Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Primo, Jesus vocatus ad nuptias in Cana, aquam in vinum convertit. Secundo, vers. 13, ejicit vendentes e templo. Tertio, vers. 18, Judaeis petentibus signum, quo ostenderet se a Deo missum, hoc assignat: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud.
Textus Vulgatae: Joannes 2:1-25
1. Et die tertia nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae; et erat mater Jesu ibi. 2. Vocatus est autem et Jesus, et discipuli ejus, ad nuptias. 3. Et deficiente vino, dicit mater Jesu ad eum: Vinum non habent. 4. Et dicit ei Jesus: Quid mihi et tibi est, mulier? nondum venit hora mea. 5. Dicit mater ejus ministris: Quodcumque dixerit vobis, facite. 6. Erant autem ibi lapideae hydriae sex positae secundum purificationem Judaeorum, capientes singulae metretas binas vel ternas. 7. Dicit eis Jesus: Implete hydrias aqua. Et impleverunt eas usque ad summum. 8. Et dicit eis Jesus: Haurite nunc, et ferte architriclino. Et tulerunt. 9. Ut autem gustavit architriclinus aquam vinum factam, et non sciebat unde esset, ministri autem sciebant, qui hauserant aquam, vocat sponsum architriclinus, 10. et dicit ei: Omnis homo primum bonum vinum ponit: et cum inebriati fuerint, tunc id quod deterius est: tu autem servasti bonum vinum usque adhuc. 11. Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae; et manifestavit gloriam suam, et crediderunt in eum discipuli ejus. 12. Post hoc descendit Capharnaum ipse, et mater ejus, et fratres ejus, et discipuli ejus; et ibi manserunt non multis diebus. 13. Et prope erat Pascha Judaeorum, et ascendit Jesus Hierosolymam: 14. et invenit in templo vendentes boves, et oves, et columbas, et numularios sedentes. 15. Et cum fecisset quasi flagellum de funiculis, omnes ejecit de templo, oves quoque et boves, et numulariorum effudit aes, et mensas subvertit. 16. Et his qui columbas vendebant, dixit: Auferte ista hinc, et nolite facere domum Patris mei, domum negotiationis. 17. Recordati sunt vero discipuli ejus, quia scriptum est: Zelus domus tuae comedit me. 18. Responderunt ergo Judaei, et dixerunt ei: Quod signum ostendis nobis, quia haec facis? 19. Respondit Jesus, et dixit eis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. 20. Dixerunt ergo Judaei: Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus excitabis illud? 21. Ille autem dicebat de templo corporis sui. 22. Cum ergo resurrexisset a mortuis, recordati sunt discipuli ejus, quia hoc dicebat, et crediderunt Scripturae et sermoni quem dixit Jesus. 23. Cum autem esset Hierosolymis in Pascha in die festo, multi crediderunt in nomine ejus, videntes signa ejus, quae faciebat. 24. Ipse autem Jesus non credebat semetipsum eis, eo quod ipse nosset omnes, 25. et quia opus ei non erat, ut quis testimonium perhiberet de homine; ipse enim sciebat quid esset in homine.
Versus 1: Die Tertia Nuptiae Factae Sunt in Cana Galilaeae
ET DIE TERTIA FACTAE SUNT NUPTIAE IN CANA GALILAEAE; ET ERAT MATER JESU IBI. — « Die tertia, » a Christi abitu in Galilaeam et a vocatione Philippi, cap. I, vers. 43. Hoc enim ultimum est tempus a Joanne nominatum. Ita Origenes, Jansenius, Toletus et Franciscus Lucas. Aut potius « die tertia » a visitatione et conversione Andreae et Petri, cap. I, vers. 35. Illa enim die coepit Jesus colligere discipulos iisque se patefacere; inde ergo Joannes computat hic diem tertiam, quo iisdem plane se patefecit ostenditque se esse Messiam, per conversionem aquae in vinum.
Haec ergo est chronotaxis horum Christi dierum. Christus baptizatus fuit a Joanne anno Christi aetatis 31, die 6 januarii, uti habet Ecclesiae et Patrum traditio. Eadem die a prandio secessit in desertum, ibique jejunavit per 40 dies. Coepit ergo jejunium die 7 januarii, finiit die 15 februarii; inde rediit in Nazareth, ibique mansit per 45 dies; mox 56 die a baptismo, ait S. Epiphanius, haeresi 51, puta die 1 martii, Judaei miserunt legatos ad Joannem Baptistam, qui rogarent an ipse esset Christus? abnuit Joannes, dixitque Jesum esse Christum, uti audivimus, cap. I, vers. 19. Inde postero die, puta 2 martii, venit Jesus ad Joannem, unde Joannes eum digito ostendens: « Ecce, inquit, agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi, » cap. I, vers. 29. Sequenti die, puta 3 martii, Joannes idem repetiit, et coram discipulis duobus testatus est: unde illi visitarunt Jesum, unusque ex eis Andreas fratrem suum Petrum ad Christum adduxit, cap. I, vers. 35. In sequenti crastino, puta die 4 martii, Jesus ivit in Galilaeam, ibique vocavit Philippum, vers. 43: fuit hoc crastinum dies secunda ab adventu Andreae et Petri ad Christum; inde die tertia, puta die 5 martii, nuptiae hae factae sunt in Cana Galilaeae. Unde S. Epiphanius, loco citato, ait nuptias has factas die 60 a baptismo Christi.
Porro, idem S. Epiphanius, contra reliquos Patres et communem Ecclesiae sensum, opinatur Christum baptizatum fuisse a Joanne, die 8 novembris, ac proinde inde sexagesimo die, scilicet die 6 januarii factas esse has nuptias in Cana, ibique Jesum aquam in vinum vertisse, scilicet in festo Epiphaniae, quo ante 30 annos, Magi duce stella venerant ad Christum in Bethlehem, ibique eum adorarant. Additque in memoriam tanti miraculi, etiamnum eodem die 11 mensis Tybi (quae apud nos est 6 januarii) quosdam fontes in vinum converti. Audi eum: « Quapropter etiam in multis locis usque in hunc diem, hoc fit quod tunc factum est divinum signum, in testimonium incredulis, velut testantur in multis locis fontes ac fluvii in vinum conversi: Cibyrae quidem, urbis Cariae fons, qua hora hauserunt ministri, et ipse dixit: Date architriclino. Testatur et in Gerasa Arabiae fons similiter. Nos bibimus de Cibyrae fonte; fratres vero nostri de eo qui est in Gerasa, in Martyrum templo, sed et multi in Aegypto de Nilo hoc testantur: quare in undecimo Tybi, apud Aegyptios omnes hauriunt aquam, et reponunt, tum in ipsa Aegypto, tum in multis regionibus. » Hinc nonnulli putant sequenti anno, qui fuit Christi 32, recurrente eadem die 6 januarii, nuptias hasce celebratas in Cana.
Verum illas eodem anno, quo baptizatus est Christus, puta duobus mensibus a baptismo Christi, contigisse liquet ex historia gestorum Christi, quam per singulos dies (uti paulo ante ostendi) hic pertexit Joannes. Ita Baronius et alii. Additque Baronius ex Nicephoro locum hunc nuptiarum in Cana Galilaeae, a S. Helena, Constantini Magni matre, insigni ecclesia ibidem erecta fuisse decoratum et nobilitatum. Simon ergo viso hoc Christi in nuptiis suis miraculo, sponsae et mundo valedicens, secutus est Christum, ab eoque in 12 Apostolorum numerum est cooptatus; atque hac de causa Christus nuptias ejus adiit; atque eas adeundo, nuptias quidem honoravit, sed eum ab illis ad se evocando caelibatum et apostolatum nuptiis praestare declaravit.
