunt officium et nomen filii Dei, puta Christi, cujus officium est homines reconciliare Deo et sibi invicem orbique pacem afferre, quam mundus dare non poterat, II Cor. v, 18; Colossens. i, 20; Ephes. ii, 14. Unde ejus nomen est «Princeps pacis,» Isaiæ, cap. ix, 6; ideoque eo nascente, pax nata est in terra, unde Angeli tunc cecinerunt: «Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis.» Luc. ii. Ipse enim natus est ad hoc, ut hominem Deo, terram cœlo, peccatores Angelis reconciliaret, «pacificans per sanguinem crucis, sive quæ in terris, sive quæ in cœlis sunt.» Coloss. i, 20. «Quare ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriæ solvens, etc., per crucem interficiens inimicitias in semetipso.» Ephes. ii, 14.
Tertio, pacifici proprie et plenissime vocabuntur, eruntque filii et hæredes Dei in cælesti gloria quam ob meritum pacis conciliatæ hæreditabunt. In cœlo enim omnes Sancti per gloriam beatificam sunt filii et hæredes Dei: «Hi sunt pacifici,» ait S. Leo, serm. in festo omnium Sanctorum, «hi bene unanimes, vocandi æterno nomine filii Dei, cohæredes autem Christi, quia hoc merebitur dilectio Dei et proximi, ut nullas jam adversitates sentiat, nulla scandala pertimescat, sed finito omnium tentationum certamine, in tranquillissima Dei pace requiescat.»
Porro S. Bernardus, serm. 4 De Adventu, fictos pauperes, mites, lugentes, esurientes, misericordes, mundicordes, pacificos ita depingit: «Sunt,
Versus 10: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam
Haec octava et summa est beatitudo, in passione et patientia consistens, cum priores in actione sitae sint. Unde S. Ambrosius, lib. V in cap. vi Luc., 22: «Usque ad finem, ait, te ducit, usque ad martyrium prosequitur, ibi constituit beatitudinem palmam.» Difficilius enim est dura pati quam ardua agere, juxta illud: «Fortia agere, Romanum est; fortia pati, Christianum est.» Quare major et perfectior est fortitudinis actus fortia pati quam agere, uti docent D. Thomas et Philosophi. Persecutio est pertinax insectatio alicujus ad eum proterendum, qua nullus datur quieti aut securitati locus, sed quovis genere, scilicet tam per calumnias quam per afflictiones, tam per injurias verborum quam verberum, innocentia vexatur et opprimitur.
Acute et subtiliter Nyssenus, De Beatitud., ponderat to persecutionem, quae vox currentium et sequentium est, ac praecedentes cursu superare contendentium. Itaque meditatur Nyssenus sanctum virum, et tribulationem, sive persecutionem simul currere, sed cum ille persecutioni non cedit, ipsum quasi victorem antecedere et praecurrere, persecutionem vero a tergo sequi et post eum currere, ideoque vocari persecutionem, quia justos, inquit, inimici persequuntur, sed non assequuntur; justorum enim patientia et constantia superantur.
PROPTER JUSTITIAM. — Quia justi, quia Christiani, quia justitiam sequuntur, quia servant Dei legem vel statuta sui ordinis, quia tuentur jus pupillorum vel fidem, aut res et jura Ecclesiae, quia student reformationi cleri, vel monasterii, etc. Justitia enim hic ample accipitur et quamlibet virtutem significat, ait Chrysostomus. Licet enim nonnulli philosophi propter justitiam videantur passi et occisi, ut Socrates, qui necatus est, eo quod diceret plures deos non esse adorandos, sed unum solum, tamen ubi vera non est fides, nec vera et perfecta est justitia, ait S. Augustinus.
Beati ergo sunt qui patiuntur propter justitiam: primo, quia persecutio nos separat a mundo et jungit Deo; secundo, quia propter Deum illam patimur; tertio, quia per hoc similes fimus Christo, qui tota vita usque ad mortem crucis a Judaeis persecutionem sustinuit: «Exeamus ergo extra castra, improperium ejus portantes,» Heb. XIII. Crevit semper in persecutione Ecclesia, in pace decrevit. Sic et ordo quisque.
Hac de causa Deus fidelibus, vel clero, vel religiosis immittit, id est immitti permittit persecutiones, ut vitia quasi zizania in pace subnata resecet, ac primaevum virtutis vigorem resuscitet. Ita, sub duobus Philippis, patre scilicet et filio, Imperatoribus Christianis, virtus fidelium elanguit in pace, fidelesque se gulae, avaritiae, superbiae, etc., dedere. Quare Deus immisit Decium et Valerianum Imperatores, qui sua persecutione fidelium virtutem acuerent. Id revelatum fuit S. Cypriano, uti ipse refert lib. IV, epist. 4: «Hoc nobis, inquit, per visionem exprobratum sciatis, quod dormitemus in precibus, etc. Persecutio ista examinatio est, atque exploratio peccati nostri.» Et mox: «Dic illi, securus sit, quia pax ventura est; sed quod interim morula est, supersunt adhuc aliqui, qui probentur.» Et, serm. De Lapsis: «Quia traditam nobis disciplinam pax longa corruperat, jacentem fidem et pene dormitantem censura coelestis erexit: non in sacerdotibus religio devota, non in ministeriis fides integra, non in operibus misericordia, non in moribus disciplina,» etc. Eamdem causam persecutionis Diocletiani dat Eusebius, lib. VIII Hist., cap. 1.
Quocirca S. Franciscus Borgia, tertius Societatis nostrae Praepositus Generalis, dictitabat tria esse quae conservant Societatem Jesu. Primum, inquit, est studium orationis; secundum, unio mutua sociorum; tertium, persecutio; causamque dabat, quia oratio nos astringit Deo, unio socios invicem vincit; funiculus autem triplex difficile rumpitur; persecutio nos a mundo disjungit, cogitque prudenter agere, ne persecutores habeant quod carpant aut capiant, ac contra eorum insidias et violentiam, virtutem nervosque omnes exerere. Ita habet ejus Vita.
QUONIAM IPSORUM EST REGNUM COELORUM. — Coepit beatitudines a regno coelorum, et in eodem illas terminat: primae enim beatitudini et ultimae illud quasi mercedem et praemium assignat, ut indicet illud idem in caeteris sex mediis beatitudinibus tacite intelligi, iisque pari modo velut praemium promitti, sed illud diserte exprimi duntaxat in prima et ultima, ut per hos quasi duos terminos extremos indicet illud idem esse praemium intermediarum; quanquam S. Ambrosius pauperibus putet promitti regnum coelorum quoad animam, quae mox a morte migrat in coelum; persecutionem vero patientibus quoad corpus, quod post resurrectionem gloria aeterna in coelo donabitur.
Unde notat S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte, omnibus his octo beatitudinibus regnum coelorum promitti, sed alio et alio nomine, proprietate et titulo, cuique operi congruo: scilicet pauperibus et patientibus nomine et titulo regni; mitibus nomine terrae; lugentibus nomine consolationis; esurientibus nomine satietatis; misericordibus nomine misericordiae; mundis corde nomine visionis Dei; pacificis nomine adoptionis in filios Dei: in coelo enim beatis a Deo dabitur primo ipsum regnum coeleste; secundo, in eo stabilis terra felicitatis; tertio, omnis consolatio; quarto, omnis saturitas; quinto, omnis misericordia, scilicet omnis gratia et gloria; sexto, visio Dei; septimo, adoptio, filiatio et haereditas Dei.
Pulchre et punctim S. Augustinus, in Ps. CXIII, Deum ita loquentem inducit: «Venale habeo. Quid, Domine? Regnum caelorum. Quo emitur? Paupertate regnum, dolore gaudium, labore requies, vilitate gloria, morte vita.» Adde, luctu consolatio, esurie saties, miseratione misericordia, munditie visio, pace filiatio Dei.
Porro, in hisce nominibus et titulis proceditur per incrementa praemiorum. Est ergo hic climax, sive gradatio in qua quasi per scalam virtutum gradatim sursum ascenditur in coelum gloriaeque coelestis apicem. Primus ergo beatitudinum gradus est, per paupertatem abjicere curam opum; secundus, per mansuetudinem mores componere motusque animi tranquillare; tertius, peccata lugere; quartus, esurire et sitire justitiae et virtutum incrementa; quintus, misericordiae corporalis et spiritualis opera meritaque cumulare; sextus, munditiei mentis plane pleneque vacare; septimus, pacem inter omnes conciliare; octavus, humiliter fortiterque pati omnes persecutionum calumnias et injurias. Hisce virtutum gradibus totidem quasi gradus coelestis gloriae ex aequo respondent, et quasi praemia attribuuntur, scilicet primo, paupertati regnum; secundo, mansuetudini stabilis regni aeternitas; tertio, luctui gaudium; quarto, esuriei justitiae ejus saties; quinto, eleemosynae plena misericordia; sexto, munditiei cordis visio Dei; septimo, pacificis haereditas Dei; octavo, persecutionem patientibus et afflictis, regnum coelorum amplissimum et imperiosissimum. Unde S. Ambrosius, lib. V in cap. vi Luc., 22: «Hos, ait, gradus volunt esse virtutum, per quos ab ultimis pauperibus et persecutionem patientibus, quia par est ut utrisque pro paupertate et persecutione regnum, in quo ditentur et persecutoribus dominentur, velut condignum patientiae praemium retribuatur; ad superiora possimus ascendere. Denique sicut incrementa virtutum, ita etiam sunt incrementa praemiorum. Plus est enim Dei esse Filium, quam possidere terram et consolationem.»
Nota primo: has octo beatitudines inter se esse connexas; nec enim beatus est qui primam habet, nisi habeat et caeteras septem. Ut ergo omnes in unam contraham nectamque, sensus est, q. d. Beati sunt qui, contemnentes hujus mundi bona per paupertatem spiritus, et honores per mansuetudinem, ac voluptates per luctum, insuper justitiam et misericordiam avide sectantes, perveniunt ad munditiem cordis; ad haec alios quoque ad exemplum sui inter se et cum Deo pacificare et conciliare adlaborant; denique qui propter haec et similia justitiae opera patiuntur persecutionem: hic enim est apex perfectionis et beatitudinis Christianae. Cum ergo dicitur in singulis beati, intellige, si nihil alioquin desit, sive si caetera requisita adsint, ut dixi Canone 43. Rursum prima beatitudo disponit facitque gradum ad secundam, et secunda ad tertiam, et ita consequenter, uti docent S. Ambrosius, S. Leo et alii. Nam paupertas spiritus, sive humilitas disponit ad mansuetudinem: humiles enim sunt mites; mansuetudo disponit ad luctum: mites enim facile sentiunt sua aliorumque mala, eaque lugent; luctus sive compunctio disponit ad esuriem et sitim justitiae: qui enim lugent sua aliorumque peccata, sitiunt justitiam et sanctitatem; esuries justitiae disponit ad misericordiam: qui enim cupit crescere in justitia et sanctitate, exercet opera misericordiae; per haec enim valde augetur sanctitas; misericordia disponit ad munditiem cordis, quia eleemosyna extinguit peccata sicut aqua ignem, augetque charitatem, quae mundo corde Deum solum diligit; mundities cordis disponit ad pacem tam in se quam in aliis procurandam, quia sicut lites et bella oriuntur ex immundo corde et cupiditate pleno; sic, vice versa, pax oritur ex corde puro et cupiditate vacuo; denique qui hanc pacem caeteraque jam dicta procurant, in multorum pravorum et cupidorum odia incidunt, ab eisque persecutionem patiuntur, quam generose sustinent, itaque coronam harum octo beatitudinum perficiunt illaque se coronant.
Nota secundo: beatitudines singulas suos habere gradus, minus magisque perfectos, ut jam ostendi, juxta quos partim sunt consilii, partim praecepti: quare illae perfectis conveniunt perfecte; omnibus tamen justis conveniunt inchoate suo quodam modo et gradu, ideoque nemo sine eis salvabitur. Quare hic sermo et hae beatitudines primario quidem a Christo dictae et dictatae sunt Apostolis, proxime sibi astantibus vel assidentibus in monte, eorumque sequacibus viris apostolicis; secundario tamen omnibus fidelibus,
Nota tertio: S. Augustinus, lib. I De Sermone Domini in monte, septem beatitudines pulchre adaptat septem donis Spiritus sancti. «Timor Dei, ait, congruit humilibus, pietas mitibus, scientia lugentibus, fortitudo esurientibus et sitientibus, consilium misericordibus, intellectus mundis corde, sapientia pacificis.»
Versus 11: Beati cum maledixerint vobis
11. BEATI CUM MALEDIXERINT (Graece ὀνειδίσωσιν, id est exprobraverint, ut habet Lucas, cap. VI, conviciati fuerint, conviciis, probris et contumeliis affecerint) VOBIS, ET PERSECUTI VOS FUERINT, ET DIXERINT OMNE MALUM ADVERSUM VOS MENTIENTES PROPTER ME,
Versus 12: Gaudete et exultate
q. d. Gaudete: primo, in calumniis, falsis testimoniis et persecutionibus, quia per eas beati estis; secundo, quia vos manet ampla merces in coelis; tertio, quia similes estis Prophetis, qui fuere viri summi et divini, uti fuit Isaias, qui ob sua oracula a Manasse serra sectus est; Jeremias, qui a Judaeis lapidibus fuit obrutus, caeterique Prophetae pene omnes vario mortis genere ab eisdem fuere interempti. Animat ergo eos exemplo Prophetarum, quod eorum fortem in persecutionibus tolerantiam sequendo, eorumdem societatem et gloriam sint adepturi; quo tacite innuit eos in Prophetarum locum succedere, imo illos superare, dum ad altiora vocati, non legem, sed Evangelium toto orbe praedicabunt, cum Prophetae soli Judaeae praedicarint. Unde subdit: «Vos estis sal terrae,» etc.
Nota hic contra modernos haereticos nomen merces; inde enim colligimus merita bonorum operum. Meritum enim est mercedis meritum, et merces est meriti merces. Sic Apostoli «gaudentes ibant a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati.» Actor. V, 41. Sic Paulus exultat, quod sit «vinctus in Domino,» scilicet propter Christum. Ephes. III et cap. IV, 1.
Audi S. Cyprianum, lib. IV, ep. 6 ad Tibaritanos: «Gaudere et exultare nos voluit in persecutione Dominus, quia quando persecutiones fiunt, tunc dantur coronae fidei, tunc probantur milites Dei, tunc martyribus patent coeli.» Idem, in Exhortat. ad martyr.: «Hoc (martyrium), ait, est baptisma in gratia majus, in potestate sublimius, in honore pretiosius, in quo Angeli baptizant: baptisma, post quod nemo jam peccat; baptisma, quod fidei nostrae incrementa consummat; baptisma, quod nos de mundo recedentes statim Deo copulat. In aquae baptismo accipitur peccatorum remissio; in sanguinis, corona virtutum.» Exultandum est ergo fideli in persecutione et martyrio, quia hoc summum est bonum et donum Dei: hinc summa est martyrum laurea. Sic exultavit S. Ignatius, Antiochenus episcopus, cum Romam missus, amphitheatrum generose et alacer ingressus, circumspectans turbam hominum (facile erant centum millia) eam amice salutavit, dixitque: «Ne putetis, o Romani, me hic damnatum ad bestias ob maleficium, nullum enim commisi, sed quia desidero uniri Christo, quem insatiabiliter sitio.» Cumque audiret rugientes leones: «Frumentum, inquit, Christi sum, dentibus bestiarum molar, ut panis mundus inveniar.» Lege Epistolam ejusdem ad Romanos, qua illos precatur et quasi conjurat, ne martyrium suum impediant ejusque coronam sibi eripiant, ubi inter caetera ait: «Utinam fruar bestiis, quae mihi paratae sunt; si noluerint venire, vim inferam, ego nunc incipio discipulus esse Christi.» Hoc est axioma quod S. Jacobus velut thema epistolae suae proponit: «Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in tentationes varias incideritis,» I, 2, ubi multa hac de re dixi.
S. Franciscus, rogatus in quo consisteret perfecta religiosorum laetitia, respondit, non in magna scientia, non in gratia miraculorum, non etiam in magno sanctitatis et aedificationis exemplo, non denique in conversione omnium infidelium, sed si fame, frigore, nuditate afflicti, insuper conviciis, injuriis, verberibus exantlatis, haec omnia cum gaudio amore Christi feramus: haec perfecta est laetitia, quia propter omnia consolatio nostra est propter Deum opprobria sustinere. Nam in caeteris mirabilibus nos gloriari non possumus, quia non sunt nostra, sed Dei; sed in cruce tribulationis et afflictionis gloriari possumus, quia illud est nostrum, et ideo dixit Apostolus: «Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi.» Haec S. Franciscus.
Versus 13: Vos estis sal terrae
q. d. Vos, o Apostoli, qui proxime mihi hic assidetis, quibus octo beatitudines jam dictas primario praedicavi et quasi appropriavi, estis ex mea electione et deputatione (q. d. Elegi et deputavi vos ad hoc ut sitis) sal terrae: illud ergo estis, id est esse debetis, et per meam gratiam reipsa eritis. Transit Christus a beatitudinibus ad sal, tum quia tradit ethicam, more veterum, per breves gnomas disparatas, sine ordine et nexu certo; tum quia hic facilis est nexus. q. d. Vos, o Apostoli, quos eligo, ut meo exemplo sitis pauperes spiritu, mites, mundo corde, misericordes, etc., hoc ipso eritis sal terrae.
Syri et Palaestini, uti dixi in Canone 4, gaudent parabolis et metaphoris, ut suavius in aures et animos audientium influant. Sic hic Christus vocat Apostolos sal totius terrae, quo tacite praefert eos Prophetis, qui fuere sal solius Judaeae, uti advertit S. Chrysostomus.
Quaeres, cur Christus Apostolos vocat potius sal terrae quam aurum, argentum, gemmas, etc. Resp. Primo, quia sal est res summe utilis, universalis et necessaria; «sal enim est quasi balsamum naturae, quod ipsa pene omnibus mixtis inseruit, ut ea condiat, stringat et a corruptione praeservet,» ait Anselmus Boethus, lib. II De Lapidibus, c. CCCII. Sic Apostoli fuere sal, id est balsamum terrae.
Secundo, sal notat officium, vim et dignitatem Apostolorum; sal enim est symbolum sapientiae, quia, sicut sal condit cibos, ut sapidi sint; sic sapientia condit animos, ut sapientes sint; a sapore enim dicta est sapientia, quod ipsa sit sapor mentis. Unde Comicus: «Si quis, ait, haberet salem, qui in te est;» hinc et vir insipiens vocatur insulsus juxta illud Catulli: Nulla in tam magno est corpore mica salis. Apostoli ergo fuere sal, quia sua sapientia insulsos mundi mores correxerunt sapidosque et sapientes effecerunt.
Tertio, «sal,» ait Plinius, lib. XXXI, cap. X, «est igneae et aqueae naturae continens duo elementa, ignem et aquam:» ignem, quia acre est instar ignis, et si in ignem projiciatur, eum acuit et accendit; aquam, quia sal, inspersa aqua, in eam liquefit et resolvitur; licet enim sal uti et sulphur, nitrum, stannum, caeteraque fossilia ex terra generetur, communiter tamen ex partibus aquae terrestribus calore et vento congelatis, subtilique ipsius aeris in vapores soluto, gigni solet: cumque terrestris sit, ut ipsa terra gravis efficitur, et cum calore adustus est, siccus amarusque redditus, qua ratione ipsum mare significat, juxta illud Poetae, Aeneid. I: ---- Et spumas salis aere ruebant. Idem Plinius, ibid., cap. IX: «Sole, ait, et sale nihil corporibus est utilius. Hinc a sale indita nomina, indeque Romae dicta Via Salaria, quod per illam sal in salinos portari consueverat,» ait ipse, cap. VII. Apostoli ergo fuere sal terrae, quia ignea sua vi eam amore Dei accenderunt, ac aquea sua suaviloquentia et sapientia eam aridam humectarunt, irrorarunt, foecundarunt, ut fruges bonorum operum et virtutum omnium proferret. Hinc S. Isidorus, libro XVI Etymol., cap. II, haec salis dat etyma: «Sal, ait, quidam dictum putant, quod in igne exiliat, fugit enim ignem, cum sit igneus, sed naturam sequitur, quia ignis et aqua semper inter se inimica sunt. Alii sal a salo et sole vocatum putant: nam aquis maris sponte gignitur, spuma in extremis littoribus, vel scopulis derelicta et sole decocta.» Et inferius: «Ex eo omnis victus delectatio, et summa hilaritas, unde et salis nomen accepisse putatur (sales enim vocantur hilares lepores), nihil enim utilius sale et sole.» Hinc est illud S. Pauli: «Sermo vester semper in gratia sale sit conditus.» Coloss. IV, 6. Denique Ambrosius Calepinus sal a Graeco ἅλς per metathesin deducit; ἅλς enim inverse est sal.
Quarto, sal cibum insipidum ac insuavi suavitate nauseam provocantem acuit, suaque acrimonia gratum sanumque reddit. Sic Apostoli insipidas et fatuas hominum opiniones, errores et mores acri suo sermone et vitae exemplo emendarunt gratosque effecerunt Deo, Angelis et hominibus. Ita S. Hieronymus.
Quinto, sicut sal vi sua penetrante carnem a corruptione praeservat, exsugendo et consumendo humores sanguineos quibus caro infecta est et a quibus corrumperetur; ita Apostoli carnis desideria menti corruptionem afferentia hominibus exemerunt, eosque aeternae incorruptioni et immortalitati servarunt. Unde Cicero, lib. II De Natura Deorum: «Sus, ait, quid habet praeter escam? cui quidem ne putresceret, animam pro sale datam esse dicit Chrysippus;» sic hominibus qui quasi sues volutabantur in carne et sanguine, Deus dedit Apostolos quasi salem et animam, quae eos vita spirituali animaret, ne putrescerent.
Sexto, sal sitim excitat: sic Apostoli excitavere sitim rerum coelestium. Audi S. Hilarium: «Apostoli sunt rerum coelestium praedicatores et aeternitatis velut satores immortalitatem omnibus corporibus, quibus eorum sermo aspersus fuerit, afferentes.» Et Euthymius: «Vos, ait, a me electi ad curandam totius mundi putredinem, estis sal terrae.»
