Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Narrat, vers. 1, Christi flagellationem, coronationem, purpuram, alapas, ostensionem populo sic clamanti: Crucifige eum, quia Filium Dei se fecit, et vers. 12: Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris: qua voce victus Pilatus tradidit Judaeis Jesum. Hi ergo crucifixerunt eum in Golgotha, hoc titulo: Jesus Nazarenus Rex Judaeorum; mox milites vestes ejus diviserunt. Inde, vers. 25, Jesus matri suae Joannem in filium assignat; vers. 28, clamat: Sitio; vers. 30: Consummatum est, et expirat; vers. 34, lancea latus ejus aperitur indeque exiit sanguis et aqua. Denique, vers. 38, Joseph et Nicodemus Jesum ungunt, et in monumento novo sepeliunt.
Textus Vulgatae: Joannes 19:1-42
1. Tunc ergo apprehendit Pilatus Jesum, et flagellavit. 2. Et milites plectentes coronam de spinis, imposuerunt capiti ejus; et veste purpurea circumdederunt eum. 3. Et veniebant ad eum, et dicebant: Ave, rex Judaeorum; et dabant ei alapas. 4. Exivit ergo iterum Pilatus foras, et dicit eis: Ecce adduco vobis eum foras, ut cognoscatis quia nullam invenio in eo causam. 5. (Exivit ergo Jesus portans coronam spineam, et purpureum vestimentum). Et dicit eis: Ecce homo. 6. Cum ergo vidissent eum pontifices et ministri, clamabant, dicentes: Crucifige, crucifige eum. Dicit eis Pilatus: Accipite eum vos, et crucifigite; ego enim non invenio in eo causam. 7. Responderunt ei Judaei: Nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit. 8. Cum ergo audisset Pilatus hunc sermonem, magis timuit. 9. Et ingressus est praetorium iterum, et dixit ad Jesum: Unde es tu? Jesus autem responsum non dedit ei. 10. Dicit ergo ei Pilatus: Mihi non loqueris? nescis quia potestatem habeo crucifigere te, et potestatem habeo dimittere te? 11. Respondit Jesus: Non haberes potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset desuper. Propterea qui me tradidit tibi, majus peccatum habet. 12. Et exinde quaerebat Pilatus dimittere eum. Judaei autem clamabant, dicentes: Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris. Omnis enim qui se regem facit, contradicit Caesari. 13. Pilatus autem cum audisset hos sermones, adduxit foras Jesum; et sedit pro tribunali, in loco qui dicitur Lithostrotos, Hebraice autem Gabbatha. 14. Erat autem Parasceve Paschae, hora quasi sexta, et dicit Judaeis: Ecce rex vester. 15. Illi autem clamabant: Tolle, tolle, crucifige eum. Dicit eis Pilatus: Regem vestrum crucifigam? Responderunt pontifices: Non habemus regem, nisi Caesarem. 16. Tunc ergo tradidit eis illum ut crucifigeretur. Susceperunt autem Jesum, et eduxerunt. 17. Et bajulans sibi crucem, exivit in eum, qui dicitur Calvariae locum, Hebraice autem Golgotha: 18. ubi crucifixerunt eum, et cum eo alios duos, hinc et hinc, medium autem Jesum. 19. Scripsit autem et titulum Pilatus, et posuit super crucem. Erat autem scriptum: Jesus Nazarenus, Rex Judaeorum. 20. Hunc ergo titulum multi Judaeorum legerunt; quia prope civitatem erat locus, ubi crucifixus est Jesus. Et erat scriptum Hebraice, Graece et Latine. 21. Dicebant ergo Pilato pontifices Judaeorum: Noli scribere, Rex Judaeorum; sed quia ipse dixit: Rex sum Judaeorum. 22. Respondit Pilatus: Quod scripsi, scripsi. 23. Milites ergo cum crucifixissent eum, acceperunt vestimenta ejus (et fecerunt quatuor partes: unicuique militi partem) et tunicam. Erat autem tunica inconsutilis, desuper contexta per totum. 24. Dixerunt ergo ad invicem: Non scindamus eam, sed sortiamur de illa cujus sit. Ut Scriptura impleretur, dicens: Partiti sunt vestimenta mea sibi, et in vestem meam miserunt sortem. Et milites quidem haec fecerunt. 25. Stabant autem juxta crucem Jesu mater ejus, et soror matris ejus Maria Cleophae, et Maria Magdalene. 26. Cum vidisset ergo Jesus matrem, et discipulum stantem, quem diligebat, dicit matri suae: Mulier, ecce filius tuus. 27. Deinde dicit discipulo: Ecce mater tua. Et ex illa hora accepit eam discipulus in sua. 28. Postea sciens Jesus quia omnia consummata sunt, ut consummaretur Scriptura, dixit: Sitio. 29. Vas ergo erat positum aceto plenum. Illi autem spongiam plenam aceto, hyssopo circumponentes, obtulerunt ori ejus. 30. Cum ergo accepisset Jesus acetum, dixit: Consummatum est. Et inclinato capite tradidit spiritum. 31. Judaei ergo (quoniam Parasceve erat), ut non remanerent in cruce corpora sabbato (erat enim magnus dies ille sabbati), rogaverunt Pilatum ut frangerentur eorum crura et tollerentur. 32. Venerunt ergo milites, et primi quidem fregerunt crura, et alterius qui crucifixus est cum eo. 33. Ad Jesum autem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura; 34. sed unus militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua. 35. Et qui vidit, testimonium perhibuit; et verum est testimonium ejus. Et ille scit quia vera dicit, ut et vos credatis. 36. Facta sunt enim haec, ut Scriptura impleretur: Os non comminuetis ex eo. 37. Et iterum alia Scriptura dicit: Videbunt in quem transfixerunt. 38. Post haec autem rogavit Pilatum Joseph ab Arimathaea (eo quod esset discipulus Jesu, occultus autem propter metum Judaeorum), ut tolleret corpus Jesu. Et permisit Pilatus. Venit ergo, et tulit corpus Jesu. 39. Venit autem et Nicodemus, qui venerat ad Jesum nocte primum, ferens mixturam myrrhae et aloes, quasi libras centum. 40. Acceperunt ergo corpus Jesu, et ligaverunt illud linteis cum aromatibus, sicut mos est Judaeis sepelire. 41. Erat autem in loco ubi crucifixus est, hortus; et in horto monumentum novum, in quo nondum quisquam positus erat. 42. Ibi ergo propter Parasceven Judaeorum, quia juxta erat monumentum, posuerunt Jesum.
Versus 1: Tunc Ergo Apprehendit Pilatus Jesum, et Flagellavit
1. Tunc ergo apprehendit Pilatus Jesum, et flagellavit. — «Tunc,» postquam scilicet dixisset Judaeis, ut eorum furorem in Jesum restingueret: «Corripiam illum, et dimittam,» uti supplet Lucas, cap. xxiii, vers. 22, «flagellavit.» Incolae terrae sanctae tradunt Jesum flagellatum fuisse primo, funibus crassioribus; secundo, funiculis nodosis, additis ferreis scorpionibus; tertio, catenis; quarto, virgis spineis; sed respondet Ribera traditiones incolarum terrae sanctae parum fidei habere, quoniam non manserunt in ea Christiani a tempore passionis usque ad nos, ut ita ab antiquis per manus veniret traditio: sed omnes sunt advenae, et saepe locum mutant, ideoque veterum traditiones non retinent.
Versus 2: Et Veste Purpurea Circumdederunt Eum
2. Et veste purpurea (Syrus, coccinea) circumdederunt eum. — Vide dicta Matth. xxvii, 30, quibus adde S. Athanasium, qui, tract. De Cruce et Passione, asserit Christum in chlamyde coccinea portasse hominum sanguinem, qui homicidiis diabolus terram polluerat; in spinis, peccata; in calamo, chirographum quo nos diabolus tanquam suos scripserat: quae omnia Christus abstulit passione sua. «Praeterea, inquit, arundinem accepit Dominus, diabolo ignorante se dare illi gladium contra seipsum: dicitur enim arundo serpentibus lethalis esse, atque inde potissimum interfici; ita Christus cepit arundinem, ut nos liberaret a versutia serpentis.»
Versus 7: Debet Mori, Quia Filium Dei Se Fecit
7. Debet mori quia Filium Dei se fecit, — quasi blasphemus, sacrilegus, imo avidus. Audi S. Augustinum: «Ecce altera major invidia; parva illa videbatur affectasse regnum; et tamen neutrum sibi Jesus mendaciter usurpavit: est enim Dei unigenitus, et rex a Deo constitutus super montem Sion, et utrumque demonstraret nunc, nisi quanto erat potentior, tanto mallet esse patientior.»