Tropologice: quomodo anima sancta per fidem, spem, castitatem, charitatem, religionem, quasi sponsa nubat Christo, fuse ostendi, II Corinth. XI, 2, ad illa: « Despondi vos uni viro Virginem castam exhibere Christo. » Ipsa ergo est nympha Christi, quae relictis omnibus mundi illecebris, amorem omnem in Christum transfert, illique caput, id est mentem sensusque omnes obnubit et velat, ut supra nubes in coelo cum eo jugiter versetur, illique se totam dedicat et consecrat. Quare illi optime conveniunt nuptiarum etyma, quae assignat Festus, dum ait: Nuptias nonnulli a Graeco dictas censent; Graeci enim novam nuptam vocant νύμφην; Cornificius, quod nova petantur conjugia; Curiatius, quod nova ratio fiat; Aelius et Cincius, quod flammeo (velo nuptiali) caput nubentis obvolvatur, quod antiqui « obnubere » vocarunt, ob quam causam legem Parentam jubere caput ejus obnubere, qui parentem necasset, quod est obvolvere. Hoc ultimum secutus Varro, lib. IV De Lingua Latina: Neptunus dicitur, inquit, quod mare terram obnubit, ut nubes coelum: a nuptu, id est opertione, ut antiqui: a quo nuptiae nuptusque. Sic S. Isidorus, lib. IX Etymolog., cap. VIII: Nupta, inquit, dicta, quod vultus suos velent, translatum nomen a nubibus (nubes), quibus tegitur coelum. Unde et nuptiae dicuntur, quod ibi primum nubentium capita velantur; obnubere enim cooperire est, cujus contraria innuba, hoc est innupta, quae adhuc vultum suum non velat. Hucusque Isidorus.
Talis Christi nympha fuit S. Dympna virgo et martyr, quae ob formam a patre, Hyberniae rege, in conjugem appetita, fugiens in Brabantiam, in oppido Geel, non longe ab Antverpia, patris manu obtruncata, nobile pro castitate obiit martyrium: unde meruit ut energumeni ejus sacra lipsana visitantes, a daemonibus liberentur. Visitavi olim ejus templum, et virginem reveritus colui. Exstat Vita ejus apud Surium die 15 maii.
Dices: Cur ergo Deus idem miraculum conversionis in vinum quotannis renovavit, die 6 januarii? Respondeo: Causa est, quod Ecclesia illo die istud miraculum celebrat, esto illo die non contigerit; voluit enim Ecclesia tria miracula quibus Christus se primo mundo patefecit, eodem Epiphaniae, id est apparitionis Christi, die recolere et celebrare; scilicet primo, adventum et adorationem Magorum duce stella; secundo, baptismum Christi, in quo vox Patris intonuit: « Hic est Filius meus dilectus; » tertio, conversionis aquae in vinum in Cana. E tribus hisce duo priora contigerunt eodem die, scilicet sexta januarii, tertium vero post duos menses contigit, die 6 martii, ut dixi. Quod ergo illo die canit Ecclesia: « Hodie vinum ex aqua factum est ad nuptias, » idem est ac si diceret: Hodie ejus rei memoria apud fideles recolitur et in Ecclesia publice quotannis celebratur. Ita Baronius, imo S. Augustinus, serm. 127 De Temp.; S. Maximus, serm. De Epiphania et alii.
Simili modo olim in plerisque locis Occidentis, paschali tempore, quo solemne baptisma in Ecclesia peragi consuevit, e sicco aridoque fonte lapideo, copiosae ad baptismi usum aquae exundare consueverunt, non quidem ad ipsam insinuandam diem, qua baptizatus est Christus, sed quod tunc temporis solemne baptisma in Ecclesia peragi consuevit.
NUPTIAE. — Syrus, convivium, scilicet nuptiale. Quaeres cujus fuerint hae nuptiae, et quis in iis fuerit sponsus. Beda, Rupertus, Lyranus, Carthusianus hic, et S. Thomas, II II, Quaest. CLXXXVI, art. IV, ac Dom. Soto, in IV, dist. 27, Quaest. I, ad 4, et alii putant sponsum fuisse S. Joannem Evangelistam, moti auctoritate S. Augustini, qui hic, praefat. in Joannem, ait: « Joannem Dominus de fluctivaga nuptiarum tempestate vocavit. »
Verum dico sponsum hic non fuisse S. Joannem; nam S. Joannes semper fuit virgo, unde nunquam uxorem duxit: hac enim de causa Christo fuit charissimus, et discipulus ille quem diligebat Jesus, quasi virgo virginem, qui virginitatis propositum per matrimonium nunquam infregisset, imo nunquam infringere destinasset, sed in eo constans per omnem vitam perstiturus erat. Ita docent S. Ignatius, Hieronymus, Augustinus, Epiphanius et alii, quos citat et sequitur Baronius, anno Christi 31. Quare quod S. Augustinus ait: « Joannem Dominus de fluctivaga nuptiarum tempestate vocavit, » intellige « nuptiarum » non initarum, sed ineundarum, seu quas inire potuisset et more gentis inire debuisset, q. d. Christus Joannem juvenem advocavit ad se, ne de nuptiis ineundis cogitaret.
Verisimilius ergo idem Baronius, secutus Nicephorum, lib. VIII Histor., cap. XXX, censet sponsum in hisce nuptiis fuisse Simonem Apostolum, qui a Cana hac cognominatus est Cananaeus.
IN CANA GALILAEAE. — Addit to Galilaeae, ad distinctionem alterius Cana, sive Chana, quae erat sita in tribu Aser, juxta Sidonem, unde et Sidoniorum vocabatur, licet ipsa quoque esset in Galilaea, scilicet superiori, quae gentium dicebatur, de qua Josue XIX, 28, atque ejus incola fuit mulier Cananaea, cujus filiam Christus a daemone liberavit, Matth. XV, 22. Haec vero nuptiarum Cana sita erat in tribu Zabulon, in medio Galilaeae, puta in Galilaea inferiore, supra vallem Carmelon, quatuor circiter horis distans a Ptolemaide, tribus vero a Nazareth. Ita S. Hieronymus, in Locis Hebr.; Adrichomius, Franciscus Lucas, Maldonatus et alii.
ET ERAT MATER JESU IBI. — « Vocata tanquam familiaris ab his qui nuptias celebrabant, » ait Euthymius: Simon enim Chananaeus, qui erat hic sponsus, fuit filius Cleophae, qui erat frater Josephi, sponsi B. Virginis, ut dixi Lucae III, 23. Josephi hic et deinceps non fit mentio, quia ipse jam obierat, ut ex hoc loco colligit S. Epiphanius, haeres. 8; Franciscus Lucas, Baronius et alii, licet ex adverso S. Cyprianus (vel quisquis est auctor), tract. De Passione Domini; et S. Ambrosius, in cap. XXIII S. Lucae, opinentur Joseph adhuc fuisse superstitem in passione Christi, ac aequanimiter tulisse S. Joannem a Christo sibi praeferri in cura B. Virginis.
Versus 2: Vocatus Est Autem et Jesus, et Discipuli Ejus
2. VOCATUS EST AUTEM ET JESUS, ET DISCIPULI EJUS, AD NUPTIAS. — Tanquam consobrinus sponsi, puta Simonis Cananaei. Porro Jesus « vocatus, ait S. Chrysostomus, nuptiis adfuit, in quibus non suae dignitati, sed nostrae consuluit utilitati; » nimirum ut primo consanguineis hunc honorem deferret, eorumque nuptias sua praesentia honestaret; secundo, ut daret exemplum humilitatis, adiens pauperum nuptias; unde S. Chrysostomus: « Qui non est dedignatus, inquit, formam servi accipere, non est dedignatus ad nuptias venire servorum; » S. Augustinus, serm. 41 De Verbis Domini: « Erubescat, ait, homo esse superbus, quoniam factus est humilis Deus: ecce venit ad nuptias, qui cum apud Patrem esset, instituit nuptias; » tertio, ut in iis sponsorum paupertati et famae consuleret, convertendo aquam in vinum; quarto, ut per hoc miraculum se discipulis patefaceret, eisque se Messiam esse ostenderet; ita Cyrillus; quinto, ut nuptias approbaret, ac sua praesentia sanctificaret, itaque refelleret Encratitas et Tatianos mox futuros, qui nuptias quasi sordidum diaboli inventum damnabant. Ita S. Augustinus, serm. 41 De Temp.; Cyrillus, Euthymius, Ammonius, in Catena, et Beda, homil. in Dominica II post Epiphaniam, quem audi: « Si nuptiis debita castitate celebratis culpa inesset, non ad eas Dominus venisset: bona castitas conjugalis, melior continentia vidualis, optima perfectio virginalis. Itaque Christus ex Virgine nascitur, a prophetico viduae Annae ore benedicitur, ad nuptias invitatus venit. »
ET DISCIPULI EJUS. — Quaeres, unde et qui fuere hi discipuli Jesu? nam Jesus necdum collegerat Apostolos: non enim collegit eos nisi post incarcerationem S. Joannis Baptistae, ut patet Matth. IV, 12, haec autem contigerunt ante incarcerationem Joannis, ut patebit cap. III, vers. 24. Respondeo: Verisimile est discipulos hos fuisse Nathanaelem et Philippum, forte etiam Petrum et Andream, qui, cap. I, 40, tertio ab hoc die Jesum viserant illique quasi magistro ad tempus adhaeserant: nam postea ad suam piscationem et naves redierunt; unde a Christo vocati ad apostolatum, constanter ei adhaeserunt, Matth. IV.
