Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Primo, Christus contra Pharisaeos defendit discipulos, qui in sabbato famentes vellebant spicas. Secundo, vers. 8, sabbato curat habentem manum aridam. Tertio, vers. 13, eligit creatque duodecim apostolos. Quarto, vers. 20, proponit beatitudines Evangelicas. Quinto, vers. 30, usque ad finem pergit concionari de dilectione inimicorum, de misericordia, de non judicando, de studio bonorum operum.
Primam partem explicui Matth. XII, 1; secundam, ibidem vers. 10; tertiam, Matth. X, 1; quartam, Matth. V, 1; quintam, Matth. V, 44, et VII, 3, et X, 24, ceterisque locis in Bibliis hoc capite ad marginem annotatis.
Textus Vulgatae: Lucas 6:1-49
1. Factum est autem in sabbato secundo primo, cum transiret per sata, vellebant discipuli ejus spicas, et manducabant confricantes manibus. 2. Quidam autem Pharisaeorum dicebant illis: Quid facitis quod non licet in sabbatis? 3. Et respondens Jesus ad eos, dixit: Nec hoc legistis quod fecit David, cum esurisset ipse, et qui cum illo erant? 4. quomodo intravit in domum Dei, et panes propositionis sumpsit, et manducavit, et dedit his qui cum ipso erant: quos non licet manducare nisi tantum sacerdotibus? 5. Et dicebat illis: Quia Dominus est Filius hominis, etiam sabbati. 6. Factum est autem et in alio sabbato, ut intraret in synagogam, et doceret. Et erat ibi homo, et manus ejus dextra erat arida. 7. Observabant autem Scribae et Pharisaei, si in sabbato curaret, ut invenirent unde accusarent eum. 8. Ipse vero sciebat cogitationes eorum; et ait homini, qui habebat manum aridam: Surge, et sta in medium. Et surgens stetit. 9. Ait autem ad illos Jesus: Interrogo vos, si licet sabbatis benefacere, an male; animam salvam facere, an perdere? 10. Et circumspectis omnibus dixit homini: Extende manum tuam. Et extendit, et restituta est manus ejus. 11. Ipsi autem repleti sunt insipientia, et colloquebantur ad invicem, quidnam facerent Jesu. 12. Factum est autem in illis diebus, exiit in montem orare, et erat pernoctans in oratione Dei. 13. Et cum dies factus esset, vocavit discipulos suos; et elegit duodecim ex ipsis (quos et Apostolos nominavit): 14. Simonem, quem cognominavit Petrum, et Andream fratrem ejus, Jacobum, et Joannem, Philippum, et Bartholomaeum, 15. Matthaeum, et Thomam, Jacobum Alphaei, et Simonem, qui vocatur Zelotes, 16. et Judam Jacobi, et Judam Iscariotem, qui fuit proditor. 17. Et descendens cum illis, stetit in loco campestri, et turba discipulorum ejus, et multitudo copiosa plebis ab omni Judaea, et Jerusalem, et maritima, et Tyri, et Sidonis, 18. qui venerant ut audirent eum, et sanarentur a languoribus suis. Et qui vexabantur a spiritibus immundis, curabantur. 19. Et omnis turba quaerebat eum tangere, quia virtus de illo exibat, et sanabat omnes. 20. Et ipse elevatis oculis in discipulos suos, dicebat: Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei. 21. Beati qui nunc esuritis, quia saturabimini. Beati qui nunc fletis, quia ridebitis. 22. Beati eritis cum vos oderint homines, et cum separaverint vos, et exprobraverint, et ejecerint nomen vestrum tanquam malum, propter Filium hominis. 23. Gaudete in illa die et exultate: ecce enim merces vestra multa est in caelo: secundum haec enim faciebant Prophetis patres eorum. 24. Verumtamen vae vobis divitibus, quia habetis consolationem vestram. 25. Vae vobis qui saturati estis, quia esurietis. Vae vobis qui ridetis nunc, quia lugebitis et flebitis. 26. Vae cum benedixerint vobis homines, secundum haec enim faciebant pseudo-prophetis patres eorum. 27. Sed vobis dico, qui auditis: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos. 28. Benedicite maledicentibus vobis, et orate pro calumniantibus vos. 29. Et qui te percutit in maxillam, praebe et alteram. Et ab eo, qui aufert tibi vestimentum, etiam tunicam noli prohibere. 30. Omni autem petenti te, tribue; et qui aufert quae tua sunt, ne repetas. 31. Et prout vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis similiter. 32. Et si diligitis eos qui vos diligunt, quae vobis est gratia? nam et peccatores diligentes se diligunt. 33. Et si benefeceritis his qui vobis benefaciunt, quae vobis est gratia? siquidem et peccatores hoc faciunt. 34. Et si mutuum dederitis his, a quibus speratis recipere, quae gratia est vobis? nam et peccatores peccatoribus foenerantur, ut recipiant aequalia. 35. Verumtamen diligite inimicos vestros; benefacite, et mutuum date, nihil inde sperantes; et erit merces vestra multa, et eritis filii Altissimi, quia ipse benignus est super ingratos et malos. 36. Estote ergo misericordes, sicut et Pater vester misericors est. 37. Nolite judicare, et non judicabimini: nolite condemnare, et non condemnabimini. Dimittite, et dimittemini. 38. Date, et dabitur vobis; mensuram bonam, et confertam, et coagitatam, et supereffluentem dabunt in sinum vestrum. Eadem quippe mensura, qua mensi fueritis, remetietur vobis. 