Versus 11: Non Haberes Potestatem Adversum Me Ullam, Nisi Tibi Datum Esset Desuper
11. Non haberes potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset desuper. Propterea qui me tradidit tibi, majus peccatum habet. — Difficilis est hic connexio quam exigit «propterea»; sed omissis variis variorum explicationibus, plana est Jansenii, Cajetani et Riberae expositio, q. d. Tu non habes in me ullam potestatem, et quia ego innocens sum, et quia possem me eripere si vellem; sed Pater meus vult ut me tibi tradam atque subjiciam, ut perficiatur opus humanae redemptionis, atque ad hoc permisit, ut tu Judaeorum accusationi et voluntati acquiescas, et in me exerceas tuam potestatem, quam minime exerceres, nisi isti me accusassent: propterea isti qui te obtendunt et urgent ut potestatem istam permissam exerceas, magis peccant quam tu.
Versus 12: Et Exinde Quaerebat Pilatus Dimittere Eum
12. Et exinde quaerebat Pilatus dimittere eum. — Jam ante idipsum quaesierat, sed nunc, maxime, postquam audivit ipsum esse Filium Dei, ac peccatum sibi objicientem, timuit ne Dei vindictam incurreret, si Filium ejus damnaret. Sed vicit timor Caesaris timorem Dei, ut sequitur. Suspicabatur Pilatus Jesum esse Jovis, Herculis, Apollinis, vel alterius dei filium: Gentiles enim multos deorum filios numerabant eosque quasi semideos colebant. Ita Cyrillus.
Versus 13: In Loco Qui Dicitur Lithostrotos, Hebraice Autem Gabbatha
13. In loco qui dicitur (Graece) Lithostrotos (id est lapide stratus), Hebraice autem Gabbatha, — id est altus; גבה (gaba) enim altum significat, quia erat in loco sublimi, ut solent esse tribunalia, ut judex a circumfusa multitudine videri et audiri possit. Dicit hoc Joannes, ut notet Jesum publicam et atrocem hanc damnationis judiciariae sententiam et ignominiam, pro publicis nostris peccatis ultro suscepisse. Ad Gabbatha multis gradibus marmoreis ascendebatur, qui Romam translati, juxta basilicam Lateranensem magna fidelium religione frequentantur, et scalae sanctae nomen obtinent.
Versus 14: Erat Autem Parasceve Paschae, Hora Quasi Sexta
14. Erat autem Parasceve Paschae, — hoc est sabbati paschalis: hoc enim quia incidebat intra octavam Paschae, caeteris sabbatis erat solemnius, ideoque dicebatur magnum, ut patet, vers. 31. Sensus ergo est, q. d. Erat feria sexta sive dies Veneris, in qua fiebat παρασκευή, id est praeparatio ciborum et rerum necessariarum ad sequentem diem sabbati: illo enim, utpote sanctissimo, nec cibos coquere, nec quid aliud facere licebat. Unde solum sabbatum praeviam suam habebat parasceven, qua cetera festa carebant. Quare perperam Graeci Parasceven Paschae interpretantur pridie Paschae, quo agnum immolabant. Nam ex Matthaeo, Marco et Luca constat Christum crucifixum esse primo die azymorum, hoc est postridie Paschae, quo agnum immolaverant: ergo Joannes primum diem azymorum vocat hic Parascevon Paschae, id est pridie sabbati paschalis.
Hora quasi sexta. — Arabicus, «et erant sex horae,» scilicet ab ortu solis. Dices: Marcus, xv, 25, ait: «Erat autem hora tertia, et crucifixerunt eum.» Varii varie respondent: Primo, aliqui apud Theophylactum censent ex Marco corrigendum esse Joannem scribendumque hic, «hora quasi tertia.» Verum obstant omnes codices Graeci, Latini, Syri, Arabici, qui in Joanne habent, «hora quasi sexta.»
Secundo, S. Hieronymus, in Psalm. LXXVII, ex adverso ex Joanne vult corrigi Marcum, ut in eo legatur: «Erat autem hora sexta.» Errorem autem contigisse censet ex affinitate notarum ternarii et senarii, quorum una pro alia irrepserit. Graecis enim γ est nota ternarii, ϛ vero senarii. Verum omnia exemplaria in Marco habent: «Erat autem hora tertia»; nullum vero habet «sexta.»
Tertio, Euthymius, in Marc. xv, censet a Marco dici Christum crucifixum «hora tertia,» quia illa hora postularunt Judaei eum crucifigi, clamando: «Crucifige, crucifige eum;» sed aliud est postulare ad crucem, aliud crucifigere.
Quarto, S. Augustinus, tract. 117, et in Ps. lxiii, et lib. III De Consensu Evang., cap. xiii, respondet fuisse horam tertiam, quando Pilatus Jesum damnavit ad crucem, sed hanc a Joanne vocari sextam, facto computu a principio quo coepit Jesus praeparari (hoc enim significat Parasceve) ad mortem, quod fuit hora nona praecedentis noctis, quando a Caipha proclamatus est reus mortis: nam ab hac nona noctis hora usque ad horam tertiam diei sex intercedunt horae, qua Christus, qui vere est pascha, id est agnus paschalis, in cruce immolatus est. Verum hoc violentum esse agnoscit ipse S. Augustinus. Unde ipse
Quinto, respondet, Jesum crucifixum esse linguis Judaeorum hora tertia, qua ipsi clamaverunt: Crucifige, crucifige eum; lingua vero et sententia Pilati, hora sexta: sed hoc jam rejeci in Euthymio.
Sexto ergo, communiter respondent interpretes Christum crucifixum hora tertia, ut ait Marcus, sed finiente, hoc est inchoata hora sexta, ut ait Joannes. Nam horae Romanorum et Hebraeorum ternas nostras complectebantur; dividebant enim diem aeque ac noctem in quatuor vigilias sive excubias militares, quas horas nuncupabant: quare quaelibet ex eis continebat tres horas nostrates.
Septimo, probabiliter Ribera censet Christum dici crucifixum hora tertia, quia illa hora Pilatus clamantibus Judaeis: «Crucifige,» publice assensus est, ut vitaret populi tumultum; unde jussit eum flagellari, quasi parans eum ad crucem (occidendi enim rei prius flagellari solebant), sperans tamen atrocitate flagellationis molliendos fore Judaeorum animos: at cum vidit eos in clamore contra Jesum perseverantes, hora sexta pro tribunali sedens, judiciariam et irrevocabilem in eum sententiam crucifixionis protulit. Favet Lucas, xxiii, 14, ubi ait Pilatus: «Nullam causam mortis invenio in eo, corripiam ergo illum et dimittam. At illi instabant vocibus magnis postulantes ut crucifigeretur, et invalescebant voces eorum; et Pilatus adjudicavit fieri petitionem illorum. Dimisit autem illis eum qui propter homicidium et seditionem missus fuerat in carcerem.» Patet etiam ex Matth. xxvii, ubi cum Pilatus vidisset Judaeos petere Barabbam, et non Christum, «accepta aqua, lavit manus coram populo dicens: Innocens ego sum, etc., vos videritis, et respondens universus populus, dixit: Sanguis ejus super nos»: ergo antequam solveretur Barabbas, decrevit Christum crucifigi. Confirmatur ex B. Clemente, lib. V Constit. Apost., cap. xvi, aut juxta recentiorem translationem, cap. xiii, ubi ita ait: «Ligno crucis hora quidem sexta affixerunt, hora vero tertia sententiam contra eum pronuntiatam acceperunt.» Et lib. VIII, cap. xl, et juxta novam translationem, cap. xxxiv, ait: «Tertia (scilicet hora), quod ea hora Pilatus judicium adversus Dominum pronuntiavit; sexta, quod ea hora in crucem actus est; nona, quod tunc omnia mota et tremefacta sunt Domino crucifixo.» Denique S. Ignatius, epist. 5 ad Trallianos, sic ait: «Die ergo Parasceves, hora tertia accepit sententiam a Pilato permittente Patre; sexta vero crucifixus est; nona autem emisit spiritum.» Ergo hora tertia Pilatus tulit sententiam, id est consensit populo ut crucifigeretur; sed sexta hora formalem et irrevocabilem crucis sententiam in eum dictavit. Unde et Telesphorus Papa in sua epist.: «Reliquis, ait, temporibus Missarum celebrationes ante horam diei tertiam minime sunt celebrandae, quia et eadem hora Dominus crucifixus,» id est crucifigi jussus, vel potius permissus fuit a Pilato. Quocirca cum ait Marcus: «Et erat hora tertia, et crucifixerunt eum,» τὸ «crucifixerunt» actum inchoatum significat, non perfectum, q. d. Hora tertia coeperunt Judaei agere de crucifixione Christi, clamantes: «Crucifige, crucifige eum»; ac Pilatus eis consensit, ideoque jussit eum flagellari, quasi parans eum ad crucem et necem; sed sub finem horae tertiae, incipiente jam hora sexta, Pilatus Jesum juridice damnavit, et statim eum crucifixerunt. Marcus ergo originem et initium crucifixionis per horam tertiam indicavit; Joannes vero ejus executionem et complementum per horam sextam assignavit.
Versus 15: Non Habemus Regem Nisi Caesarem
15. Non habemus regem, nisi Caesarem. — «Agnum rejecerunt, ait Cassiodorus hic, vulpem elegerunt,» scilicet Herodem a Romanis et Caesare sibi regem creatum. De Herode enim ait Christus: «Dicite vulpi illi,» Lucae xiii, 32.