Septimo, sal sua acredine mordicat et pungit, siccat et urit. Audi Plinium, lib. XXXI, cap. VII et seq.: «Salis natura, inquit, per se ignea et inimica ignibus, fugiens eos, omnia erodens; corpora vero astringens, siccans, alligans. Defuncta autem ac putrescentia ita vindicans, ut durent ea per secula. In medendo vero mordens, adurens, repurgans, extenuans, dissolvens.» Simili modo Apostoli acri suo igneoque sermone et vita vitia hominum momorderunt, pupugerunt, siccarunt et excusserunt. Audi S. Gregorium, hom. 17: «Si sal sumus, condire mentes fidelium debemus; quasi inter bruta animalia petra salis debet esse sacerdos in populis, ut quisquis sacerdoti jungitur, quasi e salis petra aeternae vitae sapore condiatur.» Legant sacerdotes totam illam S. Gregorii homiliam, et aureum invenient vitae suae speculum, ut fiant sal terrae. Sapienter S. Chrysostomus: «Vis, inquit, scire an probus sit populus alicujus loci? vide qualis pastor sit. Si enim eum pium, probum, integrum inveneris, cogita talem esse et populum qui ab eo pascitur, et a sale sapientiae conditur.»
Nuper Carolus Quintus, Imperator, festive dictitabat se ex littera triplicis P. conjicere de statu urbis vel reipublicae cujusvis, scilicet se considerare, qualis eo loci esset pastor, qualis praeceptor et qualis praetor. A pastore enim pendet Ecclesia, a praeceptore schola et juventus, quae est seminarium reipublicae; a praetore curia et justitia. Pastor ergo est sal Ecclesiae, praeceptor est sal scholae, praetor est sal curiae et civitatis. Qualis ergo pastor, talis est Ecclesia; qualis est praeceptor, talis est juventus; qualis est praetor, tales sunt cives.
Porro, Apostoli et sacerdotes eorum successores plus faciunt quam sal; quia sal solum carnes integras praeservat a putredine, jam vero corruptas et putidas sanare et redintegrare nequit, ut notat S. Chrysostomus; Apostoli vero animas vitiis omnibus corruptas et putidas persanarunt, eisque integritatem quam nunquam habuerant indiderunt.
QUOD SI SAL (quod caetera salire et condire debeat) EVANUERIT — Graece μωρανθῇ, id est desipuerit, factum fuerit insipidum et insulsum, infatuatum sit; sicut enim insulsum a cibo per metaphoram transfertur ad hominem fatuum, ita vicissim τὸ fatuum ab homine transfertur ad cibum: cibus ergo fatuus est, qui caret sapore, insipidus, insulsus. Sic Martialis betas vocat fatuas, cum ait: «Ut sapiant fatuae fabrorum prandia betae.»
IN QUO (id est quo alio sale) SALIETUR? — scilicet non cibus, sed ipsum sal. q. d. Non est unde sali insulso possit restitui deperdita vis, sapor et acrimonia; non enim salis est sal. q. d. Si apostolus, si episcopus, si sacerdos, qui aliorum mores quasi sal condire debebat, per gulam, luxuriam, metum, adulationem, etc., perdat suum salis spiritualis vigorem, quis illum ei restituet? q. d. Nemo; id verum esse patet in nonnullis sacerdotibus et pastoribus praeteriti saeculi, qui vel scandalosae vitae fuere, vel ignorantes, vel errantes, et in haeresim vergentes, vel negligentes in populo erudiendo: unde in tantum contemptum abiit ordo ecclesiasticus; indeque ortae sunt haereses Lutheri, Calvini et caeterorum, qui insulsi similes sunt cimicibus, ait Maldonatus: vivi enim mordent, mortui faetent. Audi S. Augustinum, lib. I De Serm. Domini in monte, cap. X: «Si sal infatuatum fuerit, in quo salietur? id est, si vos per quos condiendi sunt quodammodo populi, metu persecutionum temporalium amiseritis regna coelorum, qui erunt homines, per quos a vobis error auferatur, cum vos elegerit Deus, per quos errorem auferat caeterorum?»
AD NIHILUM VALET ULTRA, NISI UT MITTATUR FORAS ET CONCULCETUR AB HOMINIBUS. Non itaque calcatur ab hominibus, qui patitur persecutionem, sed qui persecutionem timendo infatuatur. Calcari enim non potest, nisi inferior; sed inferior non est, qui, quamvis corpore multa in terra sustineat, corde tamen fixus in coelo est.»
Porro sal, cum quatuor elementis constet, quolibet eorum corrupto, corrumpitur et evanescit, puta coelo, salo, solo et igne, ait ille: coelo, id est aere; salo, id est aqua et mari; solo, id est terra. Aere enim humido sal humectatur, eoque corrupto corrumpitur; aqua liquatur; terra fit terrestre; igni aduritur. Ita praelatus et pastor evanescit: Primo, si captet aerem, id est auram popularem. «Noli,» ait Poeta, et ex eo S. Hieronymus, «Respicere ad fumos, et nomina vana Catonum.» Secundo, aqua et mari, id est luxuria liquatur. Tertio, terra, id est avaritia fit terrestris. Quarto, igni, id est cholera aduritur. Qua ratione enim docebit alios contemnere vanam gloriam, veneres, opes, honores, qui ea quaerit et ambit?
Quomodo humilitatem persuadebit vanus, castitatem luxuriosus, liberalitatem avarus, mansuetudinem cholericus? Maxime vero sal, licet igneae sit naturae, evanescit, si aquae misceatur; tunc enim plane liquatur et solvitur: ita praelatus, sacerdos, religiosus evanescit, mollescit et effeminatur, si familiaris sit mulieribus etiam piis. Audi quid senior ille apud Joannem Moschum in Prato spirituali, cap. CCXVII, dicat: «Filioli, sal ex aqua est; et si appropinquaverit aquae, continuo solvitur et deficit. Et monachus similiter ex muliere est; itaque si appropinquat mulieri, solvitur et ipse, atque in id desinit, ut jam monachus non sit.» Evanescit pariter, si nimis agat cum saecularibus, tunc enim et ipse saecularescit, atque e religioso fit saecularis. Ut ergo non evanescat, a saecularium conversatione se subducat, claudat os et oculos, multa loquatur cum Deo, pauca cum hominibus. Non se accommodet saecularibus, sed potius illos sibi adaptare et conformare satagat. Cogitet se esse sal, servet suum vigorem, gravitatem, libertatem, acrimoniam in taxandis vitiis. Non pudeat eum profiteri palam se esse ecclesiasticum et religiosum, id est Dei cultorem, virum spiritualem, mundi contemptorem, coelestium amatorem et satorem. «Intret cum alieno, exeat cum suo,» ut aiebat noster S. Ignatius, hoc est initio accommodet se saecularium ingenio et sermonibus, sed deinde dextere eos transferat ad spiritualia et ad id quod ipse intendit, scilicet ad mutationem morum vitaeque sanctimoniam.
Denique sal nitrum sulphuri concoctum in lapidem vertitur, ait Plinius, lib. XXXI, cap. X. Sulphur est zelus gloriae Dei et salutis animarum: hoc zelo lapidescat et obdurescat ad omnia probra, ad omnes blanditias, ad omnes metus, ad omnia promissa, is qui satagit esse sal Christi. Sacerdotes ergo sint sal terrae, ut eam praestent morum integritatem, quae caeterorum sit censura et disciplina; quod efficient, si loquantur ut oracula, vivant ut numina.
Versus 14: Vos estis lux mundi
q. d. Vos, o Apostoli, qui proxime mihi hic assidetis, quibus octo beatitudines jam dictas primario praedicavi et quasi appropriavi, estis ex mea electione et deputatione (q. d. Elegi et deputavi vos ad hoc ut sitis) sal terrae: illud ergo estis, id est esse debetis, et per meam gratiam reipsa eritis. Transit Christus a beatitudinibus ad sal, tum quia tradit ethicam, more veterum, per breves gnomas disparatas, sine ordine et nexu certo; tum quia hic facilis est nexus. q. d. Vos, o Apostoli, quos eligo, ut meo exemplo sitis pauperes spiritu, mites, mundo corde, misericordes, etc., hoc ipso eritis sal terrae.
Sensate S. Chrysostomus, hom. 10 in epistol. I ad Timoth., in Morali: «Idcirco, ait, ille nos elegit ut simus quasi luminaria, et velut fermentum evadamus, ut velut angeli cum hominibus versemur in terra, ut tanquam viri cum pueris, tanquam spirituales cum animalibus agamus.» Sicut ergo sol illuminat cloacas putridas, sed ab iis non sordidatur, Angelus homines, vir puerum, ita et tu, o sacerdos, o religiose, o vir spiritualis, doceas hominem carnalem, ut eum emendes, sed ab eo nullam labem contrahas. Sol est in coelo, sed inde radios spargit in terram, quibus eam illustrat; ita et tu mente sis in coelis, corpore in terra, ut eam tuo sermone et exemplo virtutis illumines, calefacias et accendas. Sic eris lux et sol mundi. Addit Chrysostomus rem notandam: «Nemo profecto, inquit, Gentilis esset, si ipsi, ut oportet, Christiani esse curaremus; si Dei monitis ac scitis obtemperaremus; si injurias perpessi vicem non referremus; si maledictis lacessiti benediceremus; si pro malis bona redderemus. Nemo esset ita fera bellua, ut non statim ad cultum verae religionis accurreret, si videret haec ab omnibus fieri. Atque ut discas ita esse, unus profecto Paulus tam multos ad Dei attraxit notitiam. Si omnes essemus hujusmodi, quot terrarum orbes attrahere et ipsi possemus?»
Christus Apostolos hic comparat: primo sali, secundo luci, tertio urbi in monte conspicuae. Eidem Ecclesiam, id est Ecclesiae praelatos comparat saepe in Psalmis, ut Psal. XXVI, XLVIII et LXXXVI. Item, Isaiae cap. LX et LXV; Ezech. XL. Sicut ergo urbs in monte sita latere nequit, sed omnium circumcirca degentium oculos ferit; sic et apostolus, praelatus et sacerdos in omnium oculos incurrit, ut si officio suo rite fungatur Christique Evangelium moribus magis quam sermonibus praedicet, multos ad Christum trahat et ab omnibus laudetur: sin secus faciat, multos a Christo avertat et ab omnibus vituperetur. Sequitur quarta comparatio lucernae.
Versus 15: Neque accendunt lucernam
q. d. Lucerna non solet condi sub modio, id est sub vase, ut habet Lucas; Syrus et Hebraeus: sub sato, quod erat mensurae vasisque genus, sed alte in candelabris ponitur, ut omnibus in domo nocte praefulgeat: sic et vos, o Apostoli, alto officii dignitatisque gradu consistitis, ut omnes vestra praedicatione et sanctitate illustretis. Unde parabolam explicans, subdit: «Sic luceat lux vestra coram hominibus,» etc.
Allegorice: SS. Hilarius, Ambrosius et Beda: Significatur hic, inquiunt, lux Evangelii non claudenda modio, id est modicis Judaeae terminis, sed in candelabro, id est in culmine Romae Romanique imperii collocanda, ut omnibus Gentibus illi subditis praeluceat.
Mystice: S. Augustinus: Propter modium, inquit, id est propter mensuram rerum opumque temporalium, non est tegenda vel celanda lux doctrinae et veritatis. Sub modio ergo lucernam ponit, quisquis lucem bonae doctrinae commodis temporalibus obscurat et tegit; super candelabrum autem, qui corpus suum ministerio Dei subjicit, ut superior sit praedicatio veritatis, et inferior servitus corporis.
A LAMP — in Greek lychno, that is, a lamp, a torch, a firebrand, a candle, and everything that gives light. For torches and candles are properly placed on lampstands; in Italy also oil lamps, for they have artfully towered ones, which they therefore call "campanarias" (bell-shaped). So the Hebrew lappid, which the Vulgate translates as "lamp" or "light," signifies everything that gives a shining flame, such as torches, burning firebrands, and lamps properly so called. Hence when, in Judges chapter 7, verse 19, it is said that Gideon and his men placed torches in jars and smashed them together, by "torches" understand firebrands or flaming brands; for these, when the jars were smashed, flashing and blazing, terrified the Midianites. For if they had been lamps properly so called, these would certainly have been extinguished by the smashing, and so could not have struck terror into the Midianites. Hence lamps and torches here, as also elsewhere in Scripture, signify holy men, especially apostolic men, who shine before others with the light of doctrine and holiness, and set them ablaze with the fire of charity with which they have been kindled by God. Hence of John the Baptist Christ says: "He was a burning and shining lamp" (John 5:35). Thus Elijah and Enoch are called "two olive trees, and two lampstands" (Revelation 11:4). To the same are compared Jesus the high priest, and Zerubbabel the leader of Israel (Zechariah 4:41). See what was said in both places.
Versus 16: Sic luceat lux vestra coram hominibus
Ecce hic explicat parabolas solis et salis, scilicet lucis ac civitatis super montem positae, atque lucernae impositae candelabro. Harum ergo parabolarum hic est apodosis, sive explicatio et applicatio, q. d. Estote, o Apostoli, sal, imo sol, ac lucernae facesque mundi, ut scilicet simili modo luceat lux vestrae doctrinae et sanctitatis coram hominibus, ut videant opera vestra bona, ex iisque glorificent Deum, qui vobis tanta sapientiae sanctitatisque bona donavit. Ut videant. Particula ut partim consequentiam, partim finem, licet non ultimum, denotat. Monentur enim hic a Christo Apostoli omnesque eorum asseclae, ut satagant tam verbo quam exemplo virtutis aliis praelucere, non sibi, sed Deo intendendo, scilicet non suam, sed Dei gloriam et animarum salutem: ut scilicet opus bonum sit in publico, sed intentio uni Deo placendi sit in occulto, ut ait S. Gregorius; quare hominibus non propter se, sed propter Deum, ut scilicet eos ad Deum trahant, placere studeant; atque sic concilia hunc locum cum cap. VI, 1, 2, 5, ubi contrarium videtur dicere Christus: «Attendite, inquit, ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis;» quae postrema pars haec duo loca in speciem contraria conciliat: scilicet vetat ibi Christus Apostolos facere justitiam, id est justa opera, coram hominibus, hoc fine, ut ipsi operantes videantur et glorificentur ab eis, ut scilicet captent vanam hominum laudem; hic enim vult ea fieri, coram hominibus, hoc fine, ut ex eis homines glorificent Deum.
Audi S. Gregorium, III part. Pastor., admon. 36: «Quid est ergo, quod opus nostrum et ita faciendum est ne videatur, et tamen ut debeat videri, præcipitur? nisi quod ea quæ agimus, et occultanda sunt, ne ipsi laudemur, et tamen ostendenda sunt, ut laudem cœlestis Patris augeamus. Nam, cum nos justitiam nostram coram hominibus facere Dominus prohiberet, illico adjunxit, ut videamini ab eis. Et cum rursus videnda ab hominibus bona opera nostra præciperet, protinus subdit, ut glorificent Patrem vestrum, qui in cœlis est. Qualiter igitur videnda essent, vel qualiter non videnda ex sententiarum fine monstravit, quatenus operantis mens opus suum et propter se videri non quæreret, et tamen hoc propter cœlestis Patris gloriam non celaret.»
Versus 17: Non veni solvere, sed adimplere
Quoniam (ὅτι, id est quod) veni solvere (καταλῦσαι, id est dissolvere, irritare, abolere) legem aut Prophetas; non veni solvere, sed adimplere. Id verissime dixit Christus: Primo, quia ipse semper legem veterem Mosis servavit, etiamsi illa, utpote Deus Deique Filius, non obligaretur. Unde juxta legem circumcisus est, praesentatus in templo, porcina abstinuit caeterasque legis illius sanctiones stricte observavit. Secundo, quia leges caeremoniales, quae erant figurae et umbrae Christi, ipse seipso suoque corpore, suis actibus sacramentisque implevit, quia illa gessit et passus est quae in caeremoniis legis veteris figurabantur. Tunc enim prophetia impleri dicitur, cum fit quod expresse vel tacite per eam praedictum et prophetatum est. Et hoc innuit Christus, vers. seq., dicens: «Amen dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum aut unus apex non praeteribit a lege, donec omnia fiant.» Ita Irenaeus, lib. IV, cap. XXVII; Tertullianus, lib. De Patientia; Hilarius, Canon. 4 et 5; Augustinus, in Quaest. novi Testamenti, quaest. LXIX. Tertio, et maxime, quia Christus praecepta moralia legis implevit, dum ea explicatius et perfectius docuit et sanxit, ac pro poenis praemiisque temporariis aeternas substituit, atque praeceptis Evangelica consilia, quae perfectiora sunt, adjunxit, ut patet ex seqq. Ita Theophylactus et Euthymius. Quarto, quia legis Mosaicae imperfectionem supplevit, justificando nos per fidem et sacramenta legis novae quae instituit, quod lex Mosis facere non poterat. Quinto, ut ait S. Augustinus, Christus legem implevit dando gratiam quae non tantum jubeat, sed et juvet, vires addat faciatque nos legem implere. Unde illud S. Augustini: «Domine, da quod jubes, et jube quod vis.» Christus maxime hic secundum et tertium sensum intendit. Vide S. Thomam, III part., Q. CVII, art. 2.
Versus 18: Iota unum aut unus apex non praeteribit a lege
18. AMEN I SAY TO YOU, UNTIL HEAVEN AND EARTH PASS AWAY, NOT ONE IOTA OR ONE TITTLE SHALL PASS FROM THE LAW, UNTIL ALL THINGS ARE ACCOMPLISHED. — "Amen," that is truly, in truth; hence Aquila translates it pepistoménos, that is faithfully, truly, certainly, as St. Jerome teaches, in his letter to Sophronius. Moreover, "Amen" is a word not of one swearing, but of one affirming what he is about to say, or confirming what has already been said. It is affirmative when it is placed before a prayer or speech; it is confirmatory when it is placed after and as it were seals it, as can be seen in Deuteronomy 27 and following; 1 Corinthians 14:16. Wherefore the Septuagint translates it genoito, that is "let it be," as if to say: Let it be true, let what I desire, beseech, or approve truly come to pass. In this passage, "Amen" is that of one affirming and solemnly asseverating.
Porro, ipse Christus vocatur «Amen,» Apoc. III, 14. «Hæc dicit Amen, testis fidelis.» q. d. Hæc dicit Christus, qui est Amen, id est stabilis, verus, constans, fidelis, ipsaque stabilitas, veritas et fidelitas.
Donec transeat cœlum — non natura naturæque interitu, sed qualitate et conditionis mutatione; id est donec cœlum ab hoc statu corruptionis quo servit homini mortali, immutetur in statum novum et gloriosum in resurrectione, q. d. Ante finem mundi, quo cœlum et terra transibunt, id est innovabuntur, necesse est omnia quæ in lege de me scripta sunt, impleri. Aut potius donec transeat, id est donec omnino pereat cœlum. Est enim hypothetica et conditionalis sive comparativa propositio, q. d. Citius pereat cœlum, facilius dehiscat terra crepetque totus mundus, quam minimum legis punctum non impleatur, vel in hac vita, vel in futura: quamdiu ergo stabit cœlum et terra, tamdiu stabit lex tota; stabit jugiter et æternabit cælum et terra, multo magis stabit et æternabit lex tota; juxta illud Christi: «Cœlum et terra transibunt, verba autem mea non præteribunt.» Matth. XXIV, 35. Unde Græce est in præterito, ἕως ἂν παρέλθῃ, id est donec transierit, defecerit, desierit esse cœlum et terra. q. d. Citius defecerit tota mundi machina, quam Dei lex. Audi Irenæum: «Sed et præcedentis nominis ejus (Ἰησοῦς, id est Jesus) litteras Iota et Eta octodecim (Iota enim nota est denarii, Eta sive Ita octonarii, quæ juncta faciunt 18) æones significanter manifestare (asserunt Valentiniani), decem autem æonas similiter per Iota litteram, quæ præcedit in nomine ejus, significari dicunt; et propter hoc dixisse Salvatorem: «Iota unum, aut unus apex non præteribit, quoadusque omnia fiant.»
Simili phrasi sensuque dicitur, Psal. LXXI, 1: «Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis, donec auferatur luna.» q. d. Nunquam deficiet Christi justitia et pax, ac citius quam id fiat, lunam lux omnis destituet. Et Ps. LXXXVIII, 38: «Et thronus ejus sicut sol in conspectu meo et sicut luna perfecta in æternum.» q. d. Sol et luna durabunt in æternum, at multo magis æternabit thronus Christi.
Iota unum. — Christus loquens Hebræis dixit iod unum, ut habet Syrus et Hebr. Sed interpres Græcus pro iod Græcum iota æquivalens substituit; Græcum more suo secutus, Arabicus pariter habet iota. Iod enim Hebræis, æque ac iota Græcis et i Latinis, omnium litterarum est minima. q. d. Nihil vel minimum (quale est iod vel iota) ex iis quæ in lege scripta sunt de me meisque actibus et mysteriis, præteriri potest, quod non ad punctum adimpleatur. Ex hac littera iod, licet minima, maximam hæresim construxit Valentinus, teste Irenæo, libr. II, capit. 1, nimirum æonum sacrum nominum portenta verius quam numina.
Aut unus apex. — Apicem legis vocat, non ipsa puncta vel accentus Hebræorum; hæc enim tempore Christi necdum erant, ac diu post Christum a Rabbinis adinventa sunt, sed summitatem aut punctum aliquod, id est minimam particulam ipsius litteræ legis.
Donec omnia fiant. — Omnia scilicet quæ de me meisque actibus, Ecclesia et sacramentis in lege et Prophetis scripta sunt. Rursum omnia quæ in lege præcepta et promissa, vel comminata sunt. q. d. Necesse est omnes homines legi a Deo latæ obedire, quia ad hoc Deus eos arcte et irremissibiliter obstrinxit; multi ergo ei obedient eamque implebunt, itaque promissa legem servantibus a Deo præmia nanciscentur, tum in hac vita tum magis in futura. Cæteri vero, qui sua libera voluntate et malitia legem violabunt, ejus quidem præcepta non implebunt, sed tamen in eis pariter lex implebitur quoad comminatam a se violantibus pœnam; hanc enim incurrent tum in hac vita, tum in futura; ardebunt enim in æternum in gehenna: qui ergo fugiunt legis observationem, incidunt in ejus condemnationem; unde dum eam non implent obediendo, implent eamdem pœnam sustinendo: significat ergo hac sententia strictam jugemque legis obligationem, vim et robur, quæ exactam omnium obedientiam requirit; ideoque certissimas jugesque pœnas inobedientibus, et præmia obedientibus statuit et sanxit.
