Cornelius a Lapide

Actus Apostolorum V

Index

Synopsis Capitis

Primo, S. Petrus Ananiam et Sapphiram, ob fraudatum agri pretium, morte punit. Secundo, vers. 12, recensentur miracula crebra Petri et Apostolorum. Tertio, vers. 17, incarcerantur Apostoli, sed ab angelo liberantur: inde concionantes in templo a Magistratu abducuntur in concilium, a quo increpiti intrepide respondent: Obedire oportet Deo magis quam hominibus. Quarto, Gamaliel, vers. 34, sapiens pro Apostolis dat consilium. Denique, vers. 40, flagellantur Apostoli; sed in iis exultantes, alacrius et audacius Christum praedicant.

Textus Vulgatae: Actus 5:1-42

1. Vir autem quidam, nomine Ananias, cum Sapphira uxore sua, vendidit agrum, 2. et fraudavit de pretio agri conscia uxore sua; et afferens partem quamdam, ad pedes Apostolorum posuit. 3. Dixit autem Petrus: Anania, cur tentavit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui Sancto, et fraudare de pretio agri? 4. Nonne manens tibi manebat, et venumdatum in tua erat potestate? Quare posuisti in corde tuo hanc rem? Non es mentitus hominibus, sed Deo. 5. Audiens autem Ananias haec verba, cecidit et expiravit. Et factus est timor magnus super omnes qui audierunt. 6. Surgentes autem juvenes amoverunt eum, et efferentes sepelierunt. 7. Factum est autem quasi horarum trium spatium, et uxor ipsius, nesciens quod factum fuerat, introivit. 8. Dixit autem ei Petrus: Dic mihi, mulier, si tanti agrum vendidistis? At illa dixit: Etiam tanti. 9. Petrus autem ad eam: Quid utique convenit vobis tentare Spiritum Domini? Ecce pedes eorum qui sepelierunt virum tuum ad ostium; et efferent te. 10. Confestim cecidit ante pedes ejus et expiravit. Intrantes autem juvenes, invenerunt illam mortuam, et extulerunt, et sepelierunt ad virum suum. 11. Et factus est timor magnus in universa Ecclesia, et in omnes qui audierunt haec. 12. Per manus autem Apostolorum fiebant signa et prodigia multa in plebe. Et erant unanimiter omnes in porticu Salomonis. 13. Caeterorum autem nemo audebat se conjungere illis; sed magnificabat eos populus. 14. Magis autem augebatur credentium in Domino multitudo virorum ac mulierum, 15. ita ut in plateas ejicerent infirmos, et ponerent in lectulis ac grabatis, ut veniente Petro, saltem umbra illius obumbraret quemquam illorum, et liberarentur ab infirmitatibus suis. 16. Concurrebat autem et multitudo vicinarum civitatum Jerusalem, afferentes aegros et vexatos a spiritibus immundis, qui curabantur omnes. 17. Exurgens autem princeps Sacerdotum et omnes qui cum illo erant (quae est haeresis Sadducaeorum), repleti sunt zelo; 18. et injecerunt manus in Apostolos, et posuerunt eos in custodia publica. 19. Angelus autem Domini per noctem aperiens januas carceris et educens eos, dixit: 20. Ite, et stantes loquimini in templo plebi omnia verba vitae hujus. 21. Qui cum audissent, intraverunt diluculo in templum, et docebant. Adveniens autem princeps Sacerdotum et qui cum eo erant, convocaverunt concilium et omnes seniores filiorum Israel, et miserunt ad carcerem ut adducerentur. 22. Cum autem venissent ministri, et aperto carcere non invenissent illos, reversi nuntiaverunt, 23. dicentes: Carcerem quidem invenimus clausum cum omni diligentia, et custodes stantes ante januas; aperientes autem neminem intus invenimus. 24. Ut autem audierunt hos sermones magistratus templi et principes Sacerdotum, ambigebant de illis quidnam fieret. 25. Adveniens autem quidam nuntiavit eis: Quia ecce viri, quos posuistis in carcerem, sunt in templo stantes et docentes populum. 26. Tunc abiit magistratus cum ministris, et adduxit illos sine vi; timebant enim populum ne lapidarentur. 27. Et cum adduxissent illos, statuerunt in concilio, et interrogavit eos princeps Sacerdotum, 28. dicens: Praecipiendo praecepimus vobis ne doceretis in nomine isto; et ecce replestis Jerusalem doctrina vestra, et vultis inducere super nos sanguinem hominis istius. 29. Respondens autem Petrus et Apostoli, dixerunt: Obedire oportet Deo magis quam hominibus. 30. Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum, quem vos interemistis, suspendentes in ligno. 31. Hunc principem et salvatorem Deus exaltavit dextera sua, ad dandam poenitentiam Israeli, et remissionem peccatorum. 32. Et nos sumus testes horum verborum, et Spiritus Sanctus, quem dedit Deus omnibus obedientibus sibi. 33. Haec cum audissent, dissecabantur et cogitabant interficere illos. 34. Surgens autem quidam in concilio Pharisaeus, nomine Gamaliel, legis doctor honorabilis universae plebi, jussit foras ad breve homines fieri, 35. dixitque ad illos: Viri Israelitae, attendite vobis super hominibus istis quid acturi sitis. 36. Ante hos enim dies extitit Theodas, dicens se esse aliquem, cui consensit numerus virorum circiter quadringentorum; qui occisus est; et omnes qui credebant ei, dissipati sunt, et redacti ad nihilum. 37. Post hunc extitit Judas Galilaeus in diebus professionis, et avertit populum post se, et ipse periit; et omnes quotquot consenserunt ei, dispersi sunt. 38. Et nunc itaque dico vobis, discedite ab hominibus istis, et sinite illos, quoniam si est ex hominibus consilium hoc, aut opus, dissolvetur; 39. si vero ex Deo est, non poteritis dissolvere illud, ne forte et Deo repugnare inveniamini. Consenserunt autem illi. 40. Et convocantes Apostolos, caesis denuntiaverunt ne omnino loquerentur in nomine Jesu; et dimiserunt eos. 41. Et illi quidem ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati. 42. Omni autem die non cessabant in templo et circa domos docentes et evangelizantes Christum Jesum.

Versus 1: Vir Autem Quidam, Nomine Ananias

1. ANANIAS. — Hebr. idem est quod donum Domini, quod scilicet per votum Domino obtulit; vel paupertas Domini, id est Domino dicata: sed ex Anania factus est Cananias, id est institor et mercator Domini, quia pretii partem Deo dicatam sibi quasi mercator retinuit, ideoque rursum factus est Ananias, id est afflictio Domini, quia a Domino morte mulctatus est.

SAPPHIRA. — Hebr. idem quod numerans, scilicet pretium; aut, ut Syrus, pulchra, vel sapphirina.

AGRUM. — Syrus קרית keritha, id est ager et villa: quae vox deducta est ab hebraeo קריה kiria, id est civitas, pro quo Chaldaei dicunt קרתא Karta: unde Carthago vocata est civitas nova a Didone condita; lingua enim Punica Hebraeae est affinis, utpote ab ea progenita.

Versus 2: Et Fraudavit De Pretio Agri

2. ET FRAUDAVIT DE PRETIO AGRI. — ἐνοσφίσατο, id est callide surripuit, ab oculis domini vel heri callide removendo; Syrus, sustulit. Erat ergo hoc furtum et sacrilegium rei Deo dicatae. Ergo vel diserte voverat, vel certe professus erat verbis, aut ipso facto plenam bonorum eorumque pretii abdicationem et oblationem, uti faciunt Religiosi jam voventes paupertatem. Negat tamen Cajetanus, fideles eam tum vovisse: idem negant constanter Calvinus, Marloratus aliique haeretici, votorum et Religionis hostes, dicentes Ananiam solo mendacio solaque hypocrisi peccasse, quod simularet se dare totum cum daret partem, ideoque morte punitum esse. Verum errare eos, patet primo, ex verbo «fraudavit»: fraus enim non fit in re propria, sed aliena, puta cum res alteri data, vel vendita aut promissa surripitur. Unde graece est ἐνοσφίσατο, id est callide surripuit. Fuit ergo fur et sacrilegus; quia scilicet violavit votum et professionem paupertatis quam fecerat. Unde S. Augustinus, serm. 27 De Verbis Apostoli: « Dum, inquit, ex eo quod promiserat, partem subtraxit, sacrilegii damnatur et fraudis. Sacrilegii, quod Deum in pollicitatione fefellerit; fraudis, quod integris muneribus portionem quamdam putaverit subtrahendam. » Secundo, quia Petrus Ananiam culpans ait: « Cur tentavit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui Sancto, et fraudare de pretio agri? » Si enim non vovisset, nec promisisset, fuisset tantum mendacium officiosum, non perniciosum, utpote in re propria, ideoque veniale; sicut qui donaret amico centum aureos, dicens: Plures darem si haberem, at non habeo, peccat tantum mendacio officioso et veniali, nec dicitur fraudare, multo minus mentiri Spiritui Sancto. Instat ei Petrus acrius: « Quare posuisti in corde tuo hanc rem » tam nefandam, tam sacrilegam? « Non es mentitus hominibus, sed Deo. » Ergo Deo voverat et promiserat. Ille enim dicitur mentiri Deo et Spiritui Sancto, qui id quod ei promisit et vovit, non servat. Tertio, idem patet ex poena: Petrus enim punivit eum, aeque ac uxorem morte, eaque subita, publica et infami. Fuit ergo lethale et grande hoc scelus: fuit ergo violatio voti et sacrilegium. Si enim non vovissent, licite potuissent pretium, vel ejus partem sibi retinere, et etiamsi dixissent hoc totum esse agri pretium, nemini fecissent injuriam, ideoque non peccassent fraude lethali, sed mendacio tantum veniali. Quarto, ita passim docent Patres. S. Basilius, serm. 1 De Instit. monach.: « Humanae, ait, gloriae cupiditate Ananias quidquid bonorum habebat, Deo palam consecrarat, ut hominum de se opinionem excitaret. » S. Augustinus, verbis paulo ante citatis; S. Chrysostomus hic, hom. 12: « Quare, inquit, hoc fecisti? Voluisti habere? oportebat initio habere, et non promittere; nunc autem postquam consecrasti, majus sacrilegium commisisti. » S. Hieronymus, epist. 8 Ad Demetr., clare: « Ananias, inquit, et Sapphira dispensatores timidi, imo corde duplici, et ideo condemnati; quia post votum abstulerunt quasi sua, et non ejus cui semel ea voverant, partemque sibi jam alienae substantiae reservantes. » S. Gregorius, lib. I, epist. 33 Ad Venantium: « Ananias, inquit, pecunias Deo voverat, quas postea victus persuasione diaboli subtraxit; sed qua morte mulctatus est, scis. » S. Fulgentius, epist. De Debito conjugati, cap. viii: « Quam, ait, sit malum quamque sollicite fugiendum, si quis de hoc quod Deo voverit, retinere aut rapere aliquid mortifera praevaricatione pertentet, exemplo sunt Ananias et Sapphira. » Idem asserunt S. Athanasius, serm. De Passione et Cruce; Nazianzenus, in Carm. de Virginit. praec.; Cyprianus, lib. III Testimon., cap. xxx; Cassianus, Collat. XVIII, cap. vii, atque in hoc caput commentantes Oecumenius, qui peccatum Ananiae vocat sacrilegium; Arator, Beda, Hugo, Lyranus et alii passim, quin et, quod mireris, Beza, veritatis utique nimis clara luce convictus.

Porro, si primaevi fideles, etiam conjugati, vovebant paupertatem, multo magis eam voverant Apostoli, eorum in virtute duces, sanctitatis et perfectionis magistri, ac Evangelicorum consiliorum praecones exemplo magis quam verbo, idque diserte docet S. Augustinus, lib. XVII Civit., cap. IV: « De terra, inquit, suscitatus est ille (Paulus) super omnes divites pauper, et de illo stercore erectus supra omnes populos opulentos ille inops, ut sedeat cum potentibus populi, quibus ait: Sedebitis super sedes duodecim, et sedem gloriae haereditatis dans eis. Dixerunt enim potentes isti: Ecce nos dimisimus omnia, et secuti sumus te. Hoc votum potentissimi voverant. Sed unde hoc eis, nisi ab illo de quo hic continuo dictum est: Dans votum voventi? » Et S. Thomas, II II, Quaest. LXXXVIII, art. 4, ad 3: « Apostoli, inquit, intelliguntur vovisse pertinentia ad perfectionis statum, quando Christum relictis omnibus sunt secuti. » Idem multis probat Alvarus Pelagius, lib. II De Planctu Ecclesiae, cap. ix, et ex eo noster Hieronymus Platus, lib. II De Bono status Relig., cap. xx.

Porro, licet D. Thomas loco citato negare videatur Christum eadem vovisse, idemque diserte doceant Medina et Cajetanus, tamen multi contrarium censent: licet enim in Christo non fuerit illa causa vovendi quae est in nobis, scilicet ad firmandam voluntatis inconstantiam, quae in Christo nulla fuit (quod tantum videtur voluisse S. Thomas), tamen multae aliae fuerunt, scilicet prima ut Deo offerret nobilissimum religionis actum: hic autem est vovere et votum, quo non tantum res et actus, sed et voluntas ipsa in totum Deo consecratur, ita ut rem nec habere, nec velle possit; sicut plus est dare arborem cum fructibus, quam solos ejus fructus, ait S. Anselmus, lib. De Similit., cap. LXXXIV. Secunda, ut ipse perfectionis magister, ejus Apostolis nobisque daret specimen et exemplum quod sequamur, Matth. xix, 21; Lucae xiv, 33, ubi Apostoli se Christi exemplum in paupertate secutos asserunt. Tertia, quia perfecta opum abrenuntiatio non fit nisi per votum: illo enim vovens non tantum praesentia, sed et futura bona quae habere potest, libere a se abdicat. Quarta, quia tria vota Religionis sunt tria praestantissima holocausta: Christus autem se suaque in perfectissimum holocaustum Deo Patri obtulit. Unde ejus haec est vox, Psal. xxi, 26: « Vota mea, » id est promissa mea, ait ibi S. Basilius et Theodoretus, « reddam in conspectu timentium eum. » Hanc sententiam probabilissimam esse censet Franciscus Suarez, III part., Quaest. XL, disp. xx, sect. 2, et Salmeron, tomo V, tract. 4. Videtur ergo Christus in primo instanti conceptionis suae, se et omnia sua obtulisse ac vovisse Deo praesertim per paupertatem, castitatem et obedientiam. Nam homini obedientiam vovere non poterat, eo quod non haberet superiorem. Sic in Vita S. Theresiae quasi quid illustre ponitur, quod ipsa voverit se in qualibet re facturam id quod erat perfectius.