Versus 17: Et Bajulans Sibi Crucem
17. Et bajulans sibi crucem, — ex lege et more Romanorum. Audi S. Augustinum, tract. 117: «Grande spectaculum; sed si spectet impietas, grande ludibrium; si pietas, grande mysterium: si spectet impietas, grande ignominiae documentum; si pietas, grande fidei monumentum: si spectet impietas, ridet regem, pro virga regni lignum sui portare supplicii; si pietas, videt regem bajulantem lignum ad semetipsum figendum, quod fixurus etiam erat in frontibus regum, in eo spernendus oculis impiorum, in quo erant gloriatura corda Sanctorum.» Et affert illud Gal. vi: «Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi.»
Versus 23: Erat Autem Tunica Inconsutilis, Desuper Contexta per Totum
23. Erat autem tunica inconsutilis, desuper (ἐκ τῶν ἄνωθεν, id est ex summis, id est ex summo usque ad imum) contexta per totum. — q. d. Tota a cervice ad talos erat continua serie contexta, sine ulla sutura vel scissura, sicut solent interulas et caligas in Belgio a summo ad imum integras, gemina acu, filis opere reticulato intextis pertexere. Unde Arabicus et Syrus vertunt, «erat autem tunica absque sutura desuper, sed contexta tota.» Origenis interpres, tract. 35 in Matth., «Sursum textilis per totum.» Sic et Nonnus. Tradunt, ait Euthymius, eam a B. Virgine fuisse contextam. De eadem plura dixi Matth. xxvii, 35.
Allegorice: Tunica inconsutilis Christi est Ecclesia, quam scindere non licet, et si scindas, schisma facies.
Tropologice S. Bernardus, serm. 1 De Annunt.: «Tunicam inconsutilem, ait, ego divinam arbitror esse imaginem; quae nimirum non assuta, sed insita atque impressa naturae, dividi scindique non potest.»
Versus 25: Stabant Autem Juxta Crucem Jesu Mater Ejus, et Soror Matris Ejus Maria Cleophae, et Maria Magdalene
25. Stabant autem juxta crucem Jesu mater ejus, et soror (consobrina) matris ejus, Maria Cleophae (scilicet uxor, ac mater sanctorum Judae et Jacobi Minoris apostolorum), et Maria Magdalene, — quae longe magis in amorem Jesu exarsit, dum vidit eum sanguine abluere peccata sua, quae ipsa nuper lacrymis abluerat. Voluit hoc Christus, tum ut magis pateretur matris dolentis aspectu, tum ut ipsa sibi compatiendo perfectum patientiae et charitatis nobis daret exemplar. Ecce hic impletur illud: «Et tuam ipsius animam pertransibit gladius,» Luc. ii, scilicet, ut ait Damascenus, lib. IV, cap. xv: «Dolores partus, quos effugit pariens, illos tempore passionis sustinuit ex materna compassione viscerum, lacerum reparturiens.» Nimirum quo sanctior quis est et Christo vicinior, eo major calix passionis illi a Christo propinatur. Euthymius asserit B. Virginem propinquius cruci astitisse, viscerum inflammatione Judaeorum timorem vincente.
Stabat ergo corpore erecta et excelsa, animo excelsior, spectans et admirans magnum hoc pietatis sacramentum, scilicet Deum in cruce. Hinc Sophronius apud S. Hieronymum, serm. De Assumptione, B. Virginem vocat martyrem, imo plusquam martyrem: «Quia, inquit, mente passa est, plusquam martyr fuit. Nimirum et ejus dilectio amplius fortis, quam mors fuit, quia mortem Christi suam fecit.» Sic et S. Ildephonsus, serm. 2 De Assumptione: «Plusquam martyr fuit, quia in animo non minus amoris quam moeroris fuit: est intus gladio vulnerata; parata enim stetit, si non deesset manus percussoris. Beata Dei genitrix jure plusquam martyr mater est, quae nimio amore vulnerata testis extitit Salvatoris, et pro moerore in animo cruciatum sustinuit passionis.» Haec Ildephonsus.
S. Anselmus, lib. De Excellentia Virg., cap. v: «Quidquid, ait, crudelitatis inflictum est corporibus Martyrum, leve fuit, aut potius nihil comparatione tuae passionis, quae nimirum sua immensitate transfixit cuncta penetralia tua tuique benignissimi cordis intima; et utique, pia Domina, non crediderim te potuisse ullo pacto stimulos tanti cruciatus, quin vitam amitteres, sustinere, nisi ipse spiritus vitae, spiritus consolationis, spiritus scilicet dulcissimi Filii tui, pro quo moriente torquebaris, te intus doceret non esse mortem eum absumentem, sed magis triumphum omnia ei subjicientem, quod in ipso fieri coram moribundo videbas.» S. Bernardus, in Lament. B. Mariae: «Nec lingua, ait, poterit loqui, nec mens cogitare valebit, quanto dolore afficiebantur pia viscera Mariae. Nunc solvis, Virgo, cum usura, quod in partu non habuisti a natura. Dolorem pariendo Filium non sensisti, quem millies replicatum Filio moriente passa fuisti.»
S. Mechtildis, lib. I Revel., cap. lvi, narrat se vidisse Seraphinum quemdam salutasse Virginem «ob amorem quo Deum, inquit, prae omni creatura in terris dilexit, quia amor in passione unigeniti sui in ea tantum praevaluit, ut omnem humanum affectum penitus devinceret et extingueret; quia omni creatura in morte Filii Dei dolente, ipsa sola eum divinitate immobilis, et gaudens Filium suum pro mundi salute voluit immolari.»
Joannes Gerson, scribens in Magnificat, asserit B. Virginem stantem juxta crucem habuisse altissimum actum obedientiae, offerendo filium Patri, et conformando se in acerbissima filii morte cum divina voluntate; neque enim minori fortitudine praedita fuit, quam mater illa septem Machabaeorum, de qua II Machab. vii, sic scribitur: «Supra modum autem mater mirabilis et bonorum memoria digna, quae pereuntes septem filios sub unius diei tempore conspiciens bono animo ferebat, propter spem quam in Deo habebat, singulos illorum hortabatur voce patria, fortiter repleta sapientia, et femineae cogitationi masculinum animum inserens, dixit ad eos,» et quae sequuntur. Neque minori constantia quam S. Felicitas, qua hortante, septem filii ejus in fide perseverantes pro Christo varie sunt necati, et quam S. Symphorosa, quae septem pariter filiis fidei magistra et dux ad martyrium extitit.
Quantus tunc fuerit dolor Virginis, ex ejus revelatione descripsit S. Brigitta, lib. I Revelat., cap. x, xxvii, xxxv, et lib. IV, cap. xxiii et lxx, ubi inter cetera ait: «Dolor filii erat dolor meus, quia cor ejus erat cor meum.»
Denique Adrichomius, in Descript. Jerusalem, ex Saligniaco, Bredenbachio et aliis, singula loca passionis Christi graphice depingens et dimetiens, asserit B. Virginem cum Joanne, Magdalena ceterisque mulieribus, firma mentis fideique constantia stetisse, quindecim ulnis, quae nunc octodecim gradibus metiuntur, distantem a cruce Christi, atque hunc locum adhuc pia veneratione a fidelibus decorari.
Quaeres, quid de spasmo Beatae Virginis sentiendum. Respondeo: Beatam Virginem spasmum, id est deliquium animi, passam esse, indeque corruisse in terram ex ingenti dolore, dum primum Jesum in cruce pendentem aspexit, tradit S. Brigida, lib. I Revelat., cap. x, et lib. IV, cap. lxx; S. Bonaventura, in Medit. vitae Christi, cap. lxxvii et lxxix; S. Bernardus, in opusc. De Lamentatione Virginis. Favent S. Augustinus, epist. 58; Laurentius Justinianus, De Triumphali agone Christi, cap. xxi; Dionysius Carthusianus hic, Daniel Mallonius, De Stigmat. sacrae sindonis, cap. xvii, ad finem. Confirmant idipsum primo, ex eo quod nonnulli chorographi terrae sanctae scribunt in via Calvariae templum esse jam dirutum, quod nunc est stabulum equorum Turcarum, diciturque S. Maria-de-Spasmo, quod ibi corruerit exanimata Virgo, videns filium suum in cruce in via illa, quae vulgo Amaritudinis dicitur. Secundo, quod Cajetanus, in opusc. De Spasmo Virginis Mariae, in fine tom. II opusculorum, refert celebratam esse festivitatem spasmi Virginis cum Octava, et qui celebrabant, petierunt a Summo Pontifice indulgentias.