Versus 3: Vinum Non Habent
3. ET DEFICIENTE (Graece ὑστερήσαντος, id est cum defecisset, eo quod pauper sponsus parum vini procurasset) VINO, DICIT MATER JESU AD EUM: VINUM NON HABENT — sponsi cognati nostri; q. d. Consule ergo, o fili, eorum verecundiae, ne coram invitatis confundantur; scio enim te id posse, cum sis Dei Filius, ac hoc tuam charitatem decere aeque ac providentiam, ut hic miraculum patrando, te esse Messiam discipulis tuis et convivis omnibus ostendas. Ita S. Cyrillus, Chrysostomus et alii. Audi S. Bernardum, serm. in Dominicam primam post Octavam Epiphaniae: « Compassa est enim eorum verecundiae, sicut misericors, sicut benignissima. Quid, de fonte pietatis procederet nisi pietas? Quid, inquam, mirum, si pietatem exhibent viscera pietatis? Nonne qui pomum in manu sua tenuerit dimidia die, reliqua diei parte pomi servabit odorem? Quantum igitur viscera illa virtus pietatis affecit, in quibus novem mensibus requievit? Nam et ante mentem replevit quam ventrem, et cum processit ex utero, ab anima non recessit. »
Nota modestiam Virginis; non enim postulat imperando, vel rogando: Fili, procura eis vinum; sed tantum eorum necessitatem indicat, aitque: « Vinum non habent, » non dubitans Jesum pro sua providentia et charitate illis successurum; sic quoque Martha et Magdalena, aegrotante Lazaro, miserunt ad Jesum nuntios, ut is eum sanaret, nec tamen id expresse petunt, sed tantum dicunt: « Domine, ecce quem amas infirmatur. » Amanti enim sufficit infirmitatem amati indicare: « Non enim amas et deseris, » ait S. Augustinus. Audi S. Bernardum, serm. 2 De B. Virgine: « Et iis quidem sermo certissimus index ingenitae mansuetudinis, et virginalis verecundiae fuit. Aliorum quippe verecundiam suam reputans, sustinere non potuit, non potuit vini dissimulare defectum. Ubi sane increpata est a filio (tanquam mitis et humilis corde), nec illi respondit, nec tamen desperavit, ministros admonens facere quod diceret eis. »
Porro, certa fiducia impetrandi, tacite vinum hic a filio produci postulat mater, eo quod per 30 annos, quibus cum illo familiariter vixerat, ab eo intellexisset eum missum a Patre, ut per coelestem doctrinam et miracula homines ad se et ad Deum converteret; imo dubitari nequit quin Christus, valedicens matri, iturus ad baptismum Joannis, indeque orsurus suum praedicandi officium, id ipsum expresse matri significarit: quare ipsa opportunum hic tempus rata, quo Jesus per miraculum sibi jam praedicare incipienti auctoritatem et fidem conciliaret, idipsum intrepide poscit a filio, non dubitans quin Christus id facturus esset, tum ut matri et cognatis satisfaceret, tum ut sibi suaeque dignitati et officio prospiceret.
Tropologice: S. Bernardus, serm. 2 in Domin. I post Octavam Epiphaniae, loquens de mysticis animae cum Deo nuptiis: « Hic, inquit, nonnunquam vinum deficit, gratia scilicet devotionis et fervor charitatis. Quoties mihi necesse est, fratres, post lacrymosas querimonias vestras, exorare matrem misericordiae, ut suggerat suo benignissimo filio, quoniam vinum non habeatis? Et ipsa, dico vobis, charissimi, si pie a nobis pulsata fuerit, non deerit necessitati nostrae, quoniam misericors est et mater misericordiae. »
Versus 4: Quid Mihi et Tibi Est, Mulier?
4. ET DICIT EI JESUS: QUID MIHI ET TIBI EST, MULIER (q. d. Quid mihi tecum in hac re est negotii)? NONDUM VENIT HORA MEA. — Nota, B. Virgo non ex ostentatione aut intempestive, insolenter vel indiscrete petiit hoc a filio miraculum fieri, uti opinantur S. Chrysostomus, Theophylactus et Euthymius; sed ex necessaria charitate et pietate: ita S. Cyrillus, Bernardus et alii: ergo in ipsa nulla fuit culpa: ergo non vera fuit Christi reprehensio; reprehendere tamen illam videtur, ut non ipsam, sed nos doceret in operibus theandricis, sive in rebus divinis et miraculis, uti parente nil habent juris et auctoritatis, ita nec eorum affectibus et desideriis, sed tantum Deo et charitati illa esse danda et exhibenda. Vide dicta Lucae II, 49 et 51. Sensus ergo est, q. d. Tu, o mater, in hac re mihi non es mater, sed quasi mulier extera, quia a te humanitatem accepi, non divinitatem, cujus ex hoc miraculum patrare, non secundum tua et cognatorum desideria, sed juxta voluntatem Dei Patris mei: juxta illam ergo illud patrabo, quando venerit tempus et hora a Deo decreta. Audi S. Augustinum hic, tract. 10: « Dicta est mulier secundum femineum sexum, non secundum corruptionem integritatis. » « Non dixit: Mater, sed: Mulier, tanquam Deus, inquit Euthymius. » « Significat, ait Beda, se divinitatem, qua miraculum erat patrandum, non temporaliter accepisse de matre, sed per aeternitatem semper habuisse de Patre, » q. d., ait Glossa Interlinearis: Quid est commune deitati meae et tibi matri secundum carnem? Non tu genuisti deitatem meam, quae facit miraculum, ait S. Augustinus. Addit S. Chrysostomus: Ita loquitur, ne suspectum esset miraculum (fictum, et ex composito simulatum); ab his enim qui indigebant, rogari oportuerat, non a matre.
NONDUM VENIT HORA MEA — qua scilicet opportune hoc miraculum edam; volo enim adhuc paulisper exspectare, donec vinum omnino deficiat, idque omnes convivae sentiant et videant, ut clarius et magis pium miraculum appareat, utque omnes advertant me hoc miraculum patrasse, itaque in me credant; qui enim necessitatem non praesensit, nec beneficium magnopere sentiet. Ita S. Chrysostomus. Aliter quoque idem S. Chrysostomus et Theophylactus, q. d. Nondum venit hora mea, quia statui primum miraculum facere in Jerusalem, utpote metropoli Judaeae; sed ad preces tuas, o mater, propositum mutabo faciamque illud hic in Cana Galilaeae.
Aliter quoque S. Augustinus, q. d. Nondum venit hora passionis meae, qua ostendam quid tibi et mihi sit, o mater, scilicet, me ex te veram assumpsisse naturam humanam tuumque esse filium, q. d., ait S. Augustinus: Cum infirmitas mea pendebit in cruce, cujus mater es, tunc te agnoscam: commendavit enim matrem discipulo. Non est autem quod hic Mathematici occasionem sumant erroris, quasi Christus sub fato fuerit; nec enim sub necessitate siderum est eorum conditor: in potestate habebat quando moreretur, sed ea uti nondum erat opportunum: vocandi prius erant discipuli, annuntiandum regnum coelorum, faciendae virtutes, commendanda divinitas in miraculis et humilitas in passione mortalitatis: ubi vero tantum fecit, quantum sufficere judicavit, venit hora non necessitatis, sed voluntatis; non conditionis, sed potestatis. Haec S. Augustinus fuse, ideoque ejus verba plura in pauca contraxi. Verum haec symbolica et mystica sunt, non litteralia.
