Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Discipulis fabricam templi ostendentibus et mirantibus, praedicit illius totiusque urbis per Titum, quin et orbis universi in fine mundi excidium. Mox, vers. 5, signa praevia, sed communia utrique excidio assignat, scilicet bella, pseudoprophetas, famem, terrae motus, pestem ac praedicationem Evangelii per totum orbem. Inde, vers. 15, proprium signum praevium excidio urbis Hierosolymae dat, abominationem desolationis stantem in loco sancto. Propria vero signa praevia excidio orbis, vers. 29, dat solis et lunae obscurationem, stellarum de caelo casum, virtutum caelestium commotionem. Denique, vers. 36, monet ut omnes strenue se parent ad illum diem universalis excidii et judicii extremi, eo quod dies hic plane incertus sit, et nulli cognitus, sed improvisus hominibus incogitantibus obveniet, eosque securos subito occupabit.
Dixit haec Christus jam fervens pergensque ad mortem, die martis post Dominicam Palmarum, cum post tres dies crucifigendus foret, ut dixi in Chronotaxi, num. 64 et 65.
Textus Vulgatae: Matthaeus 24:1-51
1. Et egressus Jesus de templo, ibat. Et accesserunt discipuli ejus, ut ostenderent ei aedificationes templi. 2. Ipse autem respondens, dixit illis: Videtis haec omnia? Amen dico vobis, non relinquetur hic lapis super lapidem, qui non destruatur. 3. Sedente autem eo super montem Oliveti, accesserunt ad eum discipuli secreto, dicentes: Dic nobis, quando haec erunt? et quod signum adventus tui et consummationis saeculi? 4. Et respondens Jesus, dixit eis: Videte ne quis vos seducat; 5. multi enim venient in nomine meo, dicentes: Ego sum Christus, et multos seducent. 6. Audituri enim estis praelia et opiniones praeliorum. Videte ne turbemini; oportet enim haec fieri, sed nondum est finis. 7. Consurget enim gens in gentem, et regnum in regnum; et erunt pestilentiae, et fames, et terrae motus per loca. 8. Haec autem omnia initia sunt dolorum. 9. Tunc tradent vos in tribulationem, et occident vos; et eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum. 10. Et tunc scandalizabuntur multi, et invicem tradent, et odio habebunt invicem. 11. Et multi pseudoprophetae surgent, et seducent multos. 12. Et quoniam abundavit iniquitas, refrigescet charitas multorum. 13. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. 14. Et praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe, in testimonium omnibus gentibus: et tunc veniet consummatio. 15. Cum ergo videritis abominationem desolationis, quae dicta est a Daniele Propheta, stantem in loco sancto: qui legit, intelligat; 16. tunc qui in Judaea sunt, fugiant ad montes; 17. et qui in tecto, non descendat tollere aliquid de domo sua; 18. et qui in agro, non revertatur tollere tunicam suam. 19. Vae autem praegnantibus et nutrientibus in illis diebus. 20. Orate autem ut non fiat fuga vestra in hieme vel sabbato. 21. Erit enim tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi usque modo, neque fiet. 22. Et nisi breviati fuissent dies illi, non fieret salva omnis caro; sed propter electos breviabuntur dies illi. 23. Tunc si quis vobis dixerit: Ecce hic est Christus, aut illic, nolite credere. 24. Surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae, et dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur (si fieri potest) etiam electi. 25. Ecce praedixi vobis. 26. Si ergo dixerint vobis: Ecce in deserto est, nolite exire; ecce in penetralibus, nolite credere. 27. Sicut enim fulgur exit ab Oriente, et paret usque in Occidentem; ita erit et adventus Filii hominis. 28. Ubicumque fuerit corpus, illic congregabuntur et aquilae. 29. Statim autem post tribulationem dierum illorum, sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de caelo, et virtutes caelorum commovebuntur; 30. et tunc parebit signum Filii hominis in caelo; et tunc plangent omnes tribus terrae; et videbunt Filium hominis venientem in nubibus caeli cum virtute multa, et majestate. 31. Et mittet angelos suos cum tuba et voce magna; et congregabunt electos ejus a quatuor ventis, a summis caelorum usque ad terminos eorum. 32. Ab arbore autem fici discite parabolam: cum jam ramus ejus tener fuerit, et folia nata, scitis quia prope est aestas; 33. ita et vos cum videritis haec omnia, scitote quia prope est in januis. 34. Amen dico vobis, quia non praeteribit generatio haec, donec omnia haec fiant. 35. Caelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt. 36. De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli caelorum, nisi solus Pater. 37. Sicut autem in diebus Noe, ita erit et adventus Filii hominis. 38. Sicut enim erant in diebus ante diluvium comedentes et bibentes, nubentes et nuptui tradentes, usque ad eum diem, quo intravit Noe in arcam; 39. et non cognoverunt, donec venit diluvium, et tulit omnes: ita erit et adventus Filii hominis. 40. Tunc duo erunt in agro: unus assumetur, et unus relinquetur; 41. duae molentes in mola: una assumetur, et una relinquetur. 42. Vigilate ergo, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit. 43. Illud autem scitote, quoniam si sciret paterfamilias qua hora fur venturus esset, vigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam. 44. Ideo et vos estote parati; quia qua nescitis hora Filius hominis venturus est. 45. Quis, putas, est fidelis servus et prudens, quem constituit dominus suus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore? 46. Beatus ille servus, quem, cum venerit dominus ejus, invenerit sic facientem. 47. Amen dico vobis, quoniam super omnia bona sua constituet eum. 48. Si autem dixerit malus servus ille in corde suo: Moram facit dominus meus venire; 49. et coeperit percutere conservos suos, manducet autem et bibat cum ebriosis: 50. veniet dominus servi illius, in die qua non sperat, et hora qua ignorat; 51. et dividet eum, partemque ejus ponet cum hypocritis. Illic erit fletus et stridor dentium.
Versus 1: Et Egressus Jesus de Templo, Ibat
1. Et egressus Jesus de templo, ibat. — More suo sub vesperam in montem Olivarum ad pernoctandum cibumque sumendum in Bethania apud Martham et Magdalenam, cum per totum diem docuisset in templo jejunus.
Et accesserunt discipuli ejus, ut ostenderent ei aedificationes templi. — Occasio fuit, quod Christus, in fine capitis praecedentis, praedixerat Hierosolymae et consequenter templi excidium et desolationem. Discipuli ergo hanc desolationem tantae urbis admirantes stupentesque, ut Christum excitent ad commiserationem et ad revocandam excidii sententiam, ostendunt ei admirandam templi fabricam, pulchritudinem, magnificentiam, quae aeternitatem mereri videbantur. Erat enim templum hoc orbis miraculum; nam, ut ait Josephus, lib. VI Belli, cap. vi: «Exterior ejus facies nihil quod animi et oculi mirarentur, non habebat: crustis enim aureis gravissimis undique tecta, ultra primos ortus igneo splendore relucebat, ut, cum intuerentur contuentium oculi, quasi solis radiis averterentur.» Vide eumdem, lib. XV Antiq., cap. xiv, et Villalpandum, De Templo. Ita S. Hilarius: «Post comminationem, ait, deserendae Jerusalem, tanquam commovendus ambitione templi esset, magnificentia ei extructionis ostenditur.» Sic et Origenes, S. Chrysostomus, Euthymius, Theophylactus, Jansenius, Maldonatus et alii. Verum nil movit Christum omnis haec magnificentia, sed in sua sententia excidii persistit. Simili enim modo Deus ob scelera omnem magnificentiam Ninives, Babylonis, Tyri, Alexandriae, Antiochiae et Romae evertit, tum ob incolarum scelera, tum ut ostenderet omnem hanc magnificentiam caducam, brevem et exilem esse, ac hominum oculos et animos ad spectandam ambiendamque coeli magnificentiam longe majorem eamque perpetuam traduceret.
Vere pieque S. Augustinus: «Non erit magnus, inquit, magnum putans si cadunt ligna et lapides, et moriuntur mortales;» qua sententia se suosque solari solebat S. Augustinus, obsessa a Wandalis Hippone, cujus ipse erat episcopus, quae et post mortem ejus a Wandalis capta est, incensa et incolis destituta, ait Possidonius in ejus Vita.
Versus 2: Non Relinquetur Hic Lapis Super Lapidem
2. Ipse autem respondens, dixit illis: Videtis haec omnia? Amen dico vobis, non relinquetur hic lapis super lapidem, qui non destruatur. — «Non relinquetur lapis super lapidem.» Est hyperbole, q. d. Funditus exscindetur et diruetur. Neque enim tam curiosi vel otiosi fuere Romani in excidio Hierosolymae et templi, ut lapidem non relinquerent super lapidem; fuit tamen Jerusalem a Romanis incensa et plane eversa, ac solo adaequata, imo aratrum in eam immissum, teste S. Hieronymo in cap. viii Zachariae, Josepho et aliis, et hoc est quod significat hic Christus. Audi Josephum, lib. VII Belli, cap. xviii: «Jubet eos Caesar (Titus) totam funditus jam eruere civitatem ac templum, relictis quidem turribus quae praeter alias eminebant, Phaselo, et Hippico, et Mariamne, murique tantum, quantum civitatem ab Occidente cingebat: id quidem ut esset castrum illic custodiae causa relinquendis; turres autem ut posteris indicarent, qualem civitatem quamque munitissimam Romanorum virtus obtinuisset. Alium vero totum ambitum civitatis ita complanavere diruentes, ut qui ad eam accessissent, habitatam aliquando esse vix crederent.»
Versus 3: Dic Nobis Quando Haec Erunt, et Quod Signum Adventus Tui
3. Sedente autem eo super montem Oliveti, accesserunt ad eum discipuli secreto, dicentes: Dic nobis quando haec erunt? et quod signum adventus tui et consummationis saeculi? — «Discipuli;» Marcus, cap. xiii, 3 et 4, ait fuisse quatuor, scilicet Petrum, Jacobum, Joannem et Andream, qui Christo erant familiariores ejusque secretorum conscii. «Secreto,» seorsim non tantum a turbis, sed et a ceteris Apostolis; Syrus, inter se et eum: erat enim periculosum ob Scribas et magistratus de templi excidio vaticinari, imo loqui et interrogare; ob hoc enim S. Stephanum lapidarunt Judaei, ut patet Act. vi, 14.
Dic nobis quando haec erunt (quae dixisti de excidio Hierosolymae et templi)? Et quod signum adventus tui et consummationis saeculi? — de quo nobis saepius locutus es, ut cap. xiii, vers. 40; cap. xvi, vers. 27; cap. xix, vers. 28. Duo interrogant: primum, quando exscindenda sit Jerusalem; secundum, quando exscindendus sit orbis, et futurus dies judicii, quo ipse venturus sit judicare omnes homines. Putabant enim Apostoli quod Jerusalem et templum diruenda essent in glorioso Christi adventu et regno, in fine mundi, quasi ipse in poenam et ultionem suae caedis et necis eam esset eversurus. Putabant ergo haec tria eodem tempore eventura, scilicet excidium urbis, excidium orbis et diem judicii; ideoque quia ex verbis Christi cognoverant imminere excidium urbis, opinabantur pariter imminere excidium orbis et diem judicii. Id sibi videbantur colligere ex dictis Christi, Matth. xxii, 7 et 8; cap. xxiii, vers. ult. et penult., ubi Christus videtur haec omnia conjunxisse, id est conjunctim de omnibus locutus esse.
Videtur etiam Christus, nunc sedens in monte Olivarum contra templum, ait Marcus, quippiam iterum hac de re praelocutus, ex quo Apostoli hanc interrogandi occasionem sumpserint, licet id non exprimant Evangelistae.
Versus 4: Videte ne Quis Vos Seducat
4. Et respondens Jesus, dixit eis: Videte (providete et cavete) ne quis vos seducat — a me meaque fide, Evangelio, lege.
Versus 5: Multi Enim Venient in Nomine Meo, Dicentes: Ego Sum Christus
5. Multi enim venient in nomine meo, dicentes: Ego sum Christus; et multos seducent. — Tales fuere primo, Theodas ille, de quo Act. v, 36; secundo, Aegyptius ille impostor, de quo Josephus, lib. II Belli, cap. xii, et Lucas, Act. xxi, 38; tertio, Simon Magus, de quo Act. viii, 10, qui, teste S. Hieronymo, aiebat: «Ego sum sermo Dei, ego speciosus, ego paracletus, ego omnipotens, ego omnia.» Hic enim Simon, teste Irenaeo, lib. I, cap. xx, aiebat se in Judaea apparuisse ut Filium, in Samaria ut Patrem, in Gentibus ut Spiritum Sanctum descendisse. Dicebat ergo superbus hic Titan, et alter quasi Lucifer, se non solum esse Messiam, sive Christum, sed et esse totam sanctam Trinitatem; qui et suis magicis spectris ita Neronem et Romanos dementavit, ut Romae inter duos pontes ei posita fuerit statua hoc titulo: «Simoni Deo magno.» Quarto, tales fuere Menander, Saturninus, Carpocras, Gnostici, ceterique e familia Simonis prognati, de quibus Irenaeus, lib. I, cap. xxi. Denique talis erit Antichristus, qui se Judaeis pro Christo venditabit, juxta illud Christi, Joan. v, 43: «Si alius venerit in nomine suo, illum accipietis,» quod de Antichristo omnes intelligunt, ait S. Augustinus, serm. 45 De Verbis Domini.
Versus 6: Audituri Enim Estis Praelia et Opiniones Praeliorum
6. Audituri enim estis praelia et opiniones (Graece ἀκοάς, id est auditiones, id est rumores; Arabicus, nova) praeliorum. — Quae saepe praelio ipso sunt tristiores, magisque animos metu malorum etiam non futurorum, excruciant, juxta illud: Pejor est bello timor ipse belli. Pro «enim,» Graece est δέ, id est autem, enim vero: aliud enim signum a pseudoprophetis, vers. 5, praevium excidio urbis et orbis hic assignatur a Christo, scilicet tumultus, bella, seditiones, etc., quales ante excidium Jerusalem graves in Judaea extitisse docet Josephus, lib. II De Bello, cap. xi, et lib. XX Antiq., cap. iv. «Duplex enim bellum, ait Chrysostomus, futurum asserit, unum a seductoribus, alterum ab hostibus.»
Videte (cavete) ne turbemini. — Ut vel metu hostium a fide mea desciscatis, vel desperatione fructus a praedicatione Evangelii cessetis; sed generoso animo timori et tumultibus omnibus obluctantes, pergatis fidem in me meumque Evangelium praedicare. Causam cur non debeant Apostoli turbari subjicit dicens:
Oportet enim haec (Graece πάντα, id est omnia; Syrus, haec omnia, scilicet praelia et opiniones praeliorum) fieri, sed nondum est (id est erit) finis, — Jerusalem et templi, ac multo minus saeculi, itemque praeliorum et malorum utriusque excidio praeviorum: nam unius praelii malique finis, alterius majoris erit principium, uti Hierosolymae contigisse narrat Josephus, lib. III De Bello, cap. xv; q. d. Ne turbemini ut animo cadatis, sed majores assumite animos, ut vos comparetis ad majora mala quae sequentur sustinendum et superandum, ne speretis pacem in terra, sed per tolerantiam malorum in terra, tendite ad perennem beatamque quietem in caelo.
Versus 7: Consurget Gens in Gentem, et Regnum in Regnum
7. Consurget enim gens in gentem, et regnum in regnum, et erunt pestilentiae, et fames, et terraemotus per loca, — ante excidium urbis aeque ac orbis: nam, ut recte advertit S. Hieronymus, Beda et S. Augustinus, epist. 80 ad Hesychium, Christus Apostolis confuse de urbis et orbis excidio rogantibus, confuse et mistim (unum cum alio jungendo et miscendo) respondet, usque ad vers. 15. Idque facit hoc fine, ut Apostoli et fideles semper suspensi ad utrumque studiose se comparent, obarment et praemuniant. Inde a versu 13, distincte agit de excidio urbis Jerusalem, ejusque signa praevia assignat, usque ad vers. 29, ubi deinceps usque ad finem capitis agit de signis quae praeibunt excidium orbis, sive finem mundi.