Ex adverso, B. Virginem deliquium passam esse negat Maldonatus hic, qui asserit contrarium dicere esse errori affine, Cajetanus, Jansenius, Toletus, Christophorus a Castro, De Deipara cap. xvi; Medina, III part., Quaest. xxvii; Molanus, lib. IV, cap. viii, De Imagin.; Suarez, III part., Quaest. xxvii, disp. IV, sect. 3. Probant id tum ex ratione conformitatis voluntatis ejus cum divina, per quam volebat filium suum pro humani generis redemptione mori; tum ratione constantiae et fortitudinis animi, qua ipsa praedita erat; tum etiam ratione decentiae cujusdam, quam decuit Virginem servare: non enim, inquiunt Cajetanus, Suarez et Toletus, conveniebat matrem Dei corporales quosdam defectus habere, aut aliquod dissonum et indecorum in ratione esse: gratius enim erat. Haec sententia verior est et B. Virgine dignior. Si quis tamen praeferat priorem opinionem sequi, dicat cum Salmerone, lib. X, tract. 41, in principio, quando crux erigebatur, B. Virginem prae vehementia doloris in terram corruisse, sed postea recepto spiritu, semper stetisse, ut hic ait Joannes. Dicat insuper hunc spasmum non a se ipsa eam alienasse, ita ut amitteret usum rationis — hoc enim indecens fuisset — sed solum mentem a sensibus abduxisse, ut prae defectu virium in terram delaberetur; idque non invita, sed ipsa permittente, ut singularem suum amorem in Christum doloremque hominibus testaretur. Simili enim modo Christus in horto fuscepit passiones timoris, taedii et angustiae, ut sudore sanguineo perfunderetur. Hae igitur passiones in Christo et B. Virgine voluntariae fuerunt et libere assumptae, vel permissae. Uterque enim concupiscentiae expers fuit, et plenum dominium in passiones suas habuit, sicut Adam per justitiam originalem in statu innocentiae.
Audi S. Ambrosium, serm. De Institut. Virgin., cap. VII: «Stabat ante crucem mater, et fugientibus viris stabat intrepida. Videte utrum pudorem mutare potuerit mater Jesu, quae animum non mutavit. Spectabat piis oculis filii vulnera, per quem sciebat omnibus futuram redemptionem: stabat non degeneri mater spectaculo, quae non metueret peremptorem: pendebat in cruce filius, mater se persecutoribus offerebat; non ignara mysterii fuit quod genuisset resurrecturum.» Et S. Anselmus hic: «Stabat Maria in fide Jesu constantissima et patientissima: nam discipulis fugientibus cunctisque viris recedentibus, in gloriam totius feminei sexus, inter tot pressuras filii sui constanter ipsa sola stabat in fide Jesu firma, et pulchre stabat, ut decet pudicitiam virginalem: non se laniabat in tanta amaritudine, non maledicebat, non murmurabat, nec vindictam hostium a Deo petebat; sed stabat disciplinata, verecunda Virgo, patientissima, lacrymis plena, doloribus immersa.»
Immo B. Virgo spectans in cruce pia Christi vulnera, adeo confortata est, ut etiam ipsa pro salute mundi mori esset parata, ait S. Ambrosius in cap. XXIII Lucae: non enim fide, robore et ardore charitatis erat inferior Abrahamo, qui propria manu unicum suum filium Isaac, Deo jubente, immolare voluit, Genes. XXII. Accedebat certa fides et spes resurrectionis, quae valde dolorem leniebat et animum Virginis corroborabat. Certo enim credebat Christum, uti praedixerat, tertia die gloriose resurrecturum.
Versus 26: Cum Vidisset Ergo Jesus Matrem, et Discipulum Stantem, Quem Diligebat, Dicit Matri Suae: Mulier, Ecce Filius Tuus
26. Cum vidisset ergo Jesus matrem et discipulum stantem, quem diligebat, dixit matri suae: Mulier, ecce filius tuus. — Verberat Christus matris cor telo tum amoris, tum doloris, q. d. En, mater, in cruce morior, ut vides; deinceps tibi adesse, providere et opitulari corporaliter non potero, uti hactenus feci. En loco mei tibi in filium assigno Joannem; nimirum pro Deo-homine, pro magistro discipulum, pro filio naturali adoptivum, ut hic quasi vicarius meus, quasi mater Virginis Deiparae amantissimus, omne solatium, omne obsequium praestet, quod tum tua dignitas ac senescens aetas meretur, tum Joannis alacritas et charitas promittit et spondet. Docet ergo hic Christus filios parentum curam gerere debere usque ad extremum spiritum, ait Theophylactus ex Chrysostomo. Audi S. Augustinum: «Moralis hic insinuatur locus: exemplo suo suos instruxit praeceptor bonus, ut a filiis piis impendatur cura parentibus: tanquam lignum illud, ubi erant fixa membra morientis, etiam cathedra fuerit magistri docentis…» Nam, ut ait Cyrillus: «Oportebat ab ipso et per ipsum primum nos discere, ne quando intolerabiles imminent aerumnae, negligendos esse parentes.» Admirare autem cum Theophylacto, «quomodo in cruce omnia absque turbatione facit, matris curam agens, prophetias implens, latroni paradisum aperiens: ante crucem autem laborans, sudans, anxius.» Nam, ut Euthymius ait, «ibi naturae infirmitas, hic autem patientiae vehementia apparet.»
Commendat Christus matrem Joanni, quem eidem pro se in filium substituit, ut tam matri de tali filio, quam Joanni de tali matre prospiciat. Causas cur id fecerit, dat S. Cyprianus vel quisquis est auctor, tractatu De Passione Christi: Prima est, ut matri jam senescenti de cura et obsequio filii provideret, q. d. Ego sum filius tuus, o mater; et quia morior, tui curam gerere nequeo: illam ergo in Joannem resigno et transfero.
Secunda, ut virginem virgini commendaret; nam «pura puro commissa est,» ait Theophylactus. Quare Nonni paraphrasis est: «Dixit: Mulier, amans virginitatis mater, ecce virginem filium; et vice versa dixit discipulo: Virginitatis studiose, ecce virgo parens tua absque partu.» Et Ambrosius, cap. VII De Instit. virgin., ait: «Sed cum quo Virgo habitare debebat, quam cum eo, quem filii haeredem, integritatis sciret esse custodem?» Atque hac quidem re Jesus quasi filius de matris pudore sollicitus, maternae virginitatis perseverantiam voluit comprobatam, quod scribit Ambrosius, ejusdem lib. cap. VI: «Ne quis eam convitio temeratae integritatis aspergeret.»
Tertia, ut ostenderet Josephum non esse suum patrem, hinc eo abrogato Joannem ei in cura matris substituit. Sed audi ipsum Cyprianum: «Provides sedulo benedictae inter mulieres Apostolicam clientelam, et obsequium Virginis virgini discipulo tradis; ut jam non Joseph tanti mysterii oneretur praepositura, sed Joannes, qua jam exigebat ratio, ut conjugis removeretur opinio, nec ultra pater Christi aestimaretur, qui eatenus vicem patris et conjugis tenuerat.»
Occurrit deinde tacitae objectioni dicens: «Habebat Joseph in hac Christi dispositione rationabilem contradictionem, cum alteri commendaretur Maria, si se cognovisset carnalem maritum; sed quia in spiritu actum erat conjunctionis illius mysterium, passus est Joseph aequanimiter sibi eum in hoc servitio praeponi; quem digniorem se judicabat; et ideo maxime, quia magistri electio sic negotium ordinabat.»
Adverte hic auctorem (sive Cyprianus, sive quis alius fuerit) hunc opinari Josephum in passione Christi fuisse superstitem et vivum, cujus contrarium passim opinantur Interpretes, idque verisimilius videtur… immo videtur Christus matrem Joanni commendasse hac de causa, quod Joseph jam esset vita functus: si enim vixisset, utique illi matrem suam velut sponsam charissimam commendasset, uti primitus eam commendarat dum incarnaretur et nasceretur, atque ejus fidelitatem et sedulitatem, tum in fuga in Aegyptum, tum alias semper expertus erat.
Quarta causa, cur Christus Joanni prae aliis Apostolis matrem commendarit, fuit quod Joannes solus cum matre Christo crucifixo usque ad mortem intrepidus et constans, inter tot Judaeorum odia et opprobria astiterit: meruit ergo ipse ut a Jesu quasi in fratrem adoptaretur, ac pro se quasi filius matri virgini surrogaretur. Porro Christus in Joanne caeteros Apostolos, imo fideles omnes, quasi filios matri suae assignavit et commendavit, maxime eos qui virgines castique sunt, ac proxime Christum in cruce sua consectantur; sic enim fiunt amicissimi ac intimi Christo ejusque matri, uti fuit S. Joannes, qui proinde a S. Cypriano loco citato vocatur «cubicularius Christi.»
Quem diligebat, — cui exterius majora dilectionis signa exhibebat, eo quod caeteris esset junior, verecundior, modestior, castior et virgo, ac Jesum prae aliis diligeret, ideoque aliis fugientibus solus cum matre astaret cruci, ut superius dixi.