Versus 19: Qui solverit unum de mandatis istis minimis
De mandatis istis minimis, quae scilicet lex jam dicta praecipit. Ita S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte, aut quibus ego legem jam sum explicaturus et perfecturus; unde subdit: «Dico enim vobis, nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum.» Non ergo significat omnia legis mandata esse minima, sed quod damnandus sit is qui vel unum de mandatis legis etiam minimis violarit, vel prava interpretatione perverterit, uti pervertebant Pharisaei, docentes externum adulterium lege vetari, non vero internam ejus concupiscentiam; ubi nota mandatum hic presse sumi, pro praecepto gravi obligante sub peccato mortali, uti sunt praecepta Decalogi; qui enim tale unum solverit, licet Decalogi minimum, hic utique damnandus est: nam levia quaedam in lege veteri, licet a Deo praecepta essent, tamen obligasse tantum leviter ad peccatum veniale et ad poenam temporariam omnino verisimile est, qualia sunt matrem capere cum pullis in nido, arare cum bove et asino, alligare os bovi trituranti, coquere haedum in lacte matris, etc., quae vetantur Deuteronomii, cap. XXII, 6 et 10, cap. XXIV, 4, et Exodi XXIII, 19.
Minima ergo hic vocantur, non levia hæc obligantia ad peccatum veniale sed quæ minima sunt inter mandata, id est præcepta gravia obligantia ad peccatum mortale, quale est aspicere feminam ad eam concupiscendam, vel eam interius concupiscere, etsi exterius opus non perpetres, quod Pharisæi censebant esse minimum et vix ullum peccatum; Christus autem docet esse peccatum mortale lege Decalogi vetitum.
Et docuerit sic homines. — Sic scilicet ut ego facio, puta recte, ait S. Hieronymus. q. d. Damnabitur qui solverit unum de mandatis minimis, etiamsi ipse alios recte doceat illud esse servandum, sicut ego doceo. Magis germane SS. Augustinus et Chrysostomus: sic, scilicet sicut ipse facit. q. d. Qui solverit unum de mandatis et docuerit alios sic, id est simili modo illud idem solvere et violare; repete per Hebraismum relativum qui, q. d. Qui solverit mandatum: et (id est item) qui docuerit alios idem solvere, damnabitur uterque, scilicet et solvens et docens; vel si unus idemque utrumque fecerit, utroque titulo bis damnabitur; qui enim alterutrum facit, scilicet qui solvit mandatum, aut qui docet alios illud solvere, hic minimus vocabitur, id est damnabitur. Maxime enim Christus agit de Doctoribus; perstringit enim Scribas et legis Doctores, qui pravas suas legis interpretationes docebant aliisque instillabant.
Aut certe copula et conjunctiva capitur pro disjunctiva aut. q. d. Qui solverit mandatum, et, id est aut docuerit alios solvere, hic damnabitur; simile est, Exodi XXI, 17, in Hebræo: «Qui maledixerit patri suo, et (id est aut, ut vertit Vulgata, sufficit enim alterutri maledixisse) matri, morte moriatur.» Et: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et (id est aut) biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis.» Joan. VI. Dicit tamen Christus et, non aut, tum quia Scribæ utrumque faciebant, tum ut constet antithesis quæ sequitur: «Qui autem fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur.» Hic enim τὸ et proprie sumitur; requiritur enim utrumque, scilicet facere et docere ad hoc, ut quis magnus vocetur.
Minimus vocabitur. — Ultimus habebitur, vilis reputabitur, contemptui erit in cœlis Deo et sanctis Angelis, quasi hominum postremus et plane indignus qui in regnum cœlorum admittatur, ideoque damnabitur et relegabitur ad gehennam. Unde S. Chrysostomus et Theophylactus minimus interpretantur nullus, quia in regno cœlorum non nisi magni esse possunt, ait S. Augustinus, utpote reges cœli, filii Dei et cohæredes Christi. Nota: Christus in τὸ minimus alludit ad τὸ minimis mandatis; ludit enim amphibologice, sed eleganter in voce minimus. q. d. Vos, o Scribæ, mandata gravia legis, qualia sunt non concupiscere opes, uxorem, necem proximi, æstimatis minima minimique momenti, ac minimam, id est exiguam vel nullam inducere obligationem, culpam et pœnam, ideoque vos in cœlo pariter coram Judice Deo censebimini minimi, id est nulli, contempti, despecti. Vide Canon. 23.
In regno cœlorum — proprie dicto. Ita S. Chrysostomus et Theophylactus, licet S. Augustinus et alii regnum cœlorum interpretentur Ecclesiam; hujus enim regnum inchoatur in terra, sed perficitur in cœlo.
Qui autem fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur in regno cœlorum. — Magnus, scilicet doctor, pater et princeps discipulorum quos docuit. Censentur autem facta omnia legis mandata, quando quidquid factum non fuerit, a Deo ignoscitur, ait S. Augustinus. Error enim corrigitur, sarcitur et impletur per pœnitentiam. Nam, ut ait S. Bernardus, tract. De Dispensatione et Præcepto: «Pars regulæ est regularis correctio; hanc ergo dum subit reus, regulam implet.»
Moraliter: disce hic rectam docendi viam et methodum esse, si doctor prius faciat id quod deinde dicturus est. Ita Christus, ait S. Lucas, cœpit facere et docere prior; imo primus ipse fuit pauper, humilis, mitis, lugens, mundo corde, pacificus, persecutionem patiens, ac deinde docuit: «Beati pauperes spiritu, beati mites,» etc. Examinet ergo suam conscientiam coram Deo doctor, antequam id doceat, an ipse sit pauper spiritu, mitis, mundo corde, simplici an duplici, simulato, politico, nec doceat alios nisi prius seipsum docuerit; videat an mente adhæreat mundo, an Christo; ut enim sit Christi, debet frangere tesseram amicitiæ cum mundo, renuntiare omnibus mundanis, calcare favores, plausus, risus, probra sociorum, ac dicere cum Paulo: «Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem.» Et: «Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die, etc.; qui autem me judicat, Dominus est.»
«Prima virtus monachi (et multo magis apostoli et doctoris Christi) est contemnere et contemni,» ait S. Hieronymus. Idem videre Gentiles; unde Lactantius, toto lib. III De Falsa Sapientia, ex Seneca, Cicerone, Varrone et aliis, ostendit Philosophos parum fecisse fructus, quia quæ docebant illa non faciebant; et philosophia facta erat schola disputandi, non regula vivendi; unde in tales detonat Apostolus, Rom. II, 21, dicens: «Qui ergo alium doces, teipsum non doces? qui prædicas non furandum, furaris? etc.» Et vers. 1: «In quo alterum judicas, teipsum condemnas, eadem enim agis quæ judicas.» Vide ibi dicta et Ezechielis, I, 8. Præclare S. Thomas, præfat. in Ep. Canon., si ejus est illud opus: «Litteras, inquit, mortis suæ portant viri litterati, qui sciunt et docent, et non faciunt: istæ sunt litteræ sine sigillo, id est scientia sine vita, et ideo non creditur eis.»
Versus 20: Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum
Dico, id est edico et graviter constanterque assevero. Abundaverit, abundantior, praestantior, eminentior, plenior et perfectior fuerit; justitia vestra, id est vestra legis observatio; illa enim implet id quod lex justum esse dictat; illa quoque facit nos revera coram Deo justos. Nam, ut ait Apostolus, Rom. II, 13: «Non auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur.»
Nota: Scribæ et Pharisæi, licet a vulgo doctissimi et justissimi sanctissimique haberentur, tamen a vera justitia multum deficiebant: Primo quia magis externas actiones quam internas affectiones domabant; satagebant enim coram hominibus apparere legis observatores et justi. Secundo, quia legis litteram pravo sensu et explicatione pervertebant. Tertio, quia justitiam suam magis in ceremoniis, ac præsertim crebris lotionibus, quam in vero sanctitatis spiritu collocabant. Contraria prorsus hic docet Christus, ut patet ex sequentibus: ac Christiani etiam minimi et rudes prorsus contraria facere debent, itaque superare justitiam Scribarum, si cœlum ingredi velint. Hæc tria in sequentibus per varia Decalogi præcepta sigillatim demonstrat Christus.
Versus 21: Audistis Quia Dictum Est Antiquis: Non Occides
quia magis externas actiones quam internas affectiones domabant; satagebant enim coram hominibus apparere legis observatores et justi. Secundo, quia legis litteram pravo sensu et explicatione pervertebant. Tertio, quia justitiam suam magis in ceremoniis, ac praesertim crebris lotionibus, quam in vero sanctitatis spiritu collocabant. Contraria prorsus hic docet Christus, ut patet ex sequentibus: ac Christiani etiam minimi et rudes prorsus contraria facere debent, itaque superare justitiam Scribarum, si coelum ingredi velint. Haec tria in sequentibus per varia Decalogi praecepta sigillatim demonstrat Christus.
21. AUDISTIS QUIA DICTUM EST ANTIQUIS: NON OCCIDES; QUI AUTEM OCCIDERIT, REUS ERIT JUDICIO. — «Audistis» a Scribis legem Moysi docentibus et explicantibus. Hic ostendere incipit Christus se legem non solvere, sed adimplere, ac justitiam Christianam praecellere debere Judaicae et Pharisaicae; utrumque enim paulo ante asseruit. Igitur Christus hic componit, opponit et anteponit se suamque doctrinam, tum Scribis et Pharisaeis, qui per suas παραδόσεις, id est traditiones Pharisaicas legem perverse interpretabantur, ut patet ex vers. 20 et 43, tum ipsi legi et Moysi; Christus enim legi addidit praecepta fidei explicitae de Deo trino et uno, deque Christi incarnatione, passione, redemptione, etc., item consilia Evangelica; ad haec clariorem et expressiorem legis naturae sive Decalogi explicationem, et hoc ultimum maxime intendit hic Christus, ut patet ex sequent. Licet enim lex naturae semper extiterit omnesque obligarit, tum eos qui fuerunt ante diluvium, tum eos qui post illud vixerunt, tamen obscurior mansit, nec plane expressa, ideoque paucis plene cognita ante Christum veritatis, justitiae et perfectionis magistrum, qui eamdem hic clare, plane et plene explicat. Ita diserte S. Augustinus, lib. I Retract., cap. XXII; S. Hilarius, Chrysostomus, Theophylactus, Euthymius et alii, licet nonnulli cum Maldonato censeant Christum hic tantum agere contra perversas Pharisaeorum legis interpretationes, ideoque ipsum hic non se opponere legi et Moysi, sed tantum Scribis et Pharisaeis, eorumque legis interpretationibus; sed prius quod dixi, verius est, scilicet Christum tam legi quam Scribis se opponere, et utrorumque imperfectiones et defectus supplere. Lex enim Moysis fuit rudis et imperfecta, utpote rudibus Judaeis data, quam proinde Christus per legem Evangelicam expolivit et perfecit.
NON OCCIDES. — Multi putabant hac lege duntaxat vetari homicidium; at Christus hic docet per illam etiam vetari iram, verba, verbera, probra, etc., quae sunt praeludia homicidii et ad illud recta via ducunt.
QUI AUTEM OCCIDERIT, REUS ERIT JUDICIO. — q. d. Obnoxius et obligatus erit judicio, ut in judicio facinus factumque ejus examinetur, utque judicum examini et censurae homicida subjaceat, qui juxta legem eum ad mortem condemnent, nisi deprehendant eum fortuito, vel necessitate se defendendi compulsum, invasorem occidisse. Ita S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte; et S. Gregorius, lib. XXI in cap. IX Job.
Rursum «reus erit judicio,» id est judicii, id est condemnationis, poenae capitalis et mortis, quia in judicio condemnabatur et plectebatur homicida, juxta legem, Levit. XXIV, 17; quod enim hic dicitur: «reus erit judicio,» hoc ibi aliis verbis dicitur: «morte morietur.» Ita Euthymius. Sic saepe in Scriptura per metalepsin judicare significat condemnare, et judicium significat condemnationem.
Versus 22: Omnis Qui Irascitur Fratri Suo
22. EGO AUTEM DICO VOBIS, QUIA OMNIS QUI IRASCITUR FRATRI SUO, REUS ERIT JUDICIO. QUI AUTEM DIXERIT FRATRI SUO, RACA, REUS ERIT CONCILIO; QUI AUTEM DIXERIT, FATUE, REUS ERIT GEHENNAE IGNIS. — Hic Christus explicat, implet et supplet legem «Non occides,» docetque ea non tantum vetari homicidium, sed et iram tam internam quam externam quae in probra verbaque injuriosa prorumpit. «Ego autem dico,» id est edico, assevero et sancio tanquam legislator omnis legis, tam Evangelicae quam Mosaicae et naturalis.
OMNIS QUI IRASCITUR. — Graeca addunt εἰκῇ, id est temere, sine causa; sed Codices Romani, ac S. Hieronymus et S. Augustinus, lib. I Retract., cap. XIX, illud omittunt; subintelligitur tamen hoc aut simile. Agitur enim hic de ira illicita, quae via sit, initium et gradus ad homicidium injustum et illicitum; alioqui enim ira justa de causa, v. g. contra peccata et peccatores concepta, est licita et laudabilis, adeoque ira a natura insita est homini, ut sit cos virtutis et fortitudinis ad eam contra vitia et adversa quaelibet acuendam.
Nota: ira est appetitus vindictae; ipsa est peccatum mortale, si deliberate inferat vel optet grave malum corporis, vel bonorum, vel famae proximo, aut de eo gaudeat, etiamsi is illud mereatur; quia iratus de eo gaudet, ut est bonum non justitiae, sed vindictae. Ira vero est veniale peccatum, si leve malum appetat proximo, etiamsi ira sit vehemens et valde interius exteriusque excandescat, ut docet Cajetanus, Summula, verbo Ira; et Toletus, lib. VII Instruct. Sacerd., cap. LVII. Hoc enim secundum se non est peccatum mortale, nisi erumpat in grave malum proximi, aut se exponat periculo blasphemiae, gravis convicii, scandali, aut alterius peccati mortalis. Denique ira nullum est peccatum, si ira assumatur ex zelo justitiae ad extirpanda scelera et scelestos, uti eam assumpsit Mathathias occidens legatum Antiochi, qui cogebat Judaeos sacrificare idolis, I Machab. II, 25; et Christus flagello ejiciens ementes et vendentes e templo, Joan. II, 15. Audi S. Chrysostomum, in Psalm. IV, ad illa: «Irascimini et nolite peccare»: «Licet, inquit, juste irasci; nam et Paulus Elymae succensuit, Actor. XIII, 8; et Petrus Saphirae, Actor. V, 9; sed id non iram dixerim absolute, sed philosophiam, curam et oeconomiam. Irascitur enim pater filio, sed ejus curam gerens. Ille est qui temere irascitur, qui seipsum ulciscitur; qui autem aliena corrigit, is est omnium mansuetissimus. Nam Deus etiam non seipsum vindicans irascitur; sed nos corrigens. Eum ergo nos quoque imitemur. Ita enim se gerere divinum est; aliter vero humanum.» «Virum stultum, inquit Job, interficit iracundia.» Job V, 2. Ubi S. Gregorius: «Sciendum, inquit, est quod alia est ira quam impatientia excitat, alia quam zelus justitiae format. Illa ex vitio, haec ex virtute generatur; si enim nulla ira ex virtute surgeret, divinae animadversionis impetum Phinees per gladium non placasset. Hanc iram quia Heli non habuit, motum contra se implacabiliter supernae ultionis excitavit. Nam quo contra subditorum vitia tepuit, eo contra illum districtio aeterni Rectoris exarsit.» Quin et Aristoteles, lib. III Ethic.: «Ira, ait, est cos fortitudinis,» citatque illud Homeri: «Virtuti immitte furorem.»
Porro S. Augustinus, Franciscus Lucas et Maldonatus putant hic agi duntaxat de ira quae sit peccatum mortale; S. Chrysostomus vero et Jansenius censent hic agi de ira quae sit peccatum veniale. Ego autumo de utraque hic agi, scilicet de omni ira illicita, sive venialis sit, sive mortalis, maxime tamen de mortali, quia haec proprie ducit ad homicidium; ideoque rea est judicii, id est poenae capitalis.
REUS ERIT JUDICIO. — Paulo aliter capitur hic judicio quam paulo ante vers. 21, ubi dicitur: «qui autem occiderit, reus erit judicio;» ibi enim intelligitur judicium humanum quo homicida a judicibus judicatur et damnatur ad mortem; hic vero intelligitur judicium divinum, quo Deus iram judicat et damnat, venialem quidem ad poenam temporariam, qualis est purgatorii, mortalem vero ad poenam aeternam, qualis est gehennae. Ludit ergo analogice in voce judicio. Vide Canonem 23. Christus ergo hic uni homicidio lege veteri vetito, et uni poenae mortis corporeae ab eadem lege sancitae, triplicem opponit irae gradum, et consequenter triplicem poenae spiritualis, praesertim aeternae, gradum et mensuram: ita S. Augustinus; perstringit enim Scribas qui in explicando praecepto «Non occides,» dupliciter errabant. Primo, quod eo putarunt homicidium duntaxat vetari, non vero iram internam, ideoque illam non esse peccatum; contra quos Christus hic docet, illo etiam iram prohiberi, quia ipsa initium et via est ad homicidium. Secundo, quod homicidio non aliam poenam assignarent quam mortis corporalis a judicibus in judicio inflictam; contra quos Christus hic docet non tantum homicidio, sed et irae in judicio divino a Deo infligendam poenam spiritualem, vel temporariam in purgatorio, si ira sit venialis, vel aeternam in gehenna, si ira sit mortalis; quarum utraque aequatur morti temporali a judicibus homicidae inflictae, imo longe illa gravior et acerbior est.
Porro, quam prava sit ira, vide S. Basilium et S. Chrysostomum, homil. De Ira; Senecam, lib. De Ira; Ciceronem, IV Tuscul., ubi inter alia ait: «An est quidquam similius insaniae, quam ira? quam bene Ennius initium dixit insaniae: color, vox, oculi, spiritus, impotentia dictorum atque factorum quam partem habent sanitatis? Quid Achille Homerico foedius! Quid Agamemnone in jurgio? Nam Ajacem quidem ira ad furorem mortemque perduxit.» Vide dicta, Ephes. IV, 26.
QUI AUTEM DIXERIT FRATRI SUO RACA, REUS ERIT CONCILIO. — Raca. Primo, S. Chrysostomus putat raca significare tu, v. g. si quis per contemptum dicat proximo: vade tu, quid vis tu? quasi Christus hic vetet tuisare, id est vocare aliquem tu per despectum.
Secundo, Theophylactus: raca, inquit, idem est quod sputo dignus vel conspuendus; ῥάκος enim est sputum; verum hoc convicium tantum, imo amplius est quam vocare aliquem fatuum, quod tertio et summo loco hic ponit Christus.
Tertio, alii autumant raca esse vocem Graecam ῥάκος, id est pannosus. Inepte Beza hic censet Christum pro raca dixisse רשע rascha, id est impie.
Quarto, verosimilius S. Augustinus, Rupertus, Anselmus et alii opinantur raca esse interjectionem spernentis et adversantis per onomatopoeiam, ac sub ea omnia malevoli animi signa, sive ea fiant murmurando, sive frendendo, sive expuendo, sive faciem indignanter avertendo, sive frontem rugando, sive nasum suspendendo, intelligi.
Quinto optime, S. Hieronymus et Angelus Caninius, in Nomin. Hebraeis novi Testamenti, et alii censent raca esse vocem Hebraeam, aut potius Syram derivatam ab Hebr. ריק ric, id est vacuus (non cerebro, ut vult S. Hieronymus, hic enim est fatuus, sed opibus, ait Jansenius), inanis fuit, quasi raca idem sit quod homo levis, aut inops et pauper, et ita vertit Noster, Judic. XI, 3.
Sexto, denique Georgius Michaelis Maronita, in procemio Grammaticae Syriacae, cap. De Praestantia linguae Syriacae: «Raca, inquit, Syriacum est, et tria significat. Primo, idem est quod testudo, quod animal ita Syris deforme habetur, ut maxime illud nauseant et abhorreant. Sic Itali, cum tardum et deformem notant, dicunt: pare tartaruga. Secundo, raco a rac, id est conspuit, significat conspuentem sive consputum. Syri enim, cum volunt alicui ignominiam inurere, vocant eum raco, id est conspuentem vel consputum, raco enim tam active quam passive sumitur. Aut raca idem est quod rauco, id est sputum; et alter alteri hanc vocem forte dicebat, ut significaret se instar sputi illum aestimare. Sic enim Syri ut quem ostendant a se nihil fieri, dicunt: «Tu es instar sputi apud me.» Tertio, raco Syris significat contemptum, despectum, vilem, abjectum, sordidum, et in hac significatione arbitror sumi vocem raca a Christo.» Hucusque Georgius. Favet Aethiopicus, qui vertit: «Qui dixerit fratri suo, quod pauper sit, per contemptum, et laceris vestibus, reus erit concilio.» Persicus et caeteri retinent τὸ raca, nec explicant: unde et Aegyptius, sive Copticus habet cheraka. Che enim est articulus; restat ergo raka, sive raca. Arabicus raca vertit pannosus, lacer, mendicus, qui vestitur centone, sive veste ex centum plagulis consarcinata.
Certum est raca plus esse quam irasci, minus quam fatue, ac proinde verius est esse interjectionem et signum irati, aut significare hominem inanem, pauperem, miserum, abjectum. Rursum raca est ambiguum, potestque esse veniale, potest et esse mortale, ideoque reum concilii; fatue vero certum est esse mortale, ideoque reum gehennae ignis; id enim fatue significat amentem et emedullati cerebri, qui pecudi confertur. Aufer enim ab homine rationem mentemque, et irrationale pecus efficies.
REUS ERIT CONCILIO. — Graece συνεδρίῳ, a qua voce Hebraei summum suum concilium vocarunt sanedrim, quasi dicat: obnoxius erit et obligatus concilio, sive judicio summo Sanedrim, ut illorum judicium censurae subjaceat, ab eisque sententiam damnationis subeat.
Nota: Talmudici Doctores et ex iis Franciscus Lucas, Maldonatus et alii tradunt apud Hebraeos triplex fuisse tribunal. Primum דין ממונא din mammona, id est judicium de re pecuniaria, quod erat Triumvirum; tres enim in illo sedebant judices. Secundum דין משפט din mispat, id est tribunal judicii, scilicet de re capitali, in quo examinabatur, v. g. causa homicidii, et homicida capitis damnabatur, nisi probaret illud fuisse fortuitum, aut in sui defensionem factum. Hoc tribunal constabat viginti tribus judicibus. Tertium erat Sanedrim, quod erat septuaginta duorum judicum, in quo graves causae et scelera, ut haeresis, falsi Prophetae, idololatriae, apostasiae, etc., tractabantur. Christus, omisso primo, hic alludit ad duo posteriora, ac secundum vocat judicium, tertium vocat συνέδριον, id est concilium, q. d. Talis est proportio inter iram et verbum contumeliosum, et inter utriusque poenam, qualis est inter judicium mispat et sanedrim, sive summum concilium, ut sicut hoc excedit illud, ita et poena verbi contumeliosi excedat poenam irae; nam caetera omnia in hac similitudine, uti et in caeteris, non est necesse accommodare, imo saepe id est impossibile. Est ergo hic catachresis in voce judicii et concilii; per judicium enim significatur minor irae culpa, indeque minus examen minorque condemnatio et poena; per concilium vero major culpa, indeque majus examen majorque damnatio et poena. Denique per gehennam proprie significatur certa culpa, damnatio et poena.