Versus 5: Quodcumque Dixerit Vobis, Facite
5. DICIT MATER EJUS MINISTRIS: QUODCUMQUE DIXERIT VOBIS, FACITE. — Tacet modeste mater, jureque cedit filio, utpote Dei Filio; alioqui enim, ait S. Bernardus, dicenti: « Quid mihi et tibi est, mulier? » vere respondere potuisset: « Quid matri est et filio? » Nam, ut ait Interlinearis et alii, etsi negare videtur filius, scit mater pietatem ejus, et ideo fiducialiter imperat ministris. Et S. Gaudentius Brixianus in haec verba: « Non mandaret, ait, mater: Quodcumque dixerit vobis, facite, nisi Spiritu Sancto post partum plena, faciendi a Christo vini ex aqua universum ordinem praevidisset. » Sic et Eucherius ac Beda. Inde S. Bernardus, homil. 2 in haec verba: « Manifeste, inquit, jam video, quod non velut indignans, aut confundere volens Virginis matris teneram verecundiam, dixerit: quia mihi et tibi? sed propter nos, ut conversos ad Dominum jam non sollicitet carnalium cura parentum. » Nam Christus mox obsequens matri, ut illam honoraret, miraculum patravit. Audi S. Chrysostomum: « Et licet ita responderit, maternis tamen precibus obtemperavit, etc., ut matri honorem exhiberet, et non contumax videretur matri, neve genitricem tam multis praesentibus pudore afficeret. » Et Cyrillum: « Quartus honor debeatur parentibus ostendit, cum statim ad actum propter matrem accessit. » Et Euthymium: « Nam quod eam plurimum honoraret, et ex aliis multis manifestum est, et ex eo quod ipsius complevit exhortationem. »
Porro, in his Virginis matris verbis, mira elucet ejus mansuetudo, pietas, charitas, prudentia, fiducia, constantia animique magnitudo.
Versus 6: Lapideae Hydriae Sex Secundum Purificationem Judaeorum
6. ERANT AUTEM IBI LAPIDEAE HYDRIAE SEX POSITAE SECUNDUM PURIFICATIONEM JUDAEORUM, CAPIENTES SINGULAE METRETAS BINAS VEL TERNAS. — « Hydriae, » Varro, lib. IV De Lingua Latina, interpretatur aquales (hydor enim est aqua), id est vasa aquaria ad continendam aquam: hydriis ergo hic usus est Christus, ut clarius constaret nil in eis fuisse vini, ac consequenter clarior esset aquae in vinum conversio, in hydriis sive vasis aquariis mox ab ipso facienda. Ita S. Chrysostomus, Theophylactus et alii.
SECUNDUM PURIFICATIONEM JUDAEORUM — qua Pharisaei, juxta traditiones suas, inter epulas saepe religionis causa manus lavabant; ut si quid immundum in mensa tetigissent, aqua ex hydriis sumpta se expiarent et purificarent. Vide dicta Marci VII, 3.
Tropologice: S. Bernardus, serm. 1 in Domin. 1 post Octavam Epiphaniae: Sex hydriae purificatoriae, inquit, sunt sex virtutes animam purificantes. Audi eum illas enarrantem: « Prima hydria et prima purgatio in compunctione est, de qua legimus: Quoniam in quacumque hora ingemuerit peccator, omnium iniquitatum ejus non recordabor. Secunda vero, confessio est. Omnia enim in confessione lavantur. Tertia, eleemosynarum largitio. Hinc enim habes in Evangelio: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Quarta, remissio injuriarum, secundum quod orantes dicimus: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Quinta est afflictio corporis, unde et oramus, ut mundi per abstinentiam Deo canamus gloriam. Sexta est obedientia praeceptorum, sicut audierunt discipuli, quod utinam audire mereamur et nos: Vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis. Nimirum quia non erant sicut hi quibus dicitur: Sermo meus non capit in vobis; sed in auditu verbi obaudierant ei. » Reliqua deinde ita explicat et applicat: « Aqua replentur, ut in timore Dei custodiantur, quoniam timor Domini fons vitae; aqua, inquam, timor Domini est, etsi minus sapida, sed optime refrigerans animam noxiis desideriis aestuantem. » Et paucis interjectis: « Sed divina virtute aquae mutantur in vinum, quando perfecta charitas foras mittit timorem; dicuntur autem lapideae hydriae, non tam propter duritiam, quam stabilitatem; capientes singulae metretas binas vel ternas. Duae metretae duplex timor, ne forte trudi in gehennam, ne forte ab aeterna vita contingat excludi. »
CAPIENTES SINGULAE METRETAS BINAS VEL TERNAS. — Metreta graece idem est quod mensura, ita dicta apo tou metresai, id est a metiendo. Metreta aequalis est Hebraeo ephi sive bato, continens congios decem, ait Dioscorus, lib. V; vel, ut S. Epiphanius, lib. De Ponde. et mensuris, duodecim: congius autem sex continet sextarios, foliettas octo.
Breviter Jansenius ex Roberto Cenali, qui post Budaeum accuratius de mensuris scripsit: Metreta, inquit, continet 72 sextarios Atticos, id est libras mensurales 108, hoc est Parisinos quartarios 12 et paulo amplius, hoc est pocula Belgica (vulgo potten) duodecim.
Verum adverte hic sextarium fuisse triplicem, scilicet Romanum, qui continebat 20 uncias aquae vel vini; Atticum, qui 15, et Hebraeum, qui 13 duntaxat uncias continebat, idemque erat quod Hebraeum log. Hic autem Hebraeus accipiendus videtur. Quare metreta continens 72 sextarios 13 unciarum, continebat 72 libras et totidem uncias (libram enim accipio vulgarem 12 unciarum), quae unciae efficient sex libras, ut universim fiant 78 librae. Quare metreta continebat boccales italicos 13 et foliettas duas. Unum enim boccale continet 4 libras et 4 uncias, id est uncias 64. Folietta vero est quarta pars boccalis, continens uncias 16. Quare hydriae, quae vulgo ostenduntur, quasi reliquiae nuptiarum in Cana Galilaeae, videntur supposititiae; sunt enim metretis jam dictis minores, et facile portatiles. Vide quae de mensuris annotavi in fine Pentateuchi. Hydria ergo continens duas metretas, continebat 27 boccales. Sex ergo hydriae continebant 162 boccales: tantum ergo vini ex aqua hic effecit Christus; sin hydriae tres metretas continebant, quaelibet hydria continebat 40 boccales et duas foliettas: quare sex hydriae continebant 240 boccales cum 12 foliettis, puta pene integram vini bottam; botta enim Romana continet boccales 256. Sic ergo pene bottam vini hic in instanti produxit Christus.
Denique Franciscus Lucas: Metreta, inquit, idem erat Graecis quod Hebraeis bath, sive batus. Bath autem continet sex hin, hin 12 log, log sex ova gallinacea communia: quare bath, sive metreta, capit ova 432.
Versus 7: Implete Hydrias Aqua
7. DICIT EIS JESUS: IMPLETE HYDRIAS AQUA, ET IMPLEVERUNT EAS USQUE AD SUMMUM. — Quaerit S. Chrysostomus: « Sed cur ipse (Christus) hydrias aqua non implevit, deinde in vinum vertit, sed ministris implendas mandavit? » Respondet recte ut miraculi ipsos testes haberet, qui aquam hausissent, ne qua fraus, ne quod praestigium putaretur.
AD SUMMUM — ne, si quid vacui mansisset, Christus aquae vinum potens superfudisse putaretur, quod aquae subjectae vini saporem communicaret, ac consequenter non mutasse aquam in vinum.