Mulier, ecce filius tuus. — Dicit Christus, mulier, non mater, ne nominando matrem, ipsius animam majori dolore afficiat, sive, ut canit Baptista Mantuanus, «materna pium laceraret viscera nomen;» secundo, ne astantes Judaeos et Scribas contra eam concitet; tertio, ut ostendat se affectus humanos erga parentes exuisse; quarto, quia ad mortem et coelum tendens parentelas humanas hujus vitae abdicavit, et abdicandas esse docere voluit; quinto, ut matrem ad fortitudinem et animum excelsum omnia haec fortiter tolerandi excitet, memoremque faciat se esse illam, de qua praedixerat Salomon: «Mulierem fortem quis inveniet!» Prov. XXXI, 1. B. Virgo enim amplius passa fuit quam Christus. Nam Christi passio desiit in morte, tunc autem B. Virginis passio et compassio non desiit, sed crevit: nam Christi corpus mortuum de cruce depositum ipsa excepit cum redivivo dolore, ac deinde per tres dies sepulturae cruciatus Christi crucifixi, quos ipsa cominus oculis aspexerat, vivi haerebant in imaginatione ejus eamque cruciabant, usque dum Christus resurgens sua apparitione, consolatione et gloria eos abstersit. Rursum B. Virgo relicta fuit a Christo post se, ut illa Apostolorum et fidelium foret mater, eos lapsos colligeret, afflictos solaretur, titubantes solidaret, dubiis et anxiis consuleret eosque per omnia dirigeret, instrueret, animaret. Unde ipsa statim Apostolos a Christo capto diffugientes collegit, Petrum ob negationem Christi pusillanimem spe erexit, omnesque morte Christi turbatos fide resurrectionis Christi mox futurae confirmavit. Deinde cum principes Judaeorum Apostolos incarcerarent, flagellarent, occiderent, ipsa omnes hasce persecutiones quasi sibi fictas, vive sentiebat, sed excelso animo superabat et Apostolos superare verbo et exemplo docebat.
Haec omnia praevidens Christus dixit: «Mulier,» q. d. O mater, esto deinceps mulier fortis et generosa, quae mei loco sis basis, petra et columna meae Ecclesiae, ut eam robore tuo fulcias et omnes contra eam tentationum procellas tua constantia, consilio, oratione elidas et dissipes, non tantum nunc, sed et omnibus deinceps saeculis, usque ad finem mundi. Quocirca ipsa a fidelibus totaque Ecclesia in Litaniis vocatur et assidue invocatur: «Consolatrix afflictorum, Refugium peccatorum, Salus infirmorum, Turris Davidica, Foederis arca, Auxilium Christianorum, Stella matutina, Janua coeli, Mater admirabilis, Virgo virginum, Regina Apostolorum, Martyrum, Confessorum et Sanctorum omnium.»
Audi S. Bernardum, serm. 4 De Assumpt.: «Sileat, ait, misericordiam tuam Virgo beata, si quis est qui invocatam te in necessitatibus suis sibi meminerit defuisse.» Et mox: «Quis ergo misericordiae tuae, o benedicta, longitudinem et latitudinem, sublimitatem et profundum queat investigare? Nam longitudo ejus usque in diem novissimum invocantibus eam subvenit universis. Latitudo ejus replebit orbem terrarum, ut tua quoque misericordia plena sit omnis terra; sic et sublimitas ejus civitatis supernae invenit restaurationem, et profundum ejus sedentibus in tenebris et in umbra mortis obtinuit redemptionem. Per te enim coelum repletum, infernus evacuatus est, instauratae ruinae coelestis Jerusalem. Ad hunc misericordiae cumulum tota sollicitudine miseria nostra recurrat.» Idem, hom. 4 super Missus est: «Ex ore tuo (o Virgo) pendet consolatio miserorum, redemptio captivorum, liberatio damnatorum, salus denique universorum filiorum Adam, totius generis tui.» Idem, serm. 2 in Pentecosten: «Ad illam (B. Virginem) sicut ad medium, sicut ad arcam Dei, sicut ad rerum causam, sicut ad negotium saeculorum respiciunt et qui in coelo habitant, et qui in inferno, et qui nos praecesserunt, et nos qui sumus, et qui sequuntur, et nati natorum, et qui nascentur ab illis. Illi qui sunt in coelo, ut resarciantur; qui in inferno, ut eripiantur; qui praecesserunt, ut Prophetae fideles inveniantur; qui sequentur, ut glorificentur. Eo beatam te dicunt omnes generationes genitrix Dei, domina mundi, Regina coeli. In te enim angeli laetitiam, justi gratiam, peccatores veniam invenerunt in aeternum. Merito in te respiciunt oculi totius creaturae, quia in te, et per te, et de te benigna manus Omnipotentis, quidquid creavit, recreavit.»
Nam, ut ipse ait, serm. 3 super Missus, in B. Maria inhabitavit plenitudo divinitatis corporaliter, puta θεάνθρωπος, ut ait S. Dionysius, ex quo theandricae, id est Dei viriles actiones, quibus homines Deo reconciliavit, promanarunt. Idem, serm. 3 inter parvos: «Ave, Maria, gratia plena, quia Deo et angelis et hominibus grata: hominibus per fecunditatem, angelis per virginitatem, Deo per humilitatem.» Idem, serm. De beata Maria: «Eva spina fuit, quae et virum suum usque ad mortem pupugit, et posteritati sui peccati aculeum infixit; rosa Maria, Eva spina vulnerando; Maria rosa omnium affectus mulcendo. Eva spina infigens omnibus mortem; Maria rosa reddens salutiferam omnibus sortem.»
Versus 27: Deinde Dicit Discipulo: Ecce Mater Tua
27. Deinde dicit discipulo: Ecce mater tua. — q. d. Hanc ama, observa, juva ut matrem, ac vicissim ad eam, quasi ad matrem in omni difficultate, tentatione, persecutione, afflictione, recurre. Illa te materno affectu suscipiet, fovebit, solabitur, proteget, opem a Filio poscet, etc. Porro verba Christi non sunt ut hominum, oralia duntaxat et inefficacia, sed ut Dei, realia et efficacia, ac perficiunt id quod dicunt: quare S. Joanni impresserunt filialem affectum et spiritum erga B. Virginem, quasi erga matrem suam. «Jam papae!» exclamat Theophylactus, «quomodo honorat discipulum, fratrem suum illum faciens? usque adeo bonum est juxta crucem stare, et manere apud patientem Christum.» Et Chrysostomus: «O honorem quem discipulo tribuit! Cum enim jam abiret, matris curam discipulo reliquit: nam cum par esset utpote matrem dolere, et protectionem quaerere, merito dilecto commendat, cui etiam inquit: Ecce mater tua; ut dilectione devincirentur.»
Ecce mater tua, — et tuorum collegarum Apostolorum caeterorumque fidelium, quorum personam Joannes hic repraesentat: quare fideles omnes ad eam quasi ad matrem confugere oportet cum magna fiducia et amore, uti docet S. Bernardus, cujus verba jam recitavi. Ipsa ergo vera est fidelium Eva, id est mater viventium. Ita ad illam recurrere omnes sapientes et Sancti quolibet aevo.
Audi S. Augustinum, serm. De Passione: «Ecce mater tua; curam, inquit, illius habe, eam tibi commendo, suscipe matrem tuam. Dum haec pauca diceret, illi duo dilecti lacrymas fundere non cessabant, tacebant ambo illi Martyres, et prae nimio dolore loqui non poterant; isti duo virgines Christum audiebant et voce loquentem, et ipsum videbant paulatim morientem, amare flebant, qui amare dolebant; nam gladius doloris Christi animas utrorumque transibat.»
Et (hoc est igitur, quia scilicet Jesus id jusserat) ex illa hora accepit eam discipulus in sua. — Ita legendum cum Graecis et Romanis; Syrus et Arabicus, apud se. Nonnulli legunt, in suam, scilicet habitationem vel domum. Unde Nonnus paraphrastice vertit: «Virginem partu felicem convictricem habuit discipulus intra domum suam.» Nam filii solent parentes senes in domum suscipere et alere; et quos in curam nostram, hos et in domum suscipimus. Audi Bedam: Alia littera habet a in suam, a scilicet matrem, ut quidam volunt; sed congruentius subauditur: in suam curam. Et S. Augustinus: «Suscepit eam in sua, non praedia, quae propria possidebat; sed officia, quae propria dispensatione curabat.» Omnia ergo haec eodem redeunt. Hinc S. Joannes abiens Ephesum, eodem secum duxit B. Virginem. Unde in Synodo Ephesina, cap. XXVI, in epistola Synodica dicitur quod B. Virgo et S. Joannes quandoque incoluerint Ephesiorum civitatem. Vide Christophorum a Castro in Historia Deiparae.
Hoc ergo fuit testamentum Christi, cujus testamentarius et executor fuit S. Joannes: «Testabatur enim de cruce, ait S. Ambrosius, in cap. XXIII Luc., et testamentum ejus signabat Joannes, dignus tanto testatore testis.»
Hinc rursum collige Josephum, sponsum Virginis, jam vita fuisse defunctum. «Neque enim, ait S. Ambrosius, loco jam citato, abrogaretur uxor marito, sed quae pro mysterio conjugium praetexuit, completis mysteriis jam conjugio non egebat.» Et Epiphanius, haeresi 78, sic ait: «Dicit autem Evangelium: Et ab illa die accepit eam ad sua (sive apud seipsum); si vero habuisset virum, si habuisset domum, si habuisset filios, in sua secessisset, et non ad alienum.» Hinc vide quam pauper et paupertatis studiosa fuerit B. Virgo.