Sensus ergo est, q. d. Sicut homicida in lege veteri reus erat judicii, ut scilicet causa haec ejus criminalis a criminalibus judicibus examinaretur, ac ipse damnaretur ad mortem, nisi judices invenissent ipsum id casu vel necessitate fecisse; ita pariter ira, quae est primus gradus ad homicidium, est causa criminalis, ac consequenter pertinet ad tribunal non primum Mammona, sed secundum Judicii, non humani, sed divini, ita ut si ira sit perfecta et voluntaria, hoc est, animus deliberatus inferendi caedem vel grave malum proximo, ob eam damnetur ad mortem, non praesentem, sed aeternam; sin autem ira sit levis, vel improvisa et venialis, damnetur ad poenam et mortem temporalem, ut scilicet luat poenas in purgatorio, quae aequiparantur morti temporali quam infligebant judices homicidae in tribunali Judicii.
Sin autem eruperit ira in verbum asperum, v. g. raca, gravius peccat, vel venialiter vel mortaliter, prout illud procedit ex interna ira vel veniali, vel mortali. Gravius, inquam, peccat, quia iram signo externo prodit et perficit, ac proinde pertinet ad tribunal Concilii illud judicare et punire (hoc enim de gravioribus criminibus judicabat), ut ab eo gravius puniatur, sed pro ratione et quantitate culpae, ut si illa sit venialis, graviori quam interna ira, poena in purgatorio; si mortalis, graviori supplicio in inferno castigetur. Sin autem dixerit fatue, id est verbum aperte et graviter contumeliosum, jam nec judicio, nec concilio est opus, sed certa ejus est damnatio ad gehennam.
Hunc esse genuinum hujus loci sensum probatur: Primo, quia Christus hic plene explicat Decalogum, scilicet praeceptum «Non occides,» docetque eo non tantum homicidium, sed omnem iram tam venialem quam mortalem vetari; alioqui si solam mortalem intelligeret, non plene et perfecte explicaret hoc praeceptum.
Secundo, quia in simili, puta in secundo Decalogi praecepto «Non pejerabis,» Christus, vers. 34, explicat illo non tantum perjurium, sed omne non necessarium juramentum, quod saepe est veniale tantum, vetari.
Tertio, quia ita explicat S. Gregorius, lib. XXI Moral., cap. IV: «Per gradus, ait, culpae crevit ordo sententiae, quia in judicio adhuc causa discutitur; in concilio autem causae sententia definitur; in gehenna ea quae de concilio egreditur, sententia expletur.» S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte, cap. XVIII: «Defensioni, ait, datur locus in judicio; in concilio de supplicio quo afficiendus est reus deliberatur; in gehenna est certa damnatio.»
Ex hoc sensu contra Stoicos et Jovinianum liquet culpas et poenas esse dispares, scilicet peccatum unum altero esse gravius, ideoque graviorem poenam coram Deo mereri: unde aliud esse veniale, aliud mortale; idque rursum suos habere gradus gravitatis et malitiae: liquet consequenter contra Calvinum distinctio purgatorii a gehenna.
Porro, nonnulli cum Bellarmino, lib. I De Amiss. gratiae, cap. IX, tres hosce gradus peccatorum sic assignant, ut in ira, quae est rea judicii, notetur culpa et poena venialis; in raca, quod est reum concilii, notetur culpa major, de qua dubium est an sit venialis, an mortalis, quod a concilio definiendum est; in fatue notetur culpa maxima et certo mortalis, quae proinde gehenna ignis punitur; idque satis est probabile et appositum.
QUI AUTEM DIXERIT FATUE, REUS ERIT GEHENNAE IGNIS. — q. d. Qui grave convicium vel contumeliam dixerit proximo, per quod fama vel honor ejus graviter laedatur, quale est dicere viro honesto et honorato: Tu, fatue; hic peccat mortaliter, ideoque reus erit gehennae: sub fatue intellige reliqua conviciorum, dirarum, calumniarum, probrorum et imprecationum genera, quae peccata sunt mortalia, si valde proximum dehonerent, aut ex animo graviter nocendi, conviciandi et dehonorandi cupido proferantur. Contumeliae enim gravitas vel levitas, maxime ex affectu eam proferentis spectanda et metienda est. Unde cum eam dicis joco, aut non animo dehonorandi, sed corrigendi, non formalis, sed materialis duntaxat est contumelia, ait D. Thomas, II, II p., Quaest. LXXII, art. 2. Hinc parentes licite suos filios, magistri discipulos, domini servos durius per verba contumeliae pungunt, castigant et increpant, si moderate ad justam correctionem id fiat. Sic Christus Petrum vocat satanam. Matth. XVI, 23. Sic Paulus Galatas, cap. III, 1, vocat insensatos. Si enim eos licet flagellare virgis et verberibus, ergo et verbis, ait D. Thomas. Rursum contumeliae gravitas metienda est ex personae dignitate. Viro enim gravi et honorato dicere fatue, est gravis contumelia; vili vero et stupido, qui revera est fatuus, est levis. Vide Leonardinum Lessium, lib. II De Justitia, cap. XI, dub. 3. Contumelia ergo aeque ac ira est peccatum mortale, si proximo grave malum inferat vel optet; veniale, si leve; nullum, si nullum, praesertim si fiat ad moderatam justamque peccantis correptionem.
REUS ERIT GEHENNAE IGNIS. — Arabicus: reus erit ignis gehennae. Notat S. Hieronymus Christum hic primo usurpare nomen gehennae pro inferno; nusquam enim in veteri Testamento pro eo usurpatum reperitur. Dicta est autem gehenna quasi גיא ghe, id est vallis הנם Hinnom seu Ennon, id est viri Judaei ita nominati, quae alibi vocatur geben Emom, id est vallis filii Ennom. Erat vallis haec amoena prope Jerusalem, in qua parentes filios suos immolabant et concremabant idolo Moloch, atque ne vagitus eorum et ploratus exaudirent, pulsabant tympana: unde locus hic dictus est topheth, id est tympanum: hinc pariter vocatur haec gehenna ignis, hoc est adeo ardens et ignita, ut non nisi merus ignis, isque infernalis esse videatur. Vide dicta Jeremiae, VII, 31, et Isaiae, cap. XXX, vers. ult., ubi graphice gehenna ejusque tormenta depinguntur. «Praeparata est, inquit, ab heri Topheth, a rege praeparata, profunda et dilatata. Nutrimenta ejus, ignis et ligna multa: flatus Domini sicut torrens sulphuris succendens eam.» Vide et Apoc., cap. XIX, 20, et cap. XXI, 8.
Versus 23: Relinque Munus Tuum Ante Altare
23. SI ERGO OFFERS MUNUS TUUM AD ALTARE, ET IBI RECORDATUS FUERIS, QUIA FRATER TUUS HABET ALIQUID ADVERSUM TE. — Id est habet quod de te queratur, vel quod tecum expostulet de injuria sibi a te facta (eo enim haec spectare patet ex voce rationali ergo), quod scilicet tu ei iratus fueris, aut dixeris ei raca vel fatue, similemve injuriam irrogaris. Ita S. Augustinus. Simile est, Apoc. II, 4. Scribae, ut videtur, docebant omnia peccata, ac praesertim violationem praecepti «Non occides,» expiari per sacrificia et munera ad altare Deo, ac consequenter sacerdotibus Dei vicariis oblata, etiamsi proximo laeso vel injuria affecto nulla fieret satisfactio, ut colligitur ex hoc loco et ex simili parentum lesione. Matth. XV, 6.
Contrarium hic docet Christus, sancitque legem justitiae et charitatis qua jubet prius satisfieri proximo, verbo vel verbere a te laeso, quam Deo munus offerri. Hoc enim ultroneum est et indebitum, illud vero necessarium et ex justitia vel charitate debitum. Unde subdit Christus:
24. RELINQUE MUNUS TUUM ANTE ALTARE, ET VADE PRIUS RECONCILIARI FRATRI TUO, ET TUNC VENIENS OFFERES MUNUS TUUM. — Quaeres an hoc praeceptum sit, an consilium duntaxat? Respondet Abulensis, Quaest. CLXII, esse consilium: non ergo peccat, inquit, ipse qui offert munus et non reconciliatur, sed solum perdit utilitatem muneris (oblationis) ita quod non meretur vitam aeternam per illud. Verum dico hoc esse praeceptum; charitas enim, aequitas, religio et Deus ipse hoc exigit, ut offendens offenso se statim reconciliet, etiam ante sacrificia, idque: primo, quia reconciliatio est praecepti, sacrificium vero consilii.
Secundo, quia Deus manet nobis offensus, quamdiu nos in proximi manemus offensa: tertio, quia sacrificium pacis est symbolum et protestatio: quomodo ergo offeres Deo symbolum pacis, nisi prius proximo quem laesisti te reconciliaveris ab eoque pacem acceperis? quarto, quia Deus plus diligit concordiam fidelium, quasi Ecclesiae suae civium, imo fratrum, quam munera, ac magis per eam honoratur. Ita Auctor Imperfecti: imo Deo non placet, sed displicet discordium sacrificium. Causas congruas dat Tertullianus, lib. I De Oratione, cap. X: «Quid est, inquit, ad pacem Dei accedere sine pace? ad remissionem debitorum cum retentione? Quomodo placabit patrem iratus in fratrem? Nam et Joseph dimittens fratres suos ad perducendum patrem: Et ne, inquit, irascamini in via,» Genes., cap. XLV, 24, quasi diceret: Si Josephus patrem ad se evocaturus prius fratres inter se pacificavit, veritus, ne prudens pater inter discordes fratres venire recusaret: quo pacto, Christus Dominus se flecti et placari a discordibus fratribus patietur? Est ergo hoc praeceptum legis et juris naturae, vel potius supernaturale et connaturale gratiae. Hic enim est ordo virtutum, ut reconciliatio, pax et unio praecedat religionem actumque sacrificii, ad eumque sit dispositio: unde hoc praeceptum obligavit etiam Judaeos in lege veteri; a Christo tamen hic arctius sancitur, tum quia per incarnationem Verbi ipse nos sibi et ad invicem arctissime univit: illa ergo major per Christum unio, majorem poscit charitatem et unionem fidelium; unde ipse sanxit: «Novum mandatum do vobis, ut diligatis invicem, sicut dilexi vos,» Joan. XIII, 34; tum quia sacrificium Eucharistiae jam sanctius est, imo est synaxis et communio corporis, quod idem numero omnes participamus, eoque ipsi Christo et nobis mutuo summe unimur; hinc dicitur communio, id est communis omnium unio. Cum ergo Eucharistia sit sacrificium, aeque ac sacramentum et professio mutuae unionis et pacis, necesse est ut omnis discordia facessat, et offendentes eis quos offenderunt se reconcilient ante hanc sacram synaxim, ne mendaces inveniantur. Mentitur enim reipsa qui sacramentum unionis, id est Eucharistiam sumens cum proximo, non unionem, sed simultatem et rancorem gerit in pectore. Pulchre S. Augustinus, serm. 46 De Verbis Domini: «Te, ait, quaerit Dominus magis quam munus: offers munus tuum, et tu non es munus Dei. Plus quaerit Christus quem redemit sanguine suo, quam quod tu invenisti in horreo tuo.»
Intellige haec quantum fieri potest, si videlicet locus, tempus et prudentiae ratio id permittat, ut offendens vadat ad offensum eique se reconciliet ante sacrificium: nam alioqui non pedibus, ait S. Augustinus, sed affectu, scilicet odium in corde remittendo; et effectu, scilicet pro injuria proximo satisfaciendo, ad offensum ire debemus. Quod si enim offendens sit Romae, offensus vero in India, an in Indiam eat oportet antequam sacrificet? minime; sufficit enim firmum propositum satisfaciendi laeso.
Porro S. Chrysostomus, Euthymius et Theophylactus hoc intelligunt tam de offenso quam de offendente, sive jure, sive injuria, quasi velit Christus ut non tantum offendens, qui laesit, sed etiam offensus, qui per injuriam est laesus, adeat offendentem eique se reconciliet ante sacrificium; sed tunc hoc consilium est, non praeceptum. Ita Jansenius, Maldonatus et alii.
Hac de causa olim in Missa usus fuit, ut ante sanctam communionem Christiani darent sibi mutuo osculum sanctum, quasi reconciliationis et unionis symbolum, cujus loco jam datur osculanda tabella pacis, quam vocant, uti dixi in epist. II ad Corinth.
Ita ad litteram S. Joannes Eleemosynarius, patriarcha Alexandrinus, ut hoc Christi praeceptum vel consilium impleret, altari astans et Missam celebrans, cum recordaretur clerici cujusdam qui odium contra se conceperat, licet ab eo offensus, prior tamen ab eo veniam petiit; itaque illi reconciliatus, cum eodem gaudens ad altare redit, ac sacrificium peregit, dicens cum fiducia Deo: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris,» uti narrat Leontius in ejus Vita, cap. XIII et XIV. Subdit Leontius, cap. XIV: «Deiferi quidam SS. Patrum dixerunt, Angelorum quidem est nullatenus litigare, sed in omnimoda et perpetua pace consistere; hominum vero est altercari quidem, sed statim reconciliari; daemonum autem est totum diem litigare, et totum diem transire irreconciliatos.»
Addit, cap. XVI, 5, Joannem Missam celebrantem, Damianum diaconum, cum vellet communicare, repulisse eique dixisse: «Vade prius reconciliari fratri tuo.» Spopondit ille hoc facere, et tunc de sacris mysteriis dedit ei. Hinc recte colligit S. Gregorius, lib. IV Dialog., cap. LX, aitque: «Qua in re pensandum est cum omnis culpa munere solvatur, quam gravis est culpa discordiae pro qua nec munus accipitur. Debemus itaque ad proximum, quamvis longe positum, mente ire eique animum subdere, humilitate illum ac benevolentia placare, ut scilicet conditor noster, dum tale placitum mentis nostrae aspexerit, a peccato nos solvat, qui munus pro culpa sumit.
Versus 25: Esto Consentiens Adversario Tuo
25. ESTO CONSENTIENS ADVERSARIO TUO CITO, DUM ES IN VIA CUM EO: NE FORTE ADVERSARIUS TRADAT TE JUDICI, ET JUDEX TRADAT TE MINISTRO, ET IN CARCEREM MITTARIS. — Esto consentiens (Graece εὐνοῶν, id est benevolus; Syrus, amicus; Arabicus, benignus; alii, concors; S. Hilarius, Can. 4, vertit benevole reconciliare, ut praecessit) adversario tuo (Graece τῷ ἀντιδίκῳ, id est accusatori et actori tuo; Syrus, בעל דינך beel dinach, id est auctori vel domino litis tuae; Arabicus, litiganti tecum) cito, dum es in via cum eo: ne forte adversarius tradat te judici, et judex tradat te ministro, et in carcerem mittaris — Graece βληθήσῃ, id est projiciaris, quasi in ergastulum locumque poenarum.
26. AMEN DICO TIBI, NON EXIES INDE, DONEC REDDAS NOVISSIMUM QUADRANTEM. — Amen dico tibi (certo tibi assevero), «non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem» — debiti tui.
Quaeres, quis hic adversarius, vel ut graece est, ἀντίδικος, id est accusator et actor? Primo, Tertullianus, lib. De Anima, respondet esse diabolum. Hic enim est Satan, id est adversarius noster. Secundo, S. Athanasius (vel quisquis est auctor; videtur enim plane Athanasio esse posterior, ut recte notarunt Sixtus Sinensis et Bellarminus, De Scriptor. Eccles. in Athanasio), in Quaest. S. Script. ad Antiochum, Quaest. XXVI, censet esse carnem, haec enim adversatur animae: «caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem,» Galat. V, 17. Verum nec diabolo, nec carni consentire debemus, aut possumus, quod tamen hic suadet Christus.
Tertio, ergo melius idem Athanasius ibidem asserit esse conscientiam; haec enim nobis adversatur nosque remordet, dum male agimus, donec ei consentiamus, et quod illa dictat faciamus. Quarto, S. Augustinus, Anselmus et Beda opinantur esse Deum aut Dei legem, haec enim cupiditatibus nostris adversatur: unde ei plane consentire debemus, ne poenas ab ea intentatas incurramus.
Quinto, S. Basilius, in Regul. brevior., interrog. 222, censet esse hostem nobis adversantem et injurium. Verum haec aut aliena sunt aut mystica et symbolica, ut patet ex praecedentibus.
Sexto, dico ergo cum S. Hieronymo, Hilario, Ambrosio, Auctore Imperfecti, adversarium hic vocari eum qui injuste a nobis offensus est et laesus ideoque nos coram Deo accusare et reos peragere potest; huic enim versu praecedenti jussit nos reconciliari.
Ubi nota hoc loco esse Hebraismum et parabolicum sermonem, in quo proinde non est necesse singula adaptare; quaedam enim ad elegantiam ipsius parabolae spectant, ut dixi Canone 28 et 29; sed scopus ejus maxime spectandus est illique omnia quae possunt, adaptanda sunt. Hic autem scopus non tam exprimitur quam innuitur. Sensus ergo est, q. d. Sicut prudenter facit debitor vel reus ab actore protractus ad judicem, si ante judicium cum creditore et actore conveniat, itaque judicis condemnationem, carcerem, infamiam, integramque et citam debiti totius solutionem evadat; ita omnino fac et tu, ac si fratrem laesisti eique injuria aliqua, v. g. dicendo raca vel fatue, te debitorem honoris restituendi constituisti, age cito, ut ei reconcilieris, antequam Deo judici quasi reus tradaris, qui justa vindicta te mancipet carceri, donec omne debitum solvas, vel lethale et aeternum in inferno, vel veniale et temporale in purgatorio; ad purgatorium enim inclinat vocula donec, quae finiendam significat poenam; haec enim finitur in purgatorio, cum in inferno nunquam terminetur sitque aeterna: quare ibi durat to donec in aeternum; tamdiu enim durante culpa, tamdiu pariter et durabit hic gehennae poena. Id notat S. Hieronymus hic et Origenes, hom. 31 in Luc., ac S. Ambrosius in cap. XII Luc., et alii.
Possunt tamen singulae parabolae partes singulis rebus significatis adaptari hoc modo, ut adversarius sit is cui convicium vel injuriam fecimus; via sit haec vita; judex sit Christus; minister sit diabolus; carcer sit infernus vel purgatorium; quadrans sit minima culpa: si nimirum intelligas adversarium nos tradere, quia ejus loco et causa diabolus nos tradet reos judici Christo, cum in die judicii apud ipsum nos accusabit: nam homines laesi raro apud Christum laedentem accusant, imo si sancti sunt, excusant. Hanc parabolam iterato et ob alium finem dixit Christus, Luc., cap. XII, 59, de quo ibidem. Vide Canon. 5.
Huic Christi sententiae similis est gnome R. Ananiae in Pirke Avoth., cap. III: «Vir ille, in cujus spiritu sibi complacent homines, sibi complacet quoque Deus. Vir ille, cujus spiritus displicet hominibus, displicet et Deo.» q. d. Cui consentiunt homines, consentit et Deus; a quo dissentiunt homines, dissentit et Deus.
QUADRANTEM. — Graece κοδράντην; nimirum vox a Latinis ad Graecos transiit, uti et plures aliae quae ab Evangelistis citantur: quales sunt praetorium, assarius, denarius, centurio, census, custodia, legio, linteum, libertinus, milliare, macellum, membrana, modius, sextarius, sicarius, sudarium, speculator, taberna, forum, titulus, flagellare, flagellum; hae enim omnes voces latinae ab Evangelistis graece scribentibus usurpantur. Porro, quadrans est quarta pars (unde in Evangelio Hebraeo S. Matthaeo adscripto vocatur רביע ribbua, id est quartum) assis, quam a tribus unciis Plinius truncium vocat, Cicero teruncium. As enim vel assis est libra continens duodecim uncias, quarum quarta pars sunt tres unciae. Varro, lib. De lingua latina, dici putat as quasi aes; unde varie sumitur. Primo enim as erat idem quod libra vel pondo. Ita Budaeus, lib. De Asse. Secundo, minor as erat moneta minor, maxime communis et usitata, qualis apud Italos est baiocus, cujus quadrans sive quarta pars est quatrinus; denarius enim inde dictus est quod valeret decem nummos parvos, puta decem baiocos. Denarius enim erat unius drachmae, aequipollens nostro Julio Italico, et regali Hispanico, qui apud Italos valet decem baiocos, apud Belgas quinque stuferos; stuferus enim valet duos baiocos: quadrans ergo est quarta pars baioci et octava stuferi, quam Belgae vocant een negenmanneken, et pro minimo numero vulgari proverbio usurpant. Tertio, si denarium majorem sive duplicem, qui duos Julios sive duos regales valet, accipias, sic continebit decem asses, id est decem stuferos (unde et Belgae stuferos vocant asses), ac consequenter quadrans erit quarta pars stuferi, et dimidia baioci. Summa significatur hic per quadrantem minimi pretii nummus, ac per eum indicatur omne irae culpaeque debitum, etiam minimum, rigide usque ad ultimum obolum cuique luendum et persolvendum esse post hanc vitam, sive in purgatorio sive in inferno; utrobique enim est locus justitiae, non misericordiae: quare in hac vita, ubi misericordiae, compositioni et condonationi est locus, transigendum esse cum adversario, id est eo quem verbo aut verbere laesimus. In historiis legimus famulum quemdam vita functum apparuisse suo hero, ac ab eo rogatum de suo statu et loco, respondisse: «Eo loci sum ubi omne debitum exacte rigideque computatur, et ne vel hilum condonatur.» Doctor Jacobus, De Paradiso; Carthusianus, in lib. I De Peccatis mentalibus criminalibus, narrat religiosum quemdam vita functum veste vili, maestoque vultu socio apparuisse eique dixisse: «Nemo credit, nemo credit, nemo credit, quam districte judicat Deus et quam severe punit.»