Porro, de urbis et orbis excidio mistim, hoc versu et seq. usque ad 13, agi liquet ex ipsis ejus signis, quae utrumque excidium praeibunt. Quocirca haec de orbis excidio ejusque signis accipiunt S. Hilarius, S. Gregorius, hom. 1 in Evang., et Irenaeus, lib. V, cap. xxv. Illud enim praeibunt gravissimi tumultus, proelia, fames, pestes, terraemotus, pseudochristi. Rursum de urbis excidio haec recte quoque intelligunt S. Chrysostomus, Euthymius, Theophylactus; idque patet ex Luca, xxi, 8 et 12, ubi ait: «Sed ante haec omnia injicient vobis manus suas, et persequentur trahentes in synagogas:» quod Apostolis contigisse ex Actis Apostolorum liquet, ante excidium Jerusalem. Ante illud ergo primo, surrexit gens in gentem, quia postquam Hierosolymitani suum Romanorum militum praesidium ceperunt et trucidarunt, mox Ascalonitae, Ptolemaidenses, Damasceni, Alexandrini, Syri, Romani et omnes vicinae gentes certatim in bella contra Judaeos surrexerunt, idque continuo usque ad miserrimum Hierosolymae per Titum excidium, de quibus Josephus fuse agit, lib. II Belli, cap. xi usque ad finem lib. VII, et Hegesippus, lib. II, cap. xi, xiv, xvi et xvii.
Secundo, ante excidium Judaeam afflictam fuisse fame, patet Act. xi, 28, et ex Josepho, lib. XX Antiq., cap. ii et iii, ubi scribit reginam Adiabenorum fami huic succurrisse.
Tertio, de peste et terraemotu nil habet Josephus; sed ex hoc Christi oraculo certum est illa extitisse, quia utrumque bellum et famem comitari et sequi solet.
Addit Lucas, xxi, 9: «Terroresque de caelo, et signa magna erunt:» haec enim praecessura excidium orbis, patet ex Apoc. viii et ix. Vide ibi dicta et dicenda hic vers. 29. Haec pariter praecessisse excidium urbis Hierosolymae certum est. Nam primo, horribilis cometes, forma gladii, Hierosolymae integro anno ante excidium e caelo incubuit; secundo, in Paschate, confluente populo, hora nona nocturna lux meridiana in templo per mediam horam fulsit; tertio, bos immolandus in templo agnum peperit; quarto, Orientalis porta templi aenea et gravissima, ut vix a viginti viris claudi posset, hora noctis sexta ultro patefacta est; quinto, in aere visae fuere armatae acies, currus et pugnantium proelia; sexto, audita in Pentecoste vox Angelorum in templo: «Migremus hinc;» septimo, plebeius quidam et rusticus nomine Jesus, Anani filius, repente exclamare coepit: «Vox ab Oriente, vox ab Occidente, vox a quatuor ventis, vox in Hierosolymam et templum, vox in maritos novos novasque nuptas, vox in omnem populum;» atque haec interdiu noctuque clamitans omnes civitatis vicos circuibat, adeoque per septem annos, quasi attonitus horrenda voce assidue intonabat: «Vae, vae Hierosolymis;» donec cincta a Tito urbe, in muro fortius solito clamans: «Vae Hierosolymis, templo, populo et mihi,» lapide hostili ictus interiit: de quibus omnibus vide Josephum, lib. VII Belli, cap. xii, et Eusebium, lib. III Histor., cap. viii.
Versus 8: Haec Autem Omnia Initia Sunt Dolorum
8. Haec autem omnia initia sunt dolorum, — Graece ὠδίνων, id est parturitionum, ut vertit S. Hieronymus in Comment.; hoc est summorum dolorum, ac similium iis quos patiuntur mulieres in partu, in quo non paucae doloribus necantur. Sicut enim in morituris sensim et gradatim accrescunt dolores et morbi, donec adeo ingravescant ut perimant; sic pariter creverunt bella, fames, pestis, etc., sub excidium urbis, ut patet ex Josepho, lib. VI et VII, sicque fiet pariter sub excidium orbis: «Nam quia in occasu saeculi sumus, praecedunt quaedam aegritudines mundi,» ait S. Augustinus in cap. xxi Lucae, 9. Vide dicta Apoc. cap. viii et ix, et cap. xvi.
Versus 9: Tunc Tradent Vos in Tribulationem, et Occident Vos
9. Tunc tradent vos in tribulationem (Syrus, pressioni), et occident vos; et eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum. — Syrus anteponit «oppressioni:» hanc enim parit odium, q. d. Tunc vos ita affligent et tribulabunt, ut tribulationi addicti deditique videamini: quare variis tormentis vos cruciabunt et affligent, atque ubique omnes gentes vos persequentur, utpote deos ipsorum vituperantes, et novum Deum Christum crucifixum praedicantes. Factum id est sub Nerone, qui primam persecutionem contra Christianos movit, adeoque primates Apostolorum occidit, scilicet S. Petrum crucifixit, S. Paulum gladio percussit, multosque Christianos in circo flammis tradidit, adeo ut nonnulli sebo, adipe ac pice obliti, facium instar in usum nocturni luminis arserint, ait Tacitus, Annal. lib. XV. Eadem, imo atrociora faciet Antichristus in fine mundi.
Versus 10: Et Tunc Scandalizabuntur Multi, et Invicem Tradent
10. Et tunc scandalizabuntur multi, — id est scandalum patientur, offendent, cadent; Syrus, impingent, ita ut metu persecutionum et tormentorum a fide Christi deficiant et apostatent, uti multos defecisse ex Eusebio et aliis liquet.
Et invicem tradent. — q. d. Apostatae jam dicti et alii Gentiles, ut gratiam Imperatorum et principum Christianos persequentium ineant, Christianos sibi amicos, cognatos vel notos prodent, ut vertit Syrus, uti jam fit in Anglia, Scotia, Japonia. Hi sunt falsi fratres, de quibus sibi insidiantibus queritur Paulus, II epist. ad Cor. cap. xi, 26. «Vides, ait S. Chrysostomus, hic bellum triplex futurum, unum ab hostibus, alterum a seductoribus, tertium a falsis fratribus.»
Versus 11: Multi Pseudoprophetae Surgent et Seducent Multos
11. Et multi pseudoprophetae (falsi doctores, haeresiarchae, ut Simon Magus, Menander, Arius, Nestorius, Lutherus, Calvinus omniumque caput Antichristus) surgent et seducent multos, — non seducentium virtute, sed negligentia seductorum, ait Auctor Imperfecti. Idem praedixit Paulus, Act. xx, 29, 30, dicens: «Ego scio quoniam intrabunt post discessionem meam lupi rapaces in vos, non parcentes gregi, et ex vobis ipsis exurgent viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se.»
Versus 12: Quoniam Abundavit Iniquitas, Refrigescet Charitas Multorum
12. Et quoniam abundavit (Graece πληθυνθῆναι, id est ob multiplicatum esse, scilicet tunc, hoc est, quia multiplicabitur et abundabit, uti multi hic legunt; Syrus, propter multitudinem iniquitatis) iniquitas (scilicet infidelitas, haeresis, persecutio, tyrannis omnisque impietas), refrigescet (Syrus, elanguescet; Arabicus, diminuetur) charitas multorum, — imo fides quoque et spes, q. d. Qui prius fervebant charitate in Christum et Christianos, videntes tot Christianorum persecutiones et afflictiones, defervescent, imo frigescent, ut amorem in teporem, imo in odium et horrorem convertant. Praedicit haec Christus, ut suos fideles contra omnia dura exacuat et magnanimitate corroboret, ac confortationibus quasi adamantinos reddat, ait Euthymius.
Versus 13: Qui Autem Perseveraverit Usque in Finem, Hic Salvus Erit
13. Qui autem perseveraverit (in fide et charitate Christi) usque in finem (tum persecutionis et tribulationis, tum vitae, tum invictae patientiae, ut nullis terroribus, blanditiis, tormentis cedat; unde Syrus vertit: Qui sustinuerit finem), 13. hic salvus erit. — q. d. Horum malorum unicum remedium et victoria, generosa in fide et charitate constantia, et continua perseverantia: haec enim omnia tolerando vincit et superat, uti patuit in Apostolis, in S. Laurentio, Vincentio, Sebastiano ceterisque martyribus. Rite ergo fideli illud usurpandum: Tu ne cede malis, sed contra audentior ito.
Versus 14: Praedicabitur Hoc Evangelium Regni in Universo Orbe
14. Et praedicabitur hoc Evangelium regni (quo regnum caelorum nuntiatur appropinquare, juxta dicta cap. iii, 2) in universo orbe, in testimonium omnibus gentibus; et tunc veniet consummatio. — Hoc factum esse ante excidium urbis Jerusalem, idque «in testimonium omnibus gentibus,» quo scilicet Deus omnibus gentibus testaretur et patefaceret suum in Judaeos amorem, et Judaeorum in Christum perfidiam, ideoque Gentium in eorum locum surrogationem, electionem et vocationem justam esse, censet S. Chrysostomus et ejus assecla Theophylactus, probatque ex illo Pauli, Roman. i, 8: «Fides vestra annuntiatur in universo mundo;» et «in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum.» Et ex illo Coloss. i, 6: «Quod (Evangelium) pervenit ad vos, sicut et in universo mundo est, et fructificat, et crescit.»
Verum hoc intellige vel per hyperbolem, vel per synecdochen, quod scilicet Evangelium ante excidium Jerusalem per Titum, praedicatum et divulgatum sit per plurimas et praecipuas orbis partes ac provincias, non tamen per singulas minores minusque notas et celebres. Quocirca S. Hieronymus, Beda et alii veteres docent hoc plane et plene fore ante consummationem orbis; haec enim absolute dicitur «consummatio;» et ante hanc, Evangelium in omnes omnino gentes divulgabitur et propagabitur, ita ut apud omnes gentes fundentur Ecclesiae, instituantur Parochi et Episcopi, omnisque ordo hierarchicus; quod factum non esse ante excidium Hierosolymae in confesso est; idque fiet «in testimonium omnibus gentibus,» quo scilicet Deus testetur paternam suam in omnes gentes providentiam et diligentiam, aeque ac dilectionem, qua nullam gentem licet barbaram et impiam a Christi fide, salute et gratia exclusit, sed omnes dilexit, curavit, vocavit congruis statisque temporibus, adeoque nihil omisit quod opus erat ad salvandas omnes gentes: quo proinde pariter in die judicii condemnet omnes qui illi credere et obedire noluerunt.
Unde ex hoc Christi oraculo S. Hieronymus, Franciscus Suarez et alii passim docent hoc fore certum signum instantis finis mundi, scilicet praedicationem Evangelii per totum orbem, talem tantamque scilicet ut ubique fundetur Ecclesia, quae ubique habeat suos christianos, suos clericos, sua templa, suos sacerdotes, etc.; licet id neget Maldonatus et Franciscus Lucas, qui tantum hic a Christo asseri censent, quod ante finem mundi omnibus gentibus praedicandum sit Evangelium; sed incertum esse an, cum simul ab omnibus praedicatum fuerit Evangelium, venturus sit statim mundi finis. Et sane hoc quoque verum est: nam Ecclesia per omnes gentes fundanda, aliquanto tempore apud eas stare et stabiliri debet, antequam veniat mundi finis. Quantum autem futurum sit hoc tempus, incertum est, solique Deo notum. Vide dicta Rom. x, 18.
Porro, quia jam a 150 annis videmus ab Hispanis inventum novum orbem, cum scilicet Americus (a quo Americae nomen) Vesputius et Christophorus Columbus, navigando detexerunt Indiam Occidentalem, quae plane dimidia est pars totius orbis; atque ibi passim propagari Evangelium per omnes provincias, exceptis nonnullis regionibus Australibus adhuc incognitis; hinc colligere possumus nos sensim appropinquare ad finem mundi. Ex reliquo enim orbe nihil superest, quod aliquando fidem Christi non receperit nisi forte China, ubi tamen olim fuisse Christianos Christique Ecclesias, certis testimoniis ostendit noster Nicolaus Trigaultius, lib. De Fide in China propagata, idemque probat inscriptio lapidis nuper in China inventa, quae plane testatur Evangelium in ea praedicatum a viris Apostolicis.
Versus 15: Cum Videritis Abominationem Desolationis Stantem in Loco Sancto
15. Cum ergo videritis abominationem desolationis (id est desolationem abominabilem; Syrus, portentum immundum vastationis), quae dicta est a Daniele Propheta, stantem in loco sancto: qui legit, intelligat: tunc qui in Judaea sunt, fugiant ad montes. — Quaenam sit abominatio haec desolationis, fuse disputavi Daniel. ix, 27. Per illam enim nonnulli accipiunt idolum positum in templo; alii ipsum Antichristum, qui in templo volet adorari ut Deus; alii peccata sacerdotum commissa in templo; alii melius accipiunt, castra Romanorum Jerusalem obsidentium, quae paulo post eam captam abominande vastarunt et desolarunt; item profanationem templi per homicidia aliaque scelera in templo commissa, factam a seditiosis homicidis et sceleratis Judaeis, qui se legis et libertatis Zelotas nuncupabant. Vide dicta Daniel. ix, 27.
Hucusque Christus Apostolis dedit signa communia, quae futura erant praevia excidio tam urbis Hierosolymae, quam totius orbis; nunc proprie assignat signa praevia excidio urbis, scilicet obsidionem Jerusalem per Titum, et templi profanationem per Zelotas: nam post haec duo excisa et desolata fuit Jerusalem. Quocirca monet Judaeos aeque ac Christianos hic Christus, ut, visis hisce signis, illico fugiant ad montes, non Judaeae (hos enim occuparunt milites Romani, teste Josepho, lib. III Belli, cap. xii, et lib. IV, cap. ii), sed extra Judaeam sitos, ut clades et excidium Hierosolymae imminens effugiant; sicut Christianos, reipsa hujus moniti Christi memores, idipsum effugisse, ac Dei oraculo monitos, teste Eusebio, lib. III Histor., cap. xv, secessisse in urbem Pellam trans Jordanem sitam, docet S. Epiphanius, Haeresi 29 et 30, imo et supellectilem suam co-transtulere, quin et cathedram episcopalem S. Jacobi. Nam eam usque ad sua tempora integram servatam fuisse docet Eusebius, lib. VII Histor., xv. Si enim haec Hierosolymis mansisset, utique cum ceteris conflagrasset. Ita Baronius, tom. I, anno Christi 68, cap. xlv et li. Hic videre fuit singularem Dei erga Christianos curam, circa Judaeos vero iram: nam adventante Romano exercitu, Galilaei et Judaei turmatim confugerunt Hierosolymam, quasi ad asylum, putantes ibi se fore tutos; sed Deus illos ibidem congregavit, ut mactarentur a Romanis.
Versus 17: Qui in Tecto, Non Descendat Tollere Aliquid de Domo Sua
17. Et qui in tecto (Marcus, «super tectum;» Judaeorum enim tecta erant plana quasi tabulata, ut in iis ambulare, cenare, dormire solerent), non descendat tollere aliquid de domo sua, — sed subito fugiat, ut vitam salvet et cetera sua perdat. Tanta enim et tam repentina erit haec Judaeae et Hierosolymae per Romanos vastatio, ut satius sit nudum effugere, quam volendo sua salvare, se illius periculo exponere. Est hyperbole, significans celerrime fugiendum, ob imminentem summam calamitatem, q. d. Qui est in tecto, ex eo non per solitas scalas sensim descendat, sed unico saltu desiliat, aut fune celerrime se dimittat ut cladem effugiat; nam alioqui plusculum temporis ad fugiendum habuere Judaei. Primo enim Cestius Gallus, missus a Nerone, obsedit Hierosolymam; sed is a Judaeis in fugam actus est. Inde post sex menses Vespasianus ab eodem Nerone missus, Galilaeam sensim expugnavit ceterasque Judaeae urbes, una excepta Hierosolyma, qua in re tres annos insumpsit; cumque eam obsidere destinaret, supervenit nuntius de morte Neronis; quare Vespasianus, ab exercitu acclamatus Imperator, Romam, ut reipublicae consuleret, rediit, obsidionem Hierosolymae et totius belli confectionem committens filio suo Tito, qui post sesquiannum Hierosolymam obsedit in Paschate, eamque post sex menses cepit, incendit, vastavit. Hoc sesquianno intermedio, cum Romani lentius in Judaea rem agerent, Judaei ipsi inter se internecinis odiis dimicarunt. Nam primo, Zelotas templum occupantes, illud suorum civium caedibus et cadaveribus implevere. Hisce successit novae conspirationis princeps Simon Gerasenus, qui a populo in Jerusalem intromissus, ut Zelotas compesceret, similiter ac illi rapinis et caedibus in cives grassatus est. Fuit ergo ab adventu militum Romanorum Judaeis tempus sufficiens, ad se suaque convasandum et fugiendum; sed Christus illico fugiendum suadet, tum ut gravissimam fore calamitatem significet, tum quia praesente jam milite Romano in Judaea, ac per eam discurrente, nusquam erat tutus fugiendi locus: fugientes enim in milites Romanos incidebant, ab iisque spoliabantur et mactabantur, ut fuse narrat Josephus, libro De Bello Judaico.