Versus 28: Postea Sciens Jesus Quia Omnia Consummata Sunt, Dixit: Sitio
28. Postea sciens Jesus, quia omnia consummata sunt, ut impleretur Scriptura, dixit: Sitio. — «Postea,» post tres fere horas: nam ante tenebras, initio crucifixionis, matrem commendavit Joanni; in fine vero, paulo ante mortem, dixit: «Sitio,» ut impleretur Scriptura, Psal. LXVIII, 22: «Et in siti mea potaverunt me aceto,» q. d. Ut hoc quoque tormentum propinationis aceti patiar, clamo me sitire, q. d. ait Augustinus: «Hoc minus fecistis, date quod estis:» nimirum estis acetosi et acerbi, date ergo acetum, non vinum. Sitiebat Christus, tum quia nec ederat, nec biberat quidquam a coena pridiana; tum quia humorem omnem exsudarat et sanguinem in flagellatione et crucifixione effuderat; tum quia dolores acerrimi sitim ingentem excitabant. Nam, ut ait Cyrillus, «dolores innatum calorem exagitant, vel quod in profunditate est humidum consumunt, et igneis ardoribus dolentis viscera urunt.» Hinc fauces siccantur et prae siti arescunt; tunc ergo impletum fuit in Christo illud Psal. XXI, 6: «Aruit tanquam testa virtus mea, et lingua mea adhaesit faucibus meis.» Quae Christi verba usurpans Cancellarius Lovaniensis, me praesente, ante 40 annos moriens, aiebat nunquam se illa ita intellexisse, uti tum ad vivum intelligebat, cum simili siccitate faucium et siti se laborare sentiret, et ex illa metiretur quanta fuisset Christi sitis et siccitas. Mystice, sitiebat Christus animarum salutem. Vide Bellarminum, De septem Christi verbis in cruce. Nimirum, «sitit sitiri Deus,» ait Nazianzenus in Tetrastichis, ut scilicet insatiabiliter eum amemus et optemus, dicamusque cum Psalte: «Sitivit (instar cervi anheli, ut praecessit) anima mea ad Deum fortem vivum: quando veniam, et apparebo ante faciem Dei?»
Versus 29: Vas Erat Positum Aceto Plenum
29. Vas ergo erat positum aceto plenum. Illi autem spongiam plenam aceto, hyssopo circumponentes, obtulerunt ori ejus. — Hunc versum explicui Matth. XXVII, 48.
Versus 30: Cum Ergo Accepisset Jesus Acetum, Dixit: Consummatum Est
30. Cum ergo accepisset Jesus acetum, dixit: Consummatum est. Et inclinato capite tradidit spiritum. — q. d. Consummata jam sunt omnia tormenta, aeque ac mysteria, quae Pater a me sustinenda vel peragenda ab aeterno decrevit, ac nascenti mihi sustinere et peragere praecepit, quae proinde a Prophetis de me praedici voluit. Restat ergo catastrophe mortis, ut morte consummem cursum et passionem meam, ac morte mea reatum mortis, quem Adam peccando induxit, expiem, itaque homines vitae restituam. Mortem ergo amplector, et in manus Patris meum resigno spiritum. Vide dicta Matth. XXVII, 48 et seq.
Nota: Christus septem edidit in cruce verba, quorum quatuor recensent Matthaeus, Marcus et Lucas, tria vero Joannes. Primum fuit: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt.» Secundum, ad latronem: «Hodie mecum eris in paradiso.» Tertium, ad matrem: «Mulier, ecce filius tuus;» ac ad Joannem: «Ecce mater tua.» Quartum: «Deus meus, ut quid dereliquisti me?» Quintum: «Sitio.» Sextum: «Consummatum est.» Septimum: «Pater, in manus tuas commendo spiritum meum.»
Versus 31: Judaei Ergo (Quoniam Parasceve Erat), Rogabant Pilatum, ut Frangerentur Eorum Crura
31. Judaei ergo (quoniam Parasceve erat), ut non remanerent in cruce corpora sabbato (erat enim magnus dies ille sabbati), rogaverunt Pilatum ut frangerentur eorum crura, et tollerentur. — Lege sancitum erat, Deuter. XXI, 22: «Quando peccaverit homo quod morte plectendum est, et adjudicatus morti appensus fuerit in patibulo, non permanebit cadaver ejus in ligno, sed in eadem die sepelietur.» Sequitur causa: «Quia maledictus a Deo est qui pendet in ligno, et nequaquam contaminabis terram tuam.» Vide ibi dicta. Maxime vero hoc faciendum erat in parasceve sabbati, ne suspensorum cadavera, si in patibulo remanerent, sabbatum, quod erat solemnissimum festum, deturparent, funestarent et sui cruciatus horrore foedarent, ait S. Augustinus. Debebant ergo rei mori et sepeliri ante solis occasum; sabbatum enim incipiebat a vespera et solis occasu, «ne occideret sol in hominis supplicio,» ait Theophylactus.
Erat enim magnus dies ille sabbati. — Quia scilicet erat sabbatum paschale, sive incidens intra octavam Paschae, ideoque caeteris solemnius, quia duplici titulo festum: scilicet primo, sabbati; secundo, Paschae.
Ut frangerentur eorum crura, — id est, validis mallei aut vectis ferrei ictibus rumperentur. Nonnus, «ut secarentur:» nimirum hoc fine, «ut citius morerentur;» tum «ob magnitudinem doloris,» ut ait Cyrillus; tum ob sanguinis defluentis copiam; tum quia cruribus et «genibus inest vitalitas,» ait Plinius, lib. XI, cap. XLV; «namque in ipsa genu utriusque commissura, dextra laevaque a priori parte, gemina quaedam buccarum inanitas inest, qua perfossa ceu jugulo, spiritus fugit.»
Sed cur non lancea, cur non gladio cor transfoderunt? hoc enim facilius erat et celeriorem mortem reis afferebat? Respondeo crurifragio ipsos usos fuisse ad majus latronum tormentum, sicut etiamnum latrones multis caedibus infames in rota crurifragio puniuntur. Verisimile est Judaeos in odium Christi id fecisse, ac crurifragium Christo inferre voluisse, ut eum magis cruciarent; imo Baronius censet idcirco eos Christo acetum dedisse, ut ejus vi diutius viveret et vivus servaretur ad crurifragium. Verum Christus citius mortuus fuit, non quod horreret et fugeret crurifragium, sed tum ob mysterium, de quo mox; tum quia tot flagellis, plagis, cruciatibus excruciatus erat, ut eum vires et vita deficerent. De crurifragii supplicio vide Lipsium, lib. II De Cruce, cap. XIV.
Et tollerentur — e cruce, et sepelirentur. Videntur Judaei non tam religione sabbati et legis, Deuteron. XXI, jam citatae, ursisse Jesum tolli e cruce, quam ob timorem, pudorem et sceleris conscientiam. Videbant enim ejus morte solem obscurari, velum templi scindi, terram tremere, saxa rumpi, etc., et ab his omnibus judicium suum contra Christum damnari. Quare metuebant ne vel Deus, vel populus Jesu favens in ipsos quasi christicidas insurgeret: jusserunt ergo eum e cruce, quasi e triumpho suo tolli, ac sepeliri. Ita Franciscus Lucas.
Versus 33: Ad Jesum Autem Cum Venissent, ut Viderunt Eum Jam Mortuum, Non Fregerunt Ejus Crura
33. Ad Jesum autem cum venissent (hinc liquet eos cogitasse Christo pariter inferre crurifragium. Audi Euthymium: «Postremo ad eum venerunt, majore contumelia, in gratiam Judaeorum, ipsum—)
Versus 34: Sed Unus Militum Lancea Latus Ejus Aperuit
34. Sed unus militum lancea latus ejus aperuit. — Fecit hoc subdubitans an mortuus esset, ait Cyrillus; ut scilicet sciret an revera obiisset, et, si non obiisset, hoc vulnere mortem illi acceleraret et reipsa inferret. Militum enim horum, utpote custodum, officium erat efficere ut sententia judicis Pilati compleretur, nec damnati dimitterentur, donec constaret eos mortem luisse. Addit Chrysostomus: « Ad conciliandam Judaeorum gratiam latus ejus aperuerunt et mortuo adhuc insultant. O pessimam voluntatem ac sceleratissimam! » Militem hunc nonnulli putant fuisse Centurionem, nomine Longinum, qui visis miraculis Christi expirantis exclamavit: « Vere Filius Dei erat iste, » Matth. XXVII, 54. Idcirco autem eum perforasse latus Christi, ut ostenderet eum jam esse mortuum; nam sui muneris erat curare ne Christus vivus de cruce deponeretur, alioqui capitis periculum aditurus. Verum quis credat hoc eum ausurum fuisse in eum, quem jam Dei Filium proclamarat? Nazianzenus, in Carmine De Christo patiente, insinuat eum fuisse caecum, et hic a Christo fuisse illuminatum. Alii alia narrant, quae hic congerit Barradius, sed incerta et apocrypha, ait Baronius.