Versus 27: Non Moechaberis
27. AUDISTIS QUIA DICTUM EST ANTIQUIS: NON MOECHABERIS — id est non committes adulterium, sub quo velut majori et scelestiori specie vulgo ab omnibus Gentibus damnata, fornicationem, mollitiem, incestum caeterasque luxuriae species prohiberi intellige, ut dixi, Deuteron. V, 18.
28. EGO AUTEM DICO VOBIS, QUIA OMNIS QUI VIDERIT MULIEREM AD CONCUPISCENDAM EAM, JAM MOECHATUS EST EAM IN CORDE SUO. — q. d. Jam eam per adulterium in mente corrupit, jam cum ea mentaliter adulterium perpetravit, ideoque coram Deo, qui cor intuetur, est adulter et ut adulter ab eo punietur.
Transit Christus ab ira ad concupiscentiam, quia hae duae in homine sunt passiones potentissimae: sicut ergo explicuit praeceptum «Non occides,» vetans iram, sic hic explicat praeceptum «Non moechaberis,» vetans concupiscentiam. Scribae enim plures et Pharisaei sicut in illo, sic et in hoc explicando multipliciter errabant. Licet enim scirent praecepto nono Decalogi dici: «Non concupisces uxorem proximi tui,» tamen errabant:
Primo, quod hoc intelligebant de concupiscentia non pure interna, sed quae in tactus, oscula, verba lasciva, etc., ante actum adulterii prorumpere solet, juxta illud: «Lex manum, non animum prohibet;» sed hoc verum est de lege civili et politica, quae tantum injurias externas punit et vindicat, non vero internas, utpote quas non videt nec cognoscit; non vero de lege et judicio Dei, qui intima cordis scrutatur et castigat. In eodem errore fuit Josephus, historicus hebraeus, qui, lib. XII Antiq., cap. XIII, citans Polybium dicentem Antiochum Epiphanem misere occupuisse, eo quod Dianae templum spoliare cupivisset, eumdem redarguit, dicens: «Voluisse enim tantum, ac non etiam perfecisse sacrilegium, non videtur res supplicio digna;» et R. David Kimchi, citatus a Genebrardo in Psalm. LXVI: «Etiamsi, ait, viderim iniquitatem in corde meo, quam vel paratus essem in actum perducere, ut sit illa coram Deo, atque si eam labiis protulissem, tamen non audiet eam Dominus;» q. d. Non ducet eam mihi sceleri; cogitationem enim pravam Deus non adjungit operi, nisi certe concepta fuerit in Dei fidem atque religionem. Sic et hodie e plebe multi sunt qui dicunt: Cogitare malum, non est peccatum, sed facere malum.
Verum hic crassus est error, cognitus et confutatus ab Aristotele caeterisque Ethnicis; nam bonitatis et malitiae, virtutis et vitii proprium subjectum est voluntas libera; haec enim, si bonum honestum appetit, bona est et laudabilis; si malum, mala et vituperabilis. Quocirca actus externus, v. g. moechiae, in se praecise peccatum non est (ut patet in stultis adulterantibus), nisi quatenus a libera voluntate moechandi procedit; ab ea enim trahit omnem suam formalem malitiam.
Secundo, errabant Scribae, quod impudicos aspectus, oscula, tactus, etc., putarent non esse peccata moechiae, id est fornicationis vel adulterii, sed concupiscentiae; quare illos committi contra nonum praeceptum: «Non concupisces uxorem proximi tui,» sed non contra sextum: «Non moechaberis.» Contra hos Christus hic contrarium docet ac praeceptum explicat, scilicet illos vetari sexto hoc praecepto, quia ipsi sunt dispositio et via ad moechiam, adeoque initium et inchoatio moechiae; nono vero praecepto expresse tantum vetari internam concupiscentiam, quae in actum externum non prodit.
Tertio, errabant quod hac lege tantum vetari putarent concupiscentiam uxoris alienae, non vero mulieris innuptae cujuscumque, quae tua non sit uxor. Hoc hic corrigit Christus, docetque hac lege prohiberi omnem obscenum feminae, quae tua non sit uxor, contactum et concupiscentiam.
Nota primo, hac lege non vetari, nec damnari primos et involuntarios concupiscentiae motus; hi enim non sunt in hominis arbitrio et potestate, sed voluntarios, deliberatos et procuratos, ut patet ex praepositione ad, cum ait: «ad concupiscendam eam.» Ita S. Augustinus. Ubi tamen adverte to ad non tantum significare finem, sed et consecutionem sive sequelam: nam non tantum moechus est, qui videt et intuetur mulierem hoc fine ut ejus aspectu et concupiscentia se oblectet, sed et is qui eam intuetur ex curiositate, dum advertit ex hoc aspectu consequi et excitari in se ejus concupiscentiam, aut quod hoc aspectu concupiscentiae et peccati periculo se exponat.
Nota secundo, quod hic de visu dicitur, cum ait: «Qui viderit mulierem,» id a pari intelligendum esse de auditu, tactu, cogitatu; visum tamen prae aliis Christus nominat, quia oculi sunt in amore duces; et ut moneat castis maxime illos esse continendos et coercendos. Cum ergo ait: «Qui viderit mulierem,» significat visum esse originem et causam concupiscentiae et luxuriae, quia «ascendit mors per fenestras nostras,» Jerem. IX, 21. Et: «Oculus meus depredatus est animam meam,» Thren. III, 51. Quocirca prudenter Job, cap. XXXI: «Pepigi, ait, foedus cum oculis meis, ut ne cogitarem quidem de virgine.» Hinc de Christo mirabantur Apostoli quod cum muliere, puta Samaritana, loqueretur. Joan. IV. S. Thomas Aquinas, accepto ab Angelo cingulo et dono castitatis, studiose tamen cavebat feminas quasi serpentes, causamque dabat: «Quia cum facimus quod in nobis est, Deus nos tutatur; cum autem exponimus nos periculo, Deus nos in illo nobis relinquit,» nam «qui amat periculum, in illo peribit.» Eccli. III, 27.
Novum et quasi inauditum est quod scribit Petrus Damianus, lib. II, epist. 18 ad Desiderium Cardinalem: «In quodam monte orientis, inquit, rapides sunt igniferi, qui masculus et femina nuncupantur, et dicuntur pyriboli, qui nimirum cum a se invicem procul sunt, non accenduntur; si vero femina appropinquaverit masculo, protinus ex eis ignis egreditur, ita ut omnia quae circa montem sunt, flammis vaporantibus, exurantur. Ab ipsis ergo lapidibus edocemur ut, si consumi libidinis incendio nolumus, muliebris aspectus speciem declinemus.» Huc facit festiva sed vera gnome R. Hillel in Pirke Avoth, hoc est in Sententiis Patrum, c. II: «Qui multiplicat carnes, multiplicat vermes. Qui multiplicat opes, multiplicat curas. Qui multiplicat servos, multiplicat rapinas. Qui multiplicat feminas, multiplicat sortilegia. Qui multiplicat ancillas, multiplicat fornicationem.» S. Cyprianus, De Singul. Cler. «De carbonibus, ait, scintillae dissiliunt, de ferro rubigo nutritur, morbos aspides sibilant, et mulier fundit concupiscentiae pestilentiam, quam Salomon sic comparat, dicens: «De vestimentis procedit tinea, et a muliere iniquitas viri.»» Et superius: «Quanti et quales episcopi et clerici, simul et laici, post confessionem victoriarumque calcata certamina, post magnalia et signa, vel mirabilia usquequaque monstrata, noscuntur cum his omnibus naufragasse, cum volunt in navi fragili navigare. Quantos leones domuit una infirmitas delicata, quae cum sit vilis et misera, de magnis efficit praedam.» Femina enim visu est basiliscus, voce Siren; voce incantat, visu dementat, utroque perdit et necat. Hinc S. Franciscus, teste S. Bonaventura, studiose suos monebat ut caverent a feminis: «Quia, inquit, colloquium cum femina extra confessionem, eamque brevem, inutile est et periculosum.» Et Noster B. Xaverius: «Majori, ait, periculo quam fructu aditur femina.»
Versus 29: Quod Si Oculus Tuus Dexter Scandalizat Te
29-30. QUOD SI OCULUS TUUS DEXTER SCANDALIZAT TE, ERUE EUM, ET PROJICE ABS TE; EXPEDIT ENIM TIBI UT PEREAT UNUM MEMBRORUM TUORUM, QUAM TOTUM CORPUS TUUM MITTATUR IN GEHENNAM. ET SI DEXTERA MANUS TUA SCANDALIZAT TE, ABSCINDE EAM, ET PROJICE ABS TE. — Patet utramque hanc esse parabolam, a duobus membris praestantissimis et homini maxime necessariis, scilicet dextro oculo et manu petitam, qua significat abjiciendum esse omne id quod ad peccatum nos sollicitat, quantumvis charum, pretiosum et necessarium sit. Oculi autem primo meminit, quia de eo paulo ante dixit: «Qui viderit (utique oculo) mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est eam in corde suo.»
Primo igitur, S. Chrysostomus, homil. 17, per dextrum oculum et manum accipit mulierem amicam, de qua jam sermo praecessit; illa enim abjicienda est, si nos ad libidinem suo aspectu, voce aut gestu provocat. Secundo S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte, per dextrum oculum et manum accipit quemvis amicum et ministrum, etiam necessarium. Tertio S. Hilarius, Theophylactus hic; Cyrillus, lib. XII in Joannem, cap. XXVIII; S. Athanasius (vel quisquis est auctor) ad Antiochum, Q. 70; Paschasius, epist. 3, accipiunt parentes et cognatos; horum enim conversatio resecanda est, si nos ad peccatum trahit. Quarto, S. Hieronymus accipit affectus et vitia animae. Quinto, Auctor Imperfecti, per dextrum oculum et manum, accipit mentem et voluntatem; per sinistrum, sensum et carnis appetitum; tam enim mens et voluntas a curiosis et noxiis avocanda est, quam sensus et caro a cupiditatibus carnalibus.
Verum simplicius et planius dextrum oculum et manum hic proprie accipias, sed ita ut parabolae subserviat et parabolice explicetur. Est enim hic continua parabola in qua Christus alludit et respicit ad concupiscentiam visus, de qua paulo ante egit. Occurrit enim tacitae objectioni, q. d. Objicies mihi: Si oculus et visus est moechus, cum videt mulierem ad eam concupiscendum, quid ergo cum oculis mihi a Deo ad videndum datis, agam?
Rursum est metaphora petita a chirurgo, q. d. Sicut laesi et aegri curant ut chirurgus membrum etiam nobilissimum et summe necessarium, quale est dexter oculus et manus, exscindat, si inde pendeat totius corporis salus; ita et vos, o fideles mei, moneo ut quodvis damnum prius subeatis, quam culpam et peccatum praesertim lethale committatis, ut scilicet quidquid vobis est offendiculo trahitque ad peccatum, licet tam charum et necessarium sit quam dextra manus vel dexter oculus, id plane a vobis resecetis et abjiciatis, quantumlibet incommodi et doloris id vobis inferat; v. g. resecetis aspectum oculi etiam alias pudicum, familiaritatem et societatem cognatorum, uxoris, filiorum, parentum alias necessariam, si illa vobis peccati creet periculum; imo si aliter peccatum effugere nequeatis, ipsum oculum et manum vobis resecate; praestat enim monoculum ingredi in coelum, quam binoculum mitti in gehennam. Sed quia semper aliter peccatum vitare possumus, quam membrum resecando, hinc illud resecare et se mutilare non licet; unde Origenem, qui se castravit pudicitiae causa, damnavit Ecclesia. Denique concupiscentiae cuique resecandae et mortificandae, adeo vivaciter et tenaciter oculis et corpori, imo ipsi animae inhaerent insitaeque sunt, ut sine ingenti vi et doloris sensu evelli nequeant: quare qui eas resecant, ita dolent ac si ipsum oculum vel dentem sibi eruerent. Norunt hoc experti; inde dicitur mortificatio, quod mortis sensum doloremque pariat.
Ita ad litteram S. Aquilinus et S. Audomarus (ut habet eorum Vita apud Surium), cum essent caeci et per miraculum visus eis a Deo esset restitutus, rursum petierunt a Deo oculos sibi adimi seseque reddi caecitati, ut carerent distractionibus, concupiscentiis et tentationibus quas creant oculi. Amplius ex peculiari Dei instinctu fecit virgo illa apud Sophronium in Prato Spirit., cap. LXIX, quae oculos sibi eruit misitque amasio se persequenti, eo quod oculis ejus caperetur; quo dono ille compunctus, lasciviam oculorum a se resecavit, imo vitam saecularem in monasticam commutavit.
S. Antonius Didymum caecum, quem S. Hieronymus vocat suum videntem, id est praeceptorem, rogavit, num doleret de caecitate? Illo tacente et innuente, subjecit: «Vir prudens non debet dolere quod careat oculis, quos habent muscae et apes, sed gaudere quod eo magis habeat apertos oculos mentis, quibus videat Deum et divina.» Ita Palladius in Lausiaca, in Vita Didymi.
Porro, licet membrum abscindere contagiosum, ne totum corpus inficiatur, sicut licet civem occidere noxium reipublicae, quia pars per se ordinatur ad bonum totius; quare ipsa se exponere debet morti pro toto. Membri autem abscissio, aut occisio sui, non ordinatur per se ad evasionem peccati et salutem, nec ad id est necessaria, quia alia ad hoc sunt media; unde se mutilare vel occidere non licet. Vide Lessium, De Homicidio sui.
Versus 31: Quicumque Dimiserit Uxorem Suam
31. DICTUM EST AUTEM: QUICUMQUE DIMISERIT UXOREM SUAM, DET EI LIBELLUM REPUDII. — Vide quae de libello repudii fuse dixi, Deuteronomii XXIV, 1.
32. EGO AUTEM DICO VOBIS: QUIA OMNIS QUI DIMISERIT UXOREM SUAM, EXCEPTA FORNICATIONIS CAUSA, FACIT EAM MOECHARI, ET QUI DIMISSAM DUXERIT, ADULTERAT. — Cajetanus et nonnulli alii repetunt vi excepta fornicationis causa, quasi fornicationis causa liceat viro dimittenti adulteram, ipsique adulterae secundas inire nuptias. Verum huic sensui plane repugnat Apostolus, I Cor. VII, 11, ubi jubet conjugem innocentem manere innuptum, aut nocenti reconciliari. Vide ibi dicta; atque hic est perpetuus Ecclesiae usus, sensus et praxis, de quo plura c. XIX, 9.
Christus hic corrigit et perficit legem repudii. Primo, quia lex facile concedebat repudium multas ob causas. Christus vero tantum id permittit ob causam fornicationis, si conjux sit fornicata, id est adulterium commiserit; ab adultero enim innocens discedere potest, juxta illud: Frangenti fidem, fides frangatur eidem.
Secundo, lex tam repudiatae quam repudianti concedebat secundas cum alio nuptias. Christus vero illas utrique negat. Tertio, lex soli viro et marito concedebat jus libelli repudii; Christus vero in hoc jure matrimonii virum et feminam aequat et pares facit, uti docet Apostolus, I Corinth. VII, 4.
EXCEPTA FORNICATIONIS CAUSA. — Nonnulli per fornicationem hic accipiunt quodlibet peccatum; hoc enim est spiritalis quaedam cum creatura quapiam, relicto Deo creatore animaeque sponso, fornicatio. Ita S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte, et Origenes hic, tract. 7. Verum id nimis est liberale et laxum: unde jure Canonico, cap. Quaesivit, De Divortiis, definitum est divortium non licere ob furtum vel aliud crimen. Quocirca S. Augustinus idipsum, lib. I Retractat., cap. XIX, retractat, saltem dubitat.
Alii per fornicationem accipiunt infidelitatem; haec enim passim a Prophetis vocatur fornicatio, scilicet spiritualis et mystica.
Verum interpretes passim prisci et novi proprie hic accipiunt fornicationem quae in conjugata est moechia, sive adulterium; quare per fornicationem hic intellige adulterium, sodomiam etiam cum conjuge, sed renitente, et omnem illicitum concubitum, ut patet cap. Meretrices, 32, Quaest. IV.
Dices: licet uxorem dimittere, si ipsa maritum ad aliquod scelus pertrahere conetur, ut habetur cap. Quaesivit, De Divortiis, et Christus hic satis indicavit vers. 29. Item si ipsa sit venefica, aut mortem marito machinetur; ergo non ob solam fornicationem licet eam amittere. Resp. Id verum est; Christus tamen hic solam fornicationem divortii causam assignat, tum quia haec sola est propria divortii causa in conjugio illique directe repugnans, cum reliquae causae generales sint, a quavis societate Christianum liberantes: tum quia repudium adulterae etiam poenitentis concessum est perpetuum, adeo ut, licet uxor de adulterio poeniteat, maritus tamen non teneatur eam rursum in torum domumque recipere, cum in aliis casibus, post ejus poenitentiam, teneatur eam in gratiam et torum rursus admittere; tum denique quia Christus hic proprie excludere vult uxoris deformitatem, inopiam, displicentiam et quidquid citra culpam est, ob quae Judaei dabant libellum repudii, ad illorum enim mentem loquitur.
Versus 33: Non Perjurabis
33. ITERUM AUDISTIS, QUIA DICTUM EST ANTIQUIS: NON PERJURABIS, REDDES AUTEM DOMINO JURAMENTA TUA. — Habetur hoc posterius, Numer. XXX, 3. Reddes, id est solves et implebis quod te facturum juraveris Domino, vel per Dominum. Ita Chrysostomus; juramenta ergo proprie hic vocantur vota juramento confirmata, uti dixi, Numer. XXX, 3; haec enim Deo reddere, id est solvere tenemur. Aliter quoque explicat Suarez, q. d. Reddes Domino juramenta tua, hoc est, si jurare velis, jura per Deum verum, non per idola. Ita ipse, tom. II De Relig., lib. II De Juramento, cap. 1.
34. EGO AUTEM DICO VOBIS, NON JURARE OMNINO. — Explicat et perficit hic Christus praeceptum secundum Decalogi de non pejerando, quod perperam explicabant Scribae et Pharisaei. Primo enim asserebant juramentum esse et obligare, si fiat per Deum eumque in testem vocet, non vero si fiat per creaturas. Christus hic contrarium docet; in creaturis enim intelligitur creator; illae enim creatae sunt a Deo, totumque quod habent, habent a Deo; et quidquid sunt, Dei sunt. Qui enim jurat, Deum, qui est prima veritas, citat vocatque in testem sui dicti quod jurat. Jurans ergo per creaturam, vel ipsam facit Deum, quod est scelus idololatriae, vel in ea creatorem Deum subintelligat oportet.
Secundo, errabant Scribae quod putarent hoc praecepto solum vetari perjurium. E contrario Christus hic docet illo vetari omne juramentum, omnemque irreverentiam et abusum nominis Dei.
Tertio, Scribae docebant eum qui jurabat per templum vel altare, juramento non obligari; eum vero qui jurabat per aurum templi vel per donum altaris, obligari, quia aurum et donum hoc cedebat in lucrum sacerdotum, quos confutat Christus, Matth. XXIII, 16.
EGO AUTEM DICO VOBIS, NON JURARE OMNINO. — Ex hoc loco Pelagiani, teste sancto Augustino, epist. LXXXIX, Quaest. V, docuerunt nullum juramentum Christianis esse licitum. Idem senserunt Waldenses et Wiclesistae, ut patet ex Concilio Constantiensi, et nunc idem sentiunt Anabaptistae, qui ne in judicio quidem a judice coacti jurare volunt.
Verum hic est error in fide, quem damnat perpetuus Ecclesiae usus, atque exempla ipsius Dei, Pauli et sanctorum, qui jurasse leguntur, ut patet, Psalm. CIX, 4; Roman. I, 9; Philip. I, 8; I Corinth. XV, 31, et alibi. Idipsum evincit ipsa ratio: juramentum enim est honor Dei, ut primae veritatis; jurans enim invocat Deum in testem, quasi primam et infallibilem veritatem. Quare juramentum est actus religionis et latriae si, ut docet Jeremias, IV, 2, fiat in veritate, scilicet ut non juretur falsum; et in justitia, ne juretur quid injustum aut malum; et in judicio, ne juretur temere sine magna utilitate aut necessitate.
Dices: Quomodo ergo Christus hic praecipit non jurare omnino? Respondet primo S. Bernardus, serm. 65 in Cantic., hoc non esse praeceptum, sed consilium duntaxat.
Secundo, alii fatentur id quidem esse praeceptum, sed vetari duntaxat perjurium, ne scilicet jures falsum.
Tertio, alii putant praecipi non jurare omnino, scilicet per creaturas, sed per solum Deum. Id innuit hic S. Hieronymus.
Quarto, verum haec omnia aliena sunt et contorta, et refelluntur ex verbis sequentibus. Nota ergo duplicem fuisse Pharisaeorum circa hoc praeceptum errorem. Prior erat, Exod. XX, 7, ubi dicitur: «Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum,» prohiberi duntaxat perjurium, non autem juramentum leve, temerarium et vanum, quia Hebraea vox שוא scau, quam Noster et Septuaginta ibi vertunt vanum, significat quoque mendacium. Unde Chald. vertit: «Non assumes nomen Domini Dei tui ad mendacium,» id est non pejerabis, et sic vertebant et intelligebant Pharisaei. Posterior, licitum esse per creaturas temere jurare et pejerare, ut patet ex sequenti, et ex cap. XXIII, 17.
Christus ergo utrique eorum errori opponit vocem omnino, q. d. Ego autem dico et edico, non tantum falsum, sed nec verum sive per Deum, sive per templum, sive alia formula per creaturas alias licere jurare: quod intellige ad mentem Pharisaeorum, leviter et temere, ut fit in communi hominum sermone, qui crebro habent in ore per Deum, per animam, per templum. Vult enim Christus docere, ut ait S. Augustinus et S. Chrysostomus, malam esse propensionem ad jurandum, et juramentum, licet bonum sit, oriri tamen a malo, nec esse per se appetendum: itaque non jurandum omnino nisi malum hoc cogat; idque primo, ne ex assuetudine jurandi in perjurium labamur, ut plerumque fit. Ita passim Patres et Eccli. XXIII, 9 et 12.
Secundo, quia reverentia nominis divini hoc postulat, quae ratio innuitur hoc versu.