Versus 8: Haurite Nunc, et Ferte Architriclino
8. ET DICIT EIS JESUS: HAURITE NUNC, ET FERTE ARCHITRICLINO. ET TULERUNT. — « Haurite, » q. d. Ex hydriis magnis haurite, et promite in poculis minoribus, quae portatilia sunt, ac ferte ad architriclinum, ut is, qualis sit hic potus, quale, inquam, et quam praestans vinum, dijudicet. Haec enim dicens Christus, subito omnipotenti sua vi, totam aquam sex hydriarum in vinum convertit. Audi Nonnum: « Subito factum est miraculum, et versicolor aqua mutavit fluore rubescente colorem niveum in liquorem vini nigri. » « Quid enim, ait Cyrillus, omnipotenti Deo difficile, aut quomodo qui a nihilo ad esse res omnes provocat, non multo facilius unum ad aliud permutabit atque traducet? » « Sed cur, interrogat Chrysostomus, antequam implerentur, ex nihilo non fecit miraculum, quod longe fuisset admirabilius? » Respondet: « Hoc profecto mirabilius, non tamen ita credibile, et quod tam facile potuisset multitudini persuaderi: hac de causa miraculorum magnitudinem nonnunquam consulto imminuit, ut facilius crederentur. »
Ex hac conversione aquae in vinum, Patres probant conversionem panis et vini in corpus et sanguinem Christi in Eucharistia, adduntque majus videri miraculum, quod Christus aquam in vinum, quam quod vinum in sanguinem converterit; vinum enim propinquius est sanguini, quam sit aqua vino. Ita S. Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 4 Mystag.; S. Cyprianus, in epist. Contra Aquarios; S. Irenaeus, lib. III, cap. XI, et Isidorus Pelusiota, lib. I, epist. 393. Qui quaerens cur Christus hoc miraculum voluerit esse primum? Respondet mystice, ut quod legi deerat, suppleret: « Quoniam namque, inquit, illa in aquis duntaxat baptizabat, ipse suo cruore sacram initiationem perfecit, utrumque in seipso miscens, ac legem cum gratia copulans; » aqua enim symbolum fuit legis veteris, quae omnia per aquam purificabat, sed purificatione corporali duntaxat. Vinum vero symbolum est sanguinis Christi, qui in cruce fusus animas expiat; Christus enim vinum in sanguinem suum convertit in Eucharistia. Christus ergo initio suae praedicationis mutans aquam in vinum, significabat se legem Mosaicam, instar aquae insipidam et frigidam, conversurum in Evangelium gratiae, quae instar vini est generosa, sapida, ardens et efficax.
ARCHITRICLINO. — S. Gaudentius (et ex eo Baronius, qui asserit hanc esse traditionem): Nuptiae, ait, cum fierent apud Judaeos, unus e sacerdotibus dabatur, qui morem disciplinae legitimae gubernaret, curamque pudoris ageret conjugalis, simul et convivii apparatum, ministros atque ordinem dispensaret: inde Architriclinus, id est triclinii, sive mensarum et convivii praefectus dicebatur, qui apud Gentiles Modimperator vocabatur, de quo multa dixi Eccli, cap. XXXII, vers. 1.
Unde non mirum huic honestati, adeoque honesto nuptiarum convivio Christum et B. Virginem interfuisse. Jubet ergo Christus aquam in vinum a se conversam ferri architriclino, quia is ex officio et sollicitudine magis sobrius erat, aeque ac saporum vinorumque magis peritus, ideoque optime de hoc vino ejusque bonitate et excellentia judicare poterat, et miraculum hoc Christi apud omnes celebrare. Ita S. Chrysostomus et Theophylactus.
ET TULERUNT — liquorem ex hydriis in scypho haustum, quem jam in vinum esse conversum suspicabantur ex odore et colore. Verisimile est enim Christum aquam in vinum rubrum convertisse, tum quia in Palaestina non nisi vini rubri est usus; tum quia id asserit Nonnus, Franciscus Lucas et alii; tum ut clarius appareret vere aquam in vinum esse conversam. « Tulerunt » ergo gaudentes se ad tantum miraculum Christi assecutos et cooperatos esse; non parum enim ad hoc miraculum contulit, ipsorum promptum in haurienda aqua ministerium et obedientia.
Versus 9: Gustavit Architriclinus Aquam Vinum Factam
9. UT AUTEM GUSTAVIT ARCHITRICLINUS AQUAM VINUM FACTAM (id est vinum in quod aqua erat conversa), ET NON SCIEBAT UNDE ESSET, MINISTRI AUTEM SCIEBANT, QUI HAUSERANT AQUAM, VOCAT SPONSUM ARCHITRICLINUS, 10. ET DICIT EI: OMNIS HOMO PRIMUM BONUM VINUM PONIT; ET CUM INEBRIATI FUERINT, TUNC ID QUOD DETERIUS EST: TU AUTEM SERVASTI BONUM VINUM USQUE ADHUC. — « Gustavit: » non credidit omnino odori et colori rubro esse vinum; sed insuper gustavit, ac deprehendit optimum et praestantissimum esse hoc vinum; gustus enim certius de vino judicat, quam visus vel odoratus.
Versus 10: Servasti Bonum Vinum Usque Adhuc
ET CUM INEBRIATI FUERINT (id est exhilarati). — Ebrietas enim saepe in Scriptura vocatur liberalior potus mentem exhilarans, sed rationis usu eam non privans: si enim convivae hi vere fuissent ebrii, utique Jesus eis aquam in vinum non mutasset; fovisset enim et auxisset eorum ebrietatem; sed potius potioni finem imposuisset, eosque domum amandasset. Idem fecisset beata Virgo.
TUNC ID QUOD DETERIUS. — Ratio est, quod stomachus vino refertus, minus recte judicat de vino, sed qualecumque vinum, esto deterius sit, judicat esse bonum, et priori simile, quia ipsum sapit et eructat; ipso enim est plenus. Hic est typus fallacis mundi, qui initio res speciosas oculis objicit, deinde sub iis deteriores et viles inducit, itaque sui amatores decipit et illudit.
TU AUTEM SERVASTI BONUM VINUM USQUE ADHUC. — Hinc liquet praestans fuisse hoc vinum, utpote opus Christi et divinum; Dei enim perfecta sunt opera. Sic panes a Christo multiplicati ad alendum quatuor hominum millia, fuere sapidissimi instar manna. « Ejusmodi enim sunt Christi miracula, ait Chrysostomus, ut quae natura perfecta sunt, longe pulchriora melioraque reddantur, ita et in aliis distortum membrum quod sanabat, validius reddebat. »
Omnia haec concinne acta et ordinata fuere a Christo, ut testatius et celebrius foret miraculum. Architriclinus enim vocavit sponsum, sciscitans unde esset hoc vinum? Ille se nihil de eo scire respondit: quare a ministris rei seriem intelligentes, adierunt hydrias, atque omnes eodem vino praestanti plenas repererunt: quare in Jesu auctoris et benefactoris sui laudes erumpentes, ipsi ingentes egere gratias, ac miraculum convivis omnibus enarrarunt et celebrarunt. Jesus vanam gloriam fugiens recessit, prius monens ut vino hoc moderate uterentur, ad Dei laudem et gratiarum actionem. Addit Franciscus Lucas: Singuli stupore et gaudio pleni aliquid ex vino illo ex aqua facto, etiam secum in vasculis domum auferre contenderunt, quod vel darent aliis quoque gustandum, vel ad longam servarent memoriam.
Versus 11: Hoc Fecit Initium Signorum Jesus
11. HOC FECIT INITIUM SIGNORUM JESUS IN CANA GALILAEAE; ET MANIFESTAVIT GLORIAM SUAM (suam omnipotentiam et divinitatem), ET CREDIDERUNT IN EUM (id est credere perrexerunt, in fide ejus confirmati sunt) DISCIPULI EJUS — quinque superius nominati, scilicet Andreas cum socio, Petrus, Philippus et Nathanael.
INITIUM. — Hinc passim Patres et interpretes docent hoc miraculum fuisse absolute primum, quod Christus publice fecit, ad fidem praedicationi suae faciendam. Hinc ergo refellitur liber De Infantia Salvatoris, quem damnat Gelasius Pontifex, quasi ab haereticis confictum, in quo narratur Christum, dum puer esset, publice miracula patrasse; nil tamen vetat, ait Maldonatus, si eum privata subinde fecisse concedamus, ac per miraculum subinde inopiae parentum succurrisse fateamur: unde iis animata fuisse videtur mater, ut simile hic a Christo miraculum fieri peteret, et constanter idipsum ab eo exspectaret. Verum poterat Christus succurrere necessitati matris, peculiari aliqua providentia, citra miraculum.
Hinc collige hoc miraculum mox a baptismo Christi contigisse: nam post baptismum statim coepit praedicare et doctrinam suam miraculis confirmare, uti superius ostendi.
Quaeres, cur Christus voluit primum hoc suum esse miraculum? Respondeo: Quia maxime congruum erat illud loco, tempori et personis. Per hoc enim statim innotuit omnibus suis cognatis, civibus et Galilaeis. Vinum enim est potus nobilissimus, qui Deum et homines laetificat, Judic. cap. IX, 13. Unde Noe statim a diluvio vinum adinvenit fuitque typus Christi hic vinum efformantis, Genes. IX. Vide quae de vini commodis dixi Eccli. cap. XXXI, vers. 33 et seqq. Rursum Christus hoc miraculo ostendit se esse qui, ut ait S. Augustinus, « omni anno hoc facit in vitibus, » dum in eis succum aqueum in vinum convertit. « Hoc ergo miraculo, ait S. Chrysostomus, manifeste ostendit se eum esse, qui in vitibus aquam transmutavit, et qui pluviam per vitis radicem in vinum vertit, cum quod in planta longiori temporis spatio efficitur, id repente in nuptiis operatus est. » Quid enim aliud est vinum, nisi aqua in vite radiis solis percocta?