39. Dicebat autem illis et similitudinem: Numquid potest caecus caecum ducere? nonne ambo in foveam cadunt? 40. Non est discipulus super magistrum; perfectus autem omnis erit, si sit sicut magister ejus. 41. Quid autem vides festucam in oculo fratris tui, trabem autem, quae in oculo tuo est, non consideras? 42. Aut quomodo potes dicere fratri tuo: Frater, sine ejiciam festucam de oculo tuo, ipse in oculo tuo trabem non videns? Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo; et tunc perspicies, ut educas festucam de oculo fratris tui. 43. Non est enim arbor bona, quae facit fructus malos; neque arbor mala, faciens fructum bonum. 44. Unaquaeque enim arbor de fructu suo cognoscitur. Neque enim de spinis colligunt ficus, neque de rubo vindemiant uvam. 45. Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bonum, et malus homo de malo thesauro profert malum; ex abundantia enim cordis os loquitur. 46. Quid autem vocatis me, Domine, Domine, et non facitis quae dico? 47. Omnis qui venit ad me, et audit sermones meos, et facit eos: ostendam vobis cui similis sit. 48. Similis est homini aedificanti domum, qui fodit in altum, et posuit fundamentum super petram; inundatione autem facta, illisum est flumen domui illi, et non potuit eam movere, fundata enim erat super petram. 49. Qui autem audit, et non facit, similis est homini aedificanti domum suam super terram sine fundamento, in quam illisus est fluvius, et continuo cecidit, et facta est ruina domus illius magna.
Versus 1: Sabbatum Secundo Primum
1. FACTUM EST AUTEM IN SABBATO SECUNDO PRIMO. — Arabicus, in sabbato secundo; Syrus sabbati non meminit. Quaeres, quodnam hoc sabbatum? S. Hieronymus hanc quaestionem proposuit S. Gregorio Nazianzeno magistro suo. Ille eamdem in ipsum ludendo retorsit, cum, ut scribit S. Hieronymus ad Nepotianum, diceret: « Docebo te super hac re in Ecclesia, in qua mihi omni populo acclamante, cogeris invitus scire quod nescis, aut certe si solus tacueris, solus ab omnibus stultitiae condemnaberis. »
Primo, S. Epiphanius, haeresi 51, Vatablus et alii, opinantur « sabbatum secundo primum » fuisse octavam diem azymorum, sive ultimum diem Paschae. Pascha enim per octo dies celebrabatur, quibus pane azymo duntaxat vesci licebat: octavus autem dies erat ceteris septem solemnior, eodemque ritu celebrandus quo ipsum Paschae festum. Primus ergo dies Paschae dicebatur « sabbatum primo primum, » id est festum summum et solemnissimum: octavus vero dies dicebatur « sabbatum secundo primum, » quia post primum diem Paschae, solemnitate erat secundum; omnis enim dies festus ab Hebraeis vocabatur sabbatum.
Secundo, Isidorus Pelusiota, lib. III, epist. 110, et ex eo Titus Bostrenus et Euthymius hic, per « sabbatum secundo primum » accipiunt primum diem azymorum, qui erat dies secundus Paschae: Pascha enim incipiebat decima quarta die primi mensis Nisan ad vesperam, et decima quinta erat prima azymorum: secundum ergo sabbatum est primus dies azymorum, quia hic secundus est post primum Paschae: idem quoque primus est, quia est primus dies festi azymorum.
Tertio, Maldonatus censet « sabbatum secundo primum » esse Pentecosten: Pascha enim esse sabbatum primo primum, id est festum primum et summum; Pentecosten vero huic proximum, ideoque post primum Paschae ordine secundum. Verum, dico sabbatum hic non quodvis festum, sed sabbatum proprie dictum, sive diem septimum hebdomadae significare. Nam illo tantum die quasi sacratissimo, Judaeis lege vetitum erat spicas vellere et cibum parare, Exodi XXXV, 3, quod ceteris festis licebat, ut patet Exodi XII, 16. Secundo, idipsum liquet ex eo quod Matthaeus, Marcus et Lucas constanter hoc festum vocant sabbatum.
Sed quodnam fuit hoc sabbatum, et cur dictum « secundo primum? »
Primo, Theophylactus censet fuisse sabbatum, quod praecedebat alius dies festus, v. g. si in Parasceve, sive feria sexta, fuisset festum Paschae, Neomeniae, Pentecostes, etc.; sabbatum proxime sequens dicebatur « secundo primum, » quasi secundum a festo praecedente, et post illud primum. Alii vice versa, « sabbatum secundo primum » intelligunt illud, post quod proxime sequebatur aliud festum: hujus enim respectu sabbatum erat primum, ac ejus quasi secundi respectu vocabatur secundo primum, quasi primum ante secundum quod proxime sequebatur.
Secundo, Josephus Scaliger, lib. VI De Emendatione Temporum, cap. VI, asserit hoc fuisse sabbatum primum post festum Paschae, dicique secundo primum, quia primum erat post diem secundum azymorum, a quo numerabantur septem hebdomades usque ad Pentecosten; ita ut prima hebdomas et primum sabbatum vocaretur secundo prima, vel primum, secunda hebdomas cum suo sabbato vocaretur secundo secunda, tertia hebdomas secundo tertia, quarta secundo quarta, et ita deinceps usque ad septimam.