Insuper, si primi fideles Hierosolymitae vovebant paupertatem, valde quoque probabile est eosdem vovisse tunc castitatem, et uxoribus deinceps abstinuisse. Probatur id primo, quia qui fecerunt majus, fecerunt et minus. Majus autem est abdicare a se bona omnia ad vitam necessaria, quam abstinere conjugio voluntario, et non necessario, cum multi eo abstineant, quod nolint illo illigari, nec pati molestias uxorias et rei familiaris. Adde, ad alendas proles, quae ex conjugio continue suscipiuntur, opus esse multis opibus, ac proinde non posse eas abdicari. Secundo, quia hodie videmus eos qui faciunt votum paupertatis, facere et castitatis; sed non vice versa: multi enim castitatem vovent, qui bonis suis frui volunt. Tertio, id suadet fervor Christianorum illius aevi, et primitiae Spiritus quas ipsi hauserant. Unde de iis ait Lucas, cap. ii, 42: « Erant perseverantes in doctrina Apostolorum; » haec autem assidua erat, nec tantum tradebat praecepta, sed et consilia Evangelica, inter quae unum praecipuum erat illud Christi: « Sunt eunuchi qui se ipsos castraverunt propter regnum coelorum. Qui potest capere, capiat, » Matth. xix, 12. Castratio enim haec non solam abstinentiam ab usu conjugii, sed et ejus impotentiam significat, non physicam, sed moralem, quae fit per votum, per quod homo licite non potest uti conjugio. Quarto, quia de iisdem ait Lucas ibidem: « Quod erant perseverantes in communicatione fractionis panis et orationibus. » Et vers. 46: « Quotidie quoque perdurantes unanimiter in templo, et frangentes circa domos panem. » Si quotidie communicabant, si perpetim erant in templo orantes, ergo se continebant. Hoc enim jubet Apostolus, I Corinth. VII, 5. Quinto, quia ea de causa Corinthii putabant fideles omnes debere vivere caelibes, quia videbant primos Hierosolymitas ita vivere, ac proinde hoc dubium proposuerunt Paulo: quibus ille respondet caelibatum non esse praeceptum, sed consilium Evangelicum, ut patet toto cap. vii prioris epistolae ad Corinth. Sexto, quia Esseni, quos S. Marcus Alexandriae instituit, ad instar primorum fidelium, quos viderat Hierosolymis institutos a S. Petro, uti docet S. Hieronymus, De Script. Eccles., in Marco, Esseni, inquam, coluerunt caelibatum. Audi Plinium, lib. V, cap. xvii: « Gens (Essenorum) sola in toto orbe praeter caeteras mira, sine ulla femina, omni venere abdicata, sine pecunia, socia palmarum, in diem ex aequo convenarum turba renascitur, etc.: ita gens aeterna est in qua nemo nascitur: tam foecunda illis aliorum vitae poenitentia est. » Et Solinum, Polyhist. cap. xxxvi: « Interiora Judaeae Esseni tenent, qui praediti morali disciplina, recesserunt a ritu gentium universarum, majestatis, ut reor, providentia ad hunc morem destinati: nullae ibi feminae, venere se penitus abdicant: pecuniam nesciunt, palmis victitant; nemo ibi nascitur, nec tamen deficit hominum multitudo. Locus ipse addictus pudicitiae est; ad quem plurimi nec undique gentium properant, nullus admittitur, nisi quem castitatis fides et innocentiae meritum prosequatur. Itaque incredibile dictu, gens aeterna est cessantibus puerperiis. »

Iisdem argumentis probatur fideles primos professos esse obedientiam Apostolis et S. Petro. Unde et bona sua, ac se totos cum bonis ad pedes Apostolorum obtulerunt, cap. IV, vers. 35. Voluit enim Deus in his primis dare primum et perfectum exemplar vitae Christianae, quod omnia deinceps saecula intuerentur et imitarentur. Egerunt ergo ipsi vitam religiosam verique fuerunt Religiosi, uti docet S. Hieronymus, De Script. Eccles., in Philone, cujus verba recitavi, cap. II, vers. 44, et Cassianus, lib. II De Instit. Renunt., cap. v, et Collat. XVIII, cap. v, ubi docet Coenobitarum institutum a tempore Apostolorum initium sumpsisse, cum multi perfectionis avidi, non eo tantum contenti essent quod omnes facerent, ut sua omnia in commune conferrent: sed etiam his altiora meditantes, in secretiora loca suburbana secederent, qui quod a conjugibus et a suorum consortio, imo ab omni mundi conversatione abstinerent, idcirco a solitudine Monachi, a communitate Coenobitae sint nuncupati. Inter hos autem principem et caeterorum magistrum extitisse S. Marcum Evangelistam in Aegypto; sicut in Aethiopia extitit S. Matthaeus, qui Iphigeniam regis filiam cum sociabus in monasterio Deo consecravit; in Graecia S. Paulus, qui Theclam; Romae S. Clemens, qui Flaviam Domitillam; in Gallia S. Martha, quae in coenobio a se erecto cum aliis feminis Deo dicatis coelestem vitam duxit. Idem liquet ex S. Dionysio, Eccles. Hierarch., cap. x, ubi ritus consecrandi monachos suo, id est Apostolorum, aevo usitatos describit. Hinc S. Chrysostomus, lib. III Contra Vituper. vitae monast., docet institutum Religiosorum esse Apostolicum: sic et S. Augustinus, Eusebius et alii superius citati. His ergo parentibus et ducibus glorientur Religiosi, eorumque virtutem et ardorem aemulentur, scientes se primaevum christianismi spiritum et perfectionis apicem consectari, ut sint sancti totique Deo consecrati, sicut primi illi fideles a Paulo et aliis passim nuncupantur sancti.

Denique quam religiosa, sancta et excelsa fuerit primorum fidelium vita, liquet ex Essenis, quos instar Hierosolymitarum Alexandriae instituit S. Marcus. Essaei enim, vel Esseni nuncupati sunt quasi חסים chasim, id est, sancti, ait Eusebius, lib. VIII Praepar. Evang., iv, ex Philone; vel a Jesu, quasi Jessaei, Jesuaei, Jesuini, Jesuitae: ita Epiphanius, haeres. 29; licet Judaeorum Esseni dicti videantur nonnullis ab Hebr. חזה chasa, id est vidit, quasi videntes; vel a chosen, pro quo Josephus, lib. III Antiq., cap. IX, graece vertit Essen, id est rationale, quod erat in pectore pontificis, cui inscripta erat doctrina et veritas, q. d. Rationales, contemplativi, qui toti vacabant rationi, menti, doctrinae, et veritati rebusque divinis contemplandis; vel potius Esseni dicti sunt ab hebraeo חסיד chasid, et Syro chasi, de quo mox plura. Censet ab Hebraeo חסיד chasid, a quo Syriacum chasi, et chosio, id est ὅσιοι, puta sanctus: quod prae caeteris undecim etymis, quae ibi recenset, videtur probabilius; quin et idem Eusebius, lib. II Histor. cap. xvii, ubi citans verba Act. IV, in fine, quibus primorum Christianorum vitam communem et virtutes Lucas depingit, docet tales fuisse Essaeos. Quos rursum ex Philone ita describit: « Hoc in primis testatur, quod facultatibus suis renuntiarint, ac bonis ad se pertinentibus cesserint ii qui philosophari coepissent, et cunctis vitae hujus curis abstinuerint, relictisque muris, in agris et hortis solitarie conversati sint, certo scientes consortia eorum qui disparem sequebantur vivendi rationem, inutilia et noxia esse illis qui tum temporis hoc, ut par erat, agebant. Haec praedictus Philo testificatus ad verbum subjicit, dicens: Est autem in multis quidem terrarum locis hoc genus hominum (oportebat enim perfecti boni participes fieri tam Graecos, quam Barbaros); verum in Aegypto in singulis praefecturis, sicuti vocant, abundant et maxime circa Alexandriam. Deinde et habitationes eorum quales fuerint describens, de ecclesiis ejus regionis haec dicit: In singulis autem sacrum domicilium est, quod monasterium vocatur, in quo manentes sanctae vitae mysteria celebrant, nihil illuc inferentes, nec potum, nec cibum, neque aliud quidquam eorum quae sunt ad corporis sustentationem necessaria, sed leges et oracula Prophetarum, et hymnos et reliqua hujusmodi, quibus scientia et pietas augentur et consummantur. Et aliquanto post dicit: Totum autem illud temporis spatium, quod est a diluculo usque ad vesperam, in exercitium illis insumitur. Sacras quippe Scripturas legentes philosophantur, ac patriam philosophiam allegorice tractant. Etenim putant ea quae in manifesta sunt Scripturarum expositione, quaedam esse absconditae naturae symbola per figuras significata. Habent autem et commentarios priscorum virorum, qui cum disciplinae eorum duces essent, multa in forma rerum allegorice traditarum post se monumenta reliquerunt. Continentiam autem primum, tanquam fundamentum quoddam in anima collocant, deinde et alias virtutes superstruunt. Cibum aut potum nemo illorum ante solis occasum usurpat. Etenim philosophiae studium luce, corporis vero necessitates tenebris dignas esse judicant. Unde et diem illi, istis vero modicam noctis partem tribuunt. Nonnulli ex eis toto triduo cibi non recordantur, quibus majus scientiae, quam cibi desiderium insedit. Nonnulli ita laetantur ac delectantur sapientia pasci, quae dogmata opulente et abunde subministrat, ut duplicato temporis spatio abstineant, ac vix per sex dies necessario cibo gustantes vescantur. Addit praeterea, apud illos, de quibus loquitur, mulieres quoque reperiri, quarum pleraeque grandaevae virgines castitatem non necessitate, sicut quaedam sacerdotes ad gentes, magis quam sua sponte, propter zelum ac studium sapientiae custodiant: cujus commercium studiose colentes, corporum voluptates aspernantur, cum immortales potius liberos, quos solus amans Dei animus ex se gignere potest, quam mortales habere cupiant. Quid opus est istis adjicere, quomodo in unum congregati, separatimque viri, ac separatim mulieres, conversati sint, et quae illis exercita fuerint, quae adhuc apud nos durant, et praecipue circa salutaris passionis festum diem, in jejuniis et vigiliis nocturnis divinorumque sermonum lectione exercere consuevimus? Et ut unus ex omnibus consurgens in medio, psalmum honestis modulis concinat, utque ei praecinenti unum versiculum, omnis multitudo respondeat; atque in ipsis diebus in terra recumbentes, vinum quidem nemo omnino, ne gustu quidem contingat, sed nec quamlibet carnem: tantum autem aqua sit eis poculum, et panis cum sale vel hyssopo cibus. Addit autem quomodo sacerdotes, vel ministri exhibeant officia sua, vel quae sit supra omnia Episcopalis apicis sedes. »

Tales ergo tantique fuere Essaei, puta primi fideles tam Hierosolymae quam Alexandriae, de quibus vere dixit Nyssenus, initio tract. Quid sibi velit nomen Christiani: « Christianismus est vitae divinae imitatio. » Et Nysseni frater S. Basilius, q. d. Assimilatio Dei, quatenus eam assequi potest humanae fragilitas naturae. Votine reus es te Christianum fore? ne cunctere Deo fieri similis: Christum indue. » Et S. Augustinus, lib. I De Symbolo ad catechum., cap. v: « Christianus est templum Spiritus Sancti. » Idem (vel quisquis est auctor: non enim videtur esse S. Augustinus), lib. De Vita Christiana, cap. 1, tom. VI: « Christianus est Christi imitator. » Et cap. vi: « Christianus, inquit, justitiae, bonitatis, integritatis, patientiae, castitatis, prudentiae, humilitatis, humanitatis, innocentiae, pietatis est nomen; et tu illud quomodo defendis et vindicas tibi, cui de tam plurimis rebus nec pauca subsistunt? Christianus est qui potest justa voce dicere: Nemini hominum nocui, juste vixi cum omnibus. » Et cap. xiv: « Christianus ille est, qui omnibus misericordiam facit, qui omnino non movetur injuria, qui opprimi pauperem se praesente non patitur, qui miseris subvenit, qui indigentibus succurrit, qui cum moerentibus moeret, qui dolorem alterius sicut proprium sentit, qui ad fletum fletibus alienis provocatur, cujus domus communis est, cujus janua nemini clauditur, cujus mensam pauper nullus ignorat, etc., qui Deo die noctuque deservit; qui ejus praecepta indesinenter meditatur; qui pauper mundo efficitur, ut Deo locuples fiat; qui inter homines habetur inglorius, ut coram Deo et angelis ejus gloriosus appareat; qui in corde suo nihil videtur habere simulatum vel fictum; cujus simplex et immaculata est anima, cujus conscientia fidelis et pura est, cujus tota mens in Deo est, cujus omnis spes in Christo est, qui coelestia potius quam terrena desiderat; qui humana spernit, ut possit habere divina. » Similia habet S. Ambrosius, serm. In die Ascensionis Domini, et Irenaeus, lib. II Contra haeres. cap. LVII, sub finem.