Quocirca funestissimum hoc excidium Jerusalem, expressus fuit typus et praeludium excidii orbis, aeque ac fuit diluvium Noeticum, conflagratio Sodomae et submersio Pharaonis cum toto exercitu in mari Rubro.
Mystice: Hadrianus I Pontifex, epist. ad Carolum, regem Francorum, Act. IV: «In tecto est, ait, qui excedens carnalia, tanquam in aura libera spiritualiter vivit. Hujus ergo spiritualis viri jam vasa ista vacant in domo, quia mente corpori supereminens, per aciem intelligentiae tanquam in tecto positus, perspicuitate sapientiae velut caelo apertissimo fruitur.»
Versus 18: Qui in Agro, Non Revertatur Tollere Tunicam Suam
18. Et qui in agro, non revertatur (domum) tollere tunicam suam. — Graece ἱμάτιον, id est pallium, sive extimam vestem, qua se e pluvia, frigore aliisque aeris injuriis defendat. Solent enim agricolae et laborantes in agro, pallium et tunicam deponere domi aliove loco, ut seminudi expeditiores sint ad laborandum; q. d. Simili modo imminente excidio Judaeae et Hierosolymae, celerrime et seminudi (si sitis) fugite, ut tantam tamque repentinam cladem evadatis. Est hyperbole et proverbium simile priori; utroque figurate significat Christus, ocyssime fugiendum esse omnibus relictis, etiam vestibus, idque ut gravitatem instantis calamitatis insinuet: hac enim phrasi in simili re uti solent Prophetae, ut Jeremias, XLVI, 3, in strage Aegyptiorum facta per Chaldaeos: «Vidi, inquit, pavidos et terga vertentes, fortes eorum caesos: fugerunt conciti, nec respexerunt: terror undique, ait Dominus; non fugiat velox, nec salvari se putet fortis.» Et cap. XXVIII, 6, in strage Moabitarum: «Fugite, ait, salvate animas vestras, et eritis quasi myricae in deserto.» Alludit ad Loth fugientem incendium Sodomae, cui proinde angelus ait, Gen. XIX, 17: «Salva animam tuam, noli respicere post tergum.»
Versus 19: Vae Praegnantibus et Nutrientibus in Illis Diebus
19. Vae autem praegnantibus et nutrientibus (Graece θηλαζούσαις, id est mammantibus, ut legit S. Augustinus in Psalm. XXXIX, 1, θηλή enim est mamma; hoc est, lactantibus, scilicet puerperis, quae suis infantibus dant lac mammae) in illis diebus. — Quia scilicet praegnantes onere embryonum quos utero gestant, nutrientes sive lactantes, sarcina infantium lactentium gravatae, fugere non poterunt: unde ab hoste Romano irato et saeviente capientur, et cum suis parvulis trucidabuntur. Ita S. Chrysostomus hic, Hilarius et alii. Addit Theophylactus alludi hic ad gravitatem famis; qua coactae matres nonnullae in obsidione Jerusalem comederunt suos infantes, teste Josepho, libro VII Belli, cap. VIII. Declarat Christus gravitatem vindictae et cladis Jerusalem, quod in ea ne quidem praegnantibus et infantibus parcetur, ut in aliis urbium obsidionibus et expugnationibus fieri solet: ipse enim sexus femininus matrum, et aetas infantilis puerorum, hostibus quantumvis iratis movent misericordiam.
Versus 20: Orate Ut Non Fiat Fuga Vestra in Hieme Vel Sabbato
20. Orate autem ut non fiat fuga vestra in hieme, vel sabbato. — «Hieme,» quia in ea ob frigus, nives, pluvias, lutum, ventos aliaque aeris et viarum incommoda, fuga est difficilis, atque etiam aegris ac senibus saepe impossibilis aut lethalis. «Sabbato,» quia in eo Judaeis non licebat ultra mille, imo ultra septingentos passus ambulare, uti ostendi Actor. I, 12.
Dices: Sabbatum uti et cetera legalia, tempore excidii Jerusalem per Titum, jam erat abrogatum a Christo et Apostolis in Pentecoste, per promulgationem legis Evangelicae, Actor. II; et etiamsi non fuisset abrogatum, jure naturae licuisset in eo per plura passuum millia fugere ad salvandam vitam.
Respondeo: Christus loquitur de Judaeis et Christianis adhuc judaizantibus, qui nimia religione tam arcte sabbatum observare solebant, ut mallent mori quam fugere et sua exportare, aut se contra hostes invadentes defendere in sabbato, ut patet I Machab. II, 34 et seq. Judaei autem et judaizantes in excidio Jerusalem, suum observaturi erant sabbatum, licet a Christo abrogatum. Adde, legalia a Christo abrogata in Pentecoste, tum quidem fuisse mortua, nec ulterius obligasse, non tamen statim fuisse mortifera; sed permissum fuisse Judaeis ad Christum conversis ea adhuc servare, ad reverentiam legis et Mosis, per plures annos, donec plane libertatem Evangelicam edocti in plenam unionem cum Gentibus in Ecclesia Christi transirent, uti dixi Galat. II. Ita S. Chrysostomus, Theophylactus, Euthymius.
Alludit Christus ad captam vel potius capiendam a Tito Jerusalem in die sabbati, ut testatur Dio Cassius in Nerone. Imo noster Gaspar Sanchez, in capite XIV Zachar., num. 27, ad litteram sic accipit, quasi Christus hic praedicat in sabbato fugiendum esse Judaeis, eo quod illo die a Romanis capienda sit Jerusalem. Verum Christus hic dat signa praevia excidio Jerusalem, at ante illud fugiant et effugiant, ut dixi vers. 15; nam in obsidione et excidio ejus, Titus ita illam muro undique cinxit, ut ex ea fugere esset impossibile, teste Josepho.
Versus 21: Erit Tunc Tribulatio Magna, Qualis Non Fuit ab Initio Mundi
21. Erit enim tunc tribulatio magna (in Jerusalem totaque Judaea ex ultione divina, patet Lucae XXI, 23), qualis non fuit ab initio mundi usque modo, neque fiet. — Nonnulli cum S. Augustino, epist. 80 ad Hesychium, τὸ «qualis non fuit, etc., neque fiet,» arctant ad Judaeos; de Judaeis enim hactenus egit, q. d. Judaei nec in captivitate Aegyptiaca, nec Assyriaca, nec Babylonica, nec Syriaca sub Antiocho Epiphane, tantas clades passi sunt, quantas patientur a Tito et Romanis, imo nec deinceps tantas patientur, quia Titus extremum eis afferet excidium et desolationem, quae durabit usque ad finem mundi, uti praedixit Daniel, cap. IX, vers. ult.
Plenius alii censent hoc Judaeorum per Titum excidium et supplicium in atrocitate conferri et anteferri quibuslibet excidiis et suppliciis particularibus quarumcumque gentium; nam Judaei non fuerunt ab initio mundi, sed coeperunt ab Abraham et Jacob. Sensus ergo est, q. d. Nec conflagratio Sodomae, nec submersio Pharaonis et Aegyptiorum in mari Rubro, nec Chananaeorum eversio per Josue, nec Ninives, Babylonis, Persarum, Graecorum aliarumve gentium vastatio, tam atrox et horrenda fuit vel erit, quam futurum est excidium Judaeae per Titum. Dixi: particularibus; nam generale totius mundi excidium per diluvium tempore Noe, et per conflagrationem in fine mundi, communi omnium clade ejusque atrocitate superat unius Judaeae excidium. Similiter atrocior erit persecutio Antichristi, utpote universalis omnium Christianorum ex omnibus gentibus credentium Christo.
Comparat ergo Christus excidium unius gentis Judaicae, cum excidio alterius cujusque gentis, non autem omnium gentium totiusque mundi. Id ita contigisse liquet ex Josephi libris VII, quos De Bello Judaico exaravit, qui inter cetera diserte ait, lib. VI, cap. XI: «Ut autem breviter dicam, neque aliam civitatem unquam talia perpessam puto, neque ullam nationem post hominum memoriam, seditiosis malitia ferociorem fuisse.» Et lib. VII, cap. XVII: «Superat omnem humanam et divinitus emissam pestem numerus peremptorum, quos partim palam occidere, partim cepere Romani.»
Causam tantae atrocitatis excidii Judaici assignat S. Chrysostomus atrocitatem criminis, quo ipsi suum Messiam, puta Christum Dei Filium indignissime tractarunt et crucifixerunt. Unde ex hoc excidio et desolatione perpetua gentis Judaicae, convincas Judaeos, doceasque Christum jam venisse esseque illum qui ab eis occisus est. Nam nullum aliud crimen Deus unquam tam atrociter punivit apud Judaeos, vel alias gentes, sicut punivit punitque assidue Judaeos, propter hoc christicidium et deicidium. Unde recte Auctor Imperfecti: «Usque ad Christum, inquit, Judaei etsi peccatores, ut filii sunt habiti, et ut filii castigati: crucifixo Domino, desierunt esse filii, et facti sunt hostes, et ut tales eradicati absque ulla salutis spe reliqua; sicut enim illi tale facinus commiserunt, quale nunquam commissum est, nec est committendum: sic et super illos talis sententia venit, qualis nunquam venit, nec veniet.» Hoc est quod ait Lucas, XXI, 22: «Quia dies ultionis (christicidii) hi sunt etc., erit enim pressura magna super terram, et ira populo huic.»
Addit Josephus, lib. VII Belli, cap. XVI, Titum hanc Dei ultionem agnovisse, illique non suis viribus expugnationem Hierosolymae tribuisse. Captam enim Jerusalem ingressus, videns munitionem et turrium altitudinem et soliditatem, exclamavit: «Deo plane adjuvante pugnavimus, et Deus erat qui detraxit ab istis munimentis Judaeos. Nam quae hominum manus, aut quae machinae ad istas valerent?» Idem Josephus, lib. VI Belli, cap. XIV, et ex eo Eusebius, lib. III Hist., cap. V: «At cum Titus, ait, circumiens vidisset repletos mortuorum cadaveribus vallos, cum ingenti gemitu elevatis ad caelum manibus Deum invocat testem, hoc suum opus non esse.»
Addit Lucas, cap. XXI, 24: Primo: «Et cadent in ore gladii,» id est per aciem gladii Romanorum necabuntur. Unde Josephus, lib. VII Belli, cap. XVII, asserit, praeter alios innumeros per totam Judaeam caesos, in sola Hierosolyma tempore obsidionis ejusdem, mortua esse fame, peste et gladio undecies centena hominum millia.
Secundo: «Et captivi ducentur in omnes gentes,» quia, ut ait ibidem Josephus, tum 97 millia Judaeorum capta fuere. Additque tum Hierosolymis ad Pascha confluentem ex toto orbe Judaeorum turbam, fuisse ad vicies centena et septingenta millia, id est duos milliones et 700 millia hominum. Unde subdit: «Tunc velut in carcerem tota gens fato conclusa est, et farta hominibus civitas bello obsidebatur. Itaque superat omnem humanam et divinitus immissam pestem numerus peremptorum, quos partim palam occidere, partim cepere Romani. Rimantes enim cloacas et sepulcra eruentes, quos offendissent, jugulabant. Inventi autem sunt ibi quoque plusquam duo millia, quorum alii manu sua, plures autem mutuis se vulneribus interfecerant, cum alios fames corrupisset.»
Tertio: «Et Jerusalem calcabitur a Gentibus, donec impleantur tempora nationum,» sive gentium, id est usque ad finem mundi omniumque gentium: impleto enim Gentium numero a Deo decreto, finietur omnis gentium populus et numerus cum mundo. Ita Euthymius; vel, ut Beda, q. d. Donec plenitudo Gentium intret in Christi Ecclesiam: nam hoc facto, «tunc omnis Israel salvus fiet,» ut ait Apostolus, Rom. XI, quod fiet in fine mundi. Respicit enim Christus ad desolationem Jerusalem, de qua dixit vers. 20, quod illa praedicta sit a Daniele, cap. IX, vers. ult., ubi Daniel ait: «Usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio,» ut scilicet Jerusalem solo aequata et desolata a Tito, non sit amplius urbs regia Judaeorum, sed Gentium, et deinde Christianorum, ac postea Saracenorum et Turcarum, uti jam est, idque usque ad finem mundi, quando Antichristus, rex et Messias Judaeorum, Hierosolymae sedem regni sui constituet, ut patet Apocal. XI, 8; tumque Elias et Henoch Antichristo resistentes, multos Judaeorum ad Christum convertent; occiso vero Antichristo, Judaei omnes per asseclas Eliae et Henoch ad Christum traducentur, publiceque Christum Hierosolymae colent, ut satis colligitur ex Apocal. XX, 8. Vide ibi dicta.
Addit Eusebius, lib. IV Histor., cap. VI, Adrianum Imperatorem, qui Vespasiano post Domitianum, Nervam et Trajanum in imperio successit, gravi edicto sanxisse ut omnes omnino Judaei procul a Judaea abirent, nec cuiquam eorum vel eminus fas esset Judaeam conspicere; ac deinde subdit: «Ita factum est ut civitas post interitum Judaicae gentis, incolis mox in eam peregrinae nationis confluentibus, permutatis civibus, etiam ipsa Aelia appellaretur, ex cognomento Imperatoris Aelii Adriani; et ut in Romanorum jus conversa, ritum pariter mutaret et nomen.» Ecce hoc est quod praedicit Christus: «Et Jerusalem calcabitur a Gentibus.»
Ex hisce Christi verbis, recte S. Cyrillus Hierosolymitanus confutavit Judaeos qui, urgente Juliano Apostata, templum Hierosolymitanum reaedificare moliebantur: praedixit enim omnem illorum laborem fore irritum, eo quod Christus ex Daniele edixerit desolationem Jerusalem et templi duraturam usque ad finem mundi. Et verus fuit vates. Nam ignis, caelitus delapsus, cuncta artificum instrumenta consumpsit, et terraemotus ingens lapides fundamentales evulsit, ac cunctos cum contiguis aedificiis dispersit; sequenti vero nocte signa crucis instar radii solaris splendentia, vestibus Judaeorum impressa comparuerunt, quae extergere nullo pacto potuerunt. Ita Socrates, libro III, cap. XX, vel juxta aliam editionem, XXVII.
Versus 22: Nisi Breviati Fuissent Dies Illi, Non Fieret Salva Omnis Caro
22. Et nisi breviati (Graece ἐκολοβώθησαν, id est incisi, decurtati, imminuti, «a Domino,» ut addit Marcus, XIII, 20) fuissent dies illi, non fieret salva omnis caro, sed propter electos breviabuntur dies illi. — Duplices sunt electi, scilicet ad gratiam, uti sunt omnes fideles et justi; et ad gloriam, uti sunt omnes salvandi. Utrique hic accipi possunt, sed maxime secundi: hi enim perfecte sunt electi, et quicumque electi sunt ad gratiam finalem, ut in ea ad finem vitae perseverent, hi quoque electi sunt ad gloriam. Sensus est, q. d. Nisi Deus ab aeterno pauciores fore decrevisset, et in tempore pauciores exhibuisset dies vastationis Judaeae; pauciores, inquam, quam et Judaeorum culpa, et Romanorum ira exigebat, omnes omnino Judaei periissent. Nam si tempus obsidionis Jerusalem et stragis Judaeae diutius durasset, omnis caro, id est omnes Judaei non salvarentur, sed peste, fame et bello fuissent consumpti. Fremebant enim Romani in Judaeos, quasi in gentem rebellem et obstinatam, et nisi Titi lenitas eos repressisset, ac Jerusalem Deo ita disponente cito capta fuisset, Romani omnes Judaeos mactassent. Deus ergo dies hos stragis Judaicae breviavit, id est pauciores effecit, «propter electos,» ad quos sunt electi.