Tertio, quia ea deberet esse fides et veritas hominum, praesertim fidelium et Christianorum, ut injuratis credi posset, iisque de facto alii crederent. Unde Isocrates ad Demonicum asserit homines justos fideliores se exhibere jurejurando, ut magis eis credatur injuratis, quam aliis jurantibus; quare addit tantum jurandum esse ut te crimine vel amicum gravi periculo liberes, non autem ob pecuniam, ut jures, v. g., te debitum solvisse nihilque creditori debere. S. Basilius, serm. ad Adolescentes, quomodo ex Graecorum libris capienda sit utilitas, refert de Clinia, amico et familiari Pythagorae, quod maluerit tria talenta (hoc est octodecim millia aureorum) solvere, quam jurare etiam recte et licite. Plutarchus, in Problemat., ait: «Juramentum homini libero pro tormento est.» Romani a servis veritatem extorquebant per tormenta, a cive per juramentum, a sacerdote per solum verbum nudamque affirmationem vel negationem.
Jubet ergo Christus: «Non jurare omnino.» Primo, quia, ut ait S. Augustinus, serm. 28 De Verbis Apostoli: «Falsa juratio exitiosa est, vera juratio periculosa est, nulla secura est.» Secundo, «omnino, id est ut quantum in te est, non affectes, non ames, nec quasi pro bono cum aliqua delectatione appetas jusjurandum,» ait S. Augustinus, cap. XV De Mendacio. Tertio, quia jurare in se est malum morale ad irreverentiam erga Deum spectans, uti est hominem occidere; sed sicut hoc cum debitis circumstantiis licet, imo est laudabile; sic et jurare; si fiat cum veritate, justitia et judicio, id est ut non fiat nisi id extorqueat alterius incredula diffidentia. In paradiso ergo non licuit, et in coelo non licet jurare. Tanta enim est majestas nominis Dei, ut illud in testem vocandum non sit, nisi cogat necessitas. Testari enim res parvas et viles est parvum et vile, perinde ac si quis pro uno aureo vocaret regem in testem. Hinc sancti cavent jurare. In Vita S. Chrysostomi pro magno narratur, quod nunquam jurarit. Idem narratur de S. Joanne Eleemosynario.
Rursum S. Augustinus, epist. 89, Quaest. V, ridet eos qui putabant se tantum jurare si dicerent, Per Deum, non autem si dicerent, Testis est mihi Deus. Idem, serm. 11 De Decollatione S. Joannis, in fine tomi X, asserit provocare ad juramentum eum quem scis juraturum falsum, scelus esse gravius homicidio; quia homicida, ait, tantum corpus, ille autem pejerantis animam occidit.
Affert exemplum Tutilimeni, qui ob exactum tale juramentum, noctu coram Deo graviter fuit flagellatus.
Quaeres, an etiam Christianis licitum sit jurare? Multi enim Patres id videntur negare. Primo enim SS. Hieronymus, Chrysostomus, Euthymius hic aiunt juramentum a Deo fuisse permissum Judaeis, ne per idola jurarent, non autem Christianis. Secundo, Theophylactus et Euthymius opinantur juramentum fuisse praeceptum legale legis veteris, uti erat circumcisio; unde cum ea jam per Christum abolita pariter esse abolitum. Tertio, alii censent Judaeis quasi rudibus, imperfectis et duris ad credendum, a Deo permissum fuisse juramentum; Christianis autem esse vetitum, quia eos utpote perfectiores perfectiora decent, et quia hi omnino cavere debent periculum perjurii: sicut Judaeis permissus fuit libellus repudii, ne uxores sibi exosas occiderent, quem tamen hic tollit, et Christianis adimit Christus, vers. 32. Ita sentiunt S. Hilarius hic, cap. IV; S. Ambrosius, serm. I in Psalm. CXVIII; S. Basilius in Psal. XIV; Chromatius et Origenes hic, tract. 35; Epiphanius, haeresi 19; S. Athanasius, serm. De Passione et Cruce Domini; S. Chrysostomus, hom. 19 ad Populum.
Si objicias Deum subinde jurasse in S. Scriptura, ut Genes. XXII, 16, respondent SS. Athanasius, Basilius, Ambrosius, illa Dei juramenta non esse proprie dicta juramenta, sed asseverationes duntaxat et promissiones; vel, ut ait S. Ambrosius, Deus jurare potest, quia implere potest id quod jurat, ac de eo poenitere non potest; homo autem jurare non debet, quia non habet potestatem certo faciendi id quod dicit, promittit et jurat.
Si rursum objicias S. Paulum subinde jurasse, ut cum ait: «Testem Deum invoco in animam meam,» II Corinth. I, 23, respondet S. Basilius hoc non esse vere juramentum, sed tantum sermonem simplicem juramenti specie et forma prolatum ad majorem asseverationem.
Verum dico, non solis Judaeis, sed et Christianis licitum est jurare. Est de fide, ut patet ex perpetuo sensu, usu et praxi Ecclesiae: «Omnis enim controversiae eorum finis ad confirmationem est juramentum,» ait Apostolus, Hebr. VI, 16. Porro, in Scriptura nullum extat praeceptum jurandi affirmativum, sicut extat praeceptum orandi, sacrificandi, amandi et laudandi Deum, honorandi parentes, etc., quia juramentum per se non est appetibile, sed propter aliud et quasi per accidens, quatenus scilicet juramentum est velut medicina incredulitatis. Extat tamen praeceptum jurandi negativum, scilicet ut non pejeres, utque non jures per deos falsos, sed tantum per Deum verum. Item extat praeceptum conditionatum, ut, si velis jurare, non nisi verum, justum et necessarium jures.
Dices: Christus hic Christianis ait sancitque «non jurare omnino.» Resp. Id verum est, quia per se indecorum est et inurbanum Deum Optimum, Maximum adducere in testem rerum humanarum ob mutuam hominum diffidentiam, nisi haec indecentia et inurbanitas excusetur necessitate mutua, uti saepe excusatur, cum non suppetunt testes aliaeque juridicae probationes.
Ad Patres citatos respondeo videri eos loqui eodem sensu quo Christus, cum jubet non jurare omnino; quia enim ipsi videbant homines crebro jurare falsum, vel iniquum et injustum, aut saepe saepius leviter, inaniter et temerarie; hinc ob periculum perjurii vel inaniter jurandi, vetabant et dissuadebant Christianis juramentum, ut ab illo abstinerent quantum possent. Sed si quis hoc periculum caveat, illi utique in necessitate licebit jurare; id patet ex S. Chrysostomo, qui crebro et assidue in homiliis ad populum Antiochenum acriter insectatur consuetudinem temere jurandi, quae tunc ibi vigebat, ac id mirantibus respondet: Dico et repeto quod soleo, quia vos dicitis et repetitis quod soletis; asseritque se ab hac repetitione non destiturum, donec ipsi a jurando desistant; duro enim nodo durus adhibendus est cuneus, isque continuus.
35. NEQUE PER COELUM, QUIA THRONUS DEI EST; NEQUE PER TERRAM, QUIA SCABELLUM PEDUM EJUS EST. — Subaudi juraveris, ut sequitur. Videntur Judaei soliti jurare per coelum et terram, quodque Pharisaei haec juramenta, quasi per creaturas facta, parvi aestimanda censuerint; Christus contrarium hic docet, scilicet eum qui per coelum et terram jurat, jurare per Deum creatorem, qui thronum gloriae suae constituit in coelo et scabellum in terra. Alludit ad illud Isai. LXVI, 1: «Haec dicit Dominus: Coelum sedes mea; terra autem scabellum pedum meorum.» Vide ibi dicta.
NEQUE PER HIEROSOLYMAM, QUIA CIVITAS EST MAGNI REGIS. — Puta Dei. Alludit ad illud Psalm. XLVII: «Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri.» Et mox: «Fundatur exultatione universae terrae mons Sion, latera aquilonis, civitas Regis magni.» Sensus est, q. d. Noli jurare per sanctos, aut sanctam civitatem Jerusalem, aut alias res sacras, vel per res tuas, aut ullam aliam creaturam, quia hae omnes sunt Dei, qui in omnibus est praesens, et solus in omnia plenam habet potestatem, ac proinde per Deum jurat, qui per creaturas jurat; intendit enim in testem vocare primam et infallibilem veritatem quisquis jurat: illam ergo aut tribuit ipsis creaturis, et sic est idololatria; aut certe, usu Gentium, creaturas nuncupando tacite earum creatorem in testem vocat.
Perperam igitur haeretici moderni, ac nominatim Augustus Marloratus commentans in haec Christi verba, juramentum per Sanctos damnant idololatriae. Audi Marloratum: «Ita quisquis olim per Moloch, vel aliud idolum jurabat, tantumdem minuebat ex jure Dei, quod alium ejus loco substitueret cordium cognitorem et judicem in animas, et hodie qui per Angelos vel Sanctos mortuos jurant, spoliato Deo, inane illis numen affingunt.»
Verum hic est error et haeresis, ut patet ex dictis, ac liquet ex verbis Christi hoc loco et cap. XXIII, 21. Hinc S. Joseph juravit per salutem Pharaonis, Genes. XLI, 16; Christus sponsus jurat per capreas cervosque camporum, Cantic. II, 7; Paulus, I Corinth. XV, 31, jurat per gloriam Corinthiorum, ut patet ex textu graeco. Quod autem Marloratus asserit orthodoxos, dum jurant per sanctos, illos facere deos, ac Deum sua deitate spoliare, putidum est mendacium et mera calumnia; honor enim Sanctorum est honor Dei. Deus enim eos fecit sanctos: quare qui jurat per Sanctos, per Deum eorum sanctificatorem jurat.
Versus 37: Sit Sermo Vester: Est, Est; Non, Non
36. NEQUE PER CAPUT TUUM JURAVERIS, QUIA NON POTES UNUM CAPILLUM ALBUM FACERE, AUT NIGRUM. — q. d. Ne putes tibi licere per caput tuum jurare, eo quod illud sit tuum et tibi pleno dominio ad quemvis usum subditum, ut de eo ad libitum disponas, illudque per juramentum diris devoveas, si pejeres, quia revera caput tuum non est tuum, sed Dei; rem autem Dei alteri obligare et devovere non potes, nullum enim in rem Dei jus habes: unde non potes vel unum capitis capillum album facere aut nigrum, sed id solius est Dei. Qui ergo per caput suum jurat, per Deum capitis factorem jurat, atque, quod horribilius est, talis etiam suum caput vitamque rogat a Deo in pignus accipi, ut si pejeret, a Deo capite vitaque mulctetur.
37. SIT AUTEM SERMO VESTER: EST, EST; NON, NON; QUOD AUTEM HIS ABUNDANTIUS EST, A MALO EST. — In Evangelio S. Matthaeo adscripto pro est, est; non, non, habetur כן כן און און ken, ken; en, en, id est sic, sic; non, non, vel recte, recte; non, non. Graece ναί, ναί; οὔ, οὔ; quod tripliciter accipi potest: Primo, ut notet constantem asseverationem, opponaturque inconstantiae et fallaciae. Sic illud usurpat Apostolus, II Cor. I, 17, 18, 19. Secundo, ut notet veritatem, seu id quod res est, opponaturque falsitati. Sic accipitur ibidem, v. 20. Tertio, ut notet simplicem affirmationem vel negationem, opponaturque juramento. Sic capitur hic, et Jacobi V, 12. Sensus ergo est, q. d. Sermo vester sit simplex affirmatio vel negatio: quod enim ultra haec additur jurando, id a malo est. Ita S. Chrysostomus hic, et S. Hieronymus vel Paulinus, epist. ad Celantiam.
Hinc S. Bernardus, epist. 38, a simplici veracitate commendat Comitem Theobaldum: «Et quidem, inquit, in aliis principibus, si quando verbum levitatis aut etiam falsitatis deprehendimus, nec mirum reputamus; at vero apud Comitem Theobaldum, Est et Non, nequaquam omnino patienter audimus; cui, ut dicitur, simpliciter dicere, jurare est, et leve mendacium, grave perjurium imputatur: plurima quippe virtutum insignia, quae vestram plurimum nobilitant dignitatem, et vestrum per orbem clarum reddunt ac celebre nomen, praecipue laudatur in vobis veritatis constantia.»
A MALO EST. — Graece ἐκ τοῦ πονηροῦ, ex malo est. Τὸ πονηρῷ potest accipi in genere vel masculino, vel neutro. Masculino, a malo, hoc est a diabolo, qui choragus malitiae omnisque mali te instigat ut jures ex abundanti sine necessitate, itaque te sensim inducat ut praecipitanter jures falsum, quod est scelus perjurii. Ita Theophylactus, Maldonatus et alii. Neutro, a malo, id est a vitio, sive proprio, sive alieno, q. d. Usus jurandi oritur ex vitio proprio levitatis et irreverentiae, vel alieno incredulitatis et diffidentiae; quia enim alter mihi simpliciter aliquid asserenti non credit et diffidit, hinc juramento dicta mea illi confirmo, quod tamen vitium jam post hominis lapsum est necessarium. Ita S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte. Hinc sensus videtur simplicior et planior. Huc accedit Franciscus Lucas: «A malo, inquit, id est a consuetudine vane et leviter, vel ficte et dolose jurandi. Rursum a malo, id est a consuetudine jurandi orta ex hominum diffidentia. Dum enim viderunt homines sibi non credi nisi juratis, coeperunt quibuslibet dictis suis addere juramenta, ut iis fidem conciliarent; sed per hanc jurandi frequentiam hoc promeriti et consecuti sunt, ut jam eis etiam jurantibus non credatur.» De periculis et damnis frequentis jurationis vide Salmeronem, tom. V, tract. 40, et Chrysostomum, in homil. ad Populum.
Versus 38: Oculum Pro Oculo
38. AUDISTIS QUIA DICTUM EST: OCULUM PRO OCULO, ET DENTEM PRO DENTE. — Scilicet repende. Est haec lex talionis, quae jubet ut, si cui oculum vel dentem effoderis, tibi pariter per judicem oculus vel dens eruatur; haec enim est justa vindicta et noxae compensatio. Exod. XXI, 23 et seq. Vide ibi dicta.
Versus 39: Non Resistere Malo
39. EGO AUTEM DICO VOBIS, NON RESISTERE MALO: SED SI QUIS TE PERCUSSERIT IN DEXTERAM MAXILLAM TUAM, PRAEBE ILLI ET ALTERAM. — Malo, id est rei malae, injuriae, vel malitiae et noxae, quae tibi ab homine malo infertur, q. d. Noli malum malo, noxam noxa retaliare; aut potius, q. d. Noli resistere malo masculine, id est homini malo tibique injurio; Graece enim est, τῷ πονηρῷ; patet ex sequenti. Uterque sensus eodem redit.
Nota primo, veterem talionis legem fuisse justam, sed ejus praxim saepe injustam et manantem non ex justitiae, sed ex vindictae appetitu, quo laesus, v. g. cui erutus erat oculus aut dens, laedentem talionis reum peragebat, ac a magistratu postulabat ut eidem simili modo oculum aut dentem erueret; Christus vero hanc legem supplet et perficit, talioni opponendo legem et consilium patientiae, ac animo vindictae cupido legem mansuetudinis.
Nota secundo, hanc Christi legem non spectare magistratum, uti volunt Anabaptistae, qui omne bellum non tantum offensivum, sed et defensivum hic a Christo Christianis vetari putant; sed spectare privatas personas. Magistratus enim officium est sontes punire, ac homicidas morte plectere; ac Principis est damna reipublicae illata bello, si aliter nequit, repetere.
Nota tertio, hanc Christi legem privatis non adimere jus talionis, quod est juris naturae et Gentium, tum ad justitiae laesae reparationem, tum ad rei, qui laesit, correctionem; multo minus adimit jus se defendendi, quo quis ab hoste invasus, vim vi repellit, et si aliter evadere nequit, invadentem occidit; sed tantum vetat vindictae cupiditatem. Unde
Nota quarto, Christum hic velle nobis imprimere propensionem ad mansuetudinem et patientiam, ut quantavis injuria laedaris, a pace tamen, charitate et suavitate mentis interna ne vel hilum decedas; utque si charitas proximi et Dei gloria, aut animi proprii tranquillitas et recta ratio in tali rerum peristasi, sive circumstantia, non tantum suadeat ut perfectius, sed absolute id exigat ut necessarium, non resistas malo, sed patienter illud excipias, ac opes et corpus tuum praedae des invasori, uti contingebat tempore persecutorum primitivae Ecclesiae, praesertim in Apostolis virisque Apostolicis: atque hac parte praeceptum est, non resistere malo, alias duntaxat est consilium; v. g. consilium est non resistere invasori, sed ejus vim et injuriam sustinere, ubi et quando charitas et Dei gloria hoc non exigit, sed suadet tantum velut perfectius, aut ad mortificationis studium, ubi utrinque aequalis est Dei gloria, id facere ad insignem sui victoriam. Idem dico de tribus sequentibus casibus, scilicet: «Si quis te percusserit in dexteram maxillam, praebe illi et alteram; qui vult tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium; quicumque te angariaverit mille passus, vade cum illo et alia duo.» Unde S. Augustinus hic et epist. 5 ad Marcellinum, et lib. De Mendacio, cap. XV, docet ista omnia magis ad internam animi praeparationem, quam ad externam operis executionem pertinere.
Haec ergo communiter sunt consilii; praecepti vero, cum Dei gloria et salus proximi id absolute jubet et praecipit, v. g. si Indi et Japones scirent Christum praecepisse Christianis ut percutienti unam maxillam praebeant alteram, et nisi hoc illi faciant ipsi scandalizarentur et a fide Christi amplectenda averterentur, tunc utique Christianus, praesertim praedicator, ferienti unam genam porrigere debet alteram. Cujus rei litterale exemplum extat in Vita S. Francisci Xaverii, Indorum Japonumque apostoli. Cum enim Japones riderent eum ut peregrinum, ejusque novam de Christo crucifixo doctrinam, contigit ut Japon quidam, audiens Joannem Fernandes, qui Xaverii erat socius, in platea concionantem, ex petulantia crassum et virulentum phlegma in faciem ejus expueret: qua injuria nil commotus Fernandes, deterso leniter sputo, in concione animose perrexit: quod factum, ac tantam patientiam et sapientiam novorum praedicatorum admirantes Japones, certatim eis se discipulos tradidere fidemque Christi amplexi sunt. Tam efficax, tam potens est Christiana virtus, patientia, lenitas et magnanimitas, ut fidem persuadeat, quam omnis sermo persuadere non potuit. Numerantur enim hodie in Japone ad quingenta Christianorum millia, qui primorum Christianorum fervorem et constantiam etiam per lentos ignes imitantur.
Patiens ergo resistens malo, non ab illo vincitur, sed illud vincit; vincit enim iram, vincit et hostem, malum inferentem. Audi S. Chrysostomum, hom. 83 in Matth.: «Haec apud nos clarissima est victoria, nullibi certe male agentes, ubique mala sufferentes superamus: illa fulgentissima victoria est, qua inferentem patiendo superasti. Sic scopuli fluctibus caesi, facile illos dissolvunt, etc. Deus eas tibi vires concessit, ut non consertione manuum sed patientia vincas.»
Denique proprie martyrum est non resistere malo, non se defendere, sed permittere se occidi pro Christo, quia miles pugnat, martyr non pugnat; martyr enim est collega passionis Christi, ut scribunt martyres ad S. Cyprianum, lib. V, epist. 12, passio enim Christi est exemplar omnis martyrii.
Quocirca nobilis illa Thebaea plurimorum et fortissimorum militum legio, a Maximiano Imperatore damnata ad mortem, eo quod idolis nollet immolare, immissis in eam militibus caesoribus noluit se defendere, etiamsi caro vitam suam vendere magnamque hosti stragem inferre potuisset; sed duce et hortatore S. Mauricio, rejectis armis, velut grex agnorum permisit se pro Christo mactari et immolari. Christus ergo novam hic docet philosophiam mundo paradoxam, philosophis incognitam, hominibus inauditam, sed coelestem et divinam, eamdemque suo confirmavit exemplo, dum Judaeis ultro se tradidit vinciendum, flagellandum, crucifigendum. Unde ipse de se ait: «Corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus: faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus.»
Ita monachus ille alteram maxillam praebens energumenae percutienti, ab ea daemonem effugavit. Audi rem gestam narrantem Auctorem lib. Doctrina Patrum, tractat. De Humilitate, numer. 5: «Cum intrasset, inquit, monachus ille in domum, venit puella illa, quae a daemone vexabatur, et mox dedit alapam monacho: ille autem convertit ei et aliam maxillam secundum divinum praeceptum; daemon autem coactus, clamare coepit: O violentia mandatorum Christi! Jesus expellit me hinc. Et statim mundata est puella illa. Cum autem venisset ad senes, monachus ille indicavit eis quod factum fuerat, et glorificaverunt Deum et dixerunt: Consuetudo est diabolica superbiae humilitate mandatorum Jesu corruere.»
Simile plane est quod narrat Ruffinus in Vitis Patrum, lib. III, numer. 125: «Quidam, inquit, ex senibus monachorum eremita fuit, quem quidam a spiritu malo correptus et spumans acriter in maxillam percussit; senex autem praebuit illi alteram maxillam, ut feriret: diabolus autem non ferens incendium humilitatis ejus, statim discessit.» Idem pene ad verbum recenset Pelagius in Vitis Patrum, libello XV, n. 53.
Simili modo, S. Albertus Ordinis Carmelitarum, a diabolo per energumenam in dextera maxilla percussus, praebens ei alteram, sua humilitate diabolum crucians expulit, ut habet ejus Vita apud Surium die 7 augusti.
SED SI QUIS PERCUSSERIT DEXTERAM MAXILLAM TUAM, PRAEBE ILLI ET ALTERAM. — Hoc quandoque est praeceptum, quandoque consilium Evangelicum, uti jam dixi: proficiscitur vero ex animo generoso prompto ad patiendum ac praesertim Christi vitam et passionem imitari gestiente. Quocirca viri magni qui Christum proxime sequi conati sunt, idipsum reipsa praestiterunt. Hinc S. Ambrosius, lib. II De Spiritu sancto, in Prooernio, mystice per maxillam accipit patientiam, quae omnium est victrix. «Sicut enim, inquit, Samson maxilla asini occidit mille Philisthaeos, sic Christus sua patientia prostravit daemones, omnesque hostes, et a Christo Christianus et patiens quilibet.» Judic. XV, 15. Idem S. Ambrosius, in cap. VI Lucae: «Nonne, inquit, omnis indignantis (si ei praebeas maxillam) frangitur impetus, ira sedatur? Nonne per patientiam, ut sua amplius poenitentia reverbereres verberantem? Ita erit ut et injuriam repellas, et gratiam quaeras. At saepe maximae amoris causae existunt, cum patientia insolentiae, gratia refertur injuriae.»