De pretio agri, — partem sibi reservantes, ut humana prudentia sibi in tempore necessitatis, v. g. persecutionis, fugae, senectutis consulerent, diffidentes Deo. Unde S. Hieronymus, epist. 8 ad Demetr., vocat eos « Dispensatores timidos, ac metuentes famem, quam fides non timet. » Addit Lyranus voluisse de una medietate pretii expensas habere communes, uti caeteri, et de altera lautius vivere in occulto; itaque communitatem hac parte defraudabant.

AFFERENS PARTEM QUAMDAM, — medietatem, ait Didymus, lib. I De Spiritu Sancto, et Lyranus, quin et Cassianus, Collat. VI, cap. xi; censet enim potiorem pretii partem attulisse, et exiguum quid sibi reservasse. Verum pro « partem quamdam, » graece est μέρος τι, ubi τι est diminutivum, et significat partem unam e pluribus, hoc est, particulam, vel particellam ab eo fuisse allatam: plures ergo partes pretii sibi retinuit, unam duntaxat attulit. An partem hanc pretii acceptarit Petrus incertum est. S. Chrysostomus, hom. ult. in Epist. ad Titum, innuit non acceptasse, idque in detestationem sacrilegii. Unde hoc ejus exemplum secuti videntur S. Gregorius et alii, quos mox citabo, qui pretium proprietariorum in eorum sepulcrum injiciebant, clamantes: « Pecunia tua sit tecum in perditionem. »

Versus 3: Cur Tentavit Satanas Cor Tuum

3. Dixit autem Petrus, — quasi primas Apostolorum et Ecclesiae caput. Ita Glossa et Hugo.

CUR TENTAVIT. — Graece ἐπλήρωσε, id est implevit. Sic et Syrus, q. d., ait Beda: Cor et mens hominis a solo Deo impleri potest: cur ergo tu permisisti illud impleri, id est plene possideri a diabolo, ejusque prava suggestione et consiliis; cum ipse illud, esto velit, implere revera non possit? Noster cum S. Epiphanio, haeresi 39, legit ἐπείρασε, hoc est, tentavit, id est tentando vicit, et impulit in scelus et sacrilegium: verbum enim «tentavit» sumitur in actu perfecto et consummato, uti saepe fit apud Hebraeos. Nam alioqui peccatum non erat tentari a diabolo, nec in potestate Ananiae erat facere, ut ab eo non tentaretur. Sic Christus in oratione Dominica jubet nos orare: « Et ne nos inducas in tentationem, » ita scilicet, ut ea superemur, q. d. Ne permittas nos vinci tentatione, sed da gratiam, qua eam, cum ingruit, vincamus. Potest tamen secundo «tentavit» accipi simpliciter in actu inchoato, q. d. « Cur tentavit Satanas, » id est cur vestra cupiditate et avaritia occasionem dedistis diabolo, ut vos tentaret ad hoc furtum? Diabolus enim non solet tentare nos nisi eo vitio in quod nos videt esse proclives, ideoque facile vinci posse: perinde ut dux belli civitatem oppugnat ea parte qua debilior est. Sic qui aspiciunt feminas, dant occasionem tentationi libidinis, taciteque volunt ea a diabolo tentari. Nota hic spiritum propheticum in Petro, quo occultum Ananiae scelus ex Dei revelatione cognovit.

SATANAS. — S. Justinus, Contra Tryphon.; Irenaeus, lib. V, cap. XXI; Beda, in cap. XVI Matth.; Oleaster, in cap. XXVI Genes., nomen Satanas derivant a שטוד sata, id est declinavit, defecit, apostatavit, ut « Satanas » sit idem quod apostata: primus autem apostata a Deo fuit Lucifer ejusque asseclae daemones, cui proinde antonomastice competit nomen Satanas. Addit S. Justinus Satanas derivari a sata, id est recessit, apostatavit; et nas, quod per crasin idem est quod נחש nachas, id est serpens: ut « Satanas » sit idem quod « apostata serpens. » Verum hebraice vocatur שטן Satan: unde ejus proprium etymon est satan, id est adversari, quod expressit Zacharias, cap. III, 1: « Satan stabat a dexteris ejus (Jesu pontificis) ut adversaretur ei. » Hebraice לשטנו listeno, a rad. שטן satan, id est adversatus est, q. d. Satan, id est adversarius, stabat, ut ex nomine et officio suo adversaretur Jesu. Idem significat S. Petrus, Epist. I, cap. V, vers. 8, dicens: « Quia adversarius vester diabolus (Satanas) quasi leo rugiens circuit quaerens quem devoret. » Ita Origenes, tractat. 1 in Matth., et S. Hieronymus, epist. ad Marcellam. Porro hinc liquet minus verum esse quod addit Justinus et ex eo Hilarius in cap. IV S. Matthaei, nomen Satanae primitus a Christo impositum esse diabolo, cum eum tentavit, Matth. IV. Nam diu ante Christum Zacharias, cap. III, 1, eum vocavit « Satanam. » « Satanas » ergo pene idem est quod diabolus, pro quo Dorice dicitur Zabulus (Dores enim pro διά dicunt ζά), id est calumniator, a διαβάλλω, id est calumnior. Denique quia Satan hebraice significat quemlibet adversarium et contrarium, hinc Christus Petrum suae passioni obsistentem vocavit « Satanam, » dicens: « Vade post me, Satana, » Matth. XVI, 23. Denique non omne peccatum committitur tentante diabolo, uti nonnulli censuerunt, quia ad multa impellit nos concupiscentia innata; saepe tamen illi se insinuat diabolus, eamque excitat et accendit, quia incredibili in Deum odio, et in homines invidia flagrat, estque solertissimus et perspicacissimus concupiscentiarum nostrarum indagator, ut per eas nos in ruinam impellat, uti docet Cassianus, Collat. V, cap. XV. Qui ergo a sciendo vocatur daemon, a calumniando diabolus, idem ab adversando vocatur Satan.

MENTIRI TE SPIRITUI SANCTO. — Graece est mentiri te Spiritum Sanctum; Syrus, mentiri te in Spiritum Sanctum; et sic habent nonnulli codices Graeci εἰς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον. Verum haec omnia idem significant, nimirum id quod Noster, Tigurina, Pagninus et alii clare vertunt, mentiri te Spiritui Sancto. Ponitur enim saepe a Graecis et Latinis accusativus pro dativo, ut benedico te, id est benedico tibi; evangelizo te, id est tibi. Adde, ψεύδεσθαι non tantum significat mentiri, sed et fallere ac fraudare. Unde verti potest, fallere, vel fraudare te Spiritum Sanctum. Aliter Vatablus et Cajetanus, q. d. « Cur mentitus es, » id est cur prae te tulisti te habere Spiritum Sanctum; et ex ejus instinctu fecisse hanc pretii oblationem et fraudem, cum potius feceris eam instinctu Satanae, qui tentavit cor tuum, uti praecessit? Porro mentiri Spiritui Sancto, est negare Spiritui Sancto rem illi promissam et voto obligatam, sive fidem illi datam fallere, et, ut Apostolus ait I Timoth. V, 12, irritam facere. Unde explicans subdit: « Et fraudare de pretio agri. » Ita Patres omnes quos citavi vers. 1. Discant hic voventes, quam stricte vota servare debeant: si enim ea violent, mentiuntur Spiritui Sancto. Mentitur ergo Spiritui Sancto, qui cum voverit obedientiam, jussus a Superiore aliquid minus placens, vel minus honorificum facere, respondet: Non possum, pro: Non volo.

Versus 4: Nonne Manens Tibi Manebat

4. NONNE MANENS TIBI MANEBAT. — Est hebraismus, q. d. Omnino tuum manebat pretium, liberum tibi erat illud mihi offerre, vel non offerre, si videlicet voti religione et promisso te proprietate rerum non abdicasses; q. d. Cur te voto obstrinxisti, si illud violare volebas? Poteras enim non vovere, itaque tuum tibi agri et pretii dominium reservare. Perperam ergo ex hoc loco Cajetanus infert Ananiam non fecisse votum. Syrus vertit, nonne tuus erat ager antequam venderetur.

ET VENUMDATUM. — Graece, καὶ πραθέν, scilicet ager, id est venditus, in tua erat potestate. Ita Syrus, Tigurina et Pagninus. Dices: si ager erat venditus, ergo jam non erat in potestate et dominio vendentis Ananiae, sed alterius qui eum emerat. Respondeo: τὸ venditus potest primo, accipi materialiter pro re vendita; q. d. Res vendita, puta ager, antequam eum venderes, erat in tua potestate, q. d. Nemo coegit te ut agrum venderes: poteras eum tibi servare: cur ergo eum vendidisti ejusque pretium Deo vovisti, cum ejus pretium majori ex parte tibi contra votum reservare velles? Secundo, τὸ venditus accipi potest formaliter; sed tunc ager metonymice sumitur pro pretio agri, q. d. Pretium agri a te venditi erat in tua potestate, scilicet antequam illud Deo voveres et offerres. Cur ergo illud Deo vovisti et obtulisti, cum ejus partem fraudare et surripere cogitares? Hinc videtur quod ante votum Ananias vendiderit agrum, ac votum emiserit in pretii oblatione. Cum enim fideles pretia rerum suarum ad pedes Apostolorum deponerent, vel expresse, vel tacite profitebantur se omnem suam substantiam a se abdicare eamque transcribere Deo et Ecclesiae, ut in ejus jus et dominium transferretur, distribuenda deinde in fideles, prout Apostoli eorum principes censuissent. Communitas ergo, puta Ecclesia, fiebat domina horum bonorum a fidelibus oblatorum. Apostoli vero, utpote et ipsi paupertatem professi, non erant domini, sed dispensatores, uti modo sunt Generales, Provinciales et Rectores Religiosorum.

QUARE POSUISTI IN CORDE? — Cor vel est intellectus, vel voluntas. Ponere ergo in corde, vel est cogitare: unde Vatablus vertit, cur concepisti? vel velle et decernere: unde Tigurina vertit, cur induxisti in animum? cur statuisti et decrevisti hanc rem, hoc sacrilegium et votifragium?

NON ES MENTITUS HOMINIBUS (scilicet tantum, vel praecipue: alias enim vere Ananias mentiebatur Petro et Apostolis), SED DEO, — puta Spiritui Sancto, ut paulo ante dixit, cui tua vovisti. Unde recte contra Macedonium inferunt Patres, Spiritum Sanctum esse Deum. Ita S. Athanasius, lib. De Communi essentia; Nyssenus, orat. De Filio et Spiritu Sancto; Hieronymus, in cap. LXIII Isaiae; Ambrosius, lib. III De Spiritu Sancto, cap. X, et alii. Erat ergo hoc peccatum Ananiae sacrilegium et injurium Spiritui Sancto. Verum proprie non erat peccatum quod a Christo, Matth. XII, 31, vocatur in Spiritum Sanctum. Illud enim est, cum opera Spiritus Sancti, v. g. miracula, tribuuntur Beelzebub et daemoni, uti ibidem liquet.

Nota: Ananias dici poterat mentitus quoque Patri et Filio, proprie tamen dicitur mentitus Spiritui Sancto: Primo, quia, post ascensum Christi in coelum, Spiritus Sanctus, in Pentecoste missus in Apostolos et Ecclesiam, factus est ejus dominus, sponsus, pastor, imo anima et vita: quare fraus ab Anania commissa in Ecclesiam, censetur commissa in Spiritum Sanctum. Secundo, quia Spiritui Sancto tanquam primo et increato amori tribuuntur omnes gratiae, virtutes et bona opera, praesertim heroica, quale est se et sua consecrare Deo. Spiritus Sanctus ergo movit Ananiam ad hanc tam sublimem consecrationem et votum: quare ille resiliens votumque violans, fefellit Spiritum Sanctum ejus auctorem. Tertio, quia Spiritus Sanctus se liberaliter in Ananiam et fideles omnes effuderat, dando eis omnia dona gratiae, tum gratum facientis, tum gratis datae: quare ingratus ei erat Ananias, dum res suas modicas illi promissas subduxit, et suffuratus est. Haec enim erat magna indignitas, avaritia et ingratitudo; perinde ac si principi danti mille auri talenta, recipiens fraudaret et negaret unum obolum ei promissum. Hoc est quod indignans Deus queritur, Isaia LVII, 17: « Propter iniquitatem avaritiae ejus iratus sum, et percussi eum; abscondi a te faciem meam, et indignatus sum; et abiit vagus in via cordis sui. » Insignis enim et iniquissima est avaritia, se suaque negare Deo, qui omnia dedit, cuique mille nominibus obstricti sumus, et totum debemus quod possidemus, imo quod sumus. Quarto, quia Spiritus Sanctus est spiritus veritatis, quem Christus dedit Ecclesiae, ut eam doceret omnem veritatem, Joan. XVI, 13. Veritati autem adversatur mendacium, quale erat hoc Ananiae. Rursum Spiritus Sanctus est spiritus candoris et sinceritatis, cui repugnat simulatio et hypocrisis, qualis erat haec Ananiae.

Versus 5: Audiens Autem Ananias Haec Verba

5. AUDIENS. — Hinc Porphyrius arguebat S. Petrum saevitiae et caedis, quod occidisset Ananiam. Cui respondet S. Hieronymus, epist. VIII, negando quod Petrus eum occidisset, cum ne quidem mortem ei intentarit aut minatus sit. Unde Origenes, tract. 9 in Matth., censet Ananiam tam gravi et inopinata Petri increpatione perculsum, ingenti pudore et moerore animam exhalasse: sicut de multis aliis legimus quod nimia tristitia expirarint. Quin et Plinius, lib. VII, cap. LIII, testatur Diodorum quemdam dialecticae professorem pudore subito obiisse, eo quod lusoriam quaestionem non protinus dissolvisset. Verius est eum ad vocem Petri divinitus plaga lethali percussum interiisse. Fuit enim haec ejus mors non naturalis, sed peccati poena et plaga a Deo inflicta. Unde Dionysius Carthusianus ait Ananiam et Sapphiram secreto occisos ab angelo. Vox ergo Petri fuit tantum occasio, vel causa instrumentalis occisionis, eaque non physica, sed moralis, ut patet. Unde Tertullianus, lib. De Pudicitia, cap. XXI, censet eam fuisse typum excommunicationis.