Huc accedit Gabriel Vasquez, tract. De Eucharistia, disp. 173, cap. II, num. 10, qui opinatur « sabbatum secundo primum » fuisse sabbatum proxime sequens diem secundum azymorum. Additque to « secundo primo » esse duas dictiones uti duas efficiunt Biblia Romae correcta, non unum compositum, ac proinde in Graeco pariter scribendum esse disjunctim δευτέρῳ πρώτῳ, non conjunctim δευτεροπρώτῳ: quia, inquit, τὸ δευτέρῳ non est additamentum diminuens, q. d. Secundarie primum, sed augens dignitatem hujus sabbati: sabbatum ergo hoc censet dici secundum primum, ratione ordinis et numeri, sed respectu diversorum; secundum enim erat respectu primae diei azymorum, quae primum erat sabbatum, id est festum; primum vero erat, qua sabbatum sive dies septima, quae primo sequebatur festum secundae diei azymorum. Huic sententiae obstat, quod initio ostendi, nec secundam diem azymorum, nec aliud festum hic vocari sabbatum, sed solum diem septimam hebdomadae.
Tertio, verisimilius S. Chrysostomus, hom. 40 in Matth., Jansenius, Toletus, Franciscus Lucas et Emmanuel Sa arbitrantur « sabbatum secundo primum » idem esse quod sabbatum duplex, sive sabbatum bis primum et bis solemne, ac tale dici sabbatum in quod aliud festum, v. g. Pentecostes, vel Neomeniae, aut aliud simile incidebat: tunc enim sabbatum hoc videbatur duplex esse festum, sive bis festum. Verum sic brevius, clarius et aptius dixisset Lucas: Et erat sabbatum duplex; sive bis festum: sicut Ecclesia festa magis solemnia vocat duplicia, quia in eis duplicantur antiphonae, illae enim integrae tam ante quam post singulos psalmos recitantur. Rursum « sabbatum secundo primum » dicit ordinem ad sabbatum primo primum: ergo cum illo non potest esse unum et idem, ut vult Jansenius, sed ab eo debet esse diversum, illoque dignitate minus et inferius; secundum enim dicit ordinem et sequelam ad primum.
Objicit Jansenius: Matthaeus in cap. XII, 1, in Graeco, et Marcus, cap. II, 23, in Latino, hoc sabbatum vocat « sabbata » in plurali, ergo plura in eo concurrebant festa. Respondeo: Vocant sabbata, id est sabbatum in singulari. Causam dedi Matth. XXVIII, 1.
Quarto ergo, verisimillimum est « sabbatum secundo primum » vocari sabbatum quod incidebat in festum Pentecostes, aut infra hebdomadem Pentecostes, dicique « secundo primum, » id est secundo loco primum, vel primum post sabbatum, quod incidebat infra hebdomadem Paschae: hoc enim erat primo primum, sive absolute primum omnium sabbatorum totius anni. Unde de eo ait Joannes, cap. xix, 31: « Erat enim magnus dies ille sabbati, » id est nobilissimum et solemnissimum hoc Paschae sabbatum. Sicut enim festum Paschae erat caeterorum festorum primum et celeberrimum; sic et sabbatum in festa Paschae incidens, caeterorum sabbatorum erat primum et celeberrimum. Porro proximum a Paschate, sive secundum festum erat Pentecoste: unde et sabbatum proximum post Pentecosten, secundum inter sabbata locum obtinebat. Sabbatum ergo Paschae erat primo primum, sabbatum vero Pentecostes erat huic proximum, sed dignitate inferius, ideoque dicebatur secundo primum, id est secundum a sabbato paschali, ac post illud caeterorum primum.
Probatur haec sententia primo, quia ea quae hic narrantur de Christi discipulis sabbato hoc spicas vellentibus, contigerunt circa Pentecosten, ut patet ex eo quod tunc segetes sint maturae in Judaea, utpote regione calida. Unde Judaei jubebantur tunc primos panes novae frugis Deo offerre, Levit. xxiii, 16 et 17.
Secundo, quia sabbatum hoc, ut ostendi initio, erat sabbatum proprie dictum, ac proinde secundum dici debet respectu alicujus sabbati primi etiam proprie dicti, non autem respectu Paschae aut alterius festi. Ergo cum sabbatum Paschae fuerit omnium primum, ut probavi, consequens est, ut sabbatum Pentecostes dicatur et sit secundum, sive secundo primum, id est secundo loco et gradu primarium et principale, idque exigunt Biblia Romae correcta, quae vò secundo commate dividunt a re primo. Sic enim habent: « Factum est autem in sabbato secundo, primo cum transiret per sata; » et Arabicus, in sabbato secundo.
Tertio, quia ex dictis liquet nullam caeterarum opinionum esse vere similem. Denique cognata et vicina festa sunt Pascha et Pentecoste, ut unum primum, alterum a primo secundum esse videatur. Unde Itali Pentecosten vocant Pascha Spiritus Sancti. Simili modo consequenter cognata et vicina erant duo sabbata, Paschae et Pentecostes. Hinc et Ecclesia omnes Dominicas quae in locum sabbatorum successere, ordine suo numerat a Pentecoste usque ad Adventum, ac primam Dominicam post Pentecosten nuncupat illam quae incidit in octavam Pentecostes, secundam quae proxime sequitur, tertiam quae tertio loco, etc.