«Oblatus est, quia ipse voluit, et non aperuit os suum; sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet, et non aperiet os suum» (Isai. XLIX, 6 et LIII, 7). Fuit enim ipse rex martyrum et dux patientium. Ratio a priori est, quia in hoc consistit apex patientiae, magnanimitatis et charitatis. Patientia enim opus perfectum habet, ut ait Jacobus, cap. 1, 4. Vide ibi dicta. Perfectus autem est, si non resistat injuriis et injuriantibus, sed iis ultro se offerat. Magnanimitatis est, omnes res hujus vitae, adversas aeque ac prosperas, quasi infra se positas despicere. Magnanimus, quasi in coelo positus et in coelo defixus, contemnit omnia quae sub Deo sunt, velut parva et exilia, itaque eis dominatur, sicut Christus dominatus est omnibus injuriis, doloribus et tormentis: quare ipse in passione fuit Rex et Dominus dolorum. Charitas denique pro Deo optat dura et dira pati. Rursum optat injuriantem vincere et convertere sua tolerantia et lenitate, non vero ab eo vinci; juxta illud: «Noli vinci a malo, sed vince in bono malum.» Rom. XII, 21. Vide ibi dicta. Vide et S. Ambrosium, lib. I Offic., cap. XII; nimirum: Fortior est qui se, quam qui fortissima vincit Moenia, nec virtus altius ire potest.
Insuper, unus e quinque Franciscanis, qui, vivente S. Francisco, Marrochii pro fide Christi nobile martyrium obierunt, nomine Otho, invitatus a principe Sarraceno ad Mahometismum, in ejus et profanae legis contemptum in terram spuens, gravi alapa ab eo percussus est; at ille memor verborum Christi, alteram maxillam praebuit, dicens: «Ignoscat tibi Deus, quia nescis quid facis.» Ita habet ipsorum Vita apud Surium 16 Cal. febr.
Cassianus, Collat. XIX, cap. 1, celebrat patientiam religiosi cujusdam, qui ab abbate Paulo in conventu multorum ad probandam ejus virtutem palma in maxilla acriter percussus, ita ut sonitus longe considentium auribus resultaret, non solum non murmuravit, sed ne rubore quidem, ut assolet, vultum perfudit.
Porro, de S. Paula ita scribit S. Hieronymus in ejus Epitaphio: «Invidia et probris appetita, ait: Cur non patientia livorem superem? cur non humilitate frangam superbiam, et percutienti maxillam offeram alteram?»
Denique S. Eulogius, Cordubensis presbyter et martyr, a Sarraceno principe damnatus ad mortem, quod Mahometi malediceret, cum ad martyrium duceretur, a Sarraceno in maxillam percussus, alteram ei praebuit, in eaque alapam recepit: unde mox capite plexus est, et columba corpori ejus insedit quasi columbinae ejus mansuetudinis, innocentiae et patientiae index et vindex, anno Domini 859, die 11 martii: quo tempore plures ibidem eadem de causa martyrium subiere, quorum generosa certamina et triumphos paulo ante mortem descripserat ipse Eulogius. Ita habet ejus Vita scripta ab ejus familiari Alvario Cordubensi, quae extat in Surio per Mosandrum adaucto ad diem 11 martii.
Quod si vero quis haereticus vel impius te in unam maxillam percutiat, ut tuam orthodoxam fidem, religionem, virtutem despiciat et despiciendam aliis ostendat, tunc sane non praebenda est ei altera, sed graviter ille increpandus est, uti Christus increpavit satellitem dantem sibi alapam coram Pontifice, dicens: «Si male locutus sum, testimonium perhibe de malo; si autem bene, quid me caedis?» Joan. XVIII, 23. Et Paulus cum eum Pontifex juberet percuti: «Percutiat, inquit, te Deus, paries dealbate,» Actor. XXIII, 3. Tunc enim faciendum est illud Sapientis: «Responde stulto juxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse videatur.» Proverb. XXVI, 5, ubi festivum hac de re exemplum recensui. Denique Cassianus, Collat. XVI, cap. XX, irridet vesaniam nonnullorum qui, ut hoc Christi exemplum implerent, ultro jurgia miscebant aliosque ad iram provocabant, ut ab iratis percuterentur, ac percussi aliam maxillam percutienti feriendam offerebant. Patientis enim est neminem ad impatientiam provocare, ne ipsa patientia fiat impatiens.
40. ET EI QUI VULT TECUM IN JUDICIO CONTENDERE, ET TUNICAM TUAM TOLLERE, DIMITTE EI ET PALLIUM. — Pallium est vestis extima et saepe majoris pretii, tunica vero est vestis interior; unde illud: Tunica pallio proprior; quare tunica exui detrahique nequit, nisi prius detrahatur pallium. Quocirca S. Lucas, cap. VI, 29, ordinem tunicae et pallii recte invertit, aitque: «Et ab eo qui aufert tibi vestimentum, etiam tunicam noli prohibere.» Sed eodem redit sensus, q. d. Unam vestem auferenti, noli in judicio pro veste cum litigatore contendere, sed potius ut litem evadas, dimitte ei vestem quamlibet, adeoque si ipse pallium poscat, dimitte ei et tunicam; si poscat tunicam, adde ei et pallium: praesertim quia, ut notat Euthymius, ἱμάτιον et χιτών, id est pallium et tunica saepe inter se confunduntur, ac unum pro alio sumitur. Ratio a priori est, quia «melior est uncia pacis et charitatis quam libra victoriae,» uti dictitabat Cardinalis Bellarminus. Unde Apostolus, Colos. III, 15: «Pax Christi, ait, exultet in cordibus vestris.» Fecit hoc ad litteram S. Franciscus qui, ob profusas eleemosynas a patre protractus ad episcopum Assisinatem ut cederet bonis, non tantum iis cessit, sed et vestes patri resignavit, dicens: «Deinceps fidentius dicam: Pater noster, qui es in coelis.» Ita S. Bonaventura in ejus Vita.
Hac in re rarum patientiae et paupertatis exemplum dedit S. Elisabeth, regis Hungarorum filia, quae, mortuo marito Hassiae Lantgravio, a vasallis suis et cognatis per summam injuriam domo expulsa, bonis spoliata et ad extremam paupertatem redacta, laeta et alacris secessit in coenobium franciscanorum, ibique a fratribus: Te Deum laudamus, in gratiarum actionem Deo decantari postulavit, atque per domos cum prolibus velut mendica oberrans, tandem tugurium ingressa, ubi fumo, aestu, ventis et imbribus exagitata, Deo semper gratias agebat; insuper cognatorum sannas, convicia, scommata hilariter sustinebat, gaudens quod digna esset talia pro Deo pati. Denique cum pater ejus, rex Andreas, eam in Hungariam ad regium vivendi splendorem revocaret, non acquievit, sed in summa paupertate lanificio victum sibi parans, in vilissimis circa pauperes, ulcerosos et leprosos officiis vitam omnem transegit, ideoque sub mortem et Angelorum melodiam, et Christi ad regnum coeleste evocantis dicentisque: «Veni, electa mea, et coelesti thalamo, quem tibi ab aeterno destinavi, potire,» vocem audire meruit. Ita habet ejus Vita apud Surium die 19 novembris.
41. ET QUI TE ANGARIAVERIT MILLE PASSUS, VADE CUM ILLO ET ALIA DUO. — Angariare est vox Persica. Persis enim publici nuntii et veredarii vocabantur angari, quibus jus erat equos, homines et navigia usurpandi et ad sibi serviendum cogendi: unde angariare idem est quod stringere et cogere; unde nomen Angariae et Panangariae in libris Juris. Nostrates vocant Postas quasi positos collocatosque in certis locis, et semper in procinctu excubantes. Hinc epistola dicitur et Hebr. אגרת iggereth, quasi ingeret, id est missa et prolata ab angariis sive cursoribus. Hinc et Graece dicitur ἄγγελος, id est angelus, quasi angarus per commutationem litterae r in l, uti pro Belial dicitur Beliar; saepe enim littera l mutatur in r, et quandoque aliae in alias, ut μελετάω, meditor; ἄμυλον, amido Hetrusce; ἔλαφος, ἔδαφος, id est cervus; μονοπώλιον, Hispanice monipodio pro conspiratione; Πάνερμος, Palermo. Ita Angelus Canin. in Hellenism.
Sensus est, q. d. Si quis cogat te secum proficisci ad unum milliare, potius quam cum eo contendas, vade cum eo ad duo milliaria; sic enim pacem servabis, patientiam exercebis, et cogentem charitate vinces tibique amicabis: sin illi resistas, teque vindicare velis, bellum vel duellum cum ipso suscitabis, perdes mentis tranquillitatem et odia tibi conciliabis.
Porro, ne fideles putent hic sibi nimis dura et ardua a Christo praecipi, hinc S. Basilius, homil. De legendis Gentilium libris, ostendit philosophos similia docuisse et fecisse, ut Periclem, qui toto die a quodam probris exceptus, eumdem vesperi cum lumine domum deduxit; et Socratem, qui a quodam multis in facie plagis affectus, non aliter ultus est hominem, quam fronti suae, velut statuae, nomen ejus, quasi opificis, inscribendo; et Euclidem qui, cum quidam pararet se illum occisurum, juravit vicissim se eum placaturum, ac ne in se animo esset hostili, effecturum. De Julio Caesare ait Cicero, Orat. pro Marcello: «Caesar nil oblivisci solet nisi injurias.» Aristoteles, lib. IV Ethicor., cap. III: «Magnanimus, inquit, ignominiam hominum contemnit.» Alius: «Magnanimi est oblivisci injuriarum: ut debilis stomachi est cibum duriorem non posse digerere, ita pusilli animi est duriusculum verbum non posse sustinere.» Haec fuere umbrae virtutis Christianae, quae utique longe major et solidior exstitit in S. Paulo, S. Laurentio, S. Vincentio et similibus, qui tortoribus gratias agebant, quod sibi martyrii coronam torquendo pertexerent. S. Cyprianus suo spiculatori, qui caput ipsi erat amputaturus, jussit dari viginti aureos, ait Pontius in ejus Vita. B. Juniperus, S. Francisci socius, probra excipiebat quasi gemmas Christi; unde exprobranti sibi: «Projice, inquit, has gemmas in sinum meum; vellem utique talibus gemmis lapidari Romam usque.» In Vitis Patrum legimus de religioso quodam, quod quo quis amplius eum vexabat aut irridebat, tanto magis ille gaudebat, dicens: «Isti sunt qui nobis occasionem praebent ad profectum nostrum; qui autem beatificant nos, conturbant animas nostras. Scriptum est enim: Quoniam hi, qui beatificant vos, ipsi decipiunt vos.»
Climacus, Gradu IV De Obedientia, narrat religiosum nomine Abbakirum, a sociis varie per annos quindecim tentatum et tribulatum, ita ut e mensa quoque a ministris expelleretur, omnia haec patienter tulisse, ac interpretatum haec omnia non serio, sed probandi sui causa fieri, atque instante morte dixisse: «Gratias ago Domino Jesu Christo et vobis, quia propter id quod me tentastis in salutem, ecce decem et septem annis permansi a daemonibus non tentatus.» Ibidem commemorat Macedonium senem inter novitios (id ipsomet humilitatis studio petente) relegatum dixisse: «Nunquam sicut nunc evacuationem omnis praelii et luminis divini dulcedinem in me ipso perspexi.»
Versus 42: Qui Petit a Te, Da Ei
42. QUI PETIT A TE, DA EI; ET VOLENTI MUTUARI A TE, NE AVERTARIS. — Graece μὴ ἀποστραφῇς, id est ne averseris. S. Augustinus: ne aversatus fueris, scilicet mutuum a te postulantem. Videtur prima fronte haec sententia non cohaerere cum praecedentibus de lege talionis et vindictae; sed revera optime cohaeret, sensus enim est, q. d. Christus: Ego pro lege talionis et maleficientiae surrogo et figo legem charitatis et beneficientiae. Quare quicumque petit aliquid abs te, sive is amicus sit, sive inimicus qui te laesit et in maxillam percussit, aut pallium abstulit, aut aliter angariavit, da illi quod petit; ac si velit poscatque abs te mutuum, ne eum ob injurias tibi illatas averseris, faciemque tuam, ut fieri solet, avertas, sed benigne eum ut proximum excipe, ac mutuum ei praebe, perinde ac si nunquam te laesisset.
Hunc esse sensum liquet ex to ne avertaris, vel ut Graece est, ne averseris, et ex eo quod habet Lucas, VI, 30: «Omnis autem petenti te tribue,» additque: «Et qui aufert quae tua sunt, ne repetas.» Unde patet hic agi de eo qui tibi injurius fuit tuaque velut fur aut raptor abstulit; huic enim concedere id quod abstulit et rapuit, nec repetere, si ipse eo valde indigeat, praecepti est (si enim non abstulisset, obligaris ei ita indigenti idipsum dare per eleemosynam, cum is eo tam valde indigeat), alias consilii est: eleemosyna enim, sive illa fiat dando, sive mutuando id quo proximus, etiamsi inimicus qui nos laesit, indiget, praecepti est in extrema vel gravi ejus necessitate; alias consilii est, sed utilissimi. Intellige, si habes quod ex tuo illi des vel mutues; nam aliena, ac praesertim Deo consecrata, uti sunt bona monasterii, dare vel mutuare non licet sine venia superioris, uti docet S. Basilius, in Regulis brevior., Resp. 101. Sic S. Spiridion et nonnulli anachoretae furibus ea quae sibi furati erant, ultro condonabant, quin et plura adjungebant.
Porro, apte subjungit Christus hoc praeceptum ut omni petenti demus, praecepto patiendi rapinam, qua tibi ablata est tunica, pallium, etc., quia haec rapina disponit ad donationem; qui enim patienter suffert sua sibi auferri, facile dabit quae sua sunt alteri. Nam, ut ait S. Gregorius, III parte Pastor., Admonit. 21: «Cum dantis mens ferre inopiam nescit, si multa sibi subtrahit, occasionem contra se impatientiae exquirit. Prius namque praeparandus est patientiae animus, et tunc aut multa sunt, aut cuncta largienda, ne, dum minus aequanimiter inopia irruens fertur et praemissae largitatis merces pereat, et adhuc mentem deterius murmuratio subsequens perdat.»
Denique non decrescit, sed accrescit hic Christi sermo et sanctio; licet enim facilius sit in se dare omni petenti, quam percutienti unam maxillam praebere alteram, aut tollenti tunicam dimittere et pallium; tamen difficilius est in connexione, quia, ut jam dixi, supponit illam patientiam, qua illa et illos sufferre obligamur, et superaddit beneficentiam, qua eisdem petentibus dare vel mutuare debemus; difficilius enim est post acceptam injuriam injurianti benefacere, quam ab eo acceptam injuriam duntaxat pati et sufferre. Ita S. Augustinus, lib. De Serm. Domini, cap. XL.
Rationem a priori subdit S. Lucas, VI, 31: «Et quodcumque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis similiter.» Haec enim est lex, mensura et fons charitatis mutuae, ut facias alteri quod tibi vis fieri. Vis tibi egenti dari eleemosynam etiam ab inimico, tu similiter fac illi. Audi Climacum, Gradu XXVI: «Piorum est omni petenti dare; sed magis piorum est, etiam non petenti largiri. Non repetere autem, aut quidquam ab eo exigere qui abs te aliquid abstulit, dum maxime possis, illud fortasse non nisi eorum est, qui omnem affectum erga res omnes mortales exuerunt.»
Praxin hujus praecepti Christi nuper Romae docuit raro charitatis exemplo B. Philippus Nerius, qui omni petenti dabat omne quod poterat, solatium, consilium et auxilium, ideoque cuique cubiculum suum patere volebat, ut cuilibet liberum ad se qualibet hora daret aditum; dicebatque servum Dei debere esse omnium horarum hominem, ut nullam ex tota die sibi reservet, sed omnes proximis commodet, ut totus sit illorum, non suus: sicut fecit Christus, qui «pertransiit benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo,» Actor. X et XI, ac se suaque omnia una cum vita pro nobis impendit et profudit; atque Paulus, qui omnibus omnia factus est, ut omnes Christo lucrifaceret. I Cor. IX, 22. Nota est S. Joannis, Patriarchae Alexandrini, liberalitas, qui hac Christi sanctione stimulatus, omnibus petentibus largas dabat eleemosynas, indeque cognominatus est Eleemosynarius; ac quo plus dabat, eo plus recipiebat, ut cum Deo de liberalitate certare videretur, et Deus cum eo. Vicit enim Joannes Deum, et Deus Joannem vicit multo amplius. Quocirca nolebat Joannes petentes examinari, an divites essent vel pauperes, an digni vel indigni, an pauci vel multi. «Persuasum enim habeo, inquit, quod etiamsi totus mundus simul veniret Alexandriam egens beneficentia, hos Dei thesauros nequaquam in angustum rediget.»
S. Franciscus, initio conversionis suae, cum pauperem quemdam petentem eleemosynam praeter morem repulisset, repente facti poenitens, largam ei dedit, vovitque se nunquam deinceps postulanti eleemosynam negaturum, atque hac sua liberalitate vicissim copiosam Dei gratiam in se provocavit, qua ad tantam mox sanctitatem evasit.
Rarum est, quod in Chronicis Ordinis S. Francisci legimus de Alexandro Halensi, qui vitae fons est appellatus, fuitque praeceptor S. Bonaventurae et, ut fertur, S. Thomae. Hic tanto in Deiparam ferebatur affectu, ut constituerit nulli unquam se negaturum quod nomine Deiparae peteretur: quod cum intellexisset quidam Franciscanus, videns eum doctorem celeberrimum, cui nullus par in Academia Parisiensi, ad eum accessit, et: «Per S. Mariam, inquit ad eum, obsecro te ut nobis accedas.» Is missum a Deo credidit hominem, et illico eum sequitur fitque S. Francisci alumnus. Fuse rem gestam narrat Lucas Waddingus, tom. I Annal. Minorum, ad annum Christi 1222, num. 26.
Versus 43: Diligite Inimicos Vestros
43. AUDISTIS QUIA DICTUM EST: DILIGES PROXIMUM TUUM, ET ODIO HABEBIS INIMICUM TUUM. — Prius: «Diliges proximum» dictum est, Levit. XIX, 18, at posterius, odio habebis inimicum, ubi dictum est? Respondet Maldonatus id dictum esse, Deuteron. XXV, 19: «Delebis nomen ejus sub coelo, cave ne obliviscaris.» Jusserat enim Deus Josue et Hebraeis, ut gentem Chananaeam impiam prorsus delerent, et eorum terram occuparent; Christum ergo non Scribas, sed legem ipsam hic corrigere, dum jubet inimicos diligere. Verum lex jussit tantum Chananeos occidi, non tamen odio haberi, multo minus alias gentes: sicut judex jubet occidi reum, non tamen eum odit, imo eum amat; curat enim ut culpam et scandalum a se datum emendet, pro eaque Deo et reipublicae satisfaciat: sic et miles in bello justo hostem caedit, sed non odit. Est enim executor sui ducis, quasi judicis. Nam legem veterem praecepisse non solum amicos, sed et inimicos diligi patet, Exod. XXIII, 3, et Levit. XIX. Lex enim naturae jubet inimicos diligi.
Dico ergo id dictum esse non a lege, sed a Scribis legem interpretantibus. Hi enim ex eo quod dicitur, Levit. XIX, 18: Diliges proximum, vel ut Noster vertit, amicum (Hebr. enim רע rea significat socium, amicum, proximum) tuum, inferebant: ergo odio habebis inimicum tuum: per amicum autem vel proximum ipsi intelligebant proximum cognomine et gente, puta Judaeum ex Abraham et Jacob secum prognatum, quasi Judaeis soli Judaei essent diligendi; caeterae vero gentes, praesertim Chananaeo, odio habendae, qui manifestus est error. Quare Christus sensum hunc corrigit legemque explicat, videlicet per amicum vel proximum hic intelligi quemvis hominem, etiam extraneum, gentilem et inimicum; omnes enim homines ad invicem proximi sumus in primo patre Adamo, utpote ex eo progeniti, ideoque fratres; et in secundo parente Christo, per quem regenerati et quasi recreati sumus ad eamdem Dei similitudinem, vocatique ad eamdem Dei Patris haereditatem in coelis. Ita S. Hieronymus, S. Augustinus, Theophylactus et alii.
Porro, Origenes hic per inimicos accipit daemones; hos enim quasi juratos et aeternos hostes, sollicitantes nos ad peccatum et gehennam, Vatiniano odio odisse debemus. Verum hoc mysticum est et symbolicum.
44. EGO AUTEM DICO VOBIS: DILIGITE INIMICOS VESTROS, BENEFACITE HIS QUI ODERUNT VOS, ET ORATE PRO PERSEQUENTIBUS ET CALUMNIANTIBUS VOS. — Graeca addunt εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους ὑμῖν, id est benedicite iis qui vobis maledicunt, ut Christus hic praecipiat inimicos diligi corde, ore et opere: corde cum ait: «diligite inimicos;» ore, cum ait: «benedicite iis qui vobis maledicunt;» opere, cum addit: «benefacite his qui oderunt vos.» Praecepit ergo Christus hic: Primo, ut inimicos non odiamus, sed amore interno sinceroque diligamus. Secundo, ut communia amoris signa externa, sive loquendo et salutando, sive benefaciendo eis non negemus; peccatum enim esset, si eleemosynam faciens omnibus pauperibus, qui in urbe vel hospitali sunt, ab ea excludas unum, duos aut tres, qui te laeserunt, vel tui sunt inimici. Tertio, ut inimicis in necessitate positis succurramus, reque ac facimus amicis. Consulit autem ut benevole eos praeveniamus verbis et beneficiis peculiaribus, itaque eorum odium vincamus, eosque nobis devinciamus et amicemus, juxta illud Pauli: «Vince in bono malum,» Roman. XII, 21, ubi plura hac de re dixi. Hic est apex charitatis Christianae, scilicet dilectio inimicorum. Vide D. Thomam et scholasticos, II II part., Quaest. XXV, art. 8 et 9.
Porro, S. Chrysostomus hic, homil. 18, hujus dilectionis inimicorum novem gradus constituit. «Primus est, inquit, ne prior injuriam ordiaris. Secundus, ubi est injuria coepta, ne tu eamdem eodem pacto propellas. Tertius, ne par pari referas, sed quiescas. Quartus, ut etiam praebeat seipsum ad injuriam sustinendam. Quintus, ut etiam ad majora se praebeat, quam vult ille qui fecit. Sextus, non odisse a quo ista perpetitur. Septimus, etiam diligere laedentem. Octavus, beneficiis quoque eum libenter afficere. Nonus, etiam Deum pro adversario deprecari.»