Notant Origenes, tract. 8 in Matth.; S. Augustinus, lib. III Contra Parmen., cap. 1; Cassianus, Collat. VI, cap. 1; Isidorus Pelusiota, lib. 1, epist. 181, hanc mortis poenam Ananiae divinitus inflictam, ad terrorem novellae Ecclesiae, ut eo sanciretur publica disciplina, crescente numero fidelium: neque tamen Ananiam in aeternum damnatum; sed potius per carnis interitum consultum fuisse ejus et uxoris saluti spirituali et aeternae: poenituerunt ergo audita increpatione Petri, antequam expirarent; et forte contritione et dolore nimio expirarunt, uti contigit malefico illi audienti concionem beati Vincentii Fererii, uti in ejus Vita narratur: nisi dicas eos non expressum votum, sed tacitam tantum bonorum abrenuntiationem ipsa eorum oblatione fecisse; ac proinde rerum Evangelicarum adhuc rudes censuisse, sine gravi peccato posse se aliquid ex iis in suos usus servare, itaque per ignorantiam excusari et venialiter tantum deliquisse: ita Petrus Damianus, epist. 15, cap. III. Sic enim Deus percussit Ozam ob arcae contactum, quod scilicet eam labentem sustentasset, I Regum VI, 7. Sic Prophetam per leonem occidit, quod contra praeceptum suum in Bethel comedisset, seductus ab alio Propheta, qui sibi contrarium revelatum asserebat, III Regum XIII, 24, ubi tantum videtur fuisse peccatum veniale. Contrarium innuit S. Augustinus, serm. 27 De Verbis Apostoli: « Ananias, inquit, pariter et vitam perdidit, et salutem. » Et S. Basilius, serm. 1 De Instit. Monach., dicens: « Ad poenitentiam aditum invenire non potuit, » utpote subita morte percussus.

Moraliter, hinc discant Religiosi quam arcte votum paupertatis observare; ita testamentorum executores, quam studiose pia legata exequi, nec ea in suos vel profanos usus avertere debeant: Deus enim hujus sacrilegii acerrimus est vindex. S. Hieronymus, epist. 22, ad Eustochium, De Virginitate, scribit adeo arctam fuisse in monachis sui temporis paupertatis professionem, ut nemini liceret vel necessaria petere, tametsi vigilabat praepositorum diligentia, ne cui aliquid necessarium deesset. Additque quadam vice in monasterio quodam Nitriae repertum fuisse monachum jam moriturum, qui aliquot solidos sibi retinuerat: quapropter placuisse Macario, Isidoro et aliis senioribus, ut cum mortuo pecuniae infoderentur, clamantibus omnibus: « Pecunia tua tecum sit in perditionem. Nec hoc, inquit, crudeliter quispiam putet factum, tantus cunctos per totam Aegyptum terror invasit, ut unum solidum dimisisse sit criminis. » Idem in simili casu fecit S. Gregorius, ut ipse narrat lib. IV Dialog., cap. IX. Quin et Ecclesia olim Religiosos proprietarios punivit carentia sepulturae. Nam Clemens III, can. Super quodam, de statu Monachorum, sancit ut Canonicus regularis, qui non resignavit proprium, in morte careat christiana sepultura, et, si sepultus sit, exhumetur. Idem sancit Innocentius III in Concilio Lateran., ut habetur ibidem, cap. Monachi.

Porro votum paupertatis in eo proprie consistit, et ad hoc obligat sub peccato mortali, ut nihil liceat habere quasi proprium, aut sine venia Superioris, qui bonorum communium est dispensator. Unde S. Augustinus, De Communi vita Cleric., et habetur cap. Non dicatur, XII, Quaest. 1: « Certum est, ait, eos nihil habere, possidere, dare vel accipere sine licentia Superioris debere. » Idem, in cap. XXVIII III Reg.: « Quod si, inquit, aliquid detur alicui, ut vestis, redigatur in communem rem, et cui necessarium fuerit, praebeatur. Quod si aliquis rem sibi collatam celaverit, furti judicio condemnetur. » Et S. Basilius, in Constit. monast., cap. XXXV: « Furtum, inquit, est privata possessio. » Dices, cui furatur? Respondet S. Basilius: « Societatis enim expilatio est rei cujuscumque et undecumque in privatum usum sevocatio. » Quocirca idem S. Basilius, uti refert Cassianus, lib. VII De Inst. Renunt., cap. XIX, senatori cuidam, qui abdicata dignitate, mundo et opibus, monachum professus erat, ita tamen, ut nonnulla sibi reservaret, ne manibus, ut caeteri monachi, laborare cogeretur, dixit: « Et senatorem perdidisti, et monachum non fecisti. » Refert Auctor serm. ad Fratres in eremo, tom. X S. Augustini (certum enim est hos sermones non esse S. Augustini), serm. 5, Januarium monachum retinuisse sibi secreto centum siclos, quos cum post mortem ejus fratres invenissent, injecerunt in ejus sepulcrum plangentes et dicentes: « Pecunia tua tecum sit in perditionem. Non enim licet nobis servis Dei eam collocare in victu, vel in vestitu, vel in opere monachorum, quia pretium damnationis est. »

Simile refert Caesarius, lib. IX Histor. memorabilis, cap. LXIV, de proprietario monacho, quem exhumantes et in agrum projicientes cum suis quinque solidis conclamaverunt: « Pecunia tua, quam clam nobis contra professionem tuam possedisti, tecum sit in aeternam perditionem. » Plura his similia recenset noster Alphonsus Rodriguez, tract. De Paupertate, in fine. De paupertate et proprio vide S. Augustinum, epist. 109, et S. Basilium loco citato, et S. Bernardum, tract. De Modo bene vivendi, cap. XLVIII. Scholastice vero et didactice vide nostros Suarium, Lessium et Thomam Sanchium, tract. De Voto paupertatis.

Ex hoc loco S. Bonifacius (et post eum omnes Episcopi cum ordinantur), dum ordinaretur Episcopus Moguntinus a Gregorio II, hac formula eidem juramentum obedientiae et fidelitatis praestitit: « Quod si (quod absit) contra hujus promissionis meae seriem aliquid facere quolibet modo, seu ingenio vel occasione tentavero, reus inveniar aeterno judicio, ultionem Ananiae et Sapphirae incurram, qui vobis (id est beato Petro) etiam de rebus propriis fraudem facere praesumpserunt. » Ubi videtur indicare eos esse damnatos. Rursum S. Gregorius, exemplo Ananiae, increpat Venantium, qui ex monacho factus erat Patricius et Cancellarius Italiae. Sic enim ad eum scribit, lib. IX, epist. 33: « Ananias pecunias Deo voverat, quas post diabolica victus persuasione subtraxit; sed qua morte mulctatus est, scis. Si ergo ille mortis periculo dignus fuit, qui eos quos dederat nummos Deo abstulit, considera quanto periculo in divino judicio dignus eris, qui non nummos, sed temetipsum Deo omnipotenti, cui te sub monachali habitu devoveras, subtraxisti? »

Insuper ex ruina Ananiae discant Confessarii, non facile suis poenitentibus permittere ut voveant, praesertim rem integram et perpetuam, nisi diu multumque eorum constantiam probarint. Potius suadeant eis vota partialia et temporaria, v. g. ut voveant se hanc illamve eleemosynam, aut opus pium facturos, se castitatem servaturos ad mensem vel annum, quo exacto novum novi mensis et anni votum nuncupent, si prius bene cesserit. Sic enim habebunt meritum voti sine periculo sacrilegii.

Versus 7: Uxor Ipsius, Nesciens Quod Factum Fuerat

7. UXOR IPSIUS, NESCIENS QUOD FACTUM FUERAT. — Quia, ut ait Chrysostomus, « non est ausus quispiam annuntiare quod acciderat: adeo Petrum observabant et reverebantur eique obediebant. »

Versus 8: Dixit Autem Ei Petrus

8. DIXIT — « Salutanti mulieri, » inquit Cajetanus. Simplicius Syrus pro «respondit,» vertit, dixit, ut et Noster. Sic enim Hebraei respondere sumunt pro dicere et ordiri sermonem.

SI TANTI. — Expressit Petrus pretii quantitatem, quae ab Anania oblata fuerat. Ita Lyranus; eam tamen tacet Lucas.

Versus 9: Quid Utique Convenit Vobis

9. QUID UTIQUE CONVENIT VOBIS. — Τί συνεφωνήθη ὑμῖν, id est quid convenit inter vos? quid compacti estis? Tigurina et Pagninus, quid conspirastis inter vos.

TENTARE SPIRITUM DOMINI. — « Spiritus » hic primo, propheticus accipi potest, q. d. Ut quid voluistis tentare et experiri, an ego Spiritu prophetico praeditus sim, sciamque occultam vestram fraudem et furtum? Esto enim ipsi non intenderent hanc tentationem, re ipsa tamen tentabant. Ita Cajetanus. Secundo, Spiritus hic accipi potest pro judicio, condemnatione, zelo et indignatione Domini, cui pretium oblatum suffurati erant, q. d. Ut quid voluistis experiri judicium, indignationem et punitionem Domini? Unde sequitur:

ECCE PEDES EORUM, QUI SEPELIERUNT VIRUM TUUM, AD OSTIUM. — q. d. Juvenes, qui occisum tuum maritum sepelierunt, sunt ad ostium, ut pari modo efferant et sepeliant te; Spiritu enim divino video eos redeuntes a sepultura viri tui, et pedibus suis appropinquantes ostio domus hujus.

Versus 11: Et Factus Est Timor Magnus

11. ET FACTUS EST TIMOR. — « Nullus, ait Chrysostomus, ibi ingemuit, nullus ejulavit, cum divinum judicium venerarentur et discerent Deum non esse contemnendum. »

ET IN OMNES, — super omnes. Ita Pagninus. Ergo etiam Judaeos non credentes in Christum timor hic pervasit: cogitabant enim, si Petrus fideles ita perculit et occidit, ergo etiam nos potest percellere et occidere, si eum offendamus.

Versus 12: Per Manus Autem Apostolorum

12. PER MANUS AUTEM APOSTOLORUM, — hoc est, per Apostolos, quasi per instrumenta thaumaturga omnipotentiae Dei; manus enim est organum organorum, ait Aristoteles, lib. De Partibus animalium. Adde revera multa miracula facta esse per manus, puta benedictione, extensione, elevatione vel contactu manuum, uti Petrus, manu elevans claudum, eum sanitati restituit, cap. III, vers. 7.

IN PORTICU SALOMONIS, — ut ibi liberius et pluribus praedicarent. Erat enim haec porticus in atrio Gentium, ut dixi cap. III, vers. 2, quod omnibus, etiam immundis et Gentilibus patebat aditus; cum atrium Judaeorum solis Judaeis mundis et incontaminatis pateret. Adde porticum hanc fuisse amplissimam, ideoque capacem tot millium jam conversorum ad Christum, qui ad Apostolos orationis, Eucharistiae et praedicationis causa confluebant.

Versus 13: Caeterorum Autem Nemo Audebat

13. CAETERORUM AUTEM NEMO. — Primo, aliqui sic exponunt, q. d. Nemo Judaeorum adhuc infidelium audebat nomen dare Christo et se aggregare Ecclesiae et Apostolis, ob metum principum Apostolos persequentium. Verum obstat quod sequitur: « Magis autem augebatur credentium in Domino multitudo. » Secundo, alii explicant, q. d. Nemo fidelium eorum qui necdum se bonis abdicaverant, audebat se sociare Apostolis: timebant enim ne in casum Ananiae et Sapphirae inciderent. Sed hoc parum est probabile: ex casu enim Ananiae potius incitati sunt ad contrarium, scilicet ad liberaliter offerendum sua omnia Apostolis: hoc enim faciendo, certi erant sibi nihil mali irrogandum; non faciendo autem, dubii et meticulosi. Dico ergo sensum esse, q. d. Apostoli soli degebant in porticu Salomonis, nemo caeterorum audebat se iis adjungere, se iis inserere, se profiteri Apostolum, aut Apostolis familiarem, idque partim metu Magistratuum, partim ex admiratione et reverentia Apostolorum, quod ad eorum dignitatem et virtutem se assurgere posse diffiderent. Erant enim, inquit Chrysostomus, « sicut angeli ita admirabiles, » interriti ad minas et pericula, divitiis et deliciis speciores, spirantes ignem divinum, gravitate venerabiles, affabilitate amabiles, charitate fervidi, oratione coelestes, moribus divini. Unde sequitur: « Sed magnificabat eos populus. »

Versus 14: Credentium In Domino

14. CREDENTIUM IN DOMINO, — id est credentium Domino, scilicet Jesu Christo. Est hebraismus, puta beth contactus, quod Hebraei jungunt omnibus verbis quae tactum aliquem, sive corporalem, sive spiritualem significant. Dicunt enim tangere in manu, id est tangere manum; percutere in capite, id est percutere caput; credere in Domino, id est credere Domino. Credere enim significat contactum spiritualem; qui enim credit, mentem suam per fidem extendit ad eum cui credit, itaque eum spiritualiter fide sua tangit. Vide dicta Exod. cap. XII, vers. 31.

Versus 15: Saltem Umbra Illius Obumbraret

15. IN PLATEAS EFFERRENT; — in plateas efferebant: hoc enim est Graecum ἐκφέρειν, q. d. Tanta erat miraculorum multitudo, tanta aegrorum ad Apostolos concurrentium copia, ut eos nec ad Apostolos deferre, nec Apostoli eos domatim obire possent; quare efferebant eos in plateas, per quas transituri erant Apostoli, ut ibi ab eis curarentur. Ita Cajetanus. Grabatum est species lecti simplicior et vilior, qualis est pauperum et aegrorum gestatilis, dum in eo jacentes a bajulis, vel jumentis ad nosodochium portantur, vel alio transferuntur. Ita Cicero, lib. II De Divinatione.