Nota primo: Miles hic transfodiens latus Christi, videtur fuisse unus ex custodibus, qui latronum crura jam fregerant, fracturi etiam crura Christi si is adhuc vixisset; sed cum eum mortuum cernerent, latus perfoderunt, ut plene omnes viderent eum esse mortuum, ideoque se ejus crura non fregisse.
Secundo, pro lancea Graece est λόγχη, id est cuspis hastae. Nazianzenus vocat ξίφος, id est ensem; Nonnus, macharam; Theophylactus, rhomphaeam, quae apud veteres significat genus ferramenti, quod neutram in partem inclinat, nam ῥέπω, id est vergo, inclino.
Tertio, pro aperuit Graece est ἔνυξε, id est compunxit, transpunxit; sed Noster legit ἤνοιξε, est aperuit: quod eodem redit.
Quarto, apertura haec et vulnus lateris Christi fuit ingens et tantum, ut manus illi imponi posset: id patet ex verbis Christi ad Thomam, Joan. XX, 27: « Infer digitum tuum huc, et vide (tange) manus meas, et affer manum tuam, et mitte in latus meum. » Sicut ergo vulnera clavorum in manibus Christi tanta erant, ut eis posset imponi digitus Thomae; ita vulnus lateris tantum fuit, ut ei posset imponi Thomae manus.
Quinto, vulnus hoc fuisse in dextro latere docent veteres et pictores, putantque aliqui id praedictum ab Ezechiele, cap. XLVII, 2: « Et ecce aquae redundantes a latere dextro, cum egrederetur vir ad Orientem. » Unde et S. Franciscus recipiens a Christo crucifixo quinque stigmata, accepit stigma in latere dextro, aeque ac in manibus et pedibus, teste S. Bonaventura in ejus Vita, Ribadeneira, Luca Tudensi, lib. II Contra Albigenses, cap. XI, atque ex eo Lucas Waddingus in Annalibus Minorum, anno Christi 1224, n. 19.
Sexto, hinc patet Christum habuisse quinque vulnera, scilicet duo in manibus, duo in pedibus, unum in latere.
Septimo, vulnus hoc videtur totum latus Christi penetrasse, ut videlicet lancea haec adacta per dextrum latus Christi, transierit per cor et pericardium, atque cuspis ejus exierit per latus sinistrum ad papillam. Nam utrumque Christi latus fuisse transfossum tribus locis docet Prudentius, scilicet in Passione Christi:
Trajectus per utrumque latus, laticem atque cruorem
Christus agit: sanguis victoria, lympha lavacrum est.
Et Peristephanon, hymno 8:
Ipse loci est Dominus, laterum cui vulnere utroque
Hinc cruor effusus fluxit, et inde latex.
Et Cathemerinon, hymno 9:
O novum caede stupenda vulneris miraculum!
Hinc cruoris fluxit unda, lympha parte ex altera.
Lympha nempe dat lavacrum, tum corona ex sanguine est.
Idem insinuat Cyprianus, tract. De Passione Christi, cum ait: « De latere tuo, o Christe, divisis limitibus aqua et sanguis emanant. » Hinc et Theophylactus hoc vulnus lateris vocat τύπους, in plurali, idque confirmatur ex eo quod vulnus dextri lateris tantum fuit, ut Thomas manus imponere posset: quod autem Prudentius notat separatim per alterum vulnus sanguinem fluxisse, per alterum vero aquam, videtur significare quod per majus sive potentius vulnus (quod procul dubio fuit in latere dextro) ob capacitatem tantum eruperit sanguinis, ut aqua per se conspici nequiverit; per sinistrum vero, utpote minus et pericardio vicinius, eruperit aqua: pericardium enim continet liquorem jam dictum, et in Christo continuit aquam: unde pertusum lancea effudit eam per latus vicinum, puta sinistrum. Ita Prudentius. Verum quia hoc lateris sinistri vulnus exiguum fuit, hinc non computatur, Christusque non sex, sed quinque habuisse vulnera dicitur.
Porro S. Brigitta, lib. IV Revel., cap. XL: « Aperto latere, ait, et extracta lancea, sanguis in cuspide quasi brunei coloris apparuit, ut ex eo hoc intelligeretur cor transfixum. » Et lib. VII, cap. XV: « Infixit lanceam in latere ejus dextro. » Et lib. II, cap. XXI: « In corde punctus erat tam amare et immisericorditer, quod pungens non destitit, donec lancea attigit costam, et ambae partes cordis essent in lancea. »
Et Continuo Exivit Sanguis et Aqua. — Non prius sanguis, deinde aqua, ut vertit Nonnus; sed simul sanguis et aqua, impermixta tamen, ut unum ab altero discerni posset. Naturaliter hoc fieri non poterat, tum quia sanguis in mortuo ex frigore condensatur et congelascit, unde effluere nequit, ut docent medici, et S. Ambrosius in cap. XXIII Luc., ac experientia quotidiana; tum quia aqua ex eodem profluere non potest; aqua enim haec fuit pura et vera, non phlegma, nec serum sanguinis, uti definit Innocentius III, lib. III Decret., tit. 41 De Celebrat. Miss., cap. VIII. Errat ergo Calvinus, dicens aquam pericardio contineri, quo in Christo lancea perfosso naturaliter aquam effluxisse. Id enim falsum esse docent medici, qui asserunt liquorem illum pericardii non aquam esse, sed humorem biliosum.
Quare miraculosum fuisse hunc sanguinis et aquae fluxum, docet S. Ambrosius in cap. XXIII Luc., Euthymius et Theophylactus, quem audi: « Contumelia in miraculum vertitur, et sanguinem quidem ex mortuo corpore prodiisse admirabile est; verumtamen posset quis sycophantarum dicere, quod verisimile sit vitalem quamdam virtutem adhuc fuisse in corpore: aqua autem egressa omnem controversiam miraculo tollit. » Et paulo post: « Confundantur Armenii, qui non admiscent in mysteriis aquam vino. Non enim credunt (ut videtur) quod aqua ex latere egressa sit, quod admirabilius, sed sanguis tantum. Et hoc loco destruunt magnum miraculum. Itaque sanguis symbolum hominis crucifixi; aqua vero, quod is sit super hominem, hoc est Deus. » Vide nostrum Adamum Contzen, et Franciscum Lucam hic.
Factum est ad mysterium, non ad meritum; meritum enim in morte Christus consummavit, nec enim jam mortuus mereri potuit. Ad quod mysterium? Respondeo: Primo, ad significandam veritatem corporis humani in Christo, ex quatuor elementis more caeterorum hominum compositi. Hoc est quod ait Joannes, epist. I, cap. V, vers. 7: « Tres sunt qui testimonium dant in terra: Spiritus, et aqua, et sanguis: et hi tres unum sunt. » Vide ibi dicta.
Secundo, ut significaretur ex morte et latere Christi, quasi secundi Adae dormientis in cruce, Ecclesiam quasi Evam Christi sponsam formatam esse. Hoc intellige non proprie et praecise; sed symbolice et figurate, quod scilicet per mortem et sanguinem Christi Ecclesia redempta, instituta et sanctificata sit. Unde S. Ambrosius, in cap. XXIII Luc.: « Ex illo, ait, corpore defuncto vita manabat. Aqua enim et sanguis exivit, illa quae diluat, iste qui redimat; » quodque, ut ait Cyrillus et Chrysostomus, aqua significet baptismum, qui est principium Ecclesiae et Sacramentorum caeterorum; sanguis vero repraesentet Eucharistiam, quae omnium Sacramentorum finis est et complementum, ad quae duo quasi ad principium et finem, caetera Sacramenta omnia reducuntur. Unde S. Augustinus, tract. 120, ait omnia Sacramenta ex latere Christi emanasse; quod intellige non merito, sed mysterio, ut dixi. Audi S. Augustinum: « Non dixit: Percussit aut Vulneravit, sed: Aperuit, ut illic quodammodo vitae ostium panderetur, unde Sacramenta Ecclesiae manarunt, sine quibus ad veram vitam non intratur. » Et Chrysostomus: « Quia hinc habent ortum sacra mysteria, cum accesseris ad tremendum calicem, ita accedas ut ab ipso bibiturus Christi latere. »
Ratio est, quia, ut ait S. Chrysostomus et ex eo Theophylactus, « Ecclesia et fit et consistit per Sacramenta. » Nam Baptismo nascitur, Confirmatione roboratur, Eucharistia pascitur et perficitur, Poenitentia sanatur, extrema-Unctione munitur, Ordine gubernatur, Matrimonio propagatur. Denique hujus rei symbolo, in consecratione calicis Eucharistici miscendam esse aquam vino, ut repraesentetur haec effusio sanguinis et aquae ex latere Christi, docet S. Cyprianus, tract. De Passione; Ruffinus, in Expos. Symbol., et alii.