Versus 46: Si Diligitis Eos Qui Vos Diligunt
45. UT SITIS FILII PATRIS VESTRI, QUI IN COELIS EST, QUI SOLEM SUUM ORIRI FACIT SUPER BONOS ET MALOS, ET PLUIT SUPER JUSTOS ET INJUSTOS. — Ut sitis, id est ut ostendatis vos esse filios Dei, aut potius ut sitis reipsa filii Dei per imitationem, id est similes et imitatores Dei, qui jam estis filii Dei per gratiam et adoptionem. Simili sensu dixit, vers. 9: «Beati mundo corde, quoniam ipsi filii Dei vocabuntur.» Jubet ergo ut in dilectione inimicorum imitemur Deum, qui impiis hostibus suis benefacit, dando eis pluviam, solem, fruges, fructus, etc. Deus enim tam celsi est animi, ut nullam, quantumvis impii et blasphemi, injuriam et laesionem sibi factam putet; nullam enim sentit, nil de honore et gloria sua deperdit; item tam impatibilis est et sanctus, ut nulla in eum cadat ira et vindicta; ac tam bonus et clemens est, ut sua dona effundat in inimicos, eosque gratia sua praeveniat alliciens et trahens ad reconciliationem; imo pro eis sibi reconciliandis salvandisque Filium suum unicum dedit in crucem. Haec imitemur quoad possumus.
Urget S. Augustinus to solem suum, id est a se creatum: «Ut hinc, ait, commoneamur, quanta liberalitate inimicis nostris ex praecepto ejus praestare debeamus quae nos non creavimus, sed ex munere ejus accepimus.» Stimulos ad diligendum inimicos plures suggerit hic noster Salmeron, tom. V, cap. XLIII.
46. SI ENIM DILIGITIS EOS QUI VOS DILIGUNT, QUAM MERCEDEM HABEBITIS? NONNE ET PUBLICANI HOC FACIUNT? — Publicani dicti a publico, quod publica vectigalia exigant et redimant, ideoque rigide a pauperibus plura subinde extorqueant, quam ipsi debeant aut solvere queant: qua de causa apud Judaeos habebantur ut iniqui et infames. «Quam mercedem habebitis?» q. d. Nullam: si enim amicos duntaxat diligatis, non inimicos, ut Publicani faciunt, Deus nullam in coelo vobis mercedem dabit; tum quia haec dilectio est naturae, non gratiae et charitatis, haec enim ad inimicos sese extendit; tum quia mercedem ab amico recipitis, scilicet mutuum et vicarium amorem: sin vero tam inimicos, quam amicos diligatis, utrorumque dilectione magnam a Deo gratiam et gloriam merebimini et reipsa obtinebitis, quia utraque est actus charitatis. Charitas ergo jubet diligi amicos et inimicos, natura corrupta solos amicos: unde P. Sylla jactabat se amicos superare beneficiis, inimicos vero maleficiis, uti C. Marium crudeliter laniavit, teste Plutarcho in ejus Vita. Idem fecere alii Gentiles. Quare inter eos stupori fuere nonnulli, sed pauci, qui inimicos etiam dilexerunt, ut Phocion, qui damnatus ad mortem, jam occidendus, rogatus ab amicis numquid filio nuntiatum vellet, respondit: «Volo, ut illatae mihi ab Atheniensibus injuriae obliviscatur.» Lycurgus, rex Lacedaemonum, a juvene quodam orbatus oculo, illum a populo accepit, ut quo liberet modo puniret: ille eum optime instituit, et jam probis moribus instructum, in theatrum produxit populoque ostendit: «En, inquit, quem a vobis injurium et violentum accepi, jam frugi et popularem vobis restituo.» Ita Plutarchus in Lycurgo. Si hoc fecere Gentiles, duce ratione et natura ob gloriam temporalem, quid facere decet Christianum duce fide et gratia ob bravium beatae aeternitatis.
47. ET SI SALUTAVERITIS FRATRES VESTROS TANTUM, QUID AMPLIUS FACITIS? NONNE ET ETHNICI HOC FACIUNT? — Pro salutaveritis Graece est ἀσπάσησθε, id est salutare cum osculo et complexu, qui salutandi mos olim fuit apud Graecos et Romanos, imo apud primos Christianos, juxta illud: «Salutate invicem in osculo sancto.» II Cor. XIII, 12. Vide ibi dicta. Unde Vatablus vertit: «Si amplexi fueritis, vel si complectendo salutaveritis fratres vestros, quid amplius prae caeteris etiam Publicanis et Ethnicis facitis?» Christus ergo hic docet salutandos esse non tantum fratres et amicos, sed etiam exteros et inimicos. Tam ergo inimicum, quam amicum, si generosi es animi, saluta prior, multo magis salutantem resaluta, ut tu potius accipias humilitatis coronam, et de superbia inimici triumphes eamque sternas, ut docet S. Chrysostomus, hom. 18. Sub salutatione caetera omnia benevolentiae signa accipe. Hoc est quod ait Apostolus: «Honore invicem praevenientes.» Rom. XII, 10.
Versus 48: Estote Perfecti Sicut Pater Vester Coelestis
48. ESTOTE ERGO VOS PERFECTI, SICUT ET PATER VESTER COELESTIS PERFECTUS EST. — Emphasin habet to vos, q. d. Vos ab Ethnicis estis segregati et a Deo electi, ut sitis ejus fideles, amici, filii et haeredes: imitamini ergo sanctitatem et perfectionem Patris vestri coelestis. To ergo refer partim ad proxime praecedentia de dilectione inimicorum, q. d. Ethnici quoque diligunt, sed sibi amicos duntaxat: vos ergo, o fideles, qui estis amici filiique Dei, ideoque Ethnicis praestare debetis, diligite omnes tam inimicos, quam amicos, sicut Pater vester dilectionem suam ad omnes omnino extendit. Estote ergo perfecti proprie in dilectione et benignitate, ut neminem ab ea excludatis, sed eam dilatetis et expandatis ad omnes tam inimicos, quam amicos, utque tam eos a quibus nihil speratis, quam eos a quibus aliquid expectatis, eadem complectamini: partim vero to ergo refer ad omnia praecedentia. Haec enim gnome est omnium hoc capite dictorum finis et complexio, q. d. Hucusque explicui Dei mandata sancientia perfectionem omnis virtutis. Estote ergo perfecti in mansuetudine, munditia cordis, patientia, castitate, charitate omnique virtute quam praecipit lex Deique mandata.
Quaeres, an perfectio haec sit consilii an praecepti? Respondetur partim esse consilii, partim praecepti. Primo enim praeceptum est, ut quisque fidelis in Christianismo et suo statu conetur esse perfectus, ut scilicet perfecte diligat inimicos aeque ac amicos, ac perfecte caetera omnia Dei mandata observet. Christus enim hic loquitur omnibus fidelibus, ut patet ex praecedent. Unde moraliter hinc discimus omnes Christianos obligari tendere ad perfectionem sui status, officii et gradus; hoc enim requiritur ut sint filii Patris coelestis, ut ait Christus. Quisquis ergo cupit esse filius et haeres hujus Patris, eum imitari debet in perfectione. Itaque aut magnae illius haereditatis deponenda spes est, aut si filiorum adoptionem tueri volumus, paternae sanctitatis et perfectionis imitatione tuenda est, quia, ut ait S. Cyprianus, serm. De Bono patientiae, filios, praesertim talis et tanti Patris, non decet esse degeneres. Quin et S. Jacobus, cap. I, non religiosos, sed fideles omnes compellans: «Ut sitis, inquit, perfecti et integri, in nullo deficientes.» Et S. Petrus, I, Epist. cap. I: «Et ipsi in omni conversatione sancti sitis; quoniam scriptum est: Sancti eritis, quoniam ego sanctus sum.» Imo Deus ipse ad Abraham: «Ambula, inquit, coram me, et esto perfectus» (Genes. XVII). Quisque ergo in suo gradu et officio debet esse exactus et perfectus, ut singula opera ad amussim rationis et legis perfecte faciat, juxta illud Eccli. XXXIII, 23: «In omnibus operibus tuis praecellens esto.» Pluris enim fit praecellens grammaticus, quam mediocris rhetor; ut audias illud sponsi de sponsa: «Quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis, filia Principis!» (Cant. VII, 1). Quia si milites in praelio cupiunt esse strenuissimi, discipuli in schola doctissimi, mechanici in sua arte exactissimi, famuli in serviendo hero obsequentissimi, cur non et Christiani a Christo vocati ad sanctitatem et perfectionem, cupiant esse sanctissimi et perfectissimi? B. Theresia dictitabat Deum eos prae caeteris maxime amare, qui sunt perfecti, atque eos facere quasi capitaneos et duces caeterorum, ut multos convertant, salvent et perficiant: unde ipsa votum fecit se in quolibet opere facturam id quod foret perfectius et ad majorem Dei gloriam. Sic Noe, Genes. VI, «placuit Deo,» fuitque mundi diluvio perditi restaurator, quia fuit «perfectus in generationibus suis et cum Deo ambulavit.» Vide S. Chrysostomum, lib. III Contra Vituperationem Vitae monasticae, ubi docet praecepta Christi tam saeculares quam religiosos obligare, ideoque utrosque debere perfectioni studere, quemque in suo statu et gradu, juxta illud Dei ad Israel: «Perfectus eris et absque macula cum Domino Deo tuo,» Deuter. XVIII, 13; et illud Pauli: «De caetero, fratres, gaudete, perfecti estote,» II Corinth., cap. XIII; et: «Ut exhibeamus omnem hominem perfectum in Christo Jesu.» Coloss. I, 28.
Secundo, perfectio haec consilii est, quatenus se extendit ad observationem non tantum praeceptorum, sed et consiliorum Evangelicorum, ut paupertatis voluntariae, castitatis et obedientiae religiosae, etc., de qua Christus: «Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me.» Matth. XIX, 21.
Porro, perfectio haec proprie consistit in charitate et dilectione, praesertim inimicorum. Haec enim est perfectio viae, cum perfectio patriae consistat in visione et fruitione Dei. Magna autem debet esse haec perfectio et sanctitas, praesertim in religiosis, quia magna est in Deo, cui se consecrarunt quemque imitari debent, ut jubet hic Christus. Tacite insinuat Christus modum et rationem pertingendi ad perfectionem et sanctitatem eximiam esse, si quis se exerceat in dilectione inimicorum, tum quia hic est summus et difficilis charitatis actus, tum quia haec est eximia et summa victoria sui: nam talis generose vincit iram, vindictam caeterasque animae passiones, totique animo suo potenter dominatur et imperat; tum quia Deus charitati et virtuti tam liberali longe liberaliorem rependit gratiam. Ita virgo illa sancta apud D. Taulerum, rogata qua ratione ad tantam sanctitatem pervenisset, respondit: «Eos qui mihi molesti vel infesti erant, singulari amore dilexi, atque illi a quo laesa fueram, peculiare semper beneficium contuli, quod alias ei non contulissem:» nimirum, hoc est ulcisci, vincere et obruere maleficentiam beneficiis. Hinc in Christo summae virtutis fuit, in cruce orare pro suis crucifixoribus, dicendo: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt.» Sic SS. Paulus et Stephanus perfecti evasere orando pro Judaeis se lapidantibus et ad necem persequentibus, iisque omni ope et opera praedicando et benefaciendo. Denique haec perfectio maxime requiritur in Apostolo viroque apostolico. Nil enim ita movet animos infidelium ad credendum Christo, ac sanctitas praedicantium, quae saepe plus movet quam ipsa miracula. Audi S. Chrysostomum, hom. 47 in Matth: «Magnos Apostolos effecit verus ac ne simulatus gloriae atque pecuniae contemptus, et quoniam nullam saecularium harum rerum omnino curam habebant. Nam, nisi hoc habuissent, si passionibus, veluti nos, servissent, etiamsi a morte innumeros homines suscitassent, non solum nihil utilitatis fecissent, sed etiam deceptorum nomen non effugissent. Vivendi ergo disciplina est quae ubique fulget.»
SICUT ET PATER VESTER COELESTIS PERFECTUS EST. — Scilicet, perfecte omnes omnino diligit, omnibus tam malis quam bonis benefacit, in omnes diffundit radios suae bonitatis, quasi sol quidam perennis beneficentiae, qui a nemine quidquam commodi expectat, sed mero amore cupit sua bona aliis communicare, ita ut certet cum hominum malitia et ingratitudine; pauci enim eum tam sui amantem et beneficum redamant, uti par est. Vox sicut similitudinem significat, non aequalitatem; nec enim Dei perfectionem aequare possumus, sed illa in infinitum omnem nostram superat et transcendit; quare illam eminus imitari debemus quoad possumus. Praeclare S. Leo, serm. 1 De Jejunio decimi mensis: «Invenimus, inquit, hominem ideo ad imaginem Dei conditum, ut imitator sui esset auctoris; et hanc esse naturalem nostri seminis dignitatem, si in nobis quasi in quodam speculo divinae bonitatis forma resplendeat.» Praeclarum etiam in hac re illud Gregorii de illo Apostoli dicto, nos Dei genus esse: «Genus, inquit, hominum dicimur, non ex ejus natura editi, sed per spiritum illius voluntarie conditi, et adoptive recreati. Tanto ergo ad hanc nobilitatem quisque erigitur, quanto per acceptam imaginem ad similitudinem illius ex imitatione renovatur.» Ita S. Gregorius, lib. XX Moral., cap. XVI.
Perfectionem ergo a Christiano hic exigit Christus, non humanam, sed divinam, Deique perfectioni similem, qualem scilicet pater exigit a filio. Ipse enim est pater noster, non tantum per naturam, sed et per gratiam; per hanc enim fimus «divinae consortes naturae,» ut ait S. Petrus: ideo efficimur vere filii Dei, ac quasi dii quidam terrestres. Quapropter illud, Levit. XI, 44, Christianis quasi speculum proponit S. Petrus, I, Epist. I, 16, dicens: «Sancti eritis, quoniam ego sanctus sum.» Et Paulus, Ephes. V, 1: «Estote, ait, imitatores Dei, sicut filii charissimi.» S. Joannes, I, Epist. cap. III, 1: «Videte, inquit, qualem charitatem dedit nobis Pater, ut filii Dei nominemur et simus.» Praeclare S. Cyprianus, serm. De Zelo et Livore: «Si hominibus, inquit, laetum est et gloriosum filios habere consimiles, et tunc magis generasse delectat, si ad patrem lineamentis paribus soboles successive respondeat; quanto magis in Deo Patre laetitia est, cum quis sic spiritualiter nascitur, ut actibus ejus et laudibus divina generositas praedicetur?» Porro S. Augustinus, epist. 85 ad Consentium: «Cogitemus, ait, nos tanto similiores Deo, quanto esse poterimus ejus participatione justiores.» Quocirca nervose Christianos ad stimulat S. Leo, serm. 1 De Nativit., dicens: «Agnosce, o Christiane, dignitatem tuam, et divinae consors factus naturae, noli in veterem vilitatem degeneri conversatione redire; memento cujus capitis et cujus corporis sis membrum.» Nam, ut ait Paulus Atheniensibus, Act. XVII, 28: «Ipsius et genus sumus: genus ergo cum simus Dei,» etc.
Scripsit in hanc sententiam S. Thomas (vel quisquis est auctor) opusculum 62 De Moribus divinis, in quo docet fideles imitari debere Deum, ejusque mores divinos induere, atque sigillatim ejus veritatem, sapientiam, mansuetudinem, patientiam, justitiam, liberalitatem, clementiam caeteraque Dei attributa aemulari, et quoad potest creatura, sequi et imitari suum Creatorem.
Igitur perfectio Dei consistit: Primo, in amplissima omnium tam bonorum, quam malorum dilectione, quod proprie spectat hic Christus.
Secundo, in mansuetudine, patientia, moderatione et temperie appetituum, ac quae inde consequitur, summa pace et tranquillitate animi, ut nulla eum tangat injuria, ira, vindicta, sitque imperturbabilis et impassibilis; sic et nos, si velimus esse perfecti, debemus esse mansueti, tranquilli et, quoad fieri potest, imperturbabiles, ideoque mortificare iram caeterasque animi passiones. Unde S. Ambrosius, lib. De Jacob et Vita beata, cap. VIII: «Perfecti viri est, inquit, quasi fortem militem gravissimorum casuum sustinere incursus, conflictus subire, et quasi providum gubernatorem navem in tempestate regere, atque occurrendo insurgentibus fluctibus magis vitare naufragium sulcando undas, quam declinando.» Et S. Cyprianus, lib. De Bono patientiae, citatis hisce Christi verbis: «Sic, inquit, perfectos dixit fieri Dei filios, sic consummari ostendit et docuit coelesti nativitate reparatos, si patientia Dei Patris maneat in nobis, si similitudo divina, quam peccato Adam perdiderat, manifestetur et luceat in actibus nostris. Quae gloria est similem Deo fieri, qualis et quanta felicitas habere in virtutibus, quod divinis laudibus possit aequari!»
Quocirca medium ad perfectionem singulare et efficacissimum est, si quis solerter indaget animae suae statum, et vitium radicale et principale, a quo caetera quasi fibrae e radice promanant; quo cognito, totis viribus illud assidue impugnet, donec exstirpet; sic cito evadet perfectus: v. g. in Petro vitium radicale et dominans, a quo caetera pullulant, est superbia; in Paulo est gula, in Jacobo est luxuria, in Joanne est acedia, in Philippo est ira, in Andrea est tristitia, in Matthaeo est pusillanimitas; quisque suum vitium cognoscat, et cognitum congruis armis et mediis mortificet; sic cito perfectus evadet. Quocirca S. Gregorius, lib. V Moral., cap. XXX, illud Sapient., cap. XIX, de Deo dictum afferens: «Tu autem, Domine, cum tranquillitate judicas;» haec adjungit: «Sciendum est quidem nobis magnopere, quia quoties turbulentos motus animi sub mansuetudinis virtute restringimus, ad similitudinem redire conditoris conamur.»
Tertio, Deus terrena omnia ex alto velut vilia et exilia despicit, totique coelo et coelestibus gloriose insidet et praesidet; ita et homo ad perfectionem aspirans, opes, delicias et honores terrenos, ob quos tot fiunt lites, rixae et bella, despicere debet, ut res viles muscarum, culicum et pulicum, ac suspicere et ambire coelestes, quae sunt Dei, Heroum et Angelorum. Quocirca S. Basilius, serm. 1 De monachi et religiosi qui ad perfectionem aspirat institutione, asserit illum, qui saeculo nuntium remisit, hoc imprimis cogitare, semperque animo versare debere, se jam ultra humanae naturae fines processisse, seque ipsum ei instituto tradidisse, quod sit quam maxime a corpore sejunctum, ac propterea Angelorum conversationem imitandam suscepisse; siquidem hoc angelicae naturae proprium est, liberum esse a vinculis terrenis, nec omnino distrahi ad aliam ullam pulchritudinem contemplandam, sed oculos in Dei vultum assidue defixos habere.
Quarto, Dei mens et voluntas est aequissima, sanctissima et perfectissima; hanc ergo induere debemus, ut fiamus similes Deo, imo unum cum Deo. Audi S. Bernardum, serm. Ad Fratres de monte Dei: «Unitas, inquit, spiritus cum Deo homini sursum cor habenti, proficientis in Deum voluntatis est perfectio, cum jam non modo vult quod vult; sed sic est non tantum affectus, sed in affectu perfectus, ut non possit velle, nisi quod Deus vult. Velle enim quod Deus vult, hoc est jam esse similem Deo; non posse autem velle, nisi quod Deus vult, hoc est jam esse quod Deus est, cui velle et esse idipsum est.»
Quinto, Deus est magno et celso animo, qui super omnia transcendit, ac in sua felici et tranquilla aeternitate semper sibi constat et conquiescit, ideoque omnia ad se convertit et trahit; sic et nos excelso animo prosperis omnibus et adversis eminere et dominari debemus; ita fiemus quasi omnipotentes et divini, atque omnes et omnia convertemus ad nos, tanquam dii quidam terrestres, exaltati a terra, et in coelum evecti.
Audi S. Bernardum, serm. Ad Fratres de monte Dei: «Est alia magis Deo propinqua similitudo, in quantum voluntaria, quae in virtutibus consistit, in qua anima virtutis magnitudine summi boni quasi imitari gestit magnitudinem, et perseverantiae in bono constantia aeternitatis ejus incommutabilitatem.»
Idem, serm. 11 in Cantic.: «Eris, inquit, inter adversa et prospera mutabilium temporum, tenens quamdam aeternitatis imaginem, utique hanc inviolabilem et inconcussam constantiae animi aequalitatem, benedicens Dominum in omni tempore, proindeque vindicans tibi etiam in hujus mutabundi saeculi dubiis eventibus certisque defectibus, perennis quodammodo incommutabilitatis statum, dum te coeperis renovare et reformare in insigne illud antiquum similitudinis aeterni Dei, apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio; quippe sicut ipse est, ita et tu eris in hoc mundo, nec in adversis timidus, nec in prosperis dissolutus.»
Et nonnullis interjectis, docens talem sibi indignum ducere conformari labenti huic saeculo, dignum revocari ad similitudinem Dei, ad quam creatus est, addit: «Ac per hoc etiam cogens, ut dignum est, saeculum istud quod propter se factum fuit, versa vice mirum in modum conformari sibi; dum omnia et cooperari in bonum incipiant, tanquam in propria et naturali forma abjecta degeneri specie, recognoscentia Dominum suum, cui ad serviendum creata fuere. Unde arbitror illum sermonem quem dixit de se Unigenitus, videlicet, si exaltaretur a terra, omnia traheret ad seipsum, cunctis quoque ejus fratribus posse esse communem, iis utique, quos Pater praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Et ego, si exaltatus fuero a terra (audacter dico), omnia traham ad meipsum. Nec enim temerarie usurpo mihi fratris mei vocem, cujus me
Porro, omnis hujus vitae perfectio inchoata est duntaxat, et imperfecta; concupiscentia enim, ceu Jebusaeus, habitans in membris nostris, domari potest, exstirpari non potest; sed plena et perfecta erit in coelo, ubi corruptibile hoc induet incorruptionem, et mortale hoc beatam immortalitatem; ubi concupiscentia et mors absorbebitur a gloria, ac Deus erit omnia in omnibus. I Corinth. XV. Ibi enim nulla erit cupiditas, quia omnia occupabit charitas. Unde Apostolus, Philip. III, 12, de se ait: «Non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim; sequor autem si quo modo comprehendam.» Et mox: «Ad ea vero quae priora sunt, extendens meipsum, ad destinatum persequor, ad bravium supernae vocationis Dei in Christo Jesu.» Scripsit hac de re S. Augustinus, lib. De Perfect. justitiae.