UT VENIENTE PETRO SALTEM UMBRA ILLIUS OBUMBRARET QUEMQUAM ILLORUM. — Mira thaumaturgia Petri: non tantum corpore, sed et umbra sola corporis, quae res inanis est corporisque et lucis mera privatio, sanat infirmos. Ecce hic impletum illud Christi: « Qui credit in me, opera quae ego facio et ipse faciet, et majora horum faciet. » Petrus enim fecit miracula majora quam Christus. Porro non umbra, sed corpus Petri per umbram suam contingens aegros, sanabat eos quasi instrumentum et causa instrumentaria Dei omnipotentis, vel physica, vel potius moralis. Notat Bozius, lib. XVIII De Notis Eccl. cap. 1 (idque insinuat S. Chrysostomus), τὸ « quemquam illorum, » censetque eo significari, quod umbra Petri tangente unum duntaxat, caeteri omnes qui illi vicini vel in eadem platea expositi erant, sanarentur, esto ab umbra Petri non contingerentur. Sequitur enim in plurali: « Et liberarentur ab infirmitatibus suis. » In hunc sensum pronus est totus hic contextus nostrae versionis Latinae, non vero Graecus, nec Syrus; uterque enim expungit illud: « Et liberarentur ab infirmitatibus suis. » Simplicior ergo et certior sensus est, q. d. Certatim omnes ambiebant inserere se in umbram Petri: quotquot enim ea tangebantur, sanabantur. Sic S. Vincentius Fererius, serm. in Parasceve, ait quosdam censere ideo unum duntaxat latronem, qui a dextris erat Christi crucifixi, fuisse conversum, quia ipsum solum tangebat umbra Christi crucifixi. Causam dat S. Ambrosius, lib. III Hex.: « Hanc viriditatem gratiae semper florentis in Christo, inquit, secula Ecclesia dicit, Cant. II: In umbra ejus concupivi et sedi. Hanc praerogativam doni virentis acceperunt et Apostoli, quorum nec folium unquam potuit elabi, ut eorum etiam umbra curaret aegrotos. Obumbrabat enim infirmitati corporis fides mentis, et florentia merita virtutum. »

Symbolice, Beda censet per umbram Petri significari Ecclesiae Sacramenta (quae quasi gratiae sunt velamenta), quorum in praesenti vita, quae umbratica est, et instar umbrae pertransit, contactu justificamur, itaque per ea deducimur ad res coelestes quae umbris hisce figurantur. Rursum S. Augustinus, serm. 29 De Sanctis, infert, si tantum potuit umbra Petri, quantum poterunt ejus catenae et reliquiae? « Si tam medicabilis, inquit, fuit obumbratio visitantis, quanto magis catena vincientis? etc.; plus enim de corpore meruerunt attrahere salubritatis ferreo pondere sacris impressa membris vincula passionis. » Rursum si hoc potuit umbra, quid poterit imago Petri? Umbra enim est naturalis imago corporis, sed inanis et evanida; imago vero est realis et stabilis. Unde ab umbra ortam esse pingendi et effigiandi artem, post Plinium docet Clemens Alexandrinus, in Exhortatione.

Denique Petri umbra docet praelatos debere residere, ut praesentes subditis suis eos curent, obumbrent, tegant et regant. Physice Plinius, lib. XVII, cap. XII, docet corpora suam qualitatem communicare umbrae: quare magnam vim in utramque partem inesse umbrae, ideoque in arboribus serendis ejus exactam habendam esse rationem. « Umbra, inquit, juglandium gravis et noxia, etiam capiti humano, omnibusque juxta satis, etc. Ficorum levis, quamvis sparsa, ideoque inter vineas seri non vetantur. Ulmorum levis, etiam nutriens quaecumque opacat. Jucunda platani, quanquam crassa. Populo nulla, ludentibus foliis. Pinguis alno, sed pascens sata. Vitis sibi sufficit, mobili folio jactatuque crebro solem umbra temperans. Omnium fere levis umbra, quorum pediculi longi. Non fastidienda haec scientia, atque non in ultimis ponenda, quando quibusque satis umbra aut nutrix, aut noverca est. Juglandium quidem, pinorumque et picearum, et abietis, quaecumque attigere, non dubie venenum est. » Idem, lib. VIII, cap. XXX, scribit: « Umbrae hyaenae contactu canes obmutescunt. » Simili modo umbra Petri et Sanctorum salutifera est bonis, noxia malis, non vi naturali, sed divina. Allusit ergo Deus in hoc umbrae Petri miraculo, ad naturalem umbrae proprietatem jam recensitam.

Versus 16: Vexatos A Spiritibus Immundis

16. VEXATOS (ὀχλουμένους, id est turbatos, perturbatos, agitatos) A SPIRITIBUS IMMUNDIS, — puta energumenos a daemonibus vel possessos, vel obsessos et divexatos. Dicuntur immundi, quia ardent superbia, ira et odio Dei et hominum; et quia homines ad gulam, venerem omniaque peccata sollicitant. Hinc et cum apparent, non nisi in specie asinorum, hircorum, felium, porcorum similiumque foedorum et immundorum animalium apparent.

Nota: Hic et in Evangeliis crebra fit mentio possessorum a daemone, quos curavit Christus et Apostoli: imo crebrior quam in toto veteri Testamento; quia vigebat tempore Christi haeresis Sadducaeorum, negans esse angelos et spiritus, ad hanc refutandam permisit Deus daemoni corpora humana possidere in eisque se et vim suam ostendere, idque aliquando sine culpa, aliquando ad puniendam culpam vel obsessorum, vel parentum, praesertim gravem et lethalem; subinde tamen quoque ob venialem, uti modicam gulam, iram, acediam, quorum exempla exstant apud S. Gregorium, lib. I Dialog. cap. IV; Cassianum, Collat. VII, cap. XXVII, et alios. Simili de causa Deus nunc permittit tot sagas et magos, totque eorum maleficia, contra atheos, qui pariter negant omnem spiritum, imo omne numen.

Porro, inter alias dotes et notas Ecclesiae collatas a Christo, una eminens est, potestas ejiciendi daemones, uti ex continua experientia Gentilibus objicit S. Justinus, dialog. contra Tryph., et S. Antonius, apud S. Athanasium. Unde exorcistas ad hoc Ecclesia ordinat, ut per sacros exorcismos daemones expellant: cum ex adverso Lutherus, anno 1545, volens ejicere daemonem, ab eo in extremas angustias redactus sit, uti narrat ejus tunc discipulus, sed postea hostis, Staphylus in responsione Contra Smidelinum, et Bredembachius, lib. VII Collat. cap. XL, qui et cap. XLII et XLIII plura similia exempla recenset.

QUI CURABANTUR OMNES. — Verisimile est multos ex his, visis miraculis Apostolorum, credidisse in Christum, ac cum baptizarentur, vi baptismi, utpote in quo adhibetur exorcismus ad expellendum daemonem, a daemone liberatos esse. Id enim multis aliis contigisse narrat hic noster Lorinus: eos vero qui post baptismum corripiebantur a daemone, vi sacramenti Confirmationis, quod suscipiebant, ab eo liberari solitos narrat Prudentius, in Apotheosi, et Lactantius, lib. IV, cap. XXVII.

Versus 17: Quae Est Haeresis Sadducaeorum

17. QUAE EST HAERESIS, — id est secta; Tigurina, factio, ut patet Act. cap. XXIV, vers. 14.

SADDUCAEORUM. — Syrus, qui erant ex doctrina Sadducaeorum, q. d. Pontifex cum suis, qui secta erant Sadducaei, persecuti sunt Apostolos, eo quod praedicarent resurrectionem, quam ipsi, utpote Sadducaei, pertinaciter negabant. Innuit Pontificem fuisse pariter Sadducaeum, ideoque Apostolis indignatum.

REPLETI SUNT ZELO. — Pagninus, aemulatione; Syrus, invidia, q. d. Induerunt zelum suae sectae, puta Sadducaeismi tuendi, ideoque inviderunt Apostolis eum per miracula impugnantibus, et quasi de eo triumphantibus, eosque opprimere conati sunt; sed zelus Apostolorum, utpote coelestis et divinus, vicit et oppressit zelum terrenum et perversum Sadducaeorum.

Versus 18: In Custodia Publica

18. IN CUSTODIA PUBLICA, — δημοσίᾳ, id est populari et plebeia, in qua incarcerati tenebantur fures et latrones aliique malefici plebeii et viles, ut eo majori ignominia et dolore afficerent Apostolos, quasi aliis maleficis similes, uti in culpa, ita et in poena. Nobiles enim ponebantur in carcere secreto honoratiore et commodiore, ait Hugo.

Versus 19: Angelus Autem Domini

19. ANGELUS AUTEM DOMINI. — Aliqui censent fuisse S. Michaelem, cui commissa est cura Ecclesiae, ideoque et capitis ejus, puta Pontificis, qualis erat S. Petrus. Ita Pantaleon Chartophylax in Encomio S. Michaelis, quod extat apud Surium 29 septembris; Sophronius, tom. II Biblioth. S. Patrum, in Encomio angelorum, et alii. Addit Arator angelum hunc venisse coruscum ingenti lumine, eoque carcerem et noctem illustrasse, alioqui enim eum videre non potuissent Apostoli.

APERIENS JANUAS CARCERIS. — Rupertus, Dionysius, Gagneius et alii censent januas revera non fuisse apertas, sed per phantasiam; angelum enim eos eduxisse e carcere portis clausis, per penetrationem dimensionum (uti Christus nascens penetravit clausum matris uterum, et resurgens penetravit lapidem quo clausum erat sepulcrum), sed ita expedite, ac si per portas carceris apertas eos eduxisset: unde eis visum fuisse quod per portas apertas egressi essent. Verum contrarium est verius, scilicet angelum revera aperuisse carcerem: angelus enim non potest facere, ut corpus unum penetret aliud; sed mox ut eos eduxit, rursum januas clausit: unde eas clausas invenerunt ministri Magistratus, vers. 23.

Moraliter, disce hic in rebus arctis maxime suis adesse Deum, tumque suam potentiam, etiam per miraculum, in iis tuendis ostendere: itaque nemini tunc desperandum, sed potius acuendam spem in Deum, ejusque opem maxima fiducia invocandam esse, uti hic fecisse Apostolos non est dubium.

Versus 20: Ite, Et Stantes Loquimini

20. ITE, ET STANTES, — quasi constantes in fide et praedicatione Christi. Statio enim est symbolum et gestus constantiae et constantium. Unde Sap. cap. V, vers. 1, de iis dicitur: « Stabunt justi in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt. » Nota hic quantam libertatem et generositatem a praeconibus suis requirat Deus et angeli, ut scilicet sese opponant toti concilio, eoque invito praedicent, ejus nec minas, nec tormenta, nec mortem metuentes.

LOQUIMINI, etc., OMNIA VERBA VITAE HUJUS. — « Vitae, » id est instituti, puta Christianismi; secundo, « vitae, » scilicet Christianae; tertio, « vitae, » scilicet aeternae: quae nimirum viam ostendunt, ducuntque ad salutem et vitam aeternam.

Versus 21: Intraverunt Diluculo In Templum

21. INTRAVERUNT DILUCULO IN TEMPLUM. — Syrus, tempore pulchritudinis. Aurora enim est pulcherrima, tum sole oriente auricomo, tum avium cantu, tum suavi per lucem et calorem e floribus, herbis, germinibus et rore, exhalante spiritu. Scribit Plato, lib. X De Legibus, Graecos omnes, aeque ac Barbaros sole tam oriente quam occidente adorare Deum: quocirca Clemens, lib. II Constit., cap. XXIV, acriter redarguit Christianos tardius templa adeuntes, cum Gentiles et Judaei suas Synagogas diluculo frequentent; quin et Sapiens, cap. XVI, vers. 28, docet manna coelitus ninxisse diluculo: « Ut notum omnibus esset, » inquit, « quoniam oportet praevenire solem ad benedictionem tuam, et ad ortum lucis te adorare. » Ita hic Apostoli dimissi e carcere, primo diluculo adeunt templum, tum orationis et gratiarum actionis, tum praedicationis causa, scientes utique Judaeos auditores de more diluculo ad orationem venturos in templum.

Praeclare Climacus, magnus spiritualis vitae magister, gradu 26, docet quemque debere diem cum oratione incipere et finire, ut cum Deo evigilet eique indormiat: inde enim totum reliquum vel diem, vel noctem pendere; ac proinde daemonium vespertinum vespere, matutinum vero mane nobis insidiari: « Quoties, inquit, quietis causa lectulo decubuerimus, adveniens immundus spiritus iniquas ac sordidas cogitationes, velut spicula quaedam jaculatur in nos, ut cum per desidiam ad orationem non exsurgimus, neque contra illum ocyus armamur, in sordidis obdormiamus cogitationibus sordidaque videamus somnia. » Subdit deinde de matutino: « Est e spiritibus unus qui praecursor dicitur, qui nos e somno surgentes protinus excipit, primumque nostrum cogitatum inquinare nititur. Da Domino primitias diei tuae. Erit enim tota ejus, qui prior occupaverit. Memorabile verbum operarius quidam optimus locutus est: Ab ipso, inquit, matutino tempore cursum totum meum diei scio. » Fideles ergo illico ut evigilant, instar volucrum et cum volucribus incipiant jubilare Deo.

ADVENIENS, — ad locum concilio destinatum.

CONVOCAVERUNT CONCILIUM. — Syrus, suos socios et collegas, puta pontifices inferiores, qui ei a consilio erant, uti modo sunt Cardinales Pontifici.