Dices: Tota hebdomada Pentecostes non erat festa, uti erat hebdomas Paschae; ergo sabbatum in illam incidens non erat dignius caeteris. Respondeo: Hebdomas Pentecostes non erat festa ex praescripto legis, sed tamen ex religione et devotione Hebraeorum, ad imitationem Paschae, celebrior erat caeteris hebdomadibus. Unde magna celebritate diem octavam Pentecostes celebrabant die 13 tertii mensis Sivan, sive maii (Pentecosten enim celebrabant sexta die ejusdem mensis). Sicut octavam Paschae celebrabant die 22 primi mensis Nisan, sive martii, haec enim est octava a die 14 qua celebrabant Pascha: quae omnia patent ex Calendario Hebraeorum, quod edidit Genebrardus, et Commentario quod in Psalmos praefixit.
Allegorice S. Ambrosius hic: Sabbatum secundo primum, inquit, est tempus Evangelii, hoc enim tempore est secundum, quia sequitur sabbatum legale, dignitate vero est primum.
Symbolice idem, in Psalm. XLVII, sub initium: Sabbatum secundo primum, inquit, est sabbatum Judaeorum; hoc enim dignitate est secundum a nostro Paschate, quia post resurrectionem Christi praelatus est illi dies Dominicus: dicitur et primum, quia ante Christum erat primum et solemnissimum.
Tropologice Beda: Christus, inquit, sabbatis maxime curat et docet, non solum propter insinuandum spirituale sabbatum, quo mens a vitiis et operibus corporalibus abstinens uni vacat Deo; sed etiam propter celebriorem populi conventum, uti jam die Dominico ad confluentem populum habetur concio. Accessit et alia ratio, quam dedi in Matthaeo, scilicet ut Christus Judaeos et Scribas doceret verum sabbati cultum, nec ei repugnare aegrorum curationem et miracula, quae ipse in sabbato patrabat, ut censebant Scribae, qui proinde eum ut legis violatorem persecuti sunt usque ad necem et crucem, idque permittere decreverat Deus, ut sic decretum suum de redimendis per Christi crucem hominibus adimpleret.
Versus 5: Dominus Sabbati
5. QUIA DOMINUS EST FILIUS HOMINIS, ETIAM SABBATI, — ob causas quas dedi Matthaei cap. XII. Hic exemplar Graecum Parisiense, quod citat Franciscus Lucas in notis, haec addit: « Eodem die, cum quemdam conspexisset operantem sabbato, dixit ei: Homo, si quidem nosti quid agas, beatus es; sin autem non nosti, execrabilis es et transgressor legis. » Verum haec Ecclesia non agnoscit.
Versus 11: Repleti Sunt Insipientia
11. IPSI AUTEM REPLETI SUNT INSIPIENTIA. — q.d. Nil Christo respondere potuerunt Judaei more insipientis, qui non habet quod dicat et loquatur. Graece pro insipientia est ἀνοίας, id est amentia, q.d. In rabiem et furorem acti sunt, quod rationibus Christi tam evidentibus confunderentur. Syrus vertit, repleti sunt invidia: haec enim eos excaecabat, ne veritatem de modo colendi sabbatum agnoscerent, ac eos in necem Christi incitabat. Unde subdit Lucas: « Et colloquebantur ad invicem, quidnam facerent Jesu, » ut eum e medio tollerent. Est metalepsis: ponitur enim effectus pro causa, scilicet « insipientia » pro invidia, a qua causatur et nascitur.
Versus 12: Erat Pernoctans in Oratione Dei
12. EXIIT IN MONTEM ORARE, ET ERAT PERNOCTANS IN ORATIONE DEI, — orans Deum, colloquens cum Deo. Propria orationis hujus nocturna causa fuit, ut Christus per eam Patrem rogaret, ut postero mane e discipulis duodecim Apostolos designaret, eosque deligeret, qui tanto gradu digni forent, atque ut eis orando gratiam et spiritum ingentem ad Apostolatum hoc rite perfungendum multosque convertendum impetraret, utque nos idem facere doceret. Quocirca Ecclesia, Christi exemplo, in Quatuor Temporibus dum ordinat Sacerdotes, Diaconos, Episcopos, etc., orationem et jejunium fidelibus omnibus indicit, ut digni eligantur, utque electis gratia ad tantum munus idonea impetretur. A Clero enim totus pendet populus. Episcopus si bonus et zelosus est, omnes fideles sui Episcopatus aedificat et sanctificat: sin vitiosus sit vel deses, omnes scandalizat et perdit. Sic et Parochus totam parochiam, si bonus est, bonam efficit; si malus, malam.