Versus 23: Si Quis Vobis Dixerit: Ecce Hic Est Christus, Nolite Credere
23. — …nium Jacobi, Genes. XLIX, 10. Unde tunc multi adulantes Vespasiano, dixerunt ipsum, utpote victorem Judaeae, esse Messiam, teste Suetonio in Vespasiano. Alii, adulantes Herodi, dixerunt ipsum esse Messiam. Insuper tunc in Hierosolyma, teste Josepho et S. Hieronymo, tres fuere factiones, quae singulae suos habebant duces, qui se venditabant pro Messia qui Judaeos defenderet contra Romanos. Hi duces fuere Eleazarus, filius Simonis; Joannes, filius Leviae; Simon, filius Goriae, inter se de principatu decertantes.
Talis quoque fuit impostor ille, qui sub Adriano Imperatore finxit se esse Messiam, ideoque vocari voluit Barchochebas, id est filius stellae, quasi in eo impleretur illud Balaam de Messia vaticinium: «Orietur stella ex Jacob,» Num. XXIV, 17. De quo Eusebius, lib. IV Hist., cap. 6: «Tempore, inquit, quo ista gerebantur, ducebat exercitum Judaeorum Barchochebas quidam, quod nomen significat stellam, ceterum vir crudelis et scelestus. Sed et vocabulo suo velut vilibus mancipiis persuadebat, se ob salutem eorum sidus magnum, aegris mortalibus et longa obscuritate damnatis ferre lucis auxilium.» De eodem vide et Galatinum, lib. IV De Arcanis fidei, cap. XXI.
Tales nostro hoc aevo fuere David Georgius et Joannes Leydanus, rex Anabaptistarum, qui occupato Monasterio, urbe Westphaliae, ibi se Christum regem constituit, ac duodecim apostolos creavit, quos ad omnes vicinas urbes misit, ut ad suum Christum omnes adducerent; sed a Catholicis obsessus et captus, vivus in crate viminea ex apice turris suspensus, a muscis, avibus et vespis corrosus interiit anno Domini 1536. Historia impressa exstat. Plures tales erunt sub tempora Antichristi. Tales etiam tropologice sunt haeresiarchae, qui alium Christum nobis venditant, hoc ipso quo alia dogmata afferunt, quae non sunt Christi, sed Antichristi. Ita Origenes et S. Augustinus, epist. 80 ad Hesychium. Licet enim τὸ «tunc» proprie notet tempus excidii urbis Hierosolymae, tamen accipi potest indefinite et confuse, ut extensive notet tempus quodlibet, quod erit ab excidio Hierosolymae usque ad finem mundi, uti notat S. Chrysostomus, hom. 77. Causam dabo vers. 29.
Porro, inepte haeretici per τὸ «si quis vobis dixerit: Ecce hic est Christus,» censent notari Catholicos, qui de Eucharistia dicunt: «Ecce hic est Christus.» Loquitur enim Christus de haereticis et pseudoprophetis visibilibus, qui se dicent esse Christos, ut discipulos post se adducant; non autem de Eucharistia, ubi Christus est invisibilis.
Versus 24: Surgent Pseudochristi et Pseudoprophetae, et Dabunt Signa Magna
24. Surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae (jam dicti); et dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur (si fieri potest) etiam electi. — «Signa,» per artem magicam ope diaboli, quem multi haeresiarchae habuere paredrum, id est assessorem et familiarem, uti ostendi I Timoth. IV, 1. Talis fuit eorum primus et princeps Simon Magus, qui suis signis et mirabilibus dementavit Neronem et Romanos, adeo ut Romae ei statuam posuerint; sed ipse tandem ope daemonis volans per aera, precibus S. Petri praecipitatus in terram, genua ad saxum allidens confregit, «ut qui volare tentaverat, ambulare non posset; et qui pennas assumpserat, plantas amitteret,» ait S. Maximus, hom. 5 De SS. Petro et Paulo. Vide dicta Actor. VIII, 9, et Matth. VII, 22.
Ita ut in errorem inducantur (si fieri potest) etiam electi. — Errorem finalem intellige, q. d. ut electi a fide et gratia desciscant, ideoque reprobentur et damnentur. Nam non est certius reprobationis signum, quam si quis a fide apostatet. Perperam ergo hinc Calvinus infert electos, sive praedestinatos, non posse peccare: peccant enim, sed poenitent et resurgunt, ut in gratia decedant.
Si fieri potest. — q. d. Tanta erit tribulationis et tentationis pseudochristorum et haereticorum vis, fraus, fucus et species, ut, si fieri posset, ab eis seducerentur, et in eorum errorem haeresimque transirent etiam electi, ideoque a fide exciderent et damnarentur. Sed hoc fieri non potest ob fortiorem Dei protectionem, et infallibilem Dei praedestinationem, ait S. Augustinus, lib. XX De Civit., cap. XIX, juxta illud Christi: «Ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum, et non rapiet (oves meas) quisquam de manu mea,» Joan. X, 28. Fieri enim non potest ut electi cadant et reprobentur, ex necessitate non physica et absoluta, sed morali quae nititur Dei praescientia et praedestinatione, eamque componit et combinat cum rerum futurarum eventu, quae est necessitas, in sensu composito, non diviso, ut loquuntur Theologi.
Etsi enim electi liberi sint libereque possint peccare, errare et damnari; tamen posito quod Deus praedestinarit et praesciverit eos non peccaturos, nec erraturos et damnandos, fieri nequit ut peccent, errent et damnentur: Dei enim praedestinatio et praescientia certissima est et falli nequit. Quocirca haec duo simul stare nequeunt, quod homo sit praedestinatus, et tamen damnetur; quod Deus praesciat hominem in gratia Dei moriturum, salvandumque, et tamen is in peccato moriatur et pereat. Simili modo de Judaeis ait Joannes, cap. XII, 39: «Propterea non poterant credere, quia iterum dixit Isaias: Excaecavit oculos eorum,» non quasi Isaiae praedictio causa fuerit cur Judaei non crederent Christo, sed quod simul stare non posset Isaiae praedictio de Judaeorum incredulitate cum eorum credulitate. Et Paulus, II Timoth. II, 19: «Firmum fundamentum (de electis) Dei stat habens signaculum hoc: cognovit Dominus qui sunt ejus.» Vide ibi dicta.
Porro Theologi illi, qui dicunt electos ad gloriam fuisse homines ante omnem praevisionem operum, ex mero Dei beneplacito, necessitatem hanc salvandi eos constituunt in vi divini decreti; sed et hi, ut libertatem hominis non laedant, debent id accipere pariter in sensu composito: componere enim debent electorum constantiam et perseverantiam, cum Dei, de constantia hac eis eo modo ab eo suggerenda ut libertatem non laedat, decreto, ejusque in tempore executione, dando scilicet in tempore gratiam eis congruam et efficacem, qua efficaciter, sed libere resistant haereticis, ac in fide et gratia Dei perseverent. Neque magis mirum est non posse cadere eos quos Deus non vult cadere (voluntati enim ejus quis resistit?), quam non posse cadere eos qui a Deo praesciti sunt quod non cadent. Tam enim infallibilis est Dei praescientia quam voluntas.
Arctius nonnulli cum Ambrosio Catharino per «electos,» hic accipiunt eximie dilectos et electos a Deo, qui idcirco dirissima a daemone, haereticis et impiis pati solent, sed fortissime et constantissime resistunt et superant, q. d. Tanta erit tunc tentatio, ut etiam viri sanctissimi, Religiosi et Apostolici, qui eximie a Deo dilecti sunt, a fide exciderent, si fieri posset, nec obstaret potentior Dei gratia et certior electio.
Versus 25: Ecce Praedixi Vobis
25. Ecce praedixi vobis, — tum futuros seductores, ut ab eis caveatis, tum futuras Hierosolymae clades, ut eas vel fugiendo declinetis, vel fortiter sustinendo superetis.
Versus 26: Si Dixerint Vobis: Ecce in Deserto Est, Nolite Exire
26. Si ergo dixerint vobis: Ecce in deserto est (Christus), nolite exire. — Notat hic Christus Simonem Gerasenum, Goriae filium, qui in desertis et montibus collegit turbam praedonum et militum, quasi Messias Judaeos contra Romanos defensurus, ac in urbem Jerusalem admissus ut Zelotas tumultuantes compesceret, aeque ac illi tyrannice in cives grassatus est, teste Josepho, lib. V Belli, cap. VII.
Ecce in penetralibus (Syrus, in cubiculis, id est in intimis abditisque templi locis, ubi Deus suam Judaeis praesentiam opemque exhibere solet, ut eos nunc per suum Messiam a Romanis protegat), nolite credere. — Notat hic Christus Eleazarum et Joannem, Zelotarum duces, qui interiorem templi aditum insederunt, praetextu ut urbem contra Romanos tuerentur, sed revera ut urbi dominarentur eamque expilarent. Ita Josephus, lib. VI Belli, cap. I et IV, qui et lib. VII, cap. XI, scribit, ardente templo, multos Judaeorum confugisse in porticum extra templum, eo quod pseudopropheta quidam eo die praedicasset salvos fore, tutante Deo, eos qui ad templum confugissent; sed hos omnes vel flammis, vel gladio Romanorum periisse.
Addit Lucas, cap. XVII, 22: «Venient dies, quando desideretis videre unum diem Filii hominis, et non videbitis,» id est veniet tempus, quo desideretis meam praesentiam, quam jam habetis, tum ad vestram in tanta tribulatione consolationem, tum ad haeresum et errorum qui orientur, declarationem et confutationem.
Versus 27: Sicut Fulgur Exit ab Oriente et Paret Usque in Occidentem
27. Sicut enim fulgur exit ab Oriente et paret usque in Occidentem: ita erit et adventus Filii hominis. — q. d. Non est quod credatis erronibus dicentibus Messiam, salvatorem Judaeorum contra Romanos, esse abditum et occultum in locis desertis, aut in templi penetralibus: quia cum ipse in secundo suo adventu rediet ad judicium, ut sanctos coronet, impios condemnet, non occulte, sed publice toti mundo gloriose ut judex omnium, velut fulgur apparebit summa majestate et gloria, qua omnium oculos perstringet et in se convertet, ut nemo de eo dubitare possit, quin sit Messias et Christus mundi salvator. q. d. Adventus, id est reditus meus ad judicium, instar fulguris erit: primo, subitus; secundo, inexpectatus; tertio, omnibus manifestus; quarto, gloriosus; quinto, efficax, ut nemo ei resistere valeat; sexto, non in terra, sed in aere, sicut est fulguris, quod non in angulo, sed in aere toti orbi in momento conspicuum se exhibet.
Respondet enim Christus Apostolis ad eorum mentem et opinionem: ipsi enim opinabantur Christum, gloriosum suum regnum inchoaturum in terra statim post excidium Hierosolymae. Ita S. Chrysostomus: «Sicut, inquit, fulgur non indiget praecone aut nuntio, sed in momento omnibus apparet, sic adventus meus ubique semper splendere statim videbitur.» Auctor Imperfecti: «Sicut fulgur, ait, in ictu oculi universa pertransit, sic et Filius Dei non venisse adhuc, sed etiam venisse videbitur. Si enim sol, qui ad ministerium nostrum creatus est, tantam habet splendoris virtutem, ut in quacumque parte caeli fuerit, ubique appareat quasi praesens, quanto magis sol spiritualis Christus, cum venerit, in toto videbitur mundo, magis autem mundus in eo videbitur!»
Addit etiam idem Auctor, fulguris hic meminisse Christum, eo quod fulgura praeibunt eum gloriose venientem ad judicium, juxta illud Psal. XCVI, 3: «Ignis ante ipsum praecedet, et inflammabit in circuitu inimicos ejus. Illuxerunt fulgura ejus orbi terrae: vidit, et commota est terra, montes sicut cera fluxerunt a facie Domini.» Fulgur enim proprie est illa coruscatio et luminis vibratio, quae ante cernitur, quam tonitruum audiatur, cum simul fiant, eo quod visus celerior sit auditu, quia lux sonitu est velocior, ait Plinius, lib. II, cap. XLIII. Addit item: si in nube luctetur flatus aut vapor, tonitrua edi; si erumpat ardens, fulmen; si longiori tractu lustretur, fulgetra. His findi nubem, illis perrumpi.
Versus 28: Ubicumque Fuerit Corpus, Illic Congregabuntur et Aquilae
28. Ubicumque fuerit corpus, illic congregabuntur et aquilae. — Alludit ad Job XXXIX, 30: «Et ubicumque cadaver fuerit (Hebr. occisi fuerint), statim adest.» Post metaphoram fulguris subjicit parabolam aquilae, tum quia aquila fulgure non tangitur, sicut electi non tangentur telo sententiae et maledictionis, qua Christus in judicii die impios damnabit ad tartara; tum ne Apostoli putarent gloriosum Christi adventum instar fulguris transiturum et abiturum, dicerentque: Quid ergo ex eo nobis praemii accidet? Occurrit Christus se quidem omnibus appariturum ut fulgur, sed cum electis permansurum, eosque gloria sua pasturum, sicut aquila pascitur corpore, quasi praeda et esca sua.
Corpus. — Videtur Interpres legisse σῶμα, uti et nonnulli jam legunt; sed plures legunt πτῶμα, quod proprie significat ruinam et casum, indeque cadaver: dicitur enim πτῶμα a πίπτων, sicut cadaver a cadendo. Noster tamen Salmeron πτῶμα accipit pro praeda et venatione, sive pro corpore avis, leporis alteriusve animalis, quod venatur aquila; hoc dicitur πτῶμα, quia quae capiuntur animalia ab aquila, ea in terram illa prosternente cadunt, nam aquila adeo generosa est, ut non vescatur cadavere aut morticino, nisi eo quod ipsa vivum ceperit et necarit.
Aristoteles tamen, lib. IX Histor. anim., cap. XXXII, recensens sex species aquilarum, inter eas numerat γυπαίετον, id est aquilam vulturinam, sive ὑπαίετον, id est subaquilam, quae vulturis sectatur cadavera iisque pascitur. Unde Septuaginta, Job XXXIX, 33, vertunt vulturem, quae a Plinio, lib. X, cap. III, μελανόπτερος, id est alis nigris alata dicitur, quia scilicet alae ejus nigris distinctae sunt maculis. Et de hac Christum hic loqui censet Aldrovandus in Aquila, et alii. Utraque significatio et lectio huic loco congruit, uti mox ostendam.
Est parabola aenigmatica, sive aenigma parabolicum, significans rem latere non posse, q. d. Christus: Sicut aquilae suam praedam, sive corpus quod praedantur illico ex alto cernunt, in illudque involant, et sicut aquila vulturina odoratur cadaver etiam remotissimum ad illudque advolat: sic pariter meus gloriosus in mundum ad judicium adventus et reditus, non erit occultus, sed omnibus manifestus; quare tunc fideles et justi, velut aquilae acutissimi visus, et velut subaquilae sagacissimi odoratus, per vim divinam me odorabuntur, id est praesentient, imo oculis cernent et ad me advolabunt, ut me meaque gloria felicissime reficiantur, pascantur et beentur in aeternum; ac proinde tunc non opus erit inquisitione, ubi sit Christus, utpote cujus adventus erit gloriosus, et toti mundo conspicuus. Hoc est quod ait Paulus: «Rapiemur in nubibus obviam Christo in aera, et sic semper cum Domino erimus,» I Thessal. IV, 17.
Cadaveri se comparat Christus, ut notet suam mortem, per quam nobis gloriam meruit; corpori quoque redivivo, ut notet gloriosam suam resurrectionem, qua electos suos pascet et beabit. Unde S. Hilarius ex hoc loco colligit judicium Christi universale futurum eo loco, ubi Christi cadaver pependit in cruce, ac sepultum est, puta prope Jerusalem in valle Josaphat, uti docet Joel, III, 2. Audi S. Hilarium: «Sanctos de volatu spiritualis corporis aquilas nominavit, quorum congregantibus angelis conventum futurum in loco passionis ostendit; et digne illic claritatis adventus expectabitur, ubi nobis gloriam aeternitatis passione corporeae humilitatis operatus est,» etc. Sic et S. Hieronymus: «Aquilae, ait, sunt qui assumunt pennas, ut ad Christi veniant passionem.» Ratio est, quia congruum est ut Christus ibi judicet omnes, ubi pro omnibus ipse inique judicatus est; ibique conspiciatur ejus majestas, ubi antea visa est ejus abjectio et humilitas; ut ibi descendat de caelo, unde ad caelum ascendit; et sic totum opus salutis nostrae eodem loco, quo inceptum et provectum est, compleatur et terminetur.