Tropologice: Tertullianus, lib. De Baptismo, ait Christum effusione sanguinis et aquae innuisse duplicem baptismum, scilicet aquae et sanguinis, sive Sacramenti et martyrii.
Anagogice: reseratio haec lateris Christi in morte, adumbrabat per mortem ejus reseratum jam esse coelum, quod per quatuor annorum millia clausum fuerat. Ait Leontius, in Expos. Symbol.: « Produxit aquam, ait, quae credentes diluat; produxit et sanguinem, qui condemnet incredulos. » Plura vide apud Suarez, III part., Quaest. LI, disp. XLII, sect. 1, ubi tamen opinatur solum Christi latus sinistrum, in quo est cor, lancea fuisse transfixum, ac prius effluxisse sanguinem, deinde aquam, quae pariter sunt probabilia.
Versus 35: Et Qui Vidit, Testimonium Perhibuit
35. Et qui vidit, testimonium perhibuit, — puta ego ipse Joannes, qui vidi, testor ita esse. Loquitur de se in tertia persona modestiae ergo.
Versus 36: Facta Sunt Enim Haec, ut Scriptura Impleretur
36. Facta sunt enim haec, ut Scriptura impleretur (in sensu allegorico, non litterali, nam litteralis est de agno paschali): Os non comminuetis ex eo. — Jusserat Deus, Exod. XII, 46, ut in agno paschali comedendo ossa nulla comminuerent. Causa litteralis erat, quia festinantes eum comedere debebant, ut non haberent tempus ossa comminuendi et ex illis medullam exsugendi. Causa allegorica erat quod agnus ille erat typus Christi in cruce immolandi, cujus nullum os comminui voluit Deus; idque quia decebat corpus Christi sanctum et divinum mox resurrecturum, integrum permanere, uti jam dixi. Symbolica, ut per hoc significaretur primo, deitatem Christi (quae erat quasi os sustentans carnem Christi) in passione integram illaesamque permansisse. Ita Rupertus in cap. XII Exodi. Secundo, ossa, id est virtutem et robur (hujus enim symbolum et causa sunt ossa) Christi, qua homo, per passionem non fuisse imminutam, sed potius adauctam; nam et mens Christi in Deo jugiter fixa, ac voluntas ejus voluntati Dei fortiter et constanter unita permansit. Ita S. Hippolytus martyr apud Theodoretum, Dialog. III.
Allegorica causa fuit, ut significaretur ossa corporis Christi, hoc est, sanctos Apostolos non fore confringendos. Ita S. Augustinus, in Psalm. XXXIV; S. Hieronymus, in Psalm. XXI, et S. Gregorius, lib. XXIV Moral., cap. XXX.
Huc pertinet S. Hilarius in Psalm. XL, cum ait: Non confracta Christi ossa, quia Ecclesia ex osse formata non debuit ossium fractione debilitari.
Tropologicam vide apud S. Bernardum, serm. De cute, carne et ossibus animae, ubi docet animae cutem esse bonas cogitationes, carnem esse pias affectiones, ossa esse sanctas intentiones et proposita; quae intentiones deficientibus piis cogitationibus et affectionibus, integrae et solidae servandae sunt; si enim rumpantur, homo rumpitur et corruit.
Versus 37: Et Iterum Alia Scriptura Dicit: Videbunt in Quem Transfixerunt
37. Et iterum alia Scriptura dicit: Videbunt in quem transfixerunt. — Syrus, perfoderunt. Citat Zachar. XII, 10, ubi illud explicui.
Versus 38: Joseph ab Arimathea Rogavit Pilatum, ut Tolleret Corpus Jesu
38. Post haec autem rogavit Pilatum Joseph ab Arimathea (eo quod esset discipulus Jesu, occultus autem propter metum Judaeorum), ut tolleret corpus Jesu. Et permisit Pilatus. Venit ergo, et tulit corpus Jesu. — Haec explicui Matth. XXVII, 58. « Tulit corpus Jesu » sepeliendum, ait Chrysostomus, non ut condemnatum, sed ut corpus Prophetae magni et admirabilis. Nondum enim credebat Joseph eum esse Deum, et tertia die resurrecturum. Erat ergo in eo fides Jesu, sed imperfecta. Ita Chrysostomus. Vide hic ut Deus humiles exaltet. Quam enim ignominiosa fuit passio et mors Christi, tam gloriosa fuit ejus sepultura, juxta illud Isaiae XI: « Et erit sepulcrum ejus gloriosum. » Vide ibi dicta.
Versus 39: Venit Autem et Nicodemus, Ferens Mixturam Myrrhae et Aloes
39. Venit autem et Nicodemus, qui venerat ad Jesum nocte primum. — Vox « primum », ait S. Augustinus, cum nocte jungenda est; significatur autem non tunc solum venisse, sed tunc primum; venisse vero etiam postea, ut fieret audiendo discipulus.
Ferens mixturam myrrhae et aloes, quasi libras centum, — ut magnifice Jesum tantum Prophetam condiret et sepeliret. Magna enim fuit copia unguenti, quae centum libras ponderabat; sed voluit Nicodemus totum corpus Jesu (quod procerum erat et magnum) non tantum circumcirca copiose perfundere et opplere, sed et in unguento hoc balsamando quasi immergere et sepelire, ut in eo non tam condi, quam innatare videretur. Forte etiam omnes hasce centum libras non insumpsit, sed ex eis quantum necessarium erat et utile, duntaxat deprompsit. Mercedem hujus officii, charitatis et sepulturae Christi, amplam ab eodem recepit Nicodemus; nam per ejus gratiam non tantum Christianus, sed et confessor ac semimartyr evasit. Audi quid Gamaliel, apud Lucianum, in epist. De Invent. corp. S. Stephani, de eo narrat: « Cognoscentes Judaei illum esse Christianum, amoverunt eum a principatu suo, et anathematizaverunt eum, et de civitate exulaverunt. Tum ego Gamaliel quasi persecutionem pro Christo passum, sustuli eum in meum agrum, et alui, et vestivi usque ad finem vitae ejus, et defunctum honorifice sepelivi juxta dominum Stephanum. » Hinc et Nicodemus, in Martyrologio, Sanctis ascriptus est cum S. Stephano, die 3 augusti.
Versus 40: Acceperunt Ergo Corpus Jesu, et Ligaverunt Illud Linteis cum Aromatibus
40. Acceperunt ergo corpus Jesu, et ligaverunt illud linteis (scilicet sindone, cui impressa sunt cicatricum Christi vestigia, quae hodie Taurini in Pedemontio religiose servatur, de qua vide Palaeotum) cum aromatibus, sicut mos est Judaeis sepelire. — Morem hunc recensui Matth. XXVII, 59. Hanc Christi sepulturam imitati sunt primi Christiani, qui in sepeliendis mortuis et aromatibus condiendis effusas faciebant impensas, ut patet ex Tertulliano, in Apologetico; Prudentio, in Cathemer., hymno in Exequiis defunct.; Nysseno, orat. in funere Meletii; Nazianzeno, epist. 18, et aliis. Porro Christiani hunc ritum accepere a Judaeis, Judaei ab Aegyptiis, teste Tacito, lib. XXI Annal., qui ea arte sic desiccabant corpora defunctorum, ut eadem quasi aenea efficerent appellarentque lingua Aegyptia Gabbaras, ut tradit S. Augustinus, serm. 120 De divers., cap. XII.
Versus 41: Erat Autem in Loco, Ubi Crucifixus Est, Hortus, et in Horto Monumentum Novum
41. Erat autem in loco, ubi crucifixus est, hortus (ubi enim sepeliretur Jesus omnis viroris et vigoris auctor, nisi in horto? Causas dedi Matth. XXVII, 60), et in horto monumentum novum, in quo nondum quisquam positus erat. — Audi S. Augustinum: « Sicut in Mariae Virginis utero nemo ante illum, nemo post illum conceptus est; ita in hoc monumento nemo ante illum, nemo post illum sepultus est. »
Versus 42: Ibi Ergo Propter Parasceven Judaeorum Posuerunt Jesum
42. Ibi ergo propter Parasceven Judaeorum (sabbati imminentis, quo nil operari, nec quem sepelire licebat. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Euthymius), quia juxta erat monumentum (quia scilicet monumentum hoc vicinum erat Golgothae, ubi crucifixus fuerat Jesus), posuerunt Jesum. — « Volebant, ait Euthymius, Jesum in alio digniore monumento, quod longius a civitate distabat, collocare. » Sed noluit Deus, voluitque eum juxta Golgotha et Jerusalem sepeliri. Causam dat S. Chrysostomus: « Ut discipuli eo facile se conferre possent, et quae fierent in propinquo intuerentur; et ut sepulturae testes, non ipsi tantum, sed et inimici essent. Signaculum enim et custodes sepulcro impositi sepulturae erant testimonio. Mortem non minus quam resurrectionem manifestari Christus voluit; nam mors, si tunc dubia fuisset, resurrectionis ratio non constaret. Neque horum tantum gratia prope voluit sepeliri, sed ne falso quispiam potuisset furatum insimulare. »