Tropologice: docet hic Christus noctu orare, primo, quia nox ob quietem, silentium et solitudinem mentem colligit, ut in Deum facile elevetur eique uniatur; secundo, ad arcendum nocturnas illusiones, tentationes, terrores, quos daemon excitare solet; tertio, ut noctu orando hauriamus a Deo spiritum et gratias, quas per diem in proximos effundamus. Hac de causa Christus noctu orabat, per diem concionabatur. Idem fecit S. Paulus, Act. xvi, 15; I Timoth. v, 5; S. Antonius, S. Simeon Stylites, S. Dominicus, S. Franciscus et alii. Hinc David toties nocturnam orationem commendat, ut Psalm. cxxxiii, 1: « In noctibus extollite manus vestras in sancta. » Psal. cxviii, 62: « Media nocte surgebam ad confitendum tibi. » Psal. lxxvi, 7: « Meditatus sum nocte cum corde meo. » Psal. xli, 4: « Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie: Ubi est Deus tuus? » Plura de hac re dixi superius, et Deuter. vi, 7, ad illa: « Dormiens atque consurgens. »
Versus 20: Beati Pauperes Spiritu
20. BEATI PAUPERES SPIRITU. — « Humilitas enim spiritus divitiae virtutum sunt, » ait S. Ambrosius. Porro Matthaeus, cap. v, octo beatitudines Evangelicas recenset, quas Lucas hic per compendium ad quatuor redigit. Vide ibi dicta.
Hinc recte concludit S. Ambrosius, lib. II Offic., cap. iv: « Itaque, inquit, paupertatem, famem, dolorem, quae putantur esse mala, non solum impedimento non esse ad beatam vitam, sed etiam adjumento evidentissime pronuntiatum est a Christo, » qui est prima veritas, ideoque falli aut fallere nequit.
Porro, S. Ambrosius hic causam dat cur Lucas quatuor tantum assignet beatitudines: Quia contentus fuit, inquit, quatuor virtutes amplecti cardinales, scilicet justitiam, quae alienas opes non appetens sancta gaudet paupertate; temperantiam, quae esurire et sitire mavult, quam saturari et commessari; prudentiam, quae hic lugere et flere appetit, ut in coelo ridere et exultare mercatur; fortitudinem, quae pro Christo et virtute omnia probra et maledicta, et adversa quaelibet generose sustinet et superat. Aut potius censet temperantiam notari in prima beatitudine, cum ait: « Beati pauperes; » justitiam in secunda, cum ait: « Beati qui nunc esuritis, » scilicet justitiam, ut addit Matthaeus cap. v; prudentiam in tertia, cum ait: « Beati qui nunc fletis: » « habes, ait Ambrosius, prudentiam cujus est flere occidua, et ea quae aeterna sunt quaerere; » fortitudinem in quarta, cum ait: « Beati eritis cum vos oderint homines: » « Habes, ait, fortitudinem, sed eam quae non odium mereatur ex crimine, sed persecutionem patiatur ex fide. Sic enim ad passionis pervenitur coronam, si gratiam hominum negligas, divinam sequaris. »
Versus 24: Vae Vobis Divitibus
24. VAE VOBIS DIVITIBUS, QUIA (ita legendum cum Romanis, non qui; Graece enim est ὅτι, quod dat causam cur divitibus sit vae) HABETIS CONSOLATIONEM VESTRAM. — Christus hic quatuor recensitis jam beatitudinibus sive felicitatibus, per antithesin totidem opponit miserias et infelicitates; scilicet primo, studio paupertatis ejusque praemio, scilicet regno coelorum, opponit studium divitiarum et avaritiam ejusque poenam, scilicet vae aeternae damnationis, desolationis et gehennae. Secundo, abstinentiae et esuriei ejusque praemio, scilicet saturitati coelesti, opponit gulam ejusque congruam poenam; scilicet vae aeternae famis et penuriae. Tertio, pio luctui ejusque praemio, scilicet gaudio perenni, opponit modicum praesentis vitae gaudium et risum ejusque poenam, scilicet luctum et planctum aeternum. Quarto, persecutioni ejusque praemio, scilicet amplae mercedi in coelis, opponit plausum hominum ejusque poenam, scilicet perennem Dei offensam, iram et vindictam. « Vae » enim in Scriptura saepe notat Dei iram et damnationem ad gehennam aeternam, ut notat S. Gregorius, hom. 9 in Ezechiel. Porro, to « vae » est interjectio Christi partim deplorantis aeternam divitum miseriam, ut vult S. Chrysostomus, hom. 44 ad Popul.; partim eam praedicentis, ut vult Titus; partim eam comminantis et decernentis, ut vult Tertullianus, lib. iv Contra Marcionem.
DIVITIBUS. — Sicut per pauperes, vers. 20, intellexit pauperes spiritu, id est, amore, affectu et studio, qui scilicet amant paupertatem, ut magis placeant Deo; sic per « divites » hic intelligit avaros et cupidos, qui student congerere opes per fas et nefas, ac in iis suam felicitatem quasi ultimum finem collocant: hoc enim est peccatum mortale, quod ad rapinas, usuras, injustos contractus aliaque peccata impellit, ideoque ei Christus hic « vae » gehennae intentat. Nam alioqui divites, qui ex haereditate vel honesto labore et lucro abundant opibus, si illis non afficiantur, sed eas in pauperes operaque pia expendant, sunt pauperes spiritu, uti fuere Abraham, Isaac, Jacob, Joseph, Moses, David, etc.; « nec census igitur, sed affectus in crimine est, » ait S. Ambrosius hic. Hoc est quod ait Apostolus, I Timoth. vi, 9: « Qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et laqueum diaboli, et desideria multa inutilia et nociva, quae mergunt homines in interitum et perditionem; radix enim omnium malorum est cupiditas: » Graece φιλαργυρία, id est cupido argenti. Vide ibi dicta.