Porro, Sancti recte comparantur aquilis: Primo, quia aquila est rex avium, sicut leo animalium: sic et Sancti, reges sunt non terrae, sed caeli. Audi Origenem: «Non dixit: Ubicumque fuerit corpus, ibi congregabuntur vultures, aut corvi; sed aquilae, volens ostendere magnificos et regales omnes, qui in passione Domini crediderunt.»
Audi quoque Auctorem Imperfecti, qui per aquilas intelligit vultures: «De vulturibus enim dicit Scriptura in Job: Quoniam ubicumque fuerit corpus, illic invenientur vulturum pulli. Hoc enim naturale est vulturum, sicut dicunt quidam, ut etiam transmarina cadavera sentiant. Quoniam ergo turpes aves sunt vultures, ideo vulturinis quidem moribus aptavit nomina aquilarum, ut in moribus quidem vulturum Sanctorum congregatio ostendatur ad Christi adventum, in aquilis autem regalibus regalis dignitas ostendatur: ideo enim Sancti aquilis assimilantur, quia sicut filii aquilarum ad solem probantur, ut si quidem recto aspectu intendere potuerint contra radios solis, intelligantur esse legitimi; si autem non potuerint, cognoscantur adulterini: sic et filii Dei ad Christi justitiam comprobantur; si enim potuerint plene corde justitiae verba suscipere, intelliguntur esse legitimi; si autem non potuerint, cognoscuntur de diabolo esse nati.»
Secundo, quia, ut ait S. Ambrosius in cap. XVIII Lucae, aquilae se renovant, sic et Sancti se renovant, hic per gratiam, in futuro per gloriam, juxta illud: «Renovabitur ut aquilae juventus tua,» Psal. CII, 5.
Tertio, quia aquila aliquid habet divini, unde Aristoteles, lib. IX Hist. anim., cap. XXXII: «Aquilae, ait, volant sublimes, ut perquam maxime procul aspiciant: quapropter homines solam avium omnium aquilam divinam esse perhibent.» Hinc S. Chrysostomus per aquilas intelligit angelorum, martyrum ceterorumque Sanctorum multitudinem, qui omnes, quasi divini spiritus, congregabuntur ad Christum Deum suum in die judicii, ut cum eo in caelum gloriosi conscendant.
Quarto, Sancti sunt aquilae, quia volant super terram, et in caelum conscendunt, ut caelestia aspiciant et terrena quasi longe infra se, et in imo posita despiciant: unde cum Paulo dicunt: «Nostra conversatio in caelis est,» Philip. III, 20. Vide ibi dicta. Vide et S. Gregorium, lib. XXXI Moral., cap. XIX, ubi explicans illud Job, cap. XXXIX: «Numquid ad praeceptum tuum elevabitur aquila, et in arduis ponet nidum sibi?» ubi inter alia ait, quod electi quasi aquilae «cuncta quae praeterfluunt, sub sese videant, atque omne quod in mundo eminet, amore aeternitatis calcent.»
Quinto, sicut aquilae firmi et acuti sunt visus, adeo ut irretortis oculis fixe solem intueantur; sic Sancti acutis mentis oculis assidue Christum, qui sol est justitiae, contemplantur.
Allegorice: corpus Christi est Ecclesia, ubi sunt aquilae, id est homines spirituales, qui caelestis sunt doctrinae et vitae; e contrario haeretici sunt quasi corvi atri et garrulae picae, et sicut talpae, qui toti terrae et terrenis incumbunt. Audi S. Ambrosium in cap. XVII Luc., vers. ult., paucis sensus jam datos aliosque plures perstringentem: «Nonne tibi videntur aquilae circa corpus, quando veniet in illa die cum intelligibilibus nubibus Filius hominis, et videbit eum omnis oculus, et qui eum compunxerunt? Est etiam corpus, de quo dictum est: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus. Circa hoc corpus verae aquilae sunt, quae alis circumvolant spiritualibus. Sunt et circa corpus aquilae, quae credunt Jesum in carne venisse; quia omnis spiritus, qui confitetur Jesum Christum in carne venisse, de Deo est. Ubi ergo fides, ibi sacramentum, ibi diversorium sanctitatis; est etiam corpus Ecclesia, in qua per baptismi gratiam renovamur spiritu, et occidua senectutis in redivivas reparantur aetates.»
Anagogice: Beati post resurrectionem, in die judicii, ad corpus, id est ad Christum jam redivivum et gloriosum congregabuntur, quasi aquilae, ut cum eo in caelum ad vitam beati evolent: in aquilis enim notatur dos agilitatis Beatorum, juxta illud Isaiae XL, vers. ult.: «Volabunt ut aquilae.» Vide ibi dicta. Unde ex S. Gregorio S. Thomas, in Catena, sic exponit: «Ubicumque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae,» q. d. «Quia caelesti sedi incarnatus praesideo, electorum animas cum carne solvero, ad caelestia sublevo.» Et S. Ambrosius, in Psal. XLVIII, sub finem, pro «corpus,» legens ruina (hanc enim significat graecum πτῶμα): «Ubi ruina, ait, ibi et aquilae, id est ubi ruina, ibi et resurrectio. Ruina vacua firmitatis est, resurrectio plenitudo vivendi est; adeoque nos Adae illius ruina vacuavit, sed Christi replevit gratia.» Rursum aquila symbolum est aeternitatis beatae Sanctorum: ipsa enim vivit diutissime, et cum senescit, renovando se juvenescit. Unde proverbium: Aquilae senectus.
Symbolice: aquila, quia acuti est visus, symbolum est veritatis. Unde S. Ambrosius, De Fide resurrectionis: «Ubi corpus, inquit, illic aquilae: ubi Christi corpus, ibi veritas.» Rursum aquila symbolum est angelorum, ob celeritatem. Unde S. Ambrosius, lib. I De Sacram., cap. II, haec accipit de Eucharistia, q. d. In Eucharistia, ubi corpus est Christi, assistunt aquilae, id est angeli, item sacerdotes et Sancti, qui sunt quasi aquilae et angeli caelestes. Idem, lib. IV, cap. II: «Forma corporis, inquit, altare est, et corpus Christi est in altari: aquilae vos estis, renovatae ablutione delicti.»
Versus 29: Sol Obscurabitur, et Luna Non Dabit Lumen Suum
29. Statim autem post tribulationem dierum illorum, sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de caelo, et virtutes caelorum commovebuntur. — Transit Christus ab excidio urbis ad excidium orbis, illiusque signa praevia, e quibus instare cognoscatur, assignat.
«Tribulationem,» intellige tum persecutionem et tentationem, quam afferent pseudoprophetae et haeresiarchae, de qua egi vers. 23: ita S. Chrysostomus; tum potius tribulationem Judaeorum in obsidione Jerusalem, obsidente eam Tito et Romanis; hanc enim solam vocavit tribulationem paulo ante, vers. 21. Ubi nota cum S. Chrysostomo, Hieronymo, Theophylacto, Euthymio et aliis, Christum, ut discipulos suos eorumque posteros expectatione adventus sui et diei judicii suspensos teneat, ad eumque assidue se comparare stimulet, videri errorem Apostolorum fovere, ac ita loqui quasi statim post excidium urbis foret excidium orbis; idque alio quam Apostoli intelligebant sensu, eoque vero. Tum quia, licet 1560 anni jam fluxerint ab excidio Jerusalem, ac plures fluent usque ad finem mundi, tamen omne hoc tempus, licet nobis, qui angustis brevis aevi et vitae terminis claudimur, longissimum videatur, cum aeternitate tamen Dei, qui verus temporum est mensor, comparatum, valde modicum est et instar momenti. Ita respondet S. Petrus, epist. II, cap. III, vers. 8 et 9: «Unus dies, inquit, apud Dominum sicut mille anni, et mille anni sicut dies unus. Non tardat Dominus promissionem suam.» Hac de causa Prophetae et Apostoli tempus Christi et legis Evangelicae vocant «novissimum et horam novissimam,» ut patet I Joan. II, 18; I Cor. X, 11; Jacobi V, 8; Hebr. X, 37. Eadem de causa Aggaeus, cap. II, vers. 4, ait modicum fore tempus usque ad Christum, cum tamen ab Aggaeo ad Christum fluxerint 517 anni. Tum quia statim post hanc urbis tribulationem succedet tribulatio orbis, cujus illa fuit typus et praeludium, eo quod nulla insignis et antonomastica Judaeorum tribulatio media intercesserit, vel intercedet inter tribulationem urbis et tribulationem orbis; sed haec illi proxime successura sit non tempore, sed typo, similitudine, paritate et atrocitate. Hac de causa Isaias, Jeremias ceterique Prophetae describentes excidium Babylonis, Tyri, Aegypti, Judaeae per Chaldaeos, illico ab illo transeunt et saliunt ad ejus antitypum, scilicet ad excidium orbis, quasi mox futurum; ac acerbitatem unius per signa et horribilia quae futura sunt in altero explanant, ut patet Isaiae XIII, 19; Jerem. XV, 9; Amos VIII, 9; Joel II, 10.
Ex dictis liquet, minus genuine Alcazarium in cap. VI Apoc., vers. 12, ex eo tunc colligere haec omnia ad litteram pertinere ad excidium, non orbis, sed urbis Jerusalem, de quo hucusque egit Christus. Quocirca ipse per solis et lunae obscurationem ac stellarum casum ad litteram accipit Judaeorum excaecationem, calamitates et clades illatas per Titum et Romanos; per virtutum caelorum commotionem accipit Christianorum fugam e Jerusalem imminente obsidione; hi enim sua sanctitate urbem sustentabant: unde iis fuga lapsis, urbs impia caedi a Deo addicta ruit et periit. Verum nemo non videt haec esse mystica et symbolica, non litteralia.
Sol obscurabitur. — Nota hoc signum et sequentia non fore post generalem resurrectionem, uti censent S. Hieronymus et Chrysostomus, sed ante eam, ut patet ex Luca, XXI, 26, et ex Joele, II, 31. Jam quoad sensum, S. Augustinus, epist. 80 ad Hesychium: «Sol,» ait, id est Ecclesia, «obscurabitur,» quia in tanta tribulatione et tentatione, quanta erit in fine mundi, multi cadent a fide et gratia, qui videbantur esse illustres firmique ut sol et stellae. Hic sensus allegorice probus est et appositus, nam haec plane ad litteram, uti sonant, accipienda esse patet ex Luca, et idipsum passim docent Patres et Interpretes.
Quaeres, unde manabit haec tanta solis sub diem judicii et finem mundi obscuratio? Respondet S. Hilarius, Hieronymus, Chrysostomus, Theophylactus, ex eo quod tanta erit claritas corporis Christi gloriosi, ut solem obscuret. Verum jam dixi haec signa fore ante communem resurrectionem, et consequenter ante Christi adventum ad judicium. Respondeo ergo solem obscurandum ex eo quod Deus subducendo soli concursum suum, non quidem lumen, sed vim illuminandi radiosque suos spargendi illi adimet, quo fiet ut in sole sit lux, in terra vero merae tenebrae, uti fecit in passione Christi, ut ejus indignitatem ostenderet: utpote quam sol, luna, terra, petrae omniaque elementa lugere viderentur, imo indignari et fremere in Judaeos christicidas, velleque quasi in eos insilire ac exterminare. Rursum Deus inducto fumo et nube densissima solem occultabit; forte etiam ad hoc accedent extraordinariae et miraculosae eclipses, ut colligitur ex Lactantio, lib. VII, cap. XVI. Plura hac de re dixi Apoc. VI, vers. 12, ad illa: «Sol factus est niger tanquam saccus cilicinus.»
Hujus solis in fine mundi obscurandi typus fuere calamitas et prodigia facta in excidio Babylonis, Tyri, Aegypti, Idumaeae, Moabitarum, etc.; ideoque Prophetae, cum de iis loquuntur, per catachresin dicunt, in eo solem fuisse obscuratum, lunam quoque et stellas, ut significent atrocitatem cladis, quia videlicet ita incolae et cives illarum urbium et regnorum tunc afflicti fuere, ut iis perculsis et attonitis, sol omneque caelum obscurari et atra caligine subduci, tremere et concuti videretur: atrocitas enim calamitatis hominibus inducit vertiginem et caliginem, ut tristibus et afflictis omnia tristia et afflicta videntur; et quia harum urbium clades praeludia erant et typi cladium futurarum in excidio orbis, ubi revera ad litteram sol, luna et stellae obscurabuntur. Vide dicta locis Isaiae, Jeremiae, Amos et Joelis paulo ante citatis.
Et luna non dabit lumen suum. — Sole enim obscurato, necesse est et lunam obscurari, utpote quae a sole suum lumen haurit: unde ad solem accedens apparet plena, recedens semiplena et corniculata. S. Joannes, Apoc. VI, 12, ait: «Et luna tota facta est sicut sanguis.» Vide ibi dicta. Symbolice Auctor Imperfecti: «Patrefamilias moriente, ait, tota domus ejus turbatur, omnis familia plangit, et concisis tunicis suis, nigris se operiunt vestimentis: sic et humano genere, propter quod omnia fuerunt creata, circa exitum constituto, totus contristatur mundus, universa caeli ministeria lugent, et candore deposito, pro vestibus luctuosis tenebris vestiuntur. Nam sol obscurabitur et luna non dabit lumen.»
Et stellae cadent de caelo. — Primo, quia stellae sub finem mundi obscurabuntur (aeque ac sol et luna), a quibus planetae, et, ut nonnulli putant, ceterae quoque stellae lumen suum mutuantur, ut videantur hominibus caelo excidisse. Scriptura enim saepe loquitur de rebus non uti in se sunt, sed uti hominibus videntur et apparent. Ita S. Hieronymus, Beda et passim Scholastici.
Secundo, «stellae,» id est cometae et similes stellae, quae in aere gignuntur, tunc ex eo in terram decident; colligitur id ex Joel. II, 30.
Tertio, addit S. Chrysostomus et Euthymius in fine mundi proprie dictas stellas et sidera e caelo casura. Quod intellige de stellis minimis, quae proinde non apparent nobisque sunt invisibiles: nam alioqui stellae visibiles majores sunt tota terra, ideoque in eam cadere nequeunt, uti docet P. Clavius et alii in Sphaera. Vide dicta Apocal. VI, 13, et VIII, 10 et 12.
Et virtutes caelorum commovebuntur. — Origenes, S. Chrysostomus, Theophylactus, Euthymius, per «virtutes» intelligunt septimum Angelorum chorum, sive ordinem qui dicitur «Virtutes,» eo quod vi et robore polleat, q. d. Hi Angeli, licet potentissimi, videntes tamen solem lunamque obscurari, et stellas de caelo cadere, pluraque horrenda prodigia in fine mundi multiplicari, quasi attoniti ad tantas mutationes et terrores obstupescent.
Huc accedit Franciscus Suarez, III part., Quaest. LIX, art. VI, disp. 56, sect. 3: Virtutes caelorum, ait, sunt angeli, qui magna vi caelos gyrant et movent; hi commovebuntur, quia ipsi, quasi ministri divinae justitiae et vindictae in impios, mutabunt ordinem et modum solitum movendi caelos: qua de causa omnia inferiora miscebuntur, ac sursum deorsum ibunt.
Verum simplicius per «virtutes caelorum» accipias ipsa sidera eorumque influentias, sive vires influendi in haec inferiora, q. d. In fine mundi astra caeli maxima et validissima mutabunt suos motus, aspectus, influentias, itaque omnia in terris perturbabuntur, ut terra insolitis motibus quassetur, mare exundet, aer nubibus, cometis, fulgetris, tonitruis, aliisque meteoris et tempestatibus ita concutiatur ut omnia everti videantur.