Symbolica causa est, quod vinum aptissimum sit symbolum gratiae, charitatis, devotionis, fervoris, fortitudinis, quas suis suggerit Christus. Unde S. Bernardus, in Sententiis: « Triforme, ait, vinum est in scypho Dei, rubicundum in longanimitate Sanctorum, quod laetificat Isaac in aegritudine; album in remuneratione justorum, quo inebriatur Noe; nigrum et acidum in damnatione pravorum, quod Jesus gustat, sed non vult bibere. »
Allegorica causa fuit, quod hae nuptiae repraesentabant connubium Christi cum humana natura, factum in incarnatione Christi: unde hoc quoque factum est tertio die, id est tertio mundi statu; primus enim status fuit in lege naturae, secundus in lege Mosis, tertius in lege Christi. Idipsum pariter factum est in Galilaea Gentium, quia Christus ad illud vocat omnes Gentes. Item in Cana Galilaeae, hoc est in possessionis transmigratione, id est in populo Christiano, qui est possessio Christi, ejus sanguine empta, ideoque e terra in coelum transmigrat. Hic Christus dat vinum, id est Evangelicam doctrinam et gratiam, quae mentem fidelis laetificat et inebriat; item vinum in sanguinem Christi conversum in Eucharistia, de quo Zacharias, cap. IX, vers. ultim.: « Quid, inquit, bonum ejus est, et quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines? » Ubi multa dixi de hoc vino.
Tropologica causa fuit, ut per hasce nuptias et vinum significaret conjunctionem et quasi connubium animae nostrae, per gratiam et charitatem, cum Christo et Deo. Haec enim fit in Cana Galilaeae, id est in possessione istius mundi, ex quo in coelum assidue transmigramus. Adest mater Jesu, id est virginalis castitas, et discipulorum Christi simplicitas et fides in Jesum, qui, cum humiliter agnoverimus vinum devotionis et fervoris nobis deficere, illudque ab eo flagitaverimus, ipse aquam, quae est in sex hydriis, id est omnem animae nostrae virium dissolutionem et mollitiem convertet in vinum sapidum coelestis gratiae, quo non tantum nos, sed et alios recreemus, inebriemus, ac amore Dei incalescere faciamus.
Anagogice, nuptiae agni perficientur in coelo, ubi Christus dabit nobis vinum novum et nectar divinum. Tunc enim inebriabimur ab ubertate domus Dei, et torrente voluptatis suae potabit nos. Vide dicta Apoc., I, 19 et seq.
Versus 12: Descendit Capharnaum cum Matre et Fratribus Suis
12. POST HOC DESCENDIT CAPHARNAUM IPSE, ET MATER EJUS, ET FRATRES EJUS, ET DISCIPULI EJUS, ET IBI MANSERUNT NON MULTIS DIEBUS. — Peractis nuptiis in Cana, Jesus cum matre et suis rediit domum, puta in Nazareth, quae quia altiori loco sita erat, hinc Jesus ex illa proficiscens Capharnaum, quae urbs erat loco decliviore ad mare Galilaeae, dicitur eo descendisse. Causa descensus fuit, quod Jesus nollet in Nazareth, utpote urbe ignobili et exili, ubi a suis civibus quasi faber et fabri filius contemnebatur, praedicationis et doctrinae suae sedem constituere, sed ad hoc destinabat Capharnaum, utpote urbem ob mare et merces celebrem, et populis frequentem, ut ad plures praedicationis suae fructus dimanaret, uti patet Matth., IV, 13.
Porro hic descensus, et hoc iter Christi contigit ante incarcerationem Joannis Baptistae, ut clare colligitur ex cap. III, 24, et cap. IV, 1, alius ergo fuit hic Christi descensus, ab illo de quo agit Matth. IV, 13. Ille enim contigit post incarcerationem Joannis, cum Christus de facto habitationem suam transtulit Capharnaum, ibique publicam suae doctrinae et praedicationis scholam aperuit. Hic vero eamdem duntaxat praeparare, et quasi inchoare coepit, ut pluribus innotesceret, pluresque discipulos colligeret. Fuit ergo hic obiter, et quasi in transitu, ut scilicet inde pergeret Hierosolymam, ad instans Pascha celebrandum. Ita Jansenius.
ET FRATRES EJUS — id est cognati et consobrini Christi, puta Jacobus Minor, Joseph, Simon et Judas, Matth. XIII, 55. Item Joannes et Jacobus Major: hos enim avide verba sua coelestia audientes, paulo post in discipulos, ac tandem in Apostolos elegit.
Versus 13: Ascendit Jesus Hierosolymam
13. ET PROPE ERAT PASCHA JUDAEORUM, ET ASCENDIT JESUS HIEROSOLYMAM. — Fuit hoc primum Pascha, tertio mense Nisan, sive martio, post Christi baptismum, qui contigit die 6 januarii.
Versus 14: Vendentes Boves, et Oves, et Columbas
14. ET INVENIT IN TEMPLO VENDENTES BOVES ET OVES, ET COLUMBAS, ET NUMULARIOS SEDENTES.
Versus 15: Omnes Ejecit de Templo
15. ET CUM FECISSET QUASI FLAGELLUM DE FUNICULIS, OMNES EJECIT DE TEMPLO, OVES QUOQUE ET BOVES, ET NUMULARIORUM EFFUDIT AES, ET MENSAS SUBVERTIT.
Versus 16: Nolite Facere Domum Patris Mei Domum Negotiationis
16. ET HIS QUI COLUMBAS VENDEBANT, DIXIT: AUFERTE ISTA HINC, ET NOLITE FACERE DOMUM PATRIS MEI, DOMUM NEGOTIATIONIS. — Haec omnia explicui, Matth. XXI, 12. Tantum nota aliam esse hanc ejectionem vendentium e templo, ab illa de qua agit Matth. XXI: illa enim contigit paulo ante passionem Christi, haec vero initio praedicationis ejusdem; hanc enim pie et recte, et ordine congruo, Christus a religione et domo Dei ordiri voluit, ex ea ejiciendo vendentes illam profanantes. Idem Christi exemplo faciat visitator, reformator et concionator Apostolicus.
Versus 17: Zelus Domus Tuae Comedit Me
17. RECORDATI SUNT VERO DISCIPULI EJUS, QUIA SCRIPTUM EST (Psal. LXVIII, 10): ZELUS DOMUS TUAE COMEDIT ME. — Zelus hic fuit justa Christi indignatio, ait Euthymius, aut potius ardor et aestus animi, ad amoliendum ea quae Deum (quem summe amabat) Deique honorem offendebant, qui proinde iram et indignationem, quasi cotem assumpsit, ut eo se acueret, et audacter se, suam vitam et famam, pro tuendo Dei honore exponeret. Hoc enim fecit Christus hic coram avaris et superbis Scribis et Pharisaeis sibi aversantibus. Sensus ergo est, q. d. « Zelus, » id est fervor ardensque studium procurandae gloriae templi tui, in quo tu, o Domine, quasi in domo tua habitas; atque indignatio, quam in vendentes, qui illud profanant et pessumdant, concepi, « comedit me, » id est absorbuit me; Symmachus: consumpsit, exedit me, sicut ignis ferrum, ignis illud consumit et in se transmutat, ut jam non ferrum, sed merus ignis esse videatur.
Quaerit S. Augustinus: « Quis comeditur zelo domus Dei? » ac respondet: « Qui omnia, quae forte ibi videt perversa, satagit emendare; non quiescit si emendare non potest, tolerat, gemit, et apud se dicit: Tabescere me fecit zelus meus, quia obliti sunt verba tua inimici mei, » Psal. CXVIII, 139. Unde Beda hic: « Zelemus et nos, fratres, inquit, domum Dei; si viderimus fratrem, qui ad domum Dei pertinet, superbiae tumidum, detractionibus assuetum; si ebrietati servientem, si luxuria enervatum, si iracundia turbidum, si alii cuiquam vitio substratum, studeamus, in quantum facultas suppetit, castigare, polluta ac perversa corrigere: et si quid de talibus emendare nequimus, non sine acerrimo mentis sustinere dolore, et maxime in ipsa domo orationis, ubi corpus Dei consecratur, ubi angelorum praesentia semper adesse non dubitatur, ne quid ineptum fiat, ne quid nostram fraternamve orationem impediat, totis viribus agamus. »
Plura de zelo dixi Deuter. XXXII, 10, et Eccli. XLVIII, 4; ad illa: « Surrexit Elias quasi ignis, et verbum ipsius quasi facula ardebat. » Elias enim zelans pro Deo, fuit typus Christi zelantis pro domo Dei. Vide et quae de zelo Pauli dixi, prooemio in Acta Apostolorum, num. 99 et alibi.