Versus 24: Magistratus Templi

24. Magistratus templi, — στρατηγός, id est dux militum, et quasi praetor templi, ut ex Chrysostomo et Beda dixi cap. IV, vers. 1.

DE ILLIS QUIDNAM FIERET? — τί ἂν γένοιτο τοῦτο, quidnam hoc esset; vel, quidnam de illis factum esset? Ita Syrus; Tigurina, quidnam hoc sibi vellet? Vatablus, quomodo hoc factum esset? An scilicet Apostoli pecunia corrupissent custodes carceris, ad eum ipsis aperiendum, an vi perfregissent carcerem, an magico praestigio ex eo evasissent, uti videtur fecisse Apollonius Thyanaeus, qui Romae a Domitiano incarceratus, subito Puteolis apparuit, teste Philostrato, lib. VIII Vitae ejus, cap. IV. Aliter vertit Linus, quidnam hoc futurum esset? q. d. Ne coant quonam res haec evaderet, quem exitum habitura esset.

Versus 26: Adduxit Illos Sine Vi

26. ADDUXIT ILLOS SINE VI. — Paruerunt Magistratui, sive Praetori Apostoli, etsi non tenerentur possentque ejus vim propulsare plebis sibi addictae auxilio, ut darent exemplum Evangelicae humilitatis, patientiae, integritatis, constantiae et obedientiae erga Magistratus, etiam infideles et hostiles, juxta mandatum Christi, Matth. cap. X, vers. 12, et Joan. cap. XIV, vers. 27. Nihil enim timet bona conscientia nixa Deo certaque ejus ope et praesidio, « qui tanquam volucres illos (Apostolos) semper ex ipsorum (Judaeorum) manibus eripiebat, » ait S. Chrysostomus.

Versus 28: Praecipiendo Praecepimus

28. Praecipiendo praecepimus. — q. d. Diserte, graviter et severe sub poenis magnis praecepimus vobis.

ET VULTIS INDUCERE. — q. d. Vultis nobis imputare et imponere crimen homicidii, quod scilicet impie et injuste Christum verum, innocentem et sanctum occiderimus, itaque nobis afflare infamiam et periculum vitae, tum apud plebem, tum apud Romanos rerum dominos, potentes aeque ac justos scelerum vindices. Inducere enim sanguinem alicujus super alium, est cum reum facere homicidii, ejusque poenas ab eo deposcere, scilicet ut det suum sanguinem, et vitam pro sanguine alterius quem injuste effudit. « Oblitus est, ait Beda, princeps Sacerdotum debiti, quod ipse sibi et suis imprecatus erat, dicens: Sanguis ejus super nos et super filios nostros. »

Hominis istius, — Jesu Christi, quem dedignantur nominare, vel propter ejus claritatem, inquit Glossa: quia nimirum ei invident ejusque nomen obscurare et abolere conantur; vel propter odium: quos enim odimus, nec videre, nec audire, nec nominare sustinemus.

Versus 29: Obedire Oportet Deo Magis Quam Hominibus

29. RESPONDENS AUTEM PETRUS, ET APOSTOLI. — Lyranus censet Petrum solum locutum esse pro caeteris, ne si omnes loquerentur, esset confusio vocum, quae intelligi nequiret. Melius Hugo, Dionysius et alii censent, Petro responsionem inchoante, alios ei succenturiatos fuisse, ac quemque responsionem confirmasse: erant enim pleni zelo et ardore, tum praedicandi et profitendi Christum, tum pro eo patiendi.

OBEDIRE OPORTET DEO MAGIS QUAM HOMINIBUS. — Aurea est haec gnome, modesta et fortis, cordibus omnium insculpenda, quae praxim exigit quotidianam et jugem in quovis loco et tempore. Ea freti Apostoli et Martyres, opposuerunt se edictis Imperatorum de adorandis idolis aliisque rebus a Deo vetitis, usque ad ignes, cruces et bestias. Ita Machabaei responderunt Antiocho mandanti ut contra legem Dei vescerentur carne porcina: « Non obedio praecepto regis, sed praecepto legis, quae data est nobis per Moysen, » II Machab. cap. VII, vers. 30. Huic simile est axioma Platonis in Phaedro: « Nulli hominum fas est discedere ab eo munere quod Deus ei imperavit. » Nam, ut idem ait in Eutyphrone: « Illud sanctum est, quod Deo gratum est et placet. »

Secundo, Apostoli tacite hac sententia et sequenti perstringunt suos judices et pontifices: « Magna enim sapientia ostendunt, quod illi cum Deo pugnent, » ait S. Chrysostomus.

Versus 31: Hunc Principem Et Salvatorem

31. HUNC PRINCIPEM ET SALVATOREM. — σωτῆρα, de quo S. Augustinus, lib. III De Trinit., cap. X: « qui est hebraice Jesus, inquit, graece σωτήρ, nostra autem locutione Salvator. » Sic Gentiles Antiochum cognominarunt Soterem, a salute suis allata.

Exaltavit, — a terra in coelum per gloriosam ascensionem, ait S. Chrysostomus, sicut eumdem, vers. 30, « suscitavit » a morte per resurrectionem. Rursum exaltavit eum in terra per nostram praedicationem, dando ei nominis claritatem, eique sensim subjiciendo Judaeos et Gentes, « ut in nomine Jesu omne genuflectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris, » Philip. cap. II, vers. 11.

AD DANDAM POENITENTIAM, — ut per Christum, perque Christi merita, ad ejus gloriam, daret Israeli locum modumque poenitentiae, et per eam remissionem peccatorum, puta justitiam et salutem: non quod justificatio nostra consistat tota in remissione peccatorum per imputatam nobis justitiam Christi, uti delirat Calvinus, negans gratiam habitualem et virtutes infusas, cujus proinde errorem damnat Concilium Tridentinum, sess. VI, can. 11; sed quod justificatio nostra in hac vita, potius peccatorum remissione constet quam perfectione justitiae, ait S. Augustinus, lib. XIX De Civ., cap. XXVII. Nam post peccatum originale remissum in baptismo, remittuntur nobis peccata mortalia post baptismum admissa in sacramento Poenitentiae; post illud crebro ex innata concupiscentia relabimur in peccata saltem venialia, pro quorum remissione quotidie oramus ex praecepto Christi, dicentes: « Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. » Vide Bellarminum, lib. II De Justificat., cap. III et VI.

Porro Petrus prae aliis donis Christi et Christianismi, proponit judicibus remissionem peccatorum, quia eis objiciebat peccatum gravissimum, quod scilicet Christum occidissent; ne ergo ejus veniam desperent, asserit Deum per Christum omnia omnino peccata, etiam hoc Christicidii, eis, si poeniteant et credant in Christum, condonaturum. Nam « Christus, inquit Oecumenius, a Deo exaltatus, injuriarum obliviscitur. »

Versus 32: Et Nos Sumus Testes Horum

32. Et nos sumus testes horum verborum, — id est harum rerum et mysteriorum (verbum enim ponitur pro re verbo significata, per metonymiam), puta Christi resurrectionis, ascensionis et exaltationis, ac poenitentiae et remissionis peccatorum, a Deo in Christum credentibus promissae. Ita Lyranus.

ET SPIRITUS SANCTUS. — Graece καὶ τὸ πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον, hoc est ut Pagninus et Tigurina: « insuper autem et Spiritus Sanctus, » q. d. Non tantum nos testes sumus Christi, sed et Spiritus Sanctus, qui per nos intrepide eloquitur hoc de Christo testimonium, quique per nos in fidem hujus sui testimonii tot signa et miracula operatur, imo omnibus in Christum credentibus se communicat, ac proinde et vobis, licet Christicidae sitis, se communicabit, si in Christum credatis. Porro Spiritus Sanctus non tantum dabat testimonium Christi per Apostolos, sed et per seipsum, tum quia in forma linguae, ignis, venti, visibiliter illabebatur credentibus in baptismo; tum quia menti credentium internam suggerebat fidem, spem et amorem in Christum. Qualis quantusque testis sit Spiritus Sanctus, docet S. Cyrillus, lib. X in Joan., cap. XXXIII.

Versus 33: Dissecabantur

33. Haec cum audissent, dissecabantur. — Syrus, dilacerabant se prae furore; alii, frendebant et stridebant dentibus, quasi per os serram traherent. Optime Noster «dissecabantur,» quasi serra irae et furoris per medium cor dissecti et disserrati; hoc enim est Graecum διαπρίεσθαι. Nam ingens dolor, livor et ira, est quasi serra mentem irati dissecans, et discerpens in mille cogitationes, motus et aestus impatientiae et indignationis. Ex adverso Apostoli mites et fortes, inter medios hostes constituti, summa pace mentisque serenitate fruebantur. Tanti est mens sibi conscia recti et in Deum defixa.

COGITABANT, — ἐβουλεύοντο, id est consultabant, ut vertit Tigurina et Pagninus.

Versus 34: Pharisaeus Nomine Gamaliel

34. Pharisaeus. — Pharisaeus hebraice idem est quod expositor, explanator, scilicet S. Scripturae et legis divinae; vel separatus ab aliis, scilicet religione et vitae sublimitate. Habebantur enim inter Judaeos legis peritissimi et observantissimi. Unde et Paulus ante conversionem fuit Pharisaeus, cap. XXIII, 6, et Philipp. III, 5. Vide ibi dicta.

GAMALIEL. — Fuit hic magister S. Pauli, S. Barnabae et S. Stephani, qui postea credidit in Christum ejusque fidem publice professus est, ac relatus inter Sanctos in Martyrol., die 3 augusti, una cum filio suo Abibone, ut patet ex Luciano in Relatione inventionis corporis S. Stephani, Nicodemi, Gamalielis et Abibonis, quam recenset Baronius. Luciano enim apparens Gamaliel, locum sepulturae suae et sociorum revelavit. Jam ergo occulte favebat Christo et Apostolis, imo S. Clemens, lib. I Recogn., cap. IX, et ex eo Beda asserunt eum jam fuisse Christianum (licet id neget Chrysostomus), sed Apostolorum suasu fidem celasse, ut in concilio Apostolos tueri et Pontificum contra eos consilia dissipare posset, uti fecit S. Sebastianus pro Christianis apud Diocletianum. Porro Gamaliel hebraice idem est quod « retributio mea Deus, » vel « ablactatus Dei, » vel « camelus meus fortis, » inquit Pagninus in Nominibus hebraicis, quae omnia Gamalieli egregie quadrant.

HONORABILIS, — τίμιος, id est in pretio habitus. Ita Tigurina et Pagninus, idque tum ob sapientiam, tum ob virtutem morumque gravitatem.

JUSSIT FORAS AD BREVE HOMINES FIERI. — q. d. Praesidi concilii suggessit, ut juberet Apostolos ad breve tempus extra concilium educi. Ita Syrus, tum ne collegis suspicionem injiceret, quod Apostolis occulte faveret, si eos in praesentia excusasset, ait S. Chrysostomus; tum ut absentes efficacius defenderet. Ita Lyranus.

35. ATTENDITE VOBIS. — Lenit furorem judicum, suadendo cunctationem maturam, q. d. Nolite praecipitare sententiam ex passione et ira, ne ejus vos postea, sed sero paeniteat. Ita S. Chrysostomus. Sapienter Aristoteles, lib. VI Ethic., cap. IX, asserit, « celeriter quidem deliberata agenda esse, cum mora autem consulendum. »

Versus 36: Extitit Theudas

36. EXTITIT THEUDAS. — Alii Theudas. Alius est hic a Theuda, de quo Josephus, lib. XX Antiq., cap. II, qui sub Cuspio Fado, Praeside Judaeae, id est anno quarto Claudii Caesaris, prophetam se finxit, multis post hanc Gamalielis orationem annis (haec enim dixit Gamaliel anno 34 Christi, qui fuit 18 Tiberii Caesaris: cui deinde successit Caius Caligula, Caio Claudius). In quo falsus est Eusebius, lib. II Histor., cap. XI, Beda, Dionysius et alii; nisi dicas in chronologia Theudae errare Josephum, ac Theudam diu ante Claudium rebellionem apud Judaeos concitasse, quod tamen creditu est difficile, scilicet Josephum tot annis in re aevi sui errasse; fuit enim ipse Claudio coaevus. Forte Theudas Josephi fuit filius vel nepos Theudae nostri, qui ejus rebellionem sopitam suscitare patrisque vel patrui necem vindicare conatus est, uti et hodie fieri videmus.

DICENS SE ESSE ALIQUEM. — Graeca addunt μέγαν, id est magnum; Syrus, dicens se esse Rab, vel Rabbi, id est magnum quemdam doctorem et prophetam. Persuasum erat populo ex oraculis Prophetarum, et ex sceptro a Juda in Herodem alienigenam translato, instare tempus Messiae, qui Judaeis regnum restitueret et toti orbi imperaret. Hujus persuasionis meminit quoque Tacitus, lib. XXI, et alii. Multi ergo impostores eam occasionem arripuerunt se pro Messia venditandi, inter quos videtur fuisse hic Theudas. Audi de eo Josephum: « Apud Judaeam praestigiator quidam, nomine Theudas, persuasit magnae vulgi multitudini, ut assumptis suis facultatibus sequeretur se ad Jordanem fluvium (prophetam enim se jactabat), pollicens scissurum se verbo Jordanem fluvium, ac facilem praebiturum transitum, talique promissione multos seduxit. At Fadus misit in eos equitum turmas, qui ex improviso irruentes ex his multos interemerunt, multos vivos ceperunt, et in his ipsum Theudam, cujus caput abscissum reportavit Hierosolymam. » Sive enim unus idemque fuerit Theudas Josephi et Gamalielis hic, sive diversus, certe uterque similis fuit genii et ingenii.

Cui consensit, — ᾧ προσεκολλήθη, id est cui agglutinatus est; Pagninus, cui adhaesit.

Versus 37: Judas Galilaeus

37. POST HUNC EXTITIT JUDAS GALILAEUS. — Hinc rursum colligas alium fuisse Theudam nostrum, alium Josephi; hic enim fuit sub Claudio, noster sub Augusto: fuit enim ante Judam Galilaeum, qui Romanis rebellare coepit nascente Christo. Ita Origenes, lib. I Contra Celsum, et tract. 21 in Matth., docet Theudam fuisse ante Christi nativitatem, Judam vero paulo post eam, puta in censu quem fecit Augustus nascente Christo. Sic et Lucius Dexter, in Chronico, anno secundo Christi, qui fuit urbis Romae 753, haec habet: « Tres soles apparuerunt in Hispaniis in unum collecti. Augustus Tiberium et Agrippam in filios adoptat. Judas Galilaeus Judaeos ad rebellandum Romanis cohortatur; » imo et Lucas hic, aut potius Gamaliel dicens: « Post hunc extitit Judas Galilaeus in diebus professionis, » id est in diebus census, ut mox dicam. Alii, qui volunt eumdem esse Theudam nostrum cum illo Josephi, ideoque posteriorem Juda Galilaeo, respondent post hunc idem esse quod praeter hunc: Graecum enim μετά non semper significat ordinem temporis, sed rerum connexionem. Verum dura et contorta videtur haec expositio: Graece enim μετὰ τοῦτον, proprie significat post hunc, ut vertit Noster, Tigurina, Pagninus et alii passim, non praeter hunc.

In diebus professionis, — ἀπογραφῆς, id est descriptionis. Ita Tigurina. Syrus, in diebus quibus homines descripti sunt in pecunia capitationis, puta capitatim in censu. In censu enim fiebant haec tria: primo, singuli profitebantur se subditos Caesaris Augusti; secundo, ei solvebant censum in signum subjectionis; tertio, describebantur a praeside in tabulis Caesareis, ad ineundum numerum Judaeorum et aliarum gentium, quae se Caesari subditas profitebantur, ut ex illo sciret Caesar quantae essent provinciarum vires, tum ad pendendum vectigal, tum ad conscribendum militem, vel etiam imponendum, ne provinciae fretae sua multitudine et robore, Caesari rebellarent. Hic est census de quo Lucas, cap. II, 1: « Exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis. Haec descriptio prima facta est a praeside Syriae Cyrino: et ibant omnes ut profiterentur singuli in suam civitatem. Ascendit autem et Joseph, etc. » Judas ergo, occasione accepta hujus census, coepit concitare Judaeos ad rebellandum Romanis, dicens indignum esse ut gens fidelis, et filii Abrahae hucusque liberi, servire inciperent infideli Caesari et Romanis. Addebat lege iis vetitum esse dare Romanis vectigal. Nam Deuter. XXIII, post versum 17: « Non erit meretrix, » etc., Septuaginta addunt: « Non erit τελεσφόρος de filiabus Israel, » quod Tertullianus, lib. De Pudicitia, cap. IX, et S. Hieronymus, epist. 146, vertunt: « Non erit vectigal pendens ex filiis Israel; » τέλος enim significat vectigal. Verum perperam; nam haec sententia non habetur in Hebraeo textu, nec in Latino et aliis. Quare videtur addita a Septuaginta ad explicandum praecedentem legem: « Non erit meretrix de filiabus Israel, nec scortator de filiis Israel, » scilicet per meretricem et scortatorem maxime hic intelligi eos qui se suamque turpitudinem Veneri et Priapo sacrilege dedicabant, qualis fuit mater Asa, regis Juda, et effeminati, de quibus III Reg. XV, 12 et 13; τελεσφόρος enim non tam a τέλος, id est vectigal, quam a τελετή, id est consecratio, deducitur. Unde S. Augustinus, lib. X De Civit., cap. IX, ait, hac voce teletarum significari consecrationes quasdam, quae vere erant fallaces ritus daemonum, in quibus scilicet meretrices et effeminati dona ac praesertim partem pretii et lucri suae turpitudinis offerebant Veneri, vel Priapo, sicut canephorae apud Athenienses; planeque videtur τελεσφόρος dictum de femina, non de viro. Sequitur enim, « de filiabus Israel. » Et mox: « Et non erit τελισκόμενος, id est initiatus, de filiis Israel. » Ubi Theodoretus, Quaest. XXVIII in Deuter.: « Telesphoron, ait, vocat eum qui mysteriis initiat; teleskomenon autem eum qui initiatur, » id est consecratur Veneris aut Priapi sacerdos, aut cultor vel cultrix. Tales enim Hebraice vocabantur kades kadesca, quod Noster in Deuter. vertit meretrix et scortator; alibi vero effeminati. Kades enim proprie significat sanctum et consecratum alicui numini, ut hic meretricem Veneri. Ita et S. Cyrillus, lib. XV De Adoratione.

Judas ergo hic fuit auctor sectae Galilaeorum, qui pro libertate sua tuenda omne vectigal et dominium Caesaris, etiam morte proposita abnuebant. Vide Josephum, lib. XVIII Antiq., cap. I, qui et lib. XX, cap. III, addit Judae filios, Jacobum et Simonem, sub Claudio Imperatore, eadem de causa crucifixos esse. Sed audi eumdem de Galilaeorum, etiam puerorum, pertinacia scribentem, lib. VII Belli, cap. XXIX: « Omni genere tormentorum et vexatione corporum in eos excogitata, ob hoc duntaxat, ut Caesarem dominum faterentur, nemo cessit, neque dicere velle visus est; sed omnes illa necessitate validiorem sententiam conservavere, tanquam brutis corporibus, non animis etiam cruciatus ignemque susciperent. Maxime vero puerorum aetas miraculo spectantium fuit: nec enim vel eorum quisquam commotus est, ut dominum Caesarem nominaret, usque adeo corporum infirmitatem vis audaciae superabat. »

Diu haec secta inter Judaeos viguit, adeoque erupit in publicum bellum, quo Judaei a Tito et Vespasiano subjecti et excisi sunt. Hac de causa Christus et Apostoli, quia sub idem tempus coeperunt docere, et quia aeque ac Judas ejusque asseclae, erant Galilaei, in haeresis eorum suspicionem apud Judaeos et Romanos venerunt, ideoque ut ab ea se alienos ostenderent, passim docent jubentque ut fideles principibus, etiam infidelibus, obediant, eisque debitum honorem et tributum impendant. Vide S. Paulum toto cap. XIII ad Rom. Quin et Christus hac de causa voluit solvere tributum, etiamsi ad id non obligaretur, Matth. XVII, 27. Hinc et Scribae tentarunt Christum, ut eum apud Pilatum accusarent, dicentes: « Licetne tributum dare Caesari, an non? » Matthaei XXII, 17. Ita S. Hieronymus ibidem.

Hi sunt Galilaei quos occidit Pilatus miscendo sanguinem sacrificiis eorum, Lucae XIII, 1. De iisdem agit Hegesippus, lib. II De Excid. Hieros., cap. V, ubi tamen eos Samaritanos vocat. Sed respondeo origine fuisse Galilaeos, secta Samaritanos, ideoque a Judaeis separatos templo, religione et sacrificiis. Aut certe mixti erant ex Samaritis et Galilaeis. Porro quo fine et sensu Gamaliel citet rebelliones Theudae et Judae, mox patebit.

AVERTIT POPULUM. — Graece additur ἱκανόν, id est multum. Sic et Syrus.

Dispersi sunt, — annihilata est eorum secta et rebellio, quia omnes vel occisi, vel dispersi sunt, q. d. Pari modo annihilabitur haec Apostolorum secta, si vergat ad seditionem vel aliud scelus: eo enim detecto, praeses Romanus eos comprehendet et puniet, aeque ac nos Pontifices et Scribae, qui in eorum doctrinam et mores invigilamus; sin autem eorum secta sit pia et a Deo, non possumus, nec debemus ei resistere, uti ipse subdit vers. 38. Quare non praecipitemus consilium et sententiam, sed exspectemus et videamus quonam res eorum evadant: ita in nullam partem peccabimus; nec enim a populo vel Praeside negligentiae, nec a Deo imprudentiae et temeritatis argui poterimus. Hoc est quod subdit:

Versus 38: Discedite Ab Hominibus Istis

38. ET NUNC ITAQUE DICO VOBIS: DISCEDITE AB HOMINIBUS ISTIS. — Hoc est, ut Syrus, Tigurina et Pagninus, abstinete ab hominibus istis. q. d. Nolite vos miscere eorum praedicationi: uti eam non probatis, ita nec improbate: tempus, quod veritatis est magister, docebit nos an ex Deo sit, an ex spiritu humano; hactenus neminem laeserunt, nec quid impii aut perversi docuerunt: non enim docent cultum idolorum, nec blasphemant Deum Israelis: ergo adhuc in eos actionem nullam habemus, nullum jus persequendi aut puniendi. « Discedite » ergo, graece ἀπόστητε, id est abscedite et desistite a vestra contra eos inquisitione, nolite eorum res et acta dijudicare, nolite eorum conciones impedire, ne si novi Prophetae sint a Deo missi, in Deum injurii sitis, ab eoque castigemini: sin autem humano seditionis aut ostentationis spiritu agantur, ille se prodet, eosque populo contemptibiles et magistratibus reos constituet, qui proinde eos compescent et punient; itaque hoc eorum opus et consilium per seipsum dissolvetur et corruet.

Versus 39: Si Vero Ex Deo Est

39. SI VERO EX DEO EST, NON POTERITIS (nec physice, nec etiam moraliter, q. d. Licite non potestis, nec debetis) DISSOLVERE ILLUD. — Unde sequitur: « Ne forte et Deo repugnare inveniamini. » Poterat dicere Gamaliel: Certum est hoc Apostolorum opus esse a Deo, idque probant tot eorum miracula. Verum quia judices ab eis plane aversos, imo in eos furentes vidit, prudenter id tacuit, ne et suum in Apostolos affectum proderet, et Judaeorum furorem magis concitaret, sibique et Apostolis vitae periculum crearet. Dicit ergo conditionate: « Si vero ex Deo est (uti revera est), non poteritis dissolvere; » ut injecto Dei metu, quasi aqua frigida, eorum furorem mitiget et restinguat, quem plane extinguere et suffocare non poterat. Simul hoc dicto innuit, ut serio et sine passione inquirant an hoc opus non sit ex Deo: si enim considerent eorum mores sanctos ac miracula, facile visuros hoc esse opus Dei, q. d. « Credite quod non poteritis dissolvere, » ait S. Chrysostomus. Esto enim Apostoli docerent novam legem novumque Testamentum, quo vetus lex et sacrificia abroganda erant, tamen id ipsum futurum esse praedictum fuerat a Prophetis. Hujus autem mutationis jam tempus adesse, multis Scripturis et miraculis probabant Apostoli.

Abutuntur hac sententia Gamalielis haeretici, dicentes, cum accusamur apud Magistratus novae doctrinae, respondendum eis est: Si hoc opus est ex hominibus, dissolvetur; si ex Deo, non poteritis dissolvere illud. Sed perperam: certum enim est omnem haeresim esse haeresim, id est doctrinam falsam et pestilentem, a Deo et Ecclesia damnatam, quam proinde Magistratus statim succidere debent, ne proserpat, multosque inficiat et perdat. Notum est quantum induciae a Carolo V coacto datae haereticis in Germania usque ad Concilium generale, nocuerint Ecclesiae, haeresimque propagarint, ut illa hucusque eradicari non potuerint. « Sermo enim eorum ut cancer serpit, » II Timoth. II, 17. Quocirca eos statim occidi jussit Deus, Deuter. XIII, 5. Secus fuit hic in Apostolis; certum enim erat Gamalieli eorum doctrinam esse sanctam et divinam. Scribis vero et judicibus idipsum si non certum, certe dubium esse debebat ob tot signa et prodigia, quae indies de Apostolis audiebant vel videbant. In tanto autem dubio non poterant bona conscientia Apostolos damnare; cumque ex praeconcepto contra eos praejudicio et aversione non vellent eos absolvere, omnino faciendum eis erat Gamalielis consilium, scilicet: Absistite ab hominibus istis, quoniam si ex hominibus est hoc eorum opus, dissolvetur; sin ex Deo, dissolvere non poteritis illud. Quid enim aliud suadeas homini furenti et in scelus ruenti?

Consenserunt autem illi, — scilicet, ne Apostolos interficerent, uti paulo ante furentes cogitarant vers. 33; non tamen furor eorum ita restinctus fuit, quin eos flagellarent et juberent praedicatione Christi abstinere, ut sequitur.

Versus 40: Caesis Denuntiaverunt

40. Caesis denuntiaverunt; — flagellarunt ergo vel fustigarunt Apostolos; Syrus, verberarunt. Graecum δείρω significat verberare et excoriare. Fecerunt id, quia quoquo modo « suae libidini satisfacere voluerunt, ne nihil egisse viderentur, et insipienter ea tentasse quae ipsis impossibilia erant, » ait S. Chrysostomus. Porro S. Clemens, lib. V Constit., cap. II, hujus verberationis auctores facit Caipham, Annam et Alexandrum, asseritque non semel, sed saepius ab eis verberatos esse Apostolos. Vere S. Athanasius, epist. ad Orthodoxos in persec.: « Flagella pati, inquit, Christianorum est, inferre Caiphae et Pilati. » Impletur hic oraculum, quod Apostolis praedixit Christus: « In synagogis suis flagellabunt vos, » Matth. X, 17. Praeclare S. Nazianzenus, oratione 23 in laudem Heronis: « Philosophi animus ex eo quod passus est, generosior redditur, atque ut candens ferrum frigidae aspersione, ita ipse periculis obdurescit. »

NE LOQUERENTUR IN (id est de) NOMINE JESU, — ne de Jesu praedicarent, scilicet eum resurrexisse et esse salvatorem mundi.

Versus 41: Ibant Gaudentes

41. IBANT GAUDENTES. — « Tam fortis, ait Chrysostomus, invictaque res est virtus; et dum patitur, affligentes vincit. » Et mox: « Est quippe fortitudinis excellentissimus gradus, non tantum patienter et libenter, sed laetanter quoque adversas res ferre. Hoc est omne gaudium, in varias tentationes incidere, » ut ait Jacobus, cap. I, vers. 2. Additque hanc fortitudinem et laetitiam in plagis, mirabiliorem esse omnibus signis et miraculis.

Cassianus, Collat. XII, cap. XIII, narrat Christianum quemdam a Gentilibus divexatum, cum illi petulanter rogarent: « Quid miraculi Christus vester, quem colitis, fecit? » respondisse: « Ut his, ac majoribus, si intuleritis, non movear, nec offendar injuriis. »

Ita S. Paulus exultat passim et gloriatur in suis vinculis, plagis, flagellis, lapidationibus. Vide totum cap. XI Epist. II ad Cor.

Unde S. Chrysostomus, hom. 4 in II ad Cor.: « B. Paulus, ait, cum videret quasi nivis cumulos tentationes quotidie ingruentes, non aliter quam si in medio paradiso vixisset, gaudebat gestiebatque. » Et S. Augustinus, lib. LXXXIII, Quaest. II, asserit « justos etiam sequestrata spe futurae vitae, jucundius et laetius prae amore veritatis torqueri, quam luxuriosi prae cupiditate ebrietatis epulentur. »

Ita in craticula exultabat S. Laurentius, irridens tyrannum: « Assatum est, versa et manduca. »

Ita in equuleis et acerbissimis tormentis exultabat S. Vincentius, sua laetitia vincens et affligens Dacianum judicem et tortorem.

S. Tiburtius, prunis candentibus insistens nudis plantis, dicebat « se super rosas ambulare. »

S. Theodorus Martyr die nona novembris, toto corpore dilaceratus cantabat: « Benedicam Dominum in omni tempore. »

S. Bonifacius, 14 maii ungulis excarnificatus jubilabat: « Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe Fili Dei. »

S. Ignatius damnatus ad leones, audiens eos rugientes in amphitheatro Romano, exultans exclamabat: « Frumentum Christi sum, dentibus bestiarum molar, ut panis mundus inveniar. »

S. Barlaam manu thure plena, igni a carnificibus ante idolum imposita, ut, si manum ab igne retraheret, thusque in ignem excuteret, videretur idolo thurificasse, manum ardentem immotam in igne continuit, psallens: « Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum. » Ita S. Basilius, orat. in S. Barlaam.

Joannes Fischerus, Episcopus Roffensis, damnatus ab Henrico VIII, Angliae rege schismatico, ad mortem, cum duceretur ad supplicium, canebat hymnum: « Te Deum laudamus. »

Idem fecit noster Campianus in tribunali damnatus, cui Scherwinus in damnatione socius succinens, in hunc mentis vocisque jubilum erupit: « Haec dies quam fecit Dominus, exultemus et laetemur in ea. » Hoc est quod ait Jeremias, Thren. III, 30: « Dabit percutienti se maxillam, saturabitur opprobriis, » quasi ea esuriens iisque se pascens et exultans. Vide ibi dicta.

Quocirca S. Saturninus durum obiens in martyrio dolorum agonem, aiebat: « Breviter patior, libenter patior; gratias ago, nec agere sufficio. Christe, da sufferentiam. Tibi laus, tibi decus. » Ita habet ejus Vita apud Surium die 11 februarii.

Marcus Arethusius sub Juliano Apostata excarnificatus, eo quod idolum confregisset, stylis confossus, melle illitus et suspensus, ut a vespis comederetur, suos tortores irrisit dixitque eos abjectos esse et humi repere, se vero erectum et in sublimi positum. Hac constantia et alacritate eos convertit. Ita Theodoretus, lib. III cap. VI. Idem dixit nuper Martyr quidam in Anglia, ex alto suspensus.

Quoniam digni habiti sunt. — Est enim ingens Dei donum, ut docet Apostolus, Philip. I, 29, pati pro Christo, ac consequenter ingens est dignitas, laus et gloria. Vide dicta Philip. I, ac S. Cyprianum, tract. De Exhort. martyrii, et epistola nona ad Martyres, ubi eos vocat fortissimos, fidelissimos, benedictos, beatissimos. Vide et Tertullianum, lib. ad Martyres, ubi eos vocat pugiles veritatis, milites Christi, victores saeculi. Idem, lib. De Anima, cap. XXXII: « Tota paradisi clavis, inquit, tuus sanguis est, » o Martyr. Idem, lib. De Cultu femin., in fine: « Stolae, inquit, martyriorum praeparantur, angelis bajulis sustinentur. » Et Clemens Alexandrinus, lib. IV Strom.: « Martyria, inquit, sunt gloriosae conversationis exemplaria. »

Pro nomine Jesu. — Haec est causa tantae dignitatis passionum et patientiae, scilicet quod pro nomine, honore et amore Jesu patiantur. Hoc est mel, quod omne dolorum fel dulcorat. Audi S. Augustinum, in Soliloq., cap. XXII: « Tu, Domine, es dulcedo inaestimabilis, per quam omnia amara dulcorantur. Tua enim dulcedo Stephano lapides torrentis dulcoravit; tua dulcedo craticulam beato Laurentio dulcem fecit; pro tua dulcedine ibant Apostoli gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine tuo contumeliam pati. Ibat Andreas securus ad crucem et gaudens, quoniam ad tuam dulcedinem properabat. Haec enim tua dulcedo ipsos Apostolorum principes sic replevit, ut pro ipsa crucis patibulum unus eligeret, alter quoque caput ferienti gladio supponere non timeret. Pro hac emenda Bartholomaeus propriam pellem dedit. Pro hac quoque gustanda veneni poculum intrepidus Joannes potavit. Hanc vero ut gustavit Petrus, omnium interiorum oblitus, clamavit quasi ebrius dicens: Domine, bonum est nos hic esse, faciamus hic tria tabernacula: hic moremur, te contemplemur, quia nullo alio indigemus: sufficit nobis, Domine, videre te, sufficit, inquit, tanta dulcedine satiari. Unam enim stillam dulcedinis ille gustavit, et omnem aliam fastidivit dulcedinem. Quid putas dixisset, si magnam illam multitudinem dulcedinis divinitatis tuae gustasset, quam abscondisti timentibus te! Hanc tuam dulcedinem ineffabilem et illa gustaverat virgo (S. Agatha), de qua legimus quod laetissima et glorianter ibat ad carcerem, quasi ad epulas invitata. Hanc, ut reor, ipse gustaverat, qui dicebat: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! quique monebat: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus. Haec est enim illa beatitudo, Domine Deus noster, quam exspectamus daturum te nobis, pro qua tibi, Domine, continue militamus; pro qua tibi mortificamur tota die, ut in tua vita tibi vivamus. »

CONTUMELIAM PATI. — Vere S. Hieronymus: « Non quaeras gloriam, et non dolebis cum eris inglorius: qui laudem non appetit, nec contumelias sentit. » Id videre est hic in Apostolis, qui spernendo contumelias, veram gloriam adepti sunt. Quid enim gloriosius, quam pati pro Deo suaque passione Dei gloriam illustrare? Quid gloriosius, quam vitam expendere et sanguinem profundere pro eo qui eam nobis dedit? Quid gloriosius, quam Christo tanta et tam dura pro nobis passo vicem reddere (ut ait Tertullianus, lib. De Resurrectione carnis), plagas plagis, probra probris, cruorem cruori rependere? Etsi enim illius cruor infinities majoris sit pretii quam noster, tamen noster nobis pariter maximi est pretii: nec enim habemus quid pretiosius, quod ei rependamus. Hinc illae laureae, illae coronae, illi triumphi Martyrum in Ecclesia tam militante, quam triumphante. Sanctissimi viri, ut S. Franciscus, S. Xaverius, S. Antonius de Padua, ambierunt martyrium, ideoque ad Barbaros profecti sunt; sed Deus eos hoc dono dignatus non est: hinc Martyres, qui eo digni habiti sunt, summas pro eo Deo egerunt gratias, ut patet ex Actis S. Agnetis, S. Luciae, S. Agathae, S. Polycarpi, S. Marci et Marcelliani et aliorum Martyrum. Quocirca S. Ignatius, fundator Societatis nostrae, Christi causa in vincula conjectus, cum ab eo quaereret Franciscus Mendosius, postea Episcopus Burgensis et Cardinalis, num dolenter ferret illum carcerem ac vincula? respondit: « An tantum malum tibi videtur carcer esse? At vero non tam multae Salmanticae compedes sunt, non tot catenae, quin ego plures pro Christo cupiam. » Ita Ribadeneira, in ejus Vita, lib. I, cap. xv. Idem roganti, « Quaenam esset compendiaria via ad perfectionem? » respondit: « Multa pati pro Christo, » idque assidue postulare a Deo.

Merito ergo S. Hieronymus, epist. ad Hedibiam, Quaest. XI: « Triumphus Dei, inquit, est passio Martyrum, et pro Christi nomine cruoris effusio, inter tormenta mira perseverantia stare, torqueri et in suis tormentis gloriari. Ideo odor disseminatur inter gentes, et subit tacita cogitatio, nisi verum esset Evangelium, nunquam id sanguine defenderent. » Id sapiebat Michael illustris in Japonia martyr anno Domini 1609. Audi ejus animos et ignes, e litteris quas e carcere ad suos scripsit: « Non possum, inquit, Dei in me beneficentiam verbis exequare, quod pro ejus fide captus sim, nimirum ex illo die dignatam esse augustissimam illam Majestatem, et animae et corporis mei velut adire et capere possessionem: inde in summa pace fui. Aestuabat cor meum inaestimabili desiderio, sui ad omnem Dei nutum, in prosperis et adversis, ad unguem conformandi. » Et nonnullis interjectis: « Nunc intelligo irrisiones, contemptus, fastidia, quaslibet denique injurias pro Dei amore aequo animo toleratas, omnibus regum et Imperatorum sceptris ac diadematibus esse infinitis partibus anteponenda. Quadriennio fui in carcere ita laetus et alacer, ut uno tantum die mihi fuisse videar. » Ecce hi sunt spiritus primitivae Ecclesiae, in novella Japonum Ecclesia recalescentes, quos suscitat mustum Spiritus Sancti.

Versus 42: Omni Autem Die Non Cessabant

42. OMNI AUTEM DIE NON CESSABANT. — Mirare hic tum Apostolorum fortitudinem, tum Pontificum et Magistratuum stuporem. Paulo ante caesis denuntiaverunt, ne amplius praedicarent Christum: praedicant nihilominus ipsi ubique et publice, et tamen tacent Pontifices et Magistratus, perinde ac si elingues et enerves essent: nimirum Deus ligabat eis mentem, manum et linguam.

CIRCA DOMOS, — κατ' οἴκους, per domos, de domo in domum; Tigurina, domesticatim; Pagninus, in singulis domibus. Ita boni Pastores non tantum suas oves pascunt et docent publice in templo, sed et privatim obeuntes singulorum domos, eos instruunt, consolantur, hortantur et incitant ad omne bonum.

Nota: Sub hoc tempus occasione persecutionum Judaeorum, Apostoli ex impulsu Spiritus Sancti quem recenter in Pentecoste ad hoc receperant, coeperunt cogitare de implendo testamento Christi: « Euntes in mundum universum praedicate Evangelium omni creaturae, » Matth. xxviii. Quocirca Lucius Dexter, Praefectus praetorio Orientis, in suo Chronico nuper edito (si tamen illud ipsum sincerum est), quod dedicavit S. Hieronymo, sicut vicissim S. Hieronymus eidem dedicavit tract. De Scriptor. Ecclesiasticis, de iis ita scribit: « Anno Christi trigesimo quarto (quo mortuus est, resurrexit et ascendit in coelum); ultima die junii, sancti Dei Apostoli, triginta et octo diebus plus minus post adventum Spiritus Sancti (puta post Octavam Pentecostes), conveniunt in coenaculo Sion (quae domus erat Mariae, matris Joannis, cognomento Marci), ac habito consilio sortitioneque divina, provincias mundi praedicationis gratia inter se partiuntur. Contigitque S. Jacobo, Zebedaei filio, Hispania; Joanni Asia, Matthaeo Aethiopia, Thomae India, Philippo Scythia et Gallia (forte Gallograecia sive Galatia). Quo tempore Canones eduntur et Apostolicae Constitutiones componuntur, ad Sacramentorum et totius Ecclesiae oeconomiam, » multo magis Symbolum Apostolorum. Unde subdit anno Christi 37, qui fuit tertius post ascensum Christi in coelum, S. Jacobum profectum esse in Hispanias, ibique evangelizasse, de quo plura cap. viii, 1.

Addit Dexter: « Sacra virgo Maria consilio, luce doctrinae et mirabili vitae exemplo collegio praesidet Apostolico, nihilque grave gerunt illi, quod non ejus consilio ductuque gerant. » Et mox: « Anno Christi trigesimo septimo B. Virgo, Jacobo preces fundenti Caesaraugustae in columna apparet in spiritu, veniente quoque Joanne Theologo. » Et paulo ante: « Jacobus primum templum, vel oratorium B. Virgini, ex ejus jussu praesentiaque super columnam Caesaraugustae erexit. » Et inferius ad annum Christi 86: « Apud Messanenses celebris est memoria B. Virginis Mariae, missa prius ab eadem dulci epistola. » Et iterum ad annum Christi 35: « Ad quam (B. Virginem) frequens ex Hispania fiebat peregrinatio. » Hac enim de causa Christus matrem sibi superstitem esse voluit, ut quasi sui Vicaria, et levamen esset Ecclesiae, doctrix Apostolorum et consolatrix fidelium. Verum de his alias. Sane post Pentecosten Apostolos e Jerusalem abiisse in suas provincias, censent Gaspar Sanchez, Christophorus a Castro aliique viri eruditi; qua de re quid sentiendum videatur, dicam cap. xii.