Denique plenissime per «virtutes caelorum» accipias polos et cardines, qui sunt quasi devinciuli, Hebr. גבורות gibhuroth, id est robora, fortitudines et firmamenta caelorum, q. d. Caeli omnes in fine mundi concutientur, et e suis polis et cardinibus convellentur, ut deorsum ruere videantur, idque ut hominibus impiis terrorem injiciant, ac Christi irati indignationem repraesentent. Hoc enim facere Deo est facile, ac terrori illius diei impiorumque et mundi excidio congruum. Fusius hac de re egi, Apoc. VI, 14. Alludit ad Job, cap. XXVI, 11: «Columnae caeli contremiscunt, et pavent ad nutum ejus;» et ad Isaiae cap. XXXIV, 4: «Tabescet omnis militia caelorum, et complicabuntur sicut liber caeli, et omnis militia (omnia sidera) eorum defluet sicut defluit folium de vinea.» Vide ibi dicta. Nam, ut ait Beda in cap. XXI Luc., 25 et seq.: «Quomodo impulsae ad casum arbores fragoris motusque sui praemittere solent indicia; sic termino mundi appropinquante, quasi paventia nutabunt ac trement elementa,» et caeli, ut per ignem conflagrationis ardentia et quasi morientia, cum Sanctis resurgant, et in gloriosum felicitatis statum innoventur. Multo plura mundi perituri indicia signaque praevia assignat Joannes, Apoc. toto cap. VIII, et IX et XVI. Vide ibi dicta.
Versus 30: Tunc Parebit Signum Filii Hominis in Caelo
30. Et tunc parebit signum Filii hominis in caelo; et tunc plangent omnes tribus terrae; et videbunt Filium hominis venientem in nubibus caeli, cum virtute multa et majestate. — Syrus et Arabicus: gloria. Quaeres, quodnam est signum Filii hominis, id est Christi incarnati? Respondeo: Est crux: haec enim est signum, quia ipsa est vexillum Christi, et causa victoriae fidelium; infidelium vero et impiorum olim fuit scandalum, sed eorumdem in die judicii erit condemnatio et tormentum. Ita S. Chrysostomus, Hieronymus, Hilarius, Beda, Theophylactus, Euthymius, Jansenius, Maldonatus et alii passim hic, S. Leo, epist. 97, et fuse S. Augustinus, serm. 13 De Tempore, imo Ecclesia, quae in officio sanctae Crucis canit: «Hoc signum crucis erit in caelo, cum Dominus ad judicandum venerit.»
Causae cur crux apparebit, sunt tres: prima, ut significetur Christum per crucem sibi hanc gloriam et potestatem judiciariam meruisse; secunda, ut indicetur Christum pro salute omnium fuisse crucifixum, ac proinde ingratos esse et inexcusabiles, qui tantam ejus gratiam et charitatem neglexerint; tertia, ut ostendatur omnes Christi crucifixi cultores jam cum ipso esse exaltandos in caelum, et omnes ejus osores dejiciendos in gehennam.
Ex hoc ergo Christi dicto, valde probabile est ipsissimam Christi crucem, in die judicii, apparituram in caelo, ad consolationem Sanctorum, qui per illam salvati fuere, ideoque Christo crucifixo se in vita per patientiam et mortificationem conformare studuerunt, ac condemnationem et exprobrationem impiorum, qui crucem Christi aspernati illique ingrati, voluptates suas cruci et mortificationi antetulerunt. Ita censet S. Chrysostomus, hom. De Cruce et Latrone; ac Thomas Waldensis, tom. III De Sacramentis, tit. XX, cap. CXCVII. Idem praedixit Sibylla, lib. VI Carminum, dum de cruce ita canit:
O lignum felix! in quo Deus ipse pependit;
Nec te terra capit, sed caeli tecta videbis,
Cum renovata Dei facies ignita micabit.
Contrarium tamen censet S. Anselmus in Elucidario, Abulensis et Jansenius hic; scilicet, in die judicii non comparituram veram Christi crucem, sed signum sive imaginem crucis in aere ab Angelis formatum et pictum; ac favet vox «signum.»
Porro, S. Chrysostomus et Augustinus, loco jam citato, ac Cyrillus, Catechesi 15, docent hoc crucis vexillum ab Angelis deferendum ante conspectum Christi judicis descendentis ad judicium, quasi trophaeum victoriae ac insigne regale summae potestatis et imperii.
Insuper noster Salmeron: «Credunt, ait, Doctores Ecclesiae cum cruce etiam columnam, flagella, spineam coronam, clavos, spongiam, lanceam et reliqua passionis instrumenta, ob causas jam dictas, apparitura in die judicii. Unde D. Thomas, Opusc. II, cap. CCXLIV, asserit quod, veniente Domino ad judicium, signum crucis et alia passionis indicia demonstrabuntur.» Hoc probabile est, at non certum, quia nusquam expressum.
Denique tunc signum crucis apparebit in singulis electorum frontibus, juxta illud Apoc. VII, 3: «Signemus servos Dei nostri in frontibus eorum,» et illud Ezech. IX, 4, in sensu allegorico: «Signa Thau (id est signum crucis) super frontes virorum gementium et dolentium,» ut significetur illos per crucem pervenisse ad gloriam, et merito crucis caelum possidere. Vide ibi dicta. Audi S. Augustinum, serm. 130 De Tempore: «Considerasti quanta virtus sit signi, hoc est crucis: sol obscurabitur, luna non dabit lumen suum; crux vero fulgebit et obscurabit luminaria caeli, delapsisque sideribus sola radiabit, ut discas quoniam crux et luna lucidior et sole erit praeclarior, quorum splendorem, divini luminis illustrata fulgore, superabit. Quemadmodum enim ingrediente rege in civitatem, exercitus antecedit, praeferens humeris signa atque vexilla regalia, et ambitum praeparationis armisonae, annuntiat regis introitum; ita Domino descendente a caelis, praecedet exercitus angelorum, qui signum illud, id est triumphale vexillum sublimibus humeris praeferentes, divinum regis caelestis ingressum terrestrium mentibus nuntiabunt.» Et inferius: «Sed quare crux apparebit tunc? Ut faciunt verbum, quia non recipit natura judicii misericordiam, sicut nec tempus misericordiae judicium, dicente Propheta: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine. Misericordia in priori adventu, judicium in secundo.»
Audi plangentem, imo horrescentem S. Bernardum, serm. 46 in Cant.: «Paveo gehennam, paveo judicis vultum ipsis quoque tremendum angelicis potestatibus. Contremisco ab ira potentis, a facie furoris ejus, a fragore ruentis mundi, a conflagratione elementorum, a tempestate valida, a voce Archangeli et a verbo aspero. Contremisco a dentibus bestiae infernalis, a ventre inferi, a rugientibus praeparatis ad escam. Horreo vermem rodentem et ignem torrentem, fumum et vaporem, et sulphur, et spiritum procellarum. Horreo tenebras exteriores.» Unde ingemiscens, subjicit: «Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, ut praeveniam fletibus fletum et stridorem dentium, et manuum pedumque dura vincula, et pondus catenarum prementium, stringentium, urentium, nec consumentium? Heu me, mater mea, ut quid me genuisti filium doloris, filium amaritudinis, indignationis et plorationis aeternae! Cur exceptus genibus, cur lactatus uberibus, natus in combustionem et cibus ignis?»
Denique noster Ludovicus Alcazar in cap. VI Apocal., sub finem, ex Forerio haec omnia ad litteram accipit de excidio Judaeorum per Titum: «Tunc enim, inquit, plangent omnes tribus terrae,» id est omnes gentes ad Christum traducentur, et poenitendo plangent peccata sua, ac «videbunt Filium hominis in nubibus,» cum scilicet Christus eis per Apostolos gloriam praedicationis Evangelicae, velo sermonis quasi obtectam, ostendet. «Et mittet angelos cum tuba,» id est suos concionatores cum tuba praedicationis Evangelicae; «et congregabunt electos a quatuor ventis,» scilicet eos praedicatione sua ad Christum convertent. Fatetur tamen Alcazar Christum alludere ad diem judicii, indeque sumere comparationem. Verum ad litteram hic agi de excidio orbis, non urbis, liquet ex dictis et ex Patrum interpretumque consensu: quare illa Alcazarii explicatio symbolica et ingeniosa est accommodatio, non litteralis explanatio.
Et videbunt Filium hominis venientem in nubibus caeli. — Causae sunt: prima, ut nubes temperet eximiam claritatem corporis Christi, quae alioqui oculos reproborum excaecaret; secunda, quia nubes symbolum est arcanae divinitatis; tertia, quia nubes sedes est, aeque ac vehiculum et umbraculum gloriae Christi. Hinc passim in Veteri Testamento Deus Moysi et Prophetis apparebat in nube, ut patet Ezech. I, 4; Exod. XIX, 9 et 18. Alludit ad Dan. VII, 13: «Ecce in nubibus caeli, quasi Filius hominis veniebat.» Vide quae hisce locis annotavi.
Cum virtute multa et majestate. — Graece, cum magna fortitudine et gloria; Lucas, cap. XXI, vers. 27: «cum potestate magna.» Sicut enim Christus in primo suo in carnem mundumque adventu venit in magna carnis infirmitate, vilitate et contemptu; sic eodem meruit, ut in secundo veniat cum magno robore, gloria et majestate.
Robur ejus et fortitudo apparebit in eo quod, ipso jubente, omnes mortui a morte resurgent in momento; quod omnes homines, angeli et daemones ipsum ut Deum, Dominum et judicem suum suspicient et venerabuntur; quod in omnes pro meritis feret sententiam, eamque efficacem, cui nullus resistere aut contradicere audeat. Majestas apparebit in immenso corporis splendore, in angelorum omnium ipsum stipantium multitudine et decore, in nubis coruscantis amictu, item in praeviis tubis, tonitribus, fulguribus, terrae motibus, etc. Vide Suarez, III part., tomo II, disputatione LVII, sect. 3.
Versus 31: Mittet Angelos Suos Cum Tuba, et Voce Magna
31. Et mittet angelos suos cum tuba, et voce magna; et congregabunt electos ejus a quatuor ventis, a summis caelorum usque ad terminos eorum. — Est hysteron proteron, sive inversus ordo: nam prius Christus mittet Angelos cum tuba, imo tubis multis toto orbe personantes, ut omnes mortuos et sepultos ad vitam evocent et ad judicium citent. Canente enim hac tuba, angeli plurimi singulorum mortuorum cineres colligent ex iisque speciem corporis humani efformabunt, quod deinde organizabit et animabit Deus; animatos deinde, si sint sancti et electi, glorificabit et beabit: quare jam Beati ipsi per dotem agilitatis sibi inditam, illico ex quibuslibet mundi partibus transferent se comitantibus vel ducentibus angelis in vallem Josaphat ad judicium; reprobi vero, quia carebunt dote agilitatis, vel a daemonibus, vel potius ab angelis rapientur. Plura de hac tuba dixi, I Thessal. IV, 15. Ea, si lubet, consule.
A quatuor ventis, — id est a quatuor, sive ab omnibus mundi plagis, a quibus totidem venti spirant. Nam Eurus spirat ab Oriente, Zephyrus ab Occidente, Auster a Meridie, Aquilo a Septentrione. Unde explicans subdit:
A summis caelorum usque ad terminos eorum. — Graece ἀπ᾽ ἄκρων ἕως ἄκρων, id est ab extremo ad extremum, hoc est a termino uno caeli et terrae, usque ad alium eorumdem terminum, v. g. ab Oriente usque ad Occidentem: ἄκρα enim significat extrema quaelibet, sive sint summa, sive infima, sive dextra, sive sinistra. Marcus, XIII, 27, habet: «A summo terrae usque ad summum caeli,» quod idem est cum eo quod habet Matthaeus; q. d. Ab uno extremo terrae usque ad aliud extremum caeli et terrae. In extremitatibus enim suis, terra aspicientibus videtur jungi et cohaerere caelo; in horizonte enim apparet terrae aeque ac caeli finis, quasi ibi terra caelo copuletur, ac caelum in terram arcuando desinat terraeque insistat.
Nil tamen obstat quin extrema caeli hic proprie capiantur, q. d. Angeli congregabunt electos ubicumque sint, sive in caelo, sive in terra. Nam corpora Patriarcharum, qui cum Christo resurrexerunt, sunt in caelo: unde e caelo descendent in vallem Josaphat tempore judicii extremi.
Prius tamen videtur germanius, quia magis consentit cum verbis Matthaei de quatuor ventis; Marcus enim sequi solet Matthaeum.
Versus 32: Ab Arbore Autem Fici Discite Parabolam
32. Ab arbore autem fici discite parabolam. — q. d. A ficu accipite similitudinem, discite ex fici analogia id quod dixi de signis excidii orbis, cum illud imminebit. Fici prae aliis arboribus meminit Christus, quia ficus non nisi instante calore germinat frondes et grossos, eo quod succus ejus sit dulcissimus, ideoque concoctus; ad hoc autem opus est calore aestatis. Hinc Aristoteles, lib. IX Histor. animal., docet apum, quae non nisi aestate volant et mellificant, cibum esse ficum, indeque conficere mel; ficus enim non aliud est quam bursa mellis. Idem, lib. VIII, cap. XXI, asserit porcos praecipue ali et saginari ficubus, et cap. VII, ait boves pinguescere dulcibus, ut ficu et passo. Idem, lib. III, cap. X, docet ficum similem esse lacti illudque coagulare: «Cogitur lac, inquit, succo ficulneo et coagulo. Succus lana exceptus pauxillo lacte abluitur, quod injectum lactis copiam densat atque collustrat;» ejus enim succus est lacteus, ait Plinius. Rursum ficus non floret, sed ex fronde immediate fructus producit, eosque illico maturat. Unde Plinius, lib. XV, cap. XVIII: «Admirabilis, ait, est pomi hujus (fici) festinatio, unius in cunctis ad maturitatem properantis arte naturae.» Ad haec, ficus prae omnibus fructibus suavis est, percocta, nil habens cruditatis, ideoque sapidissima et sanissima. Unde idem, lib. XV, cap. XIX: «Ficis, ait, mollis omnibus tactus: maturis frumenta intus, succus maturescentibus lactis, percoctis mellis.» Additque: «Panis simul et obsonii vicem siccatae implent; utpote cum Cato cibaria ruris operariis justa ceu lege sanciens, minui jubeat per fici maturitatem, cum et obsonii vicem habeant recentes ficus.» Insuper ficus est fertilissima, adeo ut in Hyrcania singulae ficus quotannis proferant modios 270, ait Plinius ibidem, cap. XVIII. Additque Romulum et Remum sub ficu nutritos a lupa, adeoque ficum Romae coli in foro.
Symbolice ergo per ficum innuit Christus Sanctos et electos debere proferre dulcissimos et plurimos bonorum operum fructus, ut per eos mereantur in aestate resurrectionis gustare dulcedinem, et copiam caelestis gloriae in omnem aeternitatem.
Ficus denique causa fuit excidii Carthaginis: Cato enim, ait Plinius, lib. XV, cap. XVIII, «cum clamaret omni senatu Carthaginem delendam, attulit quodam die in curiam praecocem ex ea provincia ficum. Ostendensque patribus, interrogo vos, inquit, quando hoc pomum demptum putatis ex arbore? Cum inter omnes recens esse constaret: Atqui tertium, inquit, ante diem scitote decerptum Carthagine, tam prope a muris habemus hostem: statimque sumptum est Punicum tertium bellum, quo Carthago deleta est.» Simili modo signa haec, quae Christus comparat ficui, erunt causa excidii orbis.
Cum jam ramus ejus tener fuerit, et folia nata, scitis quia prope est aestas, — ob causam jam dictam, quia scilicet succus fici dulcissimus, in hieme se colligens, latensque in radice, sub aestatem per calorem aeris elicitus, se dispergit in ramos, ibique in frondes et ficus erumpit. Unde sicut arbor morus non germinat, nisi post transacta frigora (ne ab eis germina laedantur), appetente jam calore et aestate, sic et ficus; indeque dicta est morus quasi μωρός, id est fatua, eo quod minime sit fatua, sed arborum sapientissima.
Versus 33: Ita et Vos Cum Videritis Haec Omnia, Scitote Quia Prope Est
33. Ita et vos cum videritis haec omnia, scitote quia prope est in januis. — (Signa jam dicta). Imminet, imo quasi per januam, jam in terram ingreditur Christus judex, ejusque gloriosum regnum, ac vestra «redemptio» (ut habet Lucas), hoc est resurrectio et gloria sempiterna. «Redemptio» enim significat liberationem ab omnibus malis et miseriis, quae erit messis et post hiemem hanc aestas laetissima electis omnibus, ut innuit haec parabola; q. d. Sicut frondente ficu imminet aestas, quae suavissimos ficus ceterosque fructus producit, sic cum videritis electos frondere tanta patientia, in hieme tantarum tribulationum, quae eis accident in fine mundi, scitote quod instet eis patientiae merces, scilicet aestas resurrectionis et felicitatis, quae omnium bonorum fructus et dotes eis cumulate afferet, beante et glorificante eos Christo judice.