QUIA HABETIS CONSOLATIONEM VESTRAM. — Quia divitiis vestris quasi summo bono fruimini, in iisque magis quam in Deo confiditis, quiescitis, gaudetis, superbitis, atque iis ad gulam, luxuriam aliaque scelera abutimini: hac de causa Deus divitias praesentes vobis indulget, ut consolationem et felicitatem vestram habeatis in hac vita; sed in altera careatis felicitate coelesti et aeterna: « Nam qui consolationem vitae praesentis habuerunt, remunerationem perpetuam perdiderunt, » ait S. Ambrosius; Christus enim hic aeterna lege sanxit, ut qui in hac vita sua habent commoda, in futura sua habeant incommoda; et vice versa. Unde S. Hieronymus, epist. 34, Julianum nobilem et opulentum hominem, quem ad saeculi contemptum vitaeque religiosae amorem inducere nititur, hoc potissimum argumento aggreditur: « Difficile, inquit, imo impossibile est, ut praesentibus quis et futuris fruatur bonis, et hic ventrem et ibi mentem expleat, ut de deliciis transeat ad delicias, ut in utroque saeculo primus sit, ut coelo et terra appareat gloriosus. » Hinc Abraham diviti epuloni nullam aliam damnationis et tormentorum in igne gehennae causam objicit, quam hanc: « Recordare, fili, quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala: nunc autem hic consolatur, tu vero cruciaris, » Lucae xvi. Hinc et Christus S. Catharinae Senensi duas obtulit coronas, unam gemmeam, alteram spineam, sed ea lege, ut, si gemmeam eligeret serenam in hac vita, spineam acciperet in altera, et vice versa. Quocirca illa spineam de manu Christi accepit, eamque adeo valide capiti suo infixit, ut per plures dies acres spinarum puncturas et dolores sentiret.
Versus 25: Vae Vobis Qui Saturati Estis
25. VAE VOBIS, QUI SATURATI ESTIS: QUIA ESURIETIS — in gehenna; q.d. Vae vobis qui gulae et crapulae indulgetis, qui deliciis vos exsaturatis, qui ventrem vinis sapidis saburratis, imo mergitis et obruitis, quia famebitis in aeternum: esto enim impii in inferno graviores ignis subituri sint poenas, tamen gulosi hanc quoque famem et sitim ignium ardore sensuri sunt, quasi proprium gulae suum supplicium et tormentum. Unde dives Epulo optabat a Lazaro sibi dari guttam aquae, qua refrigeraret linguam igne aestuantem, eo quod illam cibis vinisque delicatis saturasset. Ita Euthymius. Causam dat S. Basilius in Regulis fusius disput., cap. xix: Quia voluptatibus servire, inquit, nihil aliud est quam ventrem suum Deum efficere. Et S. Gregorius, lib. V in lib. Regum, cap. 1: « Ex uno, ait, gulae vitio innumera vitiorum agmina ad conflictum animae producuntur. Et cum idem gulae vitium reciditur, alia nobis multa subjugamus. Unum quidem gulae vitium est, sed aculei libidinis innumeri sunt, qui praecedentem illum quasi regem sequuntur, qui laeta quidem suggerunt, sed ad aeterni fletus lamenta perducunt. » Et S. Bernardus, epist. 432: « Mens, inquit, assueta deliciis, nec exculta disciplinae sarculo, multas contrahit sordes. » Idem, serm. 48 in Cant.: « Vita, ait, in deliciis agens, et mors est, et umbra mortis: quantum enim umbra prope est corpori cujus est umbra; tantum pro certo vita illa inferno appropinquat. »
Ex adverso S. Leo, serm. 2 De jejunio decimi mensis: « De abstinentia, inquit, prodeunt castae cogitationes, rationabiles voluntates, salubriora consilia, ac per voluntarias afflictiones caro concupiscentiis moritur, virtutibus spiritus innovatur. »
Hac de causa Christus S. Catharinae Senensi hoc dogma dedit: « Amara ut dulcia amplectere, dulcia ut amara refuge. » Vide multa deliciarum damna, quae ex Salomone recensui Eccles. ii, 1.
VAE VOBIS QUI RIDETIS NUNC, QUIA LUGEBITIS ET FLEBITIS, — tum in hac vita, tum magis in gehenna. S. Basilius, in Regulis brevior., respons. 31, videtur in fidelibus damnare omnem risum, eo quod haec vita sit poenitentiae et luctus, futura vero gaudii et risus. Unde et Christus saepius legitur flevisse, at risisse nunquam, ut advertit S. Augustinus, serm. 35 De Sanctis.
Verum Sapiens, Eccli. cap. xxi, vers. 23, moderatum risum Sanctis permittit: « Fatuus, ait, in risu exaltat vocem suam, vir autem sapiens vix tacite ridebit. » Vide ibi dicta, et Eccles. cap. ii, 2, ad illa: « risum reputavi errorem, et gaudio dixi: Quid frustra deciperis? » ubi ostendi nimium risum et cachinnos vetari, non moderatum; hic enim signum est animi tranquilli, laeti, innocentis, benevoli. « Vae ergo vobis qui ridetis, » id est qui in comessationibus, ebrietatibus, luxuriis caeterisque vetitis hujus mundi voluptatibus ridetis, id est exultatis, et vos in ineptam sceleratamque laetitiam effunditis, quia in inferno lugebitis et plorabitis in aeternum.