Versus 18: Quod Signum Ostendis Nobis?
18. RESPONDERUNT ERGO JUDAEI, ET DIXERUNT EI: QUOD SIGNUM OSTENDIS NOBIS, QUIA (quod) HAEC FACIS? — q. d. Quod miraculum profers, quo ostendas te vendentes praeter morem ejicere e templo, auctoritate accepta a Deo? nam ab homine, v. g. a pontifice, vel a praeside te nullam habere scimus. Insinuaverat enim Christus se a Deo missum, imo se esse Dei Filium, nam dixerat vers. 16: « Nolite facere domum Patris mei domum negotiationis. » Petunt ergo ut ipse miraculo probet se esse Dei Patris Filium, et Messiam; sicut Moses signa et prodigia de coelo ostendit, ait Rupertus, quibus Pharaoni et Aegyptiis demonstravit se a Deo mitti, ad educendum Hebraeos.
JUDAEI — scilicet ementes et vendentes, quos e templo ejecerat, eorumque fautores et amici, vel patroni, praesertim sacerdotes et Scribae; hos enim pungebat et urebat Christi animositas, quod ab eo et lucris suis privati, et publica ignominia notati forent.
Versus 19: Solvite Templum Hoc, et in Tribus Diebus Excitabo Illud
19. RESPONDIT JESUS, ET DIXIT EIS: SOLVITE TEMPLUM HOC, ET IN TRIBUS DIEBUS EXCITABO ILLUD. — Apposite auctoritatem suam in templum probat, per potestatem suam reaedificandi templum. TEMPLUM HOC — puta corpus meum, quod Christus hic manu ad pectus admota demonstrabat. Ubi nota, corpus Christi vocari templum, quia in eo inhabitabat plenitudo divinitatis, non tantum per gratiam, ut inhabitat in nobis, sed corporaliter et personaliter, Coloss. II, 9. Ita Cyrillus, q. d. Vos, o Judaei increduli, petitis a me signum sive miraculum, en ego vobis illud assigno; nimirum meam a morte resurrectionem, quod quidem vobis, quia increduli estis, obscurum nunc est, sed illud paulo post intelligetis, vel facile intelligere poteritis, cum me videbitis die tertia resurgere: inde enim cognoscetis, quis, qualis et quantus ego fuerim; nimirum me fuisse dominum corporis mei, ut illud ad libitum mori sinam et rursum vivificem; ac consequenter me multo magis templi hujus esse dominum, utpote quod corporis mei sit typus et umbra, ac proinde potestatem me habere vos vendentes et ementes ex illo ejiciendi. Ita Beda.
Porro, Christus corpus suum potius vocat « templum, » quam aliud quippiam, quia lis haec in templo et de templo agebatur, eo quod ex illo vendentes ejecisset, q. d. Ut sciatis, o Judaei, me dominum esse templi, « solvite, » id est permitto ut solvatis, ac scio reipsa vos soluturos templum corporis mei, cum me crucifigetis et occidetis, et ego intra tres dies, propria virtute, ait Cyrillus, resuscitabo illud, quasi dominus illius, ac multo magis templi vestri materialis et inanimis, quod tantum figura est templi animati et divini, puta corporis mei. « Solvite, » dixit, ait Euthymius, non adhortans eos ad suam interfectionem; sed quia cognovit quod facturi erant, figurativo sermone praedixit: solvite ergo, sive in terram subvertite, ab anima separate, et conjunctionem, quae cum illa est, dissolvite. » Ita Euthymius.
Versus 20: Quadraginta et Sex Annis Aedificatum Est Templum Hoc
20. DIXERUNT ERGO JUDAEI: QUADRAGINTA ET SEX ANNIS AEDIFICATUM EST TEMPLUM HOC, ET TU IN TRIBUS DIEBUS EXCITABIS ILLUD? — Nota: ter aedificatum fuit templum Judaeorum: primo, a Salomone, per septem annos, III Reg. VI, 1. De hoc non agitur hic, tum quia fuit perfectum annis septem, non 46; tum quia jam pridem combustum et funditus eversum fuit a Chaldaeis, quare a Christo hic designari non potuit.
Secundo, post reditum e captivitate Babylonica templum a Chaldaeis combustum, reaedificatum fuit a Zorobabele et sociis, anno primo Cyri, regis Persarum, usque ad annum sextum Darii Hystaspis, I Esdrae III, 6, quod spatium multi putant fuisse 46 annorum, de iisque hic loqui Judaeos. Ita S. Chrysostomus, Beda, Theophylactus, Euthymius, Eucherius, Toletus, Jansenius, Maldonatus hic, et Eusebius, in Chronicon, qui annos 46 sic computant. Cyrus regnavit annos 30, Cambyses, ejus filius et successor, annos novem, Magi annum unum, quibus successit Darius Hystaspis, cujus anno sexto perfectum fuit templum: adde omnes hos annos, et invenies 46.
Verum hic computus errat; nam annus primus Cyri, quo ipse Judaeis dedit facultatem reaedificandi templum, intelligitur non regni, quo scilicet ipse coepit regnare in Perside, regnavitque deinde per 30 annos; sed monarchiae, quo scilicet ipse, capta Babylone et occiso Balthazare, monarchiam a Babyloniis transtulit ad se et Persas, ac simul Judaeos in Babylone captivos liberavit liberosque in Judaeam remisit, data simul potestate reaedificandi templi. Quae omnia fecit Cyrus anno 27 regni sui, qui fuit primus monarchiae ejus, quae tantum tres annos duravit; nam Cyrus tres tantum annos regnavit ut monarcha; tertio enim anno occisus est a Temyri, regina Scytharum. Id ita esse ostendi I Esdrae III, 6; quare ab anno primo Cyri, quo coepit fabrica templi, usque ad sextum Darii, quo finita est, non fluxere 46 anni, sed 15 duntaxat: Cyrus enim tres annos regnavit ut monarcha, huic successit filius Cambyses, qui post Cyrum patrem sex duntaxat annis regnavit, deinde Magi per septem menses, denique Darius Hystaspis, cujus anno sexto consummatum fuit templum. Adde omnes hos annos, et invenies quindecim duntaxat. Fieri tamen potuit, ut Judaei chronologiae profanae ignari, computarint hic non 15, sed 46 annos; quia scilicet computabant annos 30 regni Cyri, non tres monarchiae duntaxat: eodem errarint tam multi Interpretes eruditi, Graeci et Latini, quos paulo ante citavi. Potuerunt ergo Judaei hic annos 46 tribuere fabricae templi Zorobabelis, et de eo hic loqui.
Tertio, templum hoc reaedificatum fuit ab Herode Ascalonita, qui infantes occidit in Bethlehem, ac ut regnum Judaeae sibi suisque posteris assecuraret et a Judaeis haberetur verus Messias, templum eis novum erexit. Et de eo hic loqui Judaeos valde est verisimile, ex pronomine hoc, quod praesens demonstrat templum, cum duo priora jam pridem essent quasi diruta, ut demonstrari non possent. Coepit autem Herodes hanc suam tertii templi fabricam, anno regni sui 18, tunc enim suam de aedificando templo voluntatem indicavit, teste Josepho, lib. XV Antiq., cap. XIV. Quare cum Christus natus sit sub annum regni Herodis 35, uti ostendi Lucae II, 1, sequitur a coepto hoc tertio Herodis templo usque ad nativitatem Christi fluxisse 16 annos, quibus adde annos 30 vitae Christi, habebis 46, quos quaerimus: anno enim 30, quo Christus baptizatus est, haec Christi cum Judaeis disputatio contigit, initio praedicationis suae. Ita Baronius, anno Christi 31.