Versus 34: Non Praeteribit Generatio Haec, Donec Omnia Haec Fiant
34. Amen dico vobis, quia non praeteribit generatio haec, donec omnia haec fiant. — «Generatio haec,» scilicet hominum omnium, id est hoc saeculum, quod deinceps erit usque ad finem mundi. Ita S. Hieronymus, q. d. Ante finem mundi haec omnia, ut dixi, evenient.
Secundo, Origenes, S. Hilarius et Chrysostomus pressius accipiunt «generationem,» ut significet genus fidelium sive Christianorum recens a Christo genitum, cui Christus in Apostolis loquebatur, juxta illud: «Haec est generatio quaerentium Dominum,» Psal. XXIII, 6; q. d. Christianismus, quem induxi, non finietur, donec Christiani qui mihi fideliter servierunt, a me praemientur, beentur et coronentur in die judicii.
Versus 35: Caelum et Terra Transibunt, Verba Autem Mea Non Praeteribunt
35. Caelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt. — «Transibunt,» id est mutabuntur, esse desinent, peribunt secundum praesentem conditionem et statum, ut in meliorem transeant ac cum Beatis glorificentur. Addunt nonnulli caelos in fine mundi mutandos, quoad formam et substantiam, de qua re fuse disputavi II Petri III, 13, et Isaiae XXXIV, 4.
Denique posset haec gnome accipi, non assertive sed comparative, q. d. Citius caeli transibunt et peribunt, quam mea verba transeant et pereant. Sicut ergo caeli, utpote solidissimi, qui quasi aere fusi sunt, ut ait Job, nunquam peribunt, sic multo magis verba, id est oracula et decreta mea non excident, sed reipsa complebuntur; quia caelis ipsis sunt solidiora et firmiora. Ita Jansenius. Ego enim verbo meo caelos creavi et solidavi. Ita S. Chrysostomus.
Versus 36: De Die Autem Illa et Hora Nemo Scit, Nisi Solus Pater
36. De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli caelorum, nisi solus Pater. — (De die autem illa adventus mei gloriosi ad judicium, ut electos beem et ad regnum caeleste traducam) et hora nemo scit, neque angeli caelorum (incolae, motores et praesides), nisi solus Pater. q. d. Nolite, o Apostoli, quaerere ex me quando sim rediturus judex, ac qua die futurum sit judicium universale, quia nemo id scit nisi Deus, qui alium quemvis id scire non vult. «Repressit eos, ait S. Chrysostomus, ne discere vellent quod Angeli nesciant.» Porro, de tempore finiendi mundi variae sunt sententiae.
Primo, multi opinantur mundum finiendum postquam steterit sex millibus annorum, sicut sex diebus idem conditus est, Genes. I, juxta illud Eliae dictum vel oraculum: «Sex millia mundus.» Haec opinio est probabilis, uti fuse ostendi Apocal. XX, 4.
Secundo, alii putant tot fore annos mundi post Christum, quot fuere ante eum. Id ab eis colligitur ex illo Habacuc III, 2: «Domine, opus tuum, in medio annorum vivifica illud. In medio annorum notum facies.» Sed alius illius loci est sensus, ut ibidem ostendi.
Tertio, alii censent tot jubilaeos annorum in Christi corpore mystico, puta in Ecclesia Christiana, fore, quot annos ipse vitae complevit, puta 34, qui multiplicati per 50 (hic est enim numerus jubilaei), faciunt annos 1700. Tot annis ergo putant duraturum Christianismum, ac deinde fore militantis Ecclesiae mundique finem, ac triumphantis initium. Ita Cardinalis Cusanus, tract. de hac re.
Quarto, Christianus Druthmarus, qui floruit anno Christi 800 scripsitque in Matthaeum: «Majores nostri, inquit, scriptum reliquere, quod octavo Calendas aprilis (die 25 martii) mundus factus est, Dominus conceptus et passus; et similiter mundus destruendus erit, sed quo anno id futurum sit, non dicunt.» Verum haec incerta sunt et sine fundamento asseruntur.
Quinto, nuper novus calculator, verius joculator, asseruit diem judicii instare, ac fore anno Domini 1666. Nasciturum enim Antichristum anno Christi 1626, regnaturum ut Monarcham anno Christi 1656, moriturum anno Christi 1660, ac denique finem mundi fore anno 1666, tunc que futurum judicium. Probat id primo, ex eo quod hic annus Christi 1666 sit annus a creato mundo 6666, qui numerus est perfectus, ac proinde illo perficietur cursus mundi; secundo, quod veterum sit sententia, mundum duraturum per sex millia annorum; tertio, quod prima mundi consummatio per diluvium tempore Noe facta sit anno a mundo creato 1656. Ergo secunda mundi per ignem conflagratio pariter fiet anno a mundo per Christum recreato 1656, quia scilicet tunc regnabit Antichristus, qui paulo post finem mundi inducet anno Christi 1663. Quarto, quia S. Joannes, Apocal. XIII, 18, numerum bestiae, id est Antichristi, ait fore 666.
Si objicias dictum Christi: «De die autem illa nemo scit,» respondet «nemo scit,» scilicet in praesenti, q. d. Nemo nunc scit diem judicii, cui non obstat quod postea quis, sive per revelationem, sive aliunde id sciturus sit.
Verum haec frivola et anilia sunt, uti fuse ostendit Remaclus de Vaux libro contra hunc calculatorem edito, cui titulus: Harpocrates, sive Silentium, ubi ostendit tò «nemo scit» ad sequentia tempora extendi, q. d. Nemo scit, nec sciet; nam, ut ait Theophylactus, «Hoc dum dicit, etiam prohibet eos anniti, ut discant postea.» Quod enim Christus nescit, quis sciet?
Porro, calculator ille errat in fundamento; nam necdum exacta sunt sex millia annorum a condito mundo: quare annus Christi 1666 non erit annus mundi 6666, ut ipse ait, sed 5666. Quare acquiescamus Christo dicenti: «De die illa autem et hora nemo scit, neque angeli caelorum, sed solus Pater.»
Sed solus Pater, — qui ab aeterno in mente sua tempus hujus diei statuit et decrevit, illudque apud se secretum servat. Porro, per tò «solus» non excluditur Filius, nec Spiritus Sanctus: nam et ipsi sciunt diem et horam judicii aeque ac Pater, cum eadem omnibus sit essentia, non vero majestas, voluntas, mens, potestas, intellectus et scientia. Regula enim Theologorum est, quod tò «solus,» si addatur attributis essentialibus Dei (quale est scientia), tribuaturque uni personae divinae, non excludat reliquas duas, sed tantum creaturas, quae alterius sunt essentiae et naturae; at in attributis notionalibus, tò «solus» excludit alias personas divinas, ut cum dicitur, solus Pater generat, solus Filius generatur, etc.
Dices: Marcus, XIII, 32, addit: «Neque Filius»; sic enim habent Graecus, Latinus, Syrus, Arabicus, Aegyptius, Aethiopicus, Persicus. Varii hic varie respondent. Optima responsio est communis illa Patrum, scilicet Filium, et ut Deum et ut hominem, per scientiam infusam scire diem judicii et consummationis saeculi; hoc enim scire ad ipsum qui judex mundi est constitutus, pertinet. Negat tamen Christus id se scire ut homo est et ut Dei legatus erat ad nos, quia non ita sciebat ut revelare illum hominibus posset, sive illud revelare non habebat in mandatis a Patre. Sicut legatus, si rogetur de secretis regis sui, vere respondet se ea nescire, etiamsi illa sciat, quia illa nescit ut legatus: ut legatus enim tantum refert illa quae illi a rege dicenda commissa sunt; secreta enim ab eo taceri jussit rex.
Sensus ergo est, q. d. Solus Deus scit, quo anno, die et hora futurus sit finis mundi diesque judicii, ac licet Deus me Christum, ut homo sum, idem scire fecerit, me inquam, ut homo privatus sum, quia Verbo unitus, non tamen ut sum publicus ejus ad homines legatus, quia Pater noluit me diem illum hominibus revelare, sed voluit me illum servare secretum, ut homines semper suspensos teneat incitetque ad illum continue se comparare: quare nolite, o Apostoli, curiose de illius tempore a me exquirere, quod vobis dicere non possum, et ut legatus nescio. Simile est, Joan. XV, 15. Ita S. Hieronymus, Chrysostomus, Origenes, Beda, Theophylactus hic, et S. Augustinus, lib. LXXXIII Quaest. Evang., Quaest. LXI, et Franciscus Suarez, III part., Quaest. X, art. 2.
Huc referentur illi, qui sic explicant, q. d. Christus, qua homo, nescivit diem judicii, scivit tamen eum qua homo Deus, q. d. Christus homo scivit diem judicii vi non humanitatis, sed divinitatis suae. Ita S. Athanasius, serm. 4 Contra Arianos; Nazianzenus, orat. 4 De Theolog.; Cyrillus, lib. IX Thesauri, cap. IV; Ambrosius, lib. V De Fide, cap. VIII.
Aliter respondet Maldonatus, scilicet Christum, etiam qua Deus est, non scire diem judicii, quasi ex officio, quia solius Patris officium est praedestinare, decernere et constituere diem judicii, ac consequenter illum nosse et revelare cum voluerit; Patri enim appropriatur providentia, cujus pars est praedestinatio. Sed haec expositio est acutior et abstrusior; prior vero jam data solidior est et planior.
Porro, Agnoetae haeretici habiti sunt, quod dicerent Christum diem judicii ignorasse, teste Damasceno, lib. De Haeresibus. Dicti sunt Agnoetae, id est ignorantes; horum auctor fuit Theophronius (qui et Themistius dictus est) tempore Valentiniani Imperatoris et Liberii Pontificis, sub annum Domini 363. Ita Nicephorus, lib. XVII, cap. L. Vide Gabrielem Prateolum, lib. I De Haeresibus, cap. XIX. Ad eos ex parte alludit Origenes, tract. 30 in Matthaeum, qui censet Christum, cum haec diceret, ignorasse diem judicii, scivisse vero eum post suam resurrectionem: tunc enim constitutus a Patre est judex vivorum et mortuorum. Verum hic quoque est error; Christus enim ab initio conceptionis suae fuit plenus sapientia et gratia, quare in neutra crescere potuit.
Versus 37: Sicut in Diebus Noe, Ita Erit et Adventus Filii Hominis
37. Sicut autem (fuit, contigit vel accidit) in diebus Noe, ita erit (continget et accidet) et adventus Filii hominis. — q. d. Sicut inopinatum et subitum fuit diluvium quod omnes obruit, sic inopinatus et subitus erit adventus ejus, qui omnes comprehendet. Patet ex sequent.
Versus 38: Sicut Erant in Diebus Ante Diluvium, Comedentes et Bibentes
38. Sicut enim erant in diebus ante diluvium, comedentes et bibentes (epulantes et convivantes sine cura et sollicitudine, «et tanquam nullo venturo malo lascivientes,» ait Chrysostomus), nubentes et nuptui tradentes (Graece γαμοῦντες καὶ ἐκγαμίζοντες, id est ducentes uxores et ad nuptias dantes filias, sorores vel cognatas suas viris in uxores), usque ad eum diem quo intravit Noe in arcam.
Versus 39: Et Non Cognoverunt, Donec Venit Diluvium
39. Et non cognoverunt (exitium et submersionem sibi imminentem), donec venit diluvium, et tulit omnes: ita erit et adventus Filii hominis, — subitus, inexpectatus et occupans incautos.
Dices: ex solis et lunae obscuratione, stellarum casu aliisque signis horrendis cognoscent homines instare finem mundi. Unde ait Lucas: «Arescentibus hominibus prae timore et expectatione eorum quae supervenient universo orbi»; ergo finis mundi non erit eis inopinatus. Respondetur: Post solis et lunae obscurationem reliquaque signa praevia, dabit Deus aliquod tempus quietis et pacis, ac tum homines, obliti signorum, dabunt se voluptatibus, gulae et luxuriae, ut ante: quare tunc Deus finem illis mundoque inducet, omnesque subito interitu obruet. Simili modo moribundi subinde revalescere videntur, sed illico in morbum recidunt ac moriuntur; perinde ac candela deficiens, extremum conatum exserens, flammulam, quasi spiritum emittit, ac illico extinguitur. Rursus tanta tunc erit multorum impiorum duritia et improbitas, ut, etiamsi videant solem et lunam obscurari, caeteraque signa; tamen gulae et luxuriae quibus assueverant, inhient, nec cogitent de fine mundi et die judicii instante, uti fecit Baltassar convivans cum suis ea nocte, qua Cyro obsessus et occisus est, donec vidit manum fatalem sibi exitium describentem per mane, Thecel, phares, Daniel. V. Vide ibi dicta. Unde S. Augustinus, epist. 80, docet pios in fine mundi ob haec signa fore maestos, impios vero genio indulturos et exultaturos. Et S. Chrysostomus hic: «Pax, ait, et lascivia insensatis erit, justi vitam in tribulatione trahentes moerebunt.» Quocirca subjicit Christus:
Versus 40: Tunc Duo Erunt in Agro: Unus Assumetur, et Unus Relinquetur
40. Tunc duo erunt in agro: unus assumetur, et unus relinquetur. — q. d. In die judicii Christus separabit socium a socio, vicinum a vicino, v. g. agricolam ab agricola, ac eum qui juste pieque vixit, assumet secum ad gloriam in caelum; alterum qui impie vixit, relinquet in suis sceleribus, ac reprobabit damnabitque ad poenas aeternas. Nam, ut ait S. Ambrosius in cap. XVII Lucae, 35: «Qui assumitur, rapitur obviam Christo in aera; qui autem relinquitur, improbatur.» Dicit hoc Christus, tum ne quis fidat bonae societati, quod inter pios vivat; tum ut ostendat quam subtile et exactum sit futurum judicium, quod patrem a filio, uxorem a marito, fratrem a fratre secernet et dividet.
Versus 41: Duae Molentes in Mola: Una Assumetur, et Una Relinquetur
41. Duae molentes in mola: una assumetur, et una relinquetur. — Idem dicit, per aliud exemplum molentium: olim enim utebantur molis, non aqua vel vento circumactis, sed trusatilibus quas versabant servi et ancillae, itaque farinam conficiebant, ut patet Exod. XI, 5, «in mola.» Graece ἐν τῷ μύλωνι, id est in pistrino; ibi enim erant molendina, ut molitam farinam mox pinserent et panes conficerent.
Versus 42: Vigilate Ergo, Quia Nescitis Qua Hora Dominus Vester Venturus Sit
42. Vigilate ergo, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit. — q. d. Vigilantes, assidue cogitate mortem esse certam, diem vero mortis incertum. Idem dico de die judicii tum particularis, quod in morte cujusque peragitur; tum universalis, quod fiet in fine mundi: quare ad utramque vos comparate assidue, virtutibus et bonis operibus incumbendo. Nam, ut ait S. Hieronymus in cap. II Joelis: «Quod in die judicii futurum est omnibus, hoc in singulis die mortis impletur.» Et S. Augustinus, epist. 80: «In quo quemque statu, inquit, invenerit suus novissimus dies, in hoc eum comprehendet mundi novissimus dies; quoniam qualis in die isto quisque moritur, talis in die illo judicabitur.» Unde refert: «Ac per hoc vigilare debet omnis Christianus, ne imparatum eum inveniat adventus Domini. Imparatum autem inveniet ille dies, quem imparatum invenerit suae vitae hujus ultimus dies.»
Porro, causa cur Deus voluerit hunc diem nobis esse incertum, est, ut haec incertitudo nobis assidue sit acer stimulus ad omne virtutis studium. Nam, ut ait S. Chrysostomus, et ex eo Euthymius: «Si scirent homines quando sunt potissimum morituri, ea prorsus hora poenitere studerent et diligentiam circa illam horam ostenderent. Ne igitur illo solummodo tempore, sed continue diligentes sint, perque totam vitam magno studio satagant se paratos tenere ad communem omnium finem, et eum qui cuique proprius est, fecit Deus ut ignorarent, furisque instar venturum praedixit.»