Versus 26: Vae Cum Benedixerint Vobis Homines
26. VAE CUM BENEDIXERINT VOBIS HOMINES: SECUNDUM HAEC ENIM FACIEBANT PSEUDOPROPHETIS PATRES EORUM. — q.d. Vae cum vobis plausibilia et carni grata praedicantibus applauserint homines, quorum longe major pars sensu et concupiscentia ducitur, estque animalis et carnalis, ideoque veram doctrinam, et doctorem carnis et concupiscentiae vitia taxantem et resecantem odit et persequitur, illa autem excusantem et palpantem amat, laudat et benedicit; qui proinde maledicitur a Deo vitiorum osore et vindice, quia sic applaudebant pseudoprophetis plausibilia et erronea docentibus patres eorum; quare sicut utrique ad inferna descenderunt, sic et ego idem « vae » damnationis vobis eadem facientibus intento. Opponitur enim hoc « vae » quartae beatitudini verorum Prophetarum, id est praedicatorum qui persecutionem patiuntur propter Christum, scilicet propter fidem, pietatem et veritatem, quam praedicant, vers. 22. Hoc est quod ait Paulus, Galat. i: « Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem. » Vide ibi dicta. Qui enim errores et ea quae carni sunt suavia, docet, causa est ut populus carnaliter vivat multaque scelera committat: quorum proinde omnium ipse, utpote causa et incentor, poenas maximas dabit plurimasque ruet in infernum. Rursum praedicator, qui ex concione sibi plausum quaerit, non conversionem populi, atque hanc vanam gloriam suam concioni velut fructum et mercedem praestituit et captat, hic damnabitur, tum quia praedicationis officio ad laudem, non Dei, sed suam abusus est; tum quia vanam gloriam sibi finem ultimum et bonum summum praefixit; tum quia salutem tot animarum sibi creditam, ut eas viam virtutis et salutis doceret, impedivit et evertit. Tales pseudoprophetae, id est falsi praedicatores, erant illi quos saepe redarguit Jeremias (aliique Prophetae), ut cap. v, dicens: « Prophetae prophetabant mendacium, et sacerdotes applaudebant manibus suis, et populus meus dilexit talia. »
Versus 27: Diligite Inimicos Vestros
27. SED VOBIS DICO, QUI AUDITIS: DILIGITE INIMICOS VESTROS. — To « sed » significat antithesin, scilicet Christum ab impiis et miseris voluptatum sectatoribus, quibus quater « vae » intentavit, sermonem ad suos auditores, verbi Dei et pietatis studiosos convertere, q.d. Ego « vae » hucusque impiis intentavi, sed vobis piis mei studiosis auditoribus, nunc pia salutis praecepta edo, ac imprimis, ut diligatis inimicos. Praecepta haec Christi exposui Matth. v, vers. 44 et seqq.
Versus 30: Omni Petenti Te Tribue
30. OMNI PETENTI TE TRIBUE. — q.d. Non tantum indigenti pane, sed egenti auxilio, doctrina vel consilio tuo, illud ipsi libens impende: sic enim exercebis actum misericordiae et eleemosynae, vel corporalis, vel spiritualis. Vide dicta Matth. v, 42. Quibus adde, Lucam addere Matthaeo tò omni, quod explicans S. Augustinus, lib. I De Serm. Domini in monte, cap. xx: « Omni petenti, inquit, non omnia petenti, ut id des quod dare honeste et juste potes. Quid si enim pecuniam petat, qua innocentem conetur opprimere? quid si postremo stuprum petat? sed ne multa persequar, quae sunt innumerabilia, id profecto dandum est, quod nec tibi, nec alteri noceat, quantum sciri aut credi ab homine potest: et cujus te negaveris quod petit, indicanda est ipsa justitia, ut non eum inanem dimittas. Ita omni petenti te dabis, quamvis non semper id quod petit, dabis, sed aliquando melius aliquid dabis, cum petentem injuste correxeris. »
ET QUI AUFERT QUAE TUA SUNT, NE REPETAS, — sive in judicio, ut explicat S. Augustinus, sive extra illud. Est hoc praeceptum, si is qui abstulit valde eo indigeat, alias consilium. Huc facit illud Isaiae, lviii, 3: « Omnes debitores repetitis; » et parabola illa servi, qui a conservo reposcens debitum eumque suffocans, ab hero damnatus est ad carcerem, donec omne debitum jam ante sibi dimissum redderet, Matth. xviii. Hoc fecit S. Spiridion, qui furibus oves, quas ei furati erant, condonavit. Idem fecere anachoretae plures, ut ex Vitis Patrum patet.
Versus 34: Si Mutuum Dederitis His a Quibus Speratis Recipere
34. ET SI MUTUUM DEDERITIS HIS, A QUIBUS SPERATIS RECIPERE (simile beneficium), QUAE GRATIA EST VOBIS? — q.d. Hoc non tam gratia est, quam mercatura, et beneficii cum beneficio commutatio. Unde Interlinearis: « Ex hoc solo, ait, quod speratis recipere, non pro Deo datis. » Spes ergo mutui beneficii aufert ipsi beneficentiae gratiam Dei.