Dices: Josephus loco citato asserit Herodem octo annis perfecisse templi fabricam, ubi ergo sunt 46 anni? Respondeo, Herodem octo annis perfecisse templum, quoad primarias templi partes, scilicet Sanctum, et Sanctum Sanctorum; tamen multis deinde annis in eodem expoliendo per se et posteros suos laborasse, usque ad annum Christi 30, nam in exstruendis atriis, porticibus omnique ejus ornatu intrinseco et extrinseco, tamdiu laborarunt octodecim hominum millia, teste eodem Josepho, lib. XX Antiq., VIII. Sensus ergo est, q. d. Per 46 annos in hoc templo erigendo et ornando laborarunt, et etiamnum laborant octodecim hominum millia; et tu solus tantumdem spatio tridui efficies?
Denique nonnulli censent Judaeos loqui de utroque templo, scilicet Zorobabelis et Herodis; hoc enim tam duplex, quam simplex, sive unum idemque fuit templum: Herodes enim non tam novum templum exstruxit quam vetus Zorobabelis ornavit; partem enim ejus deposuit duntaxat, ut altius, augustius et ornatius erigeret, uti ex Hegesippo et aliis nervose probat Vilalpandus, lib. V De Templo, disput. 4, cap. LXVIII et LXIX, idemque ego multis ostendi Aggaei II, vers. 10. Templum ergo a Zorobabele 15 annis aedificatum, postea per plures annos auctum et ornatum fuit a Machabaeis, a Simone, Oniae filio Pontifice, Eccli. L, 1, et ab Herode, quorum annos omnes si computes, facile reperies 46. Ita Arias et Franciscus Lucas hic, ac noster Gaspar Sanchez, Zachar. I, 12. Sic Basilica S. Petri Romae nova (veteri Constantini Magni diruta) aedificata est per centum annos, ac etiamnum in ea continuo aedificari videmus, nunc turres, nunc altaria, nunc sacella, nunc columnas, nunc testitudinem, nunc incrustationem, etc.
Symbolice, 46 anni fabricae templi significant totidem diebus fabricatum esse corpus Christi. Audi S. Augustinum, lib. XIV De Trinit., cap. V: « Numerus hic perfectioni corporis Christi congruit; quadragesies enim sexies seni, fiunt ducenta septuaginta sex, scilicet novem menses et sex dies; tanto autem tempore perfectio corporis Christi ad partum perducta; conceptus enim VIII kalendas aprilis, quo et passus, natus VIII kalendas januarii. » Idem, lib. LXXXIII, Quaest. LVI: « Dicitur conceptio humana sex primis diebus lactis habere similitudinem, sequentibus novem converti in sanguinem, deinde duodecim solidari, reliquis octodecim perfecte formari, deinde usque ad partum augeri, qui numerus facit quadraginta quinque, addito uno (quod significat summam) quadraginta sex: quae multiplicata per senarium, qui est hujus ordinationis caput, fiunt ducenti septuaginta sex; itaque quot anni fuerunt in fabricatione templi, tot fuerunt in perfectione corporis Domini. »
Idem, in Joan. hic tract. 10: « Christus de Adam corpus accepit; Graece autem anatole est Oriens, dysis Occidens, arktos Septentrio, mesembria Meridies, quorum primae litterae faciunt nomen ADAM, nempe a quatuor ventis colligendi electi, cum venerit Dominus ad judicium. Habent et litterae nominis Adam numerum quadraginta sex, secundum Graecos; a enim notat unum, d quatuor, rursum a unum, et m quadraginta: ita fiunt quadraginta sex. » Eadem habet Beda, S. Cyprianus (vel quisquis est auctor), tract. De Sion et Sina; Clemens Alexandrinus, lib. VI Strom., et alii.
Tropologice: anima fabricat sibi templum virtutis et perfectionis, servando quatuor Evangelia et decalogum (quater enim ducta in 10 faciunt 40, qui est numerus solidus, virtutis solidae et perfectae index) per senarium hujus hebdomadae, id est vitae.
Versus 21: Ille Autem Dicebat de Templo Corporis Sui
21. ILLE AUTEM DICEBAT DE TEMPLO CORPORIS SUI. — Quaerit S. Chrysostomus: « Quare dubitantibus non aperuit se templum carnem suam appellare? » ac respondet: « Quoniam ipsius verbis fidem non habebant, » imo si id aperuisset, Judaei irrisissent eum, et pejus eum tractassent.
Versus 22: Crediderunt Scripturae et Sermoni
22. CUM ERGO RESURREXISSET A MORTUIS, RECORDATI SUNT DISCIPULI EJUS, QUIA HOC DICEBAT, ET CREDIDERUNT SCRIPTURAE ET SERMONI QUEM DIXIT JESUS. — « Et crediderunt Scripturae, » quae Christum a morte resurrecturum praedixit, quam ipsi antea non intellexerunt, sed tunc demum intellexerunt, cum eamdem reipsa in Christi resurrectione completam viderunt. Talis Scriptura est Psalm. xv, 10: « Non derelinques animam meam in inferno, nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem. » Et Oseae vi, 3: « Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos. »
ET SERMONI QUEM DIXIT JESUS — Scilicet « Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. » Crediderunt huic sermoni, cum viderunt Christum die tertio resurgentem; intellexerunt enim Christum de resurrectione corporis, non de resuscitatione templi, metaphorice locutum fuisse.
Versus 23: Multi Crediderunt in Nomine Ejus, Videntes Signa
23. CUM AUTEM ESSET HIEROSOLYMIS IN PASCHA IN DIE FESTO (q. d. In die festo Paschae), MULTI CREDIDERUNT IN NOMINE EJUS — id est in nomen ejus; puta eum vere gerere et prae se ferre nomen Messiae, sive eum vere esse Messiam, hoc est Christum, uti ipse se nominabat, et a fidelibus publica fama nominabatur et celebrabatur. Hebraeis enim idem est « credere Deo et credere in Deum, » uti recte probat Jansenius; licet S. Augustinus ea hic distinguat.
VIDENTES SIGNA (miracula) EJUS, QUAE FACIEBAT — ut iis probaret se esse Christum.
Versus 24: Jesus Non Credebat Semetipsum Eis
24. IPSE AUTEM JESUS NON CREDEBAT SEMETIPSUM EIS, EO QUOD IPSE NOSSET OMNES. — « Non credebat, » id est « non confidebat; » licet enim sciret eos in se credere, tamen sciebat pariter eos esse mutabiles, et facile ab hac fide posse resilire ac perverti a tot Pharisaeis et Scribis suis hostibus, ipsorum enim magna erat tum auctoritas, tum vis et potestas. Ita S. Chrysostomus et Euthymius. Qua de causa Christus cum iis, nec secure, nec diu versatus est, sed abiit in alia Judaea loca, ut patebit cap. sequenti, vers. 22. Sciebat enim non tantum quid jam cogitarent et facerent, sed et quid deinceps contra se cogitaturi et facturi erant, scilicet quod ipsum persequerentur usque ad mortem et crucem.
Versus 25: Sciebat Quid Esset in Homine
25. ET QUIA OPUS EI NON ERAT, UT QUIS TESTIMONIUM PERHIBERET DE HOMINE; IPSE ENIM SCIEBAT QUID ESSET IN HOMINE. — Scrutabatur enim cor cujusque, an constans esset, an levis et inconstans. Quocirca, ut ait S. Chrysostomus, « non curabat exteriora verba, qui in ipsos animos ingreditur, qui in humanas cogitationes irrumpit, qui eorum fervorem mox infrigescere cognoscebat: non opus erat Jesu testibus, ad eas quas formarat mentes cognoscendas. Plus noverat artifex quid esset in opere suo; » addit S. Augustinus: « quam ipsum opus, quid esset in semetipso. Creator hominis noverat quid esset in homine, quod ipse creatus homo non noverat. Haec enim dignitas, ait Cyrillus, vero Deo solummodo, nec ulli creaturarum attribuitur, esse καρδιογνώστην, novisseque hominis animum, nullis exterioribus argumentis declaratum. » Unde Psalmista, Psalm. xxxii, vers. 15: « Qui finxit sigillatim corda eorum, qui omnia opera eorum intelligit. » Ita Franciscus Lucas, Jansenius, Barradius et alii.
Tropologice Beda: « Nunquam simus, inquit, de nostra conscientia securi, sed semper sollicite formidemus; quod enim nos latet, aeternum arbitrum latere non potest. »