Idcirco diabolus, ut hunc incertitudinis stimulum hominibus eripiat, eum per partes concidit et elidit, ac singulis persuadet vitam saltem unius anni, atque eo finito, sequentis, et ita deinceps sine fine: facit enim ut videantur sibi homines adeo vegeti et valentes, ut facile adhuc annum unum vivere queant. Singulis ergo annis hoc renovat, ac menti eorum ingerit: Tu recte vales, ideoque hoc anno non morieris; quo fit ut quasi certi de vita, singulis annis poenitentiam et bona opera negligant differantque ad annum quo morientur; unde cum annus ille, qui morti singulorum a Deo decretus est, advenit, illo pariter se non morituros sibi persuadent; hinc fit ut semper imparatos et securos, tandem mors certa et dies ultimus invadat et obruat. Quare hoc diaboli principium ut erroneum elidendum est, et contrarium menti infigendum, ut quisque sibi initio cujuslibet anni, imo diei dicat: Vita tibi brevis est, mors certa, dies mortis incerta. Ut ergo incerta te non praeoccupet, certam quotidie expecta, tibique dicito: «Tu hoc anno, hoc die forte morieris: sic ergo vive, quasi hoc die moriturus.»
Hoc documentum suis dabat S. Antonius, teste S. Athanasio: «Cum, inquit, excitati a somno, ad vesperam nos pervenire dubitemus, et quieti corpora concedentes de lucis non confidamus adventu, etc., non delinquemus, aut aliqua fragili cupiditate raptabimur, nec irascemur quidem, nec terrenos congregare thesauros ambiemus, quin potius metu quotidiani processus omnia caduca calcabimus.» Barlaam quoque idem docuit suum Josaphat: «Hodie, inquit, te vitam religiosam inchoasse cogita, hodie quoque finiturum»: ita Damascenus in Histor.; S. Hieronymus: «Sic vive, ait, quasi quotidie moriturus, sic stude tanquam semper victurus.» S. Marcella, ait S. Hieronymus, epist. 16 ad Principiam, «laudabat illud Platonicum, qui philosophiam meditationem mortis esse dixit; et praeceptum Satyrici: Vive memor lethi, fugit hora. Sic ergo vixit, ut semper se crederet esse morituram; sic induta est vestibus, ut meminisset sepulcri, offerens se hostiam rationabilem, vivam, placentem Deo.» Quin et Poeta:
Omnem crede diem tibi diluxisse supremum.
Versus 43: Si Sciret Paterfamilias Qua Hora Fur Venturus Esset
43. Illud autem scitote, quoniam si sciret paterfamilias qua hora fur venturus esset, vigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam. — Supplenda est hic altera et adversa parabolae pars, quae subintelligitur, hoc modo: sed quia hanc horam ignorat, nec caeteris omnibus vigilare vult aut potest, hinc fur, more suo, illa hora venit qua eum non vigilare, sed dormire putat, itaque eo dormiente domum ejus spoliat et diripit. Hunc esse sensum liquet ex Graeco; hic enim in praeterito sic habet: «Si scivisset paterfamilias qua hora fur venturus esset, vigilasset utique et non permisisset perfodi domum suam.» Supple, q. d. Quia autem hanc horam nescivit, ideo non vigilavit, et permisit domum suam a fure perfodi et diripi.
Hinc fur dicitur a furvo, id est atro, quod per obscuras et atras noctes furetur, ait ex Varrone Nonius.
Per furem S. Hilarius accipit zabulum, id est diabolum: «Furem, inquit, esse ostendit zabulum ad detrahenda ex nobis spolia pervigilem, et corporum nostrorum domibus insidiantem, ut ea incuriosis nobis et somno deditis consiliorum suorum atque illecebrarum jaculis perfodiat. Paratos igitur esse nos convenit, quia diei ignoratio intentam sollicitudinem suspensa exspectationis exagitat.» Verum melius accipias de Christo; sic enim explicat ipse Christus, applicans sibi hanc furis parabolam, vers. seq., dicensque:
Versus 44: Ideo et Vos Estote Parati
44. Ideo et vos estote parati, quia qua nescitis hora Filius hominis veniet, — ad judicium, tum particulare animae vestrae in hora mortis, tum universale omnium hominum in fine mundi. Christus ergo comparat se furi, non quoad actum furandi, sed quoad silentium et secretum, quo fur captat horam qua putat herum abesse vel dormire, itaque incautum eum invadit, domumque ejus perfodit et spoliat. Simili enim modo Christus incautos et inopinatos vocat ad mortem et judicium. Unde Apoc., cap. XVI, 15, singulos praemonens ait: «Ecce venio sicut fur.» Et Paulus, I Thessal. V, 4: «Vos autem fratres, inquit, non estis in tenebris, ut vos dies illa tanquam fur comprehendat; omnes enim vos filii lucis estis, et filii diei, etc. Igitur non dormiamus sicut et caeteri, sed vigilemus et sobrii simus.» Vere dixit Sapiens: «Vita mortalium vigilia.»
Hujus sententiae Christi veritas, quotidiana liquet experientia. Videmus enim plerosque homines rapi ad mortem eo tempore quo sibi sani esse videntur, ac magno animo moliuntur, ut mortem longe a se abesse putent, vitamque sibi multos annos promittant. Quare tum ex hac experientia, tum ex hoc Christi monito, contrarium facere debent, ut cum sibi sanissimi videntur, mortem stare in limine domus absconditam arbitrentur, ac tum se morituros credant, cum longioris vitae cogitationes et spes vel a diabolo, vel a concupiscentia suggeruntur. Ita fiet ut nunquam fallat eos dies mortis incerta, neque eos ut fur comprehendat.
Ita fecere viri sapientes et sancti in Vitis Patrum, lib. V, libello III De Compunctione, n. 2. Abbas Ammon hoc cuidam dat salutis monitum: «Cogita sicut faciunt iniqui, qui sunt in carcere: illi enim interrogant homines, ubi est judex, et quando veniet? et in ipsa exspectatione poenarum suarum plorant. Ita et monachus debet semper suspectus esse et animam suam objurgare, dicendo: Vae mihi, quomodo habeo adstare ante tribunal Christi, et quomodo habeo ei actuum meorum reddere rationem? Si igitur semper sic meditatus fueris, poteris salvus esse.»
Et num. 3, abbas Evagrius: «Illud divinum, ait, horrendum atque terribile imaginare judicium. Adduc ad medium repositam peccatoribus confusionem, quam passuri sunt in conspectu Christi et Dei, et coram Angelis et Archangelis, Potestatibus et universis hominibus, sed et supplicia omnia, ignem aeternum, vermem immortalem, tartarorum tenebras, et super haec omnia dentium stridores, et timores, et tormenta. Adduc etiam et bona quae sunt justis reposita, fiduciam ante Deum Patrem et Christum ejus Filium, coram Angelis et Archangelis, et Potestatibus atque omni plebe, regnum caelorum et dona ejus, gaudium et requiem,» etc.
Et num. 4, abbas Elias ait: «Ego tres res timeo: unam, quando egressura est anima mea de corpore; aliam, quando occursurus sum Deo; tertiam, quando adversum me est proferenda sententia.» Sanctae memoriae Theophilus archiepiscopus, cum moriturus esset, dixit: «Beatus es, abba Arseni, quia semper hanc horam ob oculos habuisti.» Ibidem, num. 22, senex alius hoc dat monitum: «In omni re increpa animam tuam, dicendo ei: Memor esto quia te oportet Deo occurrere.» Et num. 23: «Vidit senex quemdam ridentem, et dixit ei: Coram caeli et terrae Domino rationem totius vitae nostrae reddituri sumus, et tu rides?»
Versus 45: Quis, Putas, Est Servus Fidelis et Prudens
45. Quis, putas (Graece τίς ἄρα, id est quisnam, quis profecto, quis utique), est servus fidelis et prudens, quem constituit dominus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore? — Prima facie videtur hic esse hiulcum, ἀνανταπόδοτον, sive interrogatio carens responso, sed revera non est. Verba enim sic ordinanda sunt: Quis, putas, est servus, quem constituit dominus super familiam suam, ad hoc ut det illis (qui sunt in familia) cibum in tempore, fidelis et prudens? utique is est fidelis et prudens, qui idipsum ad quod constitutus est, praestat, qui scilicet singulis de familia dat cibum in tempore, hoc est cuique famulo et domestico suum cibum demensum distribuit, sive ut annonam sive ut mercedem laboris. Olim enim cum rara esset pecunia, merces famulis solvebatur per annonam. «Utraque enim, ait Chrysostomus, re opus est, ut scilicet quae domini sunt, ad proprios usus [ne] rapiamus, et ut opportune omnia dispensemus: nam si horum alterum absit, ejus absentia alterum omnino claudicat.»
Proprie hac gnome Christus tangit Episcopos et Pastores: his enim incumbit pascere Ecclesiam, quae est familia ipsorum, imo Christi, ut singulis pabulum sacrae doctrinae pro captu cujusque distribuant: quare hos in re vigilantes, aeque ac prudentes et fideles sint oportet. Ita S. Hilarius: «Quanquam, ait, in commune nos ad indefessam vigilantiae curam adhortetur, specialem tamen populi principibus, id est Episcopis in exspectatione adventuque suo sollicitudinem mandat. Hunc enim servum fidelem atque prudentem praepositum familiae significat, commoda atque utilitates commissi sibi populi curantem; qui si dicto audiens, et praeceptis obediens erit, id est si doctrinae opportunitate et veritate infirma confirmet, disrupta consolidet, depravata convertat et verbum vitae in aeternitatis cibum alendae familiae dispendat,» etc.
Interrogatio ista, «quis, putas,» innuit paucos esse tales servos, puta Episcopos et Pastores. In Vita S. Amandi, qui tempore Dagoberti, regis Francorum, fuit Episcopus Trajectensis, claruitque anno Domini 670, ac Gandenses, Sclavos, Vascones multosque alios ad Christum convertit, narratur quod ea ipsa hora, qua vita functus est, apparuerit S. Aldegundi in gloria circumdatus turba albatorum, cumque illa nesciret quidnam haec significarent, audivit ab angelo: Vir Dei Amandus, gloriosus ad gaudia caelestia pertransit. Turba albatorum sunt illi, qui per instantiam praedicationis ejus ascripti sunt caelo, ac proinde super eos ipse princeps in aeternum apparebit. Nam ejus discipuli illustriores fuere S. Landoaldus, S. Bavo, S. Amantius, S. Gertrudis, S. Maurontus, S. Andreas, S. Florebertus pluresque alii. Ita habet ejus Vita apud Surium, die 6 februarii.
Versus 47: Super Omnia Bona Sua Constituet Eum
47. Super omnia bona sua constituet eum. — Graece, super omnia quae ipsius sunt, ut vertit Syrus. «Bona» Dei sunt duplicia, scilicet primo, externa et creata, ut caelum, terra omnesque creaturae iis contentae: ita Origenes; secundo, interna et increata, ut sunt immensa ejus majestas, bonitas, suavitas, sapientia, potentia, honor, gloria ceteraque ejus attributa, tum essentialia, tum personalia, uti sunt paternitas, filiatio et spiratio Spiritus Sancti. Deus enim est oceanus, uti rerum, ita bonorum omnium; super utraque constituet Deus fidelem servum, puta Episcopum et Pastorem, quique faciet eum quasi dominari, non tantum creaturis omnibus, sed et bonis omnibus immensis et infinitis quae Deus in se continet, ut cum Deo ipsis fruatur, beetur et glorificetur in aeternum. Si enim Jacob luctans cum Angelo Dei, eumque valentem vincens, dictus est Israel, id est dominans Deo, Genes. XXXII, 28; multo magis beati Episcopi sua virtute vincentes quasi Deum, vocabuntur eruntque Israeles, id est dominantes Deo, «ut aeterna haec praemia habeant, tum pro sua vita, tum pro gregis custodia,» ait Rabanus: quia enim ipsi recte praefuerunt gregi Dei, hinc meriti sunt, ut bonis Dei, ipsique quasi Deo, ab ipso Deo per miram ejus dignationem, suo quodam modo praeficerentur; Deus enim seipsum tradit in possessionem et peculium, juxta illud: «Dominus pars hereditatis meae et calicis mei,» Psalm. XV.
Versus 48: Si Dixerit Malus Servus Ille: Moram Facit Dominus Meus Venire
48. Si autem dixerit malus servus ille (id est hujusmodi, constitutus scilicet ab hero super familiam suam) in corde suo: Moram facit dominus meus venire. — q. d. Si cogitaret Episcopus: longe a me abest dies mortis et judicii, quare utar et abutar vita et officio meo ad omnem luxum et ambitionem. Unde explicans, subdit:
Versus 49: Coeperit Percutere Conservos Suos, Manducet Autem et Bibat Cum Ebriosis
49. Et coeperit percutere conservos suos, manducet autem et bibat cum ebriosis, — id est ebrietati deditis; Graece, cum ebriis. «Percutere,» scilicet injuste. Nam, ut ait Auctor Imperfecti: «Qui propter justam causam percutit, etiamsi percutiat, percutere tamen non videtur. Sicut enim justa ira non est ira, sed diligentia; sic justa percussio non est percussio, sed correctio,» uti pater et praeceptor percutiunt et flagellant suos filios et discipulos, ut corrigant.
Indicat hic Christus Praelatorum duo esse capitalia vitia, ex quibus caetera omnia scaturiunt; scilicet audaciam imperiosam et tyrannicam, ac cupiditatem sive studium voluptatum, gulae et luxuriae. Hoc est quod Pastores et Episcopos admonet S. Petrus, epist. I, cap. V, 2: «Pascite qui in vobis est gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum, neque turpis lucri gratia, sed voluntarie, neque ut dominantes in cleris, sed forma facti gregis ex animo. Et cum apparuerit princeps pastorum, percipietis immarcescibilem gloriae coronam.» Vide ibi dicta.
Versus 50: Veniet Dominus Servi Illius in Die Qua Non Sperat
50. Veniet dominus servi illius in die qua non sperat, et hora qua ignorat. — «Non sperat,» id est non putat, non timet; Graece οὐ προσδοκᾷ, id est non exspectat. Sic Virgilius, I Aeneid.:
At sperate (id est, timete) deos memores fandi atque nefandi.
Et lib. IV: Hunc ego si potui tantum sperare (timere) dolorem.
Versus 51: Dividet Eum, Partemque Ejus Ponet Cum Hypocritis
51. Et dividet eum, partemque (sortem et conditionem) ejus ponet cum hypocritis: illic erit fletus et stridor dentium. — Pro «dividet,» Graece est διχοτομήσει, id est dissecabit, scilicet animam a corpore in morte et post mortem, animam tradendo gehennae et daemonibus, corpus sepulcro et vermibus. «Dividet, ait S. Hieronymus, non quod gladio eum dissecet, sed quod a Sanctorum consortio eum separet,» q. d. Christus talem Episcopum, non solum ab officio suo amovebit, sed et separabit a consortio Beatorum et Angelorum, caeli et Dei, ac tradet diabolo jugiter cum damnatis cruciandum in inferno.
Cum hypocritis, — id est cum pigris servis, qui quasi hypocritae ad oculum domini serviunt, alias otiosi: nam extra oculos heri positi, vacant somno et poculis, ideoque mittendi sunt in ergastulum inferni, ubi est locus pigrorum. Sic passim in Proverbiis «hypocrita» significat impium, qui pigre Deo, sed fervide suis cupiditatibus servit, ut ibi dixi. Alludit ad illud Job XX, 29: «Haec est pars hominis impii a Deo.» Et cap. VIII, 13: «Spes hypocritae peribit.» Et cap. XIII, 16: «Non enim veniet in conspectu ejus omnis hypocrita.» Et Isaiae XXXIII, 14: «Conterriti sunt in Sion peccatores, possedit tremor hypocritas: quis poterit habitare de vobis cum igne devorante? quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis?»
Probavit Christus cuique fideli semper esse vigilandum, ut per bona opera se paret ad certum Domini ad judicium adventum, eo quod dies ejus sit incerta, ne illa ipsum incautum et imparatum obruat, cum certo damnationis periculo. Probavit id primo, vers. 37, exemplo diluvii, quod sub Noe omnes inopinato submersit; secundo, vers. 43, per parabolam heri qui vigilat, ut furem noctu et clam irrepentem repellat; tertio, vers. 45, per parabolam servi fidelis et alterius infidelis, quorum ille amplum a domino recepit praemium, hic acre supplicium; quarto, cap. seq., vers. 1, per parabolam virginum prudentium, quae acceperunt oleum in lampadibus; quinto, ibidem vers. 14, per parabolam talentorum, quae herus in servos distribuit, ac cum eis strenue negotiantes gloriose remunerat, pigros vero et otiantes plectit.