Versus 35: Mutuum Date, Nihil Inde Sperantes
35. ET MUTUUM DATE, NIHIL INDE SPERANTES — ab hominibus, ut addit Syrus, ut Deus vobis aliunde retribuat; « nihil, » id est nullum pretium, nullum fenus, nullam usuram, item nullam recompensationem. Vult ergo nos gratis dare mutuum, non tantum ut pro mutuo usuram non accipiamus, quod est praecepti; sed insuper ita, ut non intendamus simile beneficium ab eo cui mutuum damus, nobis praestari, quod est consilii, v.g. cogitando: Ego Petro mutuum dabo, ut ille vicissim in tali re officium suum mihi praestet. Hoc enim animi est minus liberalis, sed quaerentis et avari. Christus vero hic nos instruit ad plenam sinceramque liberalitatem, qua ex mutuo nihil lucri exspectamus, sed tantum ut ipsum mutuum suo tempore nobis restituatur. Aliqui ne hanc quidem restitutionem exspectandam putant. Verum de eo non agit hic Christus: nam hoc est donare, non mutuare; nec mutuum, sed donum. Ita Toletus, Lessius, Valentia et caeteri, qui de usura et mutuo scripsere.
Porro, ex mutuo sperare lucrum vel commodum, est contra etymon et naturam mutui. Mutuum enim dicitur, quod « mutuo sint animo » qui officii dant causa, ait Varro, lib. V De Lingua Latina; aut potius, ut Nonius Marcellus, mutuum dicitur quasi meum tuum. « Mutuum, » ait, « vocatur quod sub amico affectu fiat meum tuum, usu temporis necessarii. » Unde S. Gregorius Nyssenus, orat. Contra Usurarios: « In eo, ait, qui dat mutuo sub conditione usurae, cauponarius quaestus condemnatus est. » Nam « mutuum in amicitia est, cum bona voluntate accipitur et redditur, » ait Cicero, lib. V, epist. 2 ad Metellum.
Denique vir cordatus egenti dabit mutuum, etiamsi putet illud iri perditum, nec unquam sibi restituendum. Multi enim sunt pauperes, qui mutuum restituere non possunt, alii ingrati qui nolunt. Unde Comicus: Si amico, ait, des mutuum, illud dum repetes, vel illud quod credideris perdes, vel illum amicum amittes. Idem alibi: Mutuo talento, ait, mihi inimicum emi, amicum perdidi. Quocirca qui dat mutuum, illud datum aestimet, datum, inquam, amore Dei, et a Deo magno cum fenore sibi restituendum, juxta illud: « Feneratur Deo, qui miseretur pauperis, » Prov. xix, 17. Vide ibi dicta. Unde S. Chrysostomus: « Pauper recipit, ait, sed Deus obligat se. » Et S. Basilius, conc. 4 De Eleemosyna: « Cum enim, inquit, pauperi propter Dominum aliquid es daturus, illud idem et donum est et mutuum: donum quidem, propter nullam praemii expectationem; mutuum vero, propter splendidam Domini munificentiam, ejus vice rependentis, qui cum pauca in pauperis persona acceperit, maxima ipsorum nomine reponit. »
Quocirca christiane Ecclesiasticus, xxix, 13: « Perde, ait, pecuniam propter fratrem et amicum tuum, » ubi per plures versus multa de mutuo dixi variosque ad facile mutuandum stimulos suggessi. Vidi in quadam urbe primaria communem abusum mutui, quo illud recipientes accipiebant, non ut mutuum, sed ut donatum, quare de eo restituendo non cogitabant; imo si mutuum repeteretur, indignabantur. Verum hoc abusu id consecuti sunt, ut nemo ibidem alteri ulterius mutuum dare velit, cogitantes tantumdem esse mutuatum, quantum est donatum vel perditum.
Versus 38: Date, et Dabitur Vobis
38. DATE, ET DABITUR VOBIS. — Multi sunt liberales in promittendo, pauci in dando. Unde Antigonus, rex Macedonum, teste Plutarcho in Aemilio, a vulgo vocabatur Doson, eo quod semper in ore haberet: δώσω, id est dabo, sed reipsa daret nihil. Idcirco Christus ait: « date, » in praesenti, non: « dabitis, » in futuro.
ET DABITUR VOBIS. — Haec est enim vicaria merces dantis, quam Deus quasi talionem ei assignat, suscitando scilicet multos qui ipsi vicem rependant, ac multa danti plura donent, uti contigit S. Joanni Eleemosynario. Lege Leontium in ejus Vita. Fertur monasterium quoddam largis eleemosynis quas dabat evasisse locuples, iis deinde negatis ad pauperiem redactum. Cumque hac de re procurator quereretur apud peregrinum quemdam ibidem hospitem, ab eo audivit: Date et Dabitur sunt sorores. Vos ejecistis priorem cui nomen Date, mox ejectam sororem secuta est ejus comes individua, cui nomen Dabitur. Si ergo vultis ut illa redeat, revocate priorem, ac largas, ut prius, date eleemosynas. Vide dicta vers. 27; Matth. v, 42, et alibi. Eleemosyna ergo non depauperat, sed ditat, uti eleganter probat S. Chrysostomus, homilia cui titulus: Quod eleemosyna sit ars omnium quaestuosissima. Nam, ut ait sancitque Christus: « Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur, » Matth. cap. v, vers. 7, ubi plura hac de re dixi.