Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Judaeo-Christiani expostulant cum S. Petro, quod Cornelium Gentilem induxerit in Ecclesiam. Petrus narrando suam et Cornelii visionem, eis satisfacit. Secundo, vers. 20, narratur incrementum fidei, praesertim Antiochiae: unde eo mittitur Barnabas, qui cum Saulo totum annum ibi evangelizans multos convertit: quocirca ibidem primo discipuli cognominantur Christiani. Tertio, vers. 27, Agabus praedicit famem toti orbi instantem: quare fideles Antiocheni faciunt collectam, quam fidelibus Hierosolymitis per Saulum et Barnabam transmittunt.
Textus Vulgatae: Actus 11:1-30
1. Audierunt autem Apostoli, et fratres qui erant in Judaea, quoniam et gentes receperunt verbum Dei. 2. Cum autem ascendisset Petrus Hierosolymam, disceptabant adversus illum, qui erant ex circumcisione, dicentes: 3. Quare introisti ad viros praeputium habentes, et manducasti cum illis? 4. Incipiens autem Petrus exponebat illis ordinem, dicens: 5. Ego eram in civitate Joppe orans, et vidi in excessu mentis visionem, descendens vas quoddam velut linteum magnum quatuor initiis submitti de coelo, et venit usque ad me. 6. In quod intuens considerabam, et vidi quadrupedia terrae, et bestias, et reptilia, et volatilia coeli. 7. Audivi autem et vocem dicentem mihi: Surge, Petre, occide, et manduca. 8. Dixi autem: Nequaquam, Domine; quia commune aut immundum nunquam introivit in os meum. 9. Respondit autem vox secundo de coelo: Quae Deus mundavit, tu ne commune dixeris. 10. Hoc autem factum est per ter: et recepta sunt omnia rursum in coelum. 11. Et ecce viri tres confestim astiterunt in domo in qua eram, missi a Caesarea ad me. 12. Dixit autem Spiritus mihi, ut irem cum illis, nihil haesitans. Venerunt autem mecum et sex fratres isti, et ingressi sumus in domum viri. 13. Narravit autem nobis, quomodo vidisset angelum in domo sua, stantem et dicentem sibi: Mitte in Joppen, et accersi Simonem, qui cognominatur Petrus, 14. qui loquetur tibi verba, in quibus salvus eris tu, et universa domus tua. 15. Cum autem coepissem loqui, cecidit Spiritus Sanctus super eos, sicut et in nos in initio. 16. Recordatus sum autem verbi Domini, sicut dicebat: Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu Sancto. 17. Si ergo eamdem gratiam dedit illis Deus, sicut et nobis, qui credidimus in Dominum Jesum Christum: ego quis eram, qui possem prohibere Deum? 18. His auditis, tacuerunt, et glorificaverunt Deum, dicentes: Ergo et Gentibus poenitentiam dedit Deus ad vitam. 19. Et illi quidem, qui dispersi fuerant a tribulatione quae facta fuerat sub Stephano, perambulaverunt usque Phoenicem, et Cyprum, et Antiochiam, nemini loquentes verbum, nisi solis Judaeis. 20. Erant autem quidam ex eis viri Cyprii et Cyrenaei, qui cum introissent Antiochiam, loquebantur et ad Graecos, annuntiantes Dominum Jesum. 21. Et erat manus Domini cum eis, multusque numerus credentium conversus est ad Dominum. 22. Pervenit autem sermo ad aures Ecclesiae, quae erat Hierosolymis, super istis; et miserunt Barnabam usque ad Antiochiam. 23. Qui cum pervenisset et vidisset gratiam Dei, gavisus est; et hortabatur omnes in proposito cordis permanere in Domino: 24. quia erat vir bonus, et plenus Spiritu Sancto et fide. Et apposita est multa turba Domino. 25. Profectus est autem Barnabas Tharsum, ut quaereret Saulum: quem cum invenisset, perduxit Antiochiam. 26. Et annum totum conversati sunt ibi in Ecclesia; et docuerunt turbam multam, ita ut cognominarentur primum Antiochiae discipuli, Christiani. 27. In his autem diebus supervenerunt ab Hierosolymis Prophetae Antiochiam; 28. et surgens unus ex eis nomine Agabus, significabat per spiritum famem magnam futuram in universo orbe terrarum, quae facta est sub Claudio. 29. Discipuli autem, prout quis habebat, proposuerunt singuli in ministerium mittere habitantibus in Judaea fratribus: 30. quod et fecerunt, mittentes ad seniores per manus Barnabae et Sauli.
Versus 1: Apostoli, et Fratres
1. APOSTOLI, ET FRATRES. — « Fratres, » id est caeteri fideles, Apostolis inferiores et subditi.
Versus 2: Disceptabant
2. DISCEPTABANT. — διεκρίνοντο. Syrus, litigabant; Chrysostomus, « tanquam valde offensi expostulabant. » S. Epiphanius, haeresi 28, tradit auctorem et incentorem hujus expostulationis et murmuris fuisse Cerinthum, qui proximus post Simonem Magum fuit haeresiarcha, eumdemque suscitasse Judaeos contra Paulum, ut eum caperent, quasi qui Gentiles induxisset in templum, Act. XXI, 28. Sic murmurarant prius Judaei contra Christum quod manducaret cum publicanis, Lucae XIX, 6 et 7, hi enim fere erant Gentiles. Porro Cerinthus judaizans pugnabat pro judaismo, ut excluderet christianismum: unde docebat omnes homines debere circumcidi et servare legem Mosis, ideoque contra eum promulgatum est primum Concilium Hierosolymis, Act. XV. Ita Epiphanius, haeres. 28, et Philastrius, lib. De Haeres., cap. LXXXVII.
Versus 3: Manducasti Cum Illis
3. MANDUCASTI CUM ILLIS? — Notat S. Chrysostomus eos non dicere: Quare praedicasti illis Christum? hoc enim quasi impium et injuriam Christo omnes exhorruissent; sed: « Quare manducasti cum illis? » hoc enim Judaeo illicitum videbatur. Hi enim, si cum Gentibus communicarent in mensa, censebantur a Judaeis hoc convictu contaminari fierique immundi. Sed pariter haec censura frigida erat, judaica et pharisaica, jamque per Christum cum lege vetere ejusque immunditie et irregularitate sublata et abolita.
Versus 4: Incipiens Autem Petrus
4. INCIPIENS AUTEM PETRUS. — Vatablus, rem ab initio repetens Petrus.
Versus 5: Vidi in Excessu
5. VIDI IN EXCESSU. — Graece, in exstasi; Pagninus, in raptu; Vatablus, in abstractione, scilicet spiritus, id est spiritus meus abductus (non realiter, sed intellectualiter) a corpore meo vidit; Tigurina, raptus extra me vidi visum. Petrus hic retexit et repetit totam seriem rei gestae enarratam capite praecedenti usque ad vers. 18; quare eam hic non repetam.
Versus 16: Vos Autem Baptizabimini Spiritu Sancto
16. VOS AUTEM BAPTIZABIMINI SPIRITU SANCTO. — In Pentecoste. Vide dicta cap. I, vers. 5.
Versus 17: Eamdem Gratiam
17. EAMDEM GRATIAM. — ἴσην δωρεάν: Tigurina, par donum, vel aequalem gratiam: par scilicet in substantia, licet in quantitate pro dispositione vel Dei, vel hominis, dispar et majus, vel minus.
EGO QUIS ERAM, QUI POSSEM PROHIBERE DEUM. — ut scilicet gratiae Dei descensum et illapsum in Cornelium inhiberem, sisterem et averterem? Hoc enim impossibile est, aeque ac impium et satanicum, q. d. Sicut non potui impedire descensum Spiritus Sancti, sic nec baptismum ejusdem. Spiritus Sanctus enim suam Cornelio communicans gratiam, significabat se pariter velle conferre ei per me suum baptismum, ut caeteris suis fidelibus suaeque Ecclesiae aggregaretur, q. d. Si ego Gentiles arcere non potui a Christianismo, nec vos poteritis. Ita Glossa.
Moraliter, mirare hic S. Petri modestiam, qua cum esset superior, imo Summus Pontifex, fidelium de se querelas non respuit, nec imperiose refutat, dicendo: Ego scio quid agam, non teneor vobis rationem facti mei reddere: vestrum est obedire et tacere, etc. Sed modeste et humiliter seriem rei gestae enarrans, eis satisfacit.
Idem imitari debere Praelatos, cum ab inferioribus reprehenduntur, ut scilicet eis ex ratione, non ex potestate satisfaciant, docet S. Gregorius, lib. IX, epist. 39: « Nam si in querela fidelium, inquit, aliquid de sua potestate diceret (S. Petrus), profecto doctor mansuetudinis non fuisset. Humili ergo eos ratione placavit, atque in causa reprehensionis suae etiam testes exhibuit. Si ergo Pastor Ecclesiae, Apostolorum Princeps, signa et miracula singulariter faciens, non dedignatus est in causa reprehensionis suae rationem humiliter reddere, quanto magis nos peccatores cum de re aliqua reprehendimur, reprehensores nostros ratione humili placare debemus. » Sapienter Climacus, gradu 26, hoc dat signum opus esse ex Deo, nosque operari secundum Deum, « si ex ejus actione plus humilitatis in anima accipiamus, quam prius habuerimus. » Si enim ex eo superbiamus, signum est nos id fecisse non ex Deo, sed ex diabolo, puta ex fastu, vanitate, etc.
Versus 18: Glorificaverunt Deum
18. GLORIFICAVERUNT DEUM. — Ergo, ait Chrysostomus, horum exemplo bonis proximorum non invidere, sed gaudere debemus, iisque gratulari et Deum glorificare; esto ipsi nos superent et transcendant, uti Gentiles superarunt Judaeos in fide et christianismo.
POENITENTIAM, — id est, tempus et locum poenitentiae, ait Lyranus. Secundo, « poenitentiam, » id est gratiam et impulsum ad poenitentiam. Ita Glossa. Tertio, « poenitentiam, » id est effectum et fructum poenitentiae: puta remissionem peccatorum. Utrobique est metonymia: in secundo enim sensu ponitur effectus pro causa; in tertio, causa pro effectu.
AD VITAM. — Ut vivant, ait Vatablus, scilicet hic vita fidei et gratiae, in futuro vita gloriae et felicitatis aeternae.
Versus 19: Sub Stephano
19. SUB STEPHANO. — ἐπὶ Στεφάνου, quod primo verti potest, propter Stephanum. Ita Syrus. Secundo, post Stephanum. Ita Vatablus. Utrumque complectitur Noster, vertens, sub Stephano, id est tempore Stephani, ob ejus zelum et libertatem arguendi Judaeos.
PHOENICEM. — « Phoenice, » vel Phoenicia regio est Syriae (unde et incolae Syrophoenices vocantur) cujus metropolis erat Tyrus: praecellit nunc Tripolis, ita dicta a trium urbium obtentu, scilicet Sidonis, Aradi et Tyri, ait Strabo, Plinius et Mela, lib. I. Vide Salmeronem, tom. I, proleg. 41. Phoenices, praesertim Tyrii, navigatione fuerunt celeberrimi; unde ab eis condita est Carthago in Africa, et Afri vocati sunt Poeni, quasi Phoeni et Phoenices. Hinc et Poenorum lingua Syrae et Hebraeae fuit affinis, teste S. Hieronymo, lib. V in cap. XXV Jerem., et S. Augustino, in Psal. CXXXVI.
ANTIOCHIAM. — Haec ait S. Hieronymus, in cap. VI Amos: « Est Syriae metropolis, tertium inter omnes Romani orbis urbes locum obtinens, hoc est, post Romam et Alexandriam. » Hinc et S. Petrus ibi primo cathedram suam constituit. Unde Antiochena Ecclesia facta est secunda sedes Patriarchalis. Prima enim est Romana, tertia Alexandrina, quia eam fundavit S. Marcus missus a S. Petro. Atque hae tres solae fuerunt primae Patriarchales, quibus postea accessit quarta, scilicet Hierosolymitana; haec enim facta est Patriarchalis explicite a Vigilio Papa in Concilio Romano, anno Domini 553, ut docet Baronius; implicite vero a Concilio Chalcedonensi, Act. VII, quod ei subjecit tres Palestinas, ut ejus litem cum Antiochena dirimeret. Accessit quinta, scilicet Constantinopolitana, tempore et opera Justiniani Imperatoris ibidem residentis: postea adjectae sunt et aliae, ut Aquileiensis et Veneta. Vide Sigonium, lib. I De Regno Italiae.
Versus 20: Loquebantur ad Graecos
20. LOQUEBANTUR AD GRAECOS. — πρὸς Ἑλληνιστάς, id est ad Graecistas, hoc est, ad Judaeos inter Graecos, id est Gentiles natos, vel educatos, vel habitantes. Ita Vatablus. Verum quia Graecistae hic opponuntur Judaeis degentibus in Phoenicia, Cypro et Antiochia, hoc est in regionibus et urbibus Gentilibus: hinc per Graecistas hoc loco, non Judaei inter Gentes nati, vel viventes, sed Gentiles significantur. Ἑλληνισταὶ ergo hic idem est quod Ἕλληνες, hoc est Graecistae sunt Graeci, puta Gentiles. Ita Lyranus, Hugo et Cajetanus. Unde patet, hosce Cyprios Evangelistas evangelizasse Gentilibus ante conversum Cornelium, scilicet paulo post necem S. Stephani, uti dictum est vers. 19, qua de re plura dixi in fine cap. X. Forte Lucas eos vocat Ἑλληνιστάς, id est Graecistas, qui cum essent Syri et Phoenices, loquebantur tamen graece, hoc est, imbuti erant sapientia et eloquentia Graecanica: tunc enim Graecorum sapientes et oratores erant celebres, adeo ut Isocrates in Panegyrico dicat nomen Graecorum jam non nationis gentisque, sed rationis esse ac mentis. Unde et Apostolus, Rom. I, 14, Graecos vocat sapientes, Barbaros insipientes. Et I Cor. I, 22: « Graeci, inquit, sapientiam quaerunt. »
Versus 21: Erat Manus Domini Cum Eis
21. ET ERAT MANUS DOMINI CUM EIS. — « Manus, » id est assistentia, potentia et cooperatio, q. d. Deus sua potenti manu aderat eis ad faciendum miracula in confirmationem fidei, ad praedicandum tanta sapientia et efficacia, ut multos Gentiles converterent ad Christum. Ita S. Chrysostomus et Oecumenius.
MULTUSQUE NUMERUS CREDENTIUM CONVERSUS EST AD DOMINUM. — « Credentium, » id est incipientium credere: sumitur enim in actu inchoato. Nam ante Cypriorum praedicationem erant Gentiles, id est infideles, non credentes, imo ignorantes Christum. Unde Syrus vertit, multique crediderunt, et conversi sunt, id est credendo conversi sunt a Gentilismo ad Christianismum. Est hendiadys. Et Tigurina clare vertit, multusque numerus, recepta fide, conversus est ad Dominum.
Versus 22: Miserunt Barnabam
22. MISERUNT BARNABAM. — « Recte, ait Cajetanus, Cypriis praedicatoribus Cyprium item praedicatorem adjunxerunt. » Erat enim Barnabas oriundus ex Cypro. Docet S. Chrysostomus non ivisse eo ipsos Apostolos, propter Judaeos, ne eos offenderent, conversando cum Gentilibus Cypriis et Antiochenis.
Versus 23: Cum Vidisset Gratiam Dei
23. CUM VIDISSET GRATIAM DEI. — quod scilicet Gentiles Antiochiae per gratiam Dei excitati, tam avide arriperent fidem Christi, in eaque tam essent constantes, devoti et ferventes. Rursum « gratiam, » id est gratias gratis datas, puta loquendi linguis, prophetandi, interpretandi Scripturas, celebrandi magnalia Dei, etc., Antiochenis a Deo cum fide et baptismo communicatas.
HORTABATUR OMNES IN PROPOSITO CORDIS PERMANERE IN DOMINO. — hoc est in Domini Jesu Christi fide, amore, gratia, Ecclesia, puta in Christianismo; Graeca habent, exhortabatur eos, ut proposito cordis sui permanerent Domino; Syrus, ut toto corde suo adhaererent Domino; Pagninus, ut proposito cordis perseverarent in Domino. Pro hortabatur, graece est παρεκάλει, quod multa significat: primo, cohortabatur; secundo, excitabat; tertio, consolabatur; quarto, obsecrabat; quinto, efflagitabat, ita Syrus; sexto, advocabat et quasi advocatus causam eorum agens consulebat omnibus. S. Chrysostomus: « Hortabatur, inquit, omnes cum praeconio et laudibus: et forsan in eo quod laudabat et approbabat turbam, plures convertit; virtus enim laudata crescit. »
Dogmatice, disce hic perseverantiam, licet sit donum Dei, tamen pendere a libero arbitrio, adeoque in cujusvis fidelis et justi potestate et arbitrio esse, cum Dei gratia in fide et charitate perseverare usque ad finem vitae, itaque salvari. « Deus enim, nisi ipsi illius gratiae defuerint, sicut coepit opus bonum, ita perficiet operans velle et perficere, » inquit Concilium Tridentinum, sess. VI, cap. XIII et cap. XI. « Deus namque sua gratia semel justificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur. » Pie vero S. Augustinus, in Soliloquiis, cap. XIV: « In toto tempore, ait, totum me simul semper consideras, ac si nihil aliud considerare habeas. Sic super custodiam meam stas, sicut si omnium oblitus sis, et mihi soli intendere velis. Quocumque iero, tu me, Domine, non deseris, nisi prior ego te deseram. »
Rursum, duplex est donum perseverantiae. Prius, quo quis in fide et gratia Dei perseverare potest, si velit. Hoc habent omnes justi in actu primo, habituri et in actu secundo, si assidue gratiam Dei invocent eique strenue cooperentur. Posterius, quo quis in fide et gratia usque ad mortem actu perseverat; hoc habent omnes et soli praedestinati, sive electi ad gloriam. Hi enim a Deo accipiunt gratiam efficacem, sive congruam, qua scilicet praevidet Deus eos non tantum posse perseverare, sed et actu perseveraturos, eo quod libero arbitrio ita sit contemperata, ut illud ad cooperandum pelliciat et flectat, ideoque liberum arbitrium ei sponte et continue usque ad mortem cooperetur. Ita S. Augustinus, toto lib. De Bono Perseverantiae, et lib. De Praedestinatione Sanctorum. Et Concilium Tridentinum, sess. VI, can. 16: « Si quis, inquit, magnum illud usque in finem perseverantiae donum se certo habiturum absoluta et infallibili certitudine dixerit, nisi hoc ex speciali revelatione didicerit, anathema sit. » Unde hoc donum non cadit sub meritum, sed merum est Dei donum, qui illud dat quibus voluerit; per orationes tamen fervidas et continuas illud postulando, perque assidua bona opera illud a Deo impetrare et quasi de congruo emereri possumus. Quocirca qui hoc donum ambit, uti quilibet salutis suae cupidus ambire debet, sequatur monitum S. Petri, Epist. II, cap. I, vers. 10: « Satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis: haec enim facientes non peccabitis aliquando. » Et cap. III, 14: « Satagite immaculati et inviolati ei inveniri in pace. »
Moraliter, disce quantum donum ex parte Dei, et quanta virtus ex parte hominis sit perseverantia. S. Hieronymus, epist. 10 ad Furiam: « Non quaeruntur in Christianis initia, inquit, sed finis. Paulus male coepit, sed bene finivit. Judae laudantur exordia, sed exitus proditione damnatur. » Idem, lib. I Contra Jovinianum: « Incipere, ait, plurimorum est, perseverare paucorum. Unde et grande praemium eorum qui perseveraverint. » Senior ille in Vitis Patrum, lib. V, cap. VII De Patientia, num. 35: « Sicut canis venationis, inquit, videns leporem sequitur, nec impeditur propter illos canes qui post se revertuntur, sed neque de praecipitiis, neque de silvis, neque de vepribus cogitans, raditur et pungitur, et non quiescit donec comprehendat: ita et qui Dominum Christum quaerit, cruci indesinenter intendit, quae occurrunt scandala omnia praeteriens, donec ad crucifixum perveniat. » Ibidem, lib. IV, num. 21: « Perseverantia boni, inquit, victoria est certa, et coronaberis: » nulla enim re magis vincuntur tentationes carnis et diaboli, quam perseveranter eis resistendo vacandoque orationi.
Hinc inter virtutes sola perseverantia coronatur. « Nam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit, » ait aeterna Veritas, Matth. X. Quocirca perseverantia uti virtutum est maxima, ita summum est Dei donum, ut docet S. Augustinus, Lib. De Bono Perseverantiae, et Concilium Tridentinum, sess. VI, can. 16. « Incassum quippe bonum agitur, si ante vitae terminum deseratur, quia et frustra velociter currit, qui priusquam ad metas venerit, deficit, » ait S. Gregorius et habetur De Poenitent., distinct. 3, canon. Incassum. Quocirca S. Paulus: « Quae retro, inquit, sunt obliviscens, ad ea vero quae sunt priora extendens meipsum ad destinatum persequor, ad bravium supernae vocationis Dei in Christo Jesu, » Philip. III, 14. Animalia sancta, Ezech., cap. I, 9, « Non revertebantur cum incederent, sed unumquodque ante faciem suam gradiebatur. » Ita Victor, proconsul Carthaginis, ad fidei negationem sollicitatus a legatis regis Ariani: « Dicite, inquit, regi vestro, ut subjiciat me ignibus, adigat bestiis, excruciet omni genere tormentorum. Si consentio, frustra sum baptizatus in Ecclesia Catholica. » Ita Victor Uticenses, lib. III Wandal. Histor. « Perseverantia ergo, ait S. Bernardus, epist. 129, est vigor virium, virtutum consummatio, nutrix ad meritum, mediatrix ad praemium, soror patientiae, constantiae filia, amica pacis, amicitiarum nodus, unanimitatis vinculum, propugnaculum sanctitatis. » Vide eumdem, epist. 253 ad Guarinum.
Denique audi Christum, Apoc. II, 10: « Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae. » Et cap. III, vers. 11: « Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam. » Vide ibi dicta. Idem viderunt Gentiles. Socrates, apud Stobaeum, serm. 1 De Prudentia: « Ut statua basi, inquit, ita vir bonus instituto innixus, ab honesto nullatenus discedere debet. » Ibidem Chilon ait tarde quidem aggredienda omnia, verum cum semel jam incoeperis, constantissime in agendo perseverandum esse. Livius, lib. V, decad. 1: « Ad disciplinam militiae, inquit, plurimum interest, insuescere militem non solum parta victoria frui, sed si res etiam lentior sit, pati taedium, et quemvis serae spei exspectare exitum: si non sit aestate perfectum bellum, hiemem opperiri: nec sicut aestivas aves, statim autumno tectare, recessum circumspicere. » Addit, urbes inexpugnabiles, sola obsidionis perseverantia, per famem et sitim expugnari. Sertorius, teste Plutarcho in ejus Vita: « Perseverantia, inquit, est efficacior vi, multaque quae uno impetu confici non possunt, paulatim absolvuntur: est enim assiduitatis vis invicta, quae omnem superat exscinditque potentiam. » Seneca, epist. 1: « Nihil, inquit, est quod non expugnet pertinax opera, et intenta ac diligens cura. » Idem, epist. 65: « In excelso est vita beata, sed perseverantia penetrabilis. » Idem alibi: « Turpe est cedere oneri et luctari cum officio, quod semel recepisti. Non est vir fortis ac strenuus, qui laborem fugit, nec crescit illi animus ipsa rerum difficultate. » Ergo
Perfer et obdura: dolor hic tibi proderit olim.
Saepe tulit lassis succus amarus opem.
Versus 24: Erat Vir Bonus, Plenus Spiritu Sancto
24. QUIA ERAT VIR BONUS, ET PLENUS SPIRITU SANCTO. — instar sui condiscipuli sancti Stephani, cap. VI, vers. 5. Tales enim aptissimi, imo necessarii sunt ut alios exhortentur impellantque ad omne bonum. Aqua enim non generat ignem, sed aquam: sic tepidus et frigidus frigidos facit, non calidos et fervidos spiritu. Plenus ergo Deo sit oportet vir Apostolicus, qui frigida hominum corda Dei amore succendat.
Unde tales singulis saeculis Ecclesiae suae submittere solet Deus, uti olim submisit S. Augustinum, S. Basilium, S. Chrysostomum, S. Gregorium, S. Bernardum, S. Dominicum, S. Franciscum, etc. Ita hoc saeculo submisit S. Ignatium ejusque socios a Deo ignitos, qui refrigescentem in mundo charitatem accenderent. Unde de iis P. Petrus Canisius a vidua quadam Arnhemii celebris sanctitatis, ante Societatis nostrae auditum nomen, afflata divino Spiritu, vaticinium hoc accepit: « Tu, inquit, fili, cooptaberis in novum quemdam sacerdotum Ordinem, quem in Ecclesia sua ad reformationem ejus, ac multorum salutem parat Deus. Ego eos per visum vidi, et te ad eos adjungi. Graves erunt viri, docti, modesti, Deo pleni et animarum charitate praediti. » Talem mox Moguntiae Canisius vidit P. Petrum Fabrum, primum S. Ignatii socium, illicoque ei et Societati nomen dedit, uti refert P. Sacchinus in ejus Vita, lib. I. Ad hanc ideam et normam se examinet, formet et perficiat vir Religiosus et Apostolicus, ut alios inflammet Deoque impleat.
Annum quo Antiochiae praedicarunt Paulus et Barnabas, satis innuit hic Lucas. Unde Baronius opinatur hoc nomen inditum anno Christi 43, qui fuit a morte ejus decimus: qui et addit peram a Gentilibus Christianos vocatos Chrestianos, et Christum Chrestum. Sub annum enim 43 S. Petrus Antiochia abiit Romam versus.
Porro Gentiles partim per ignorantiam, partim per irrisionem Christum vocabant Chrestum, et Christianos Chrestianos. Unde Tertullianus: « Sed nominis odium est, quis nominum reatus? quae accusatio vocabulorum? nisi si aut barbarum sonat aliqua vox nominis, aut infaustum, aut maledicum, aut impudicum: Christianus vero, quantum interpretatio est, de unctione deducitur. Sed et cum perperam Christianus pronuntiatur a vobis (nam nec nominis certa est notitia penes vos), de suavitate vel benignitate compositum est. Oditur ergo in hominibus innocuis etiam nomen innocuum. » Et paulo post: « Ante odium nominis, competebat prius de auctore sectam recognoscere, vel auctorem de secta. At nunc utriusque inquisitione et agnitione neglecta, nomen detinetur, nomen expugnatur et ignotam sectam, ignotum et auctorem vox sola praedamnat, quia nominantur, non quia revincuntur. » Eodem modo loquitur Lactantius: « Ignari, inquit, rerum nostrarum Christum Chrestum, et Christianos Chrestianos vocabant: χρηστός autem bonus et commodus dicitur. » Sic et Justinus Martyr: « Nominis sane quidem appellatione neque bonum quidquam, neque malum sine factis sub nomen ipsum cadentibus judicatur. Et quantum ad nomen ipsum pertinet, quod criminis loco nobis objicitur, optimi certe χρηστότατοι sumus. » Sic et Theophilus Antiochenus: « Mihi, ait, crimen vertis quod sim Chrestianus (ita enim latine Graeca vox redditur), et insigne praeclarumque hoc nomen geram. At libere confiteor me esse Chrestianum, et nihil magis in votis habeo, quam ut sim χρηστός, id est bonus erga Deum: non enim mihi molestum aut odiosum illud nomen est. » Certe Suetonius: « Judaeos, inquit, impulsore Chresto assidue tumultuantes Roma expulit. » Et mihi valde verisimile fit, apud Tacitum legendum esse Chrestianos et Chrestum. « Vulgus, inquit, Chrestianos appellabat: auctor nominis ejus Chrestus, qui Tiberio imperitante per procuratorem Pontium Pilatum supplicio affectus erat. »
Sapienter S. Bernardus, serm. 18 in Cant.: « Si sapis, ait, concham te exhibebis, et non canalem. Hic siquidem pene simul et recipit et refundit; illa vero donec impleatur exspectat, et sic quod superabundat, sine suo damno communicat, etc. Verum canales multos hodie habemus in Ecclesia, conchas vero perpaucas, ut ante effundere quam infundi velint, prompti docere quod non didicerunt, et aliis praeesse gestientes, qui seipsos regere nesciunt. » Et mox: « Concha imitetur fontem. Non manat illic in rivum, nec in lacum extenditur, donec suis satietur aquis. Denique ipse fons vitae plenus in seipso primum ebulliens in proxima secreta caelorum, deinde erupit in terras, ac de superfluo homines et jumenta salvavit. Ergo et tu fac similiter. Implere prius, et sic curato effundere. »
ET APPOSITA EST MULTA TURBA DOMINO. — q. d. Per exhortationes Barnabae multi conversi sunt ad Christum et ad Ecclesiam ejus aggregati: qui enim apponitur et aggregatur corpori, puta Ecclesiae, aggregatur capiti, puta Christo.
Versus 25: Ut Quaereret Paulum
25. UT QUAERERET PAULUM. — Paulus enim vetus fuerat amicus Barnabae ejusque condiscipulus sub Gamaliele magistro, longe jam ei amicior in Christo et Christianismo. Praeclare S. Chrysostomus: « Venit, ait, Barnabas ad athletam, ad ducem belli, ad certantem singulari duello: venit ad canem venaticum leones occidentem, ad taurum fortem, ad facem claram, ad os orbi sufficiens. » Addit deinde Pauli virtutis et zeli fuisse, quod tanta fidelium multitudo Antiochiae sit Ecclesiae aggregata, quodque ibidem ortum sit nomen Christianorum. Urbem ergo illam celebrat, quod prima omnium ore Pauli frui meruerit, cum tanto suo fructu, laude et gloria, aeque ac postea fruita est ore aureo, ipso inquam Chrysostomo, Pauli discipulo et aemulo.
Versus 26: Cognominarentur Primum Antiochiae Discipuli, Christiani
26. CONVERSATI SUNT, — συναχθῆναι, id est ut exponit Syrus, congregati sunt, hoc est, sacras synaxes, sacros conventus, sacros coetus egerunt, convocando et congregando populum in ecclesiam, ibique edocendo fidem Christi et praedicando Evangelium. Pagninus, egerunt cum ea congregatione; Tigurina, consuetudinem egerunt cum ea congregatione. Graecum enim συνάγω idem est quod congrego, colligo, consocio. Unde συναγωγή, id est Synagoga, congregatio, collectio, coetus, concio, Ecclesia.
ITA UT COGNOMINARENTUR (Tigurina, nuncuparentur) PRIMUM ANTIOCHIAE DISCIPULI, CHRISTIANI, — a Christo, sicut Platonici a Platone, Aristotelici ab Aristotele duce et magistro. Suidas, verbo Christiani, censet id factum, cum S. Petrus abiturus Romam Evodium sibi successorem in sede Antiochena declaravit; tunc enim, inquit, Christiani vocari coeperunt, qui prius vocabantur Nazareni et Galilaei. Genebrardus id factum putat anno Christi 49, qui fuit a morte ejus decimus sextus. Verum id anterius factum esse, sub eum annum quo Antiochiae docuerunt Paulus et Barnabas, ait Glossa.
S. Chrysostomus, hom. 3 ad Populum, mire extollit et celebrat suam urbem, puta Antiochiam, quod in ea primum auditum sit nomen Christianum. Hoc enim nomen uti fidelium proprium, ita illustre est et eximium. Unde id praevidens, in spiritu Isaias exsultavit, dicens cap. XLIII, vers. 1: « Vocavi te nomine tuo: meus es tu, » puta Christianus a me Christo; et cap. LXII, vers. 2: « Vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominabit. » Illustrius ergo est esse et vocari Christianum, quam esse et vocari regem vel principem: Christianus enim est Christi discipulus, imo filius et haeres regni caelestis. Quocirca jure queritur Salvianus, lib. IV De Providentia, sub initium, Christianos perdere vim tanti et tam sancti nominis vitio pravitatis. « Nam qui Christiani nominis opus non agit, Christianus non esse videtur. Nomen enim sine actu atque officio suo, nihil est. Quid est aliud principatus sine meritorum sublimitate, nisi honoris titulus sine homine? aut quid est dignitas in indigno, nisi ornamentum in luto? Circulus aureus in naribus suis, mulier pulchra et fatua, Prov. XI. Et in nobis itaque Christianum vocabulum quasi aureum decus est, quo si indigne utimur, fit ut sues cum ornamento esse videamur. »
Huc pertinet illud Musonii apud Gellium, lib. IX, cap. II, de hominibus improbis, qui se philosophos vocabant: « Mihi, inquit, dolori et aegritudini est, quod istiusmodi animalia spurca atque probra nomen usurpent sanctissimum et Philosophi (Christiani) appellentur. Majores autem mei Athenienses nomina juvenum fortissimorum Harmodii et Aristogitonis, qui libertatis recuperandae gratia Hippiam tyrannum interficere adorsi erant, ne unquam servis indere liceret, decreto publico sanxerunt, quoniam nefas ducerent, nomina libertati patriae devota, servili contagio pollui. Cur ergo nos patimur nomen Philosophiae (Christianae) illustrissimum, in hominibus deterrimis exsordescere? » Domitianus Imperator Metium Pomposianum interemit, quod nomina Magonis et Annibalis, utpote illustrium ducum, servis indidisset, ait Suetonius in ejus Vita, cap. X. Alexander Magnus ignavum militem Alexandrum vocari vetuit, nisi se Alexandri animos et decora imitaturum promitteret, teste Curtio. Cur ergo Christiani vocentur, qui Christi vel fidem, ut haeretici, vel mores et vitam, ut improbi Christiani, lacessunt, traducunt, violant, dedecorant, infamant? Christianus es, Christum imitare; vive ut vixit Christus; vive ut vixerunt primi Christiani, Actor. III et IV; vive vitam S. Petri, S. Pauli, S. Joannis, etc.
Praeclare S. Hieronymus, epist. 10 ad Furiam: « Pater tuus, quem honoris causa nomino, non quia consularis et patricius, sed quia Christianus, impleat nomen suum. » Idem ad Paulinum: « Noli respicere ad phaleras et nomina vana Crotonum. Esse Christianum grande est, non videri. » Invidit hoc nomen fidelibus Julianus Apostata, « Galilaeos pro Christianis nominans, atque ut ita vocaremur, publica lege decernens. Ex quo perspicue ostendit Christi appellationem perhonorificam esse maximique ad gloriam momenti, quoniam eam nobis eripere cogitavit. Nisi fortasse hoc ea ratione fecit, quod hujusce nominis vim et potestatem instar daemonum reformidaret, » ait Nazianzenus, orat. 3 Contra Julian.
Ex eodem accipe haec Christiani partim officia, partim elogia et axiomata. Primum, orat. 20, quae est de laudibus S. Basilii, hanc ejus vocem celebrat: « Non personarum dignitate, sed fide christianismus insignitur. Caeteris in rebus mansueti et placidi sumus, atque omnium abjectissimi; verum ubi Deus nobis periclitatur ac proponitur, tum demum alia omnia pro nihilo putantes, ipsum solum intuemur. Ignis autem, et gladius, et bestiae, et ungulae carnem lacerantes, voluptati ac deliciis nobis potius sunt, quam terrori. Mors beneficii loco mihi erit: citius enim me ad Deum transmittet, cui vivo. »
Secundum, orat. 3: « Solent Christianorum fortes et generosi animi, ei qui vim afferre parat, contumaciter obsistere, non secus ac flamma, quae a vento excitatur: quo amplius perflatur, eo vehementius accenditur. Sic persecutione Christianam religionem potius illustrarunt, quam debilitarunt, animas nimirum ad pietatem roborantes, ac periculis, ut aqua calens ferrum obdurantes. »
Tertium, in Iambico, iambico 15: Christianismus « est lex, mysterium et professio crucis Christi. Humanitas Christi mea est refectio. Mors ejus, mortis meae est exstinctio. »
Quartum, orat. 31: « Cur Christiani, inquit, nomen venerabile est? An non quia Christus tum Deus? Petrum honore prosequor, nec tamen Petrianus vocor; et Paulum, nec tamen Paulianus nominatus sum. Non fero me ab hominibus nomen ducere, qui a Deo sum creatus. Proinde si quia Deum ipsum existimas, ideo Christianus vocaris, voceris sane et maneas in nomine, atque adeo in re. Si autem Deum credis, rebus ipsis quod credas, ostende. »
Quintum, orat. 12: Christianos « Deus pro divitiis habet et divites reddit. »
Sextum, ibidem: Christiani « eodem fidei et spei charactere formati et consignati sunt. »
Septimum, orat. 20: « Cum aliis alia quaedam cognomenta sint; vel a parentibus accepta, vel ex seipsis, hoc est, ex propriis vitae studiis institutisque comparata, nobis contra magna res magnum nomen erat, Christianos et esse et nominari: atque ea re magis efferebamur, quam Gyges palae annuli conversione (si quidem hoc fabulosum non esset) per quam Lydiorum tyrannidem occupavit; aut Midas auro, quod ipsi interitum accersivit, cum voti sui compos factus, nihil praeter aurum possideret; quae et ipsa Phrygia est fabula. Nam quid Hyperborei Abaridis sagittam, aut Argivum Pegasum dicam, quibus non tantum erat per aerem ferri, quantum nobis mutua opera, et simul ad Deum attolli? »
Octavum, Iambico 18: Nos (Christiani) ab omni re proba omnem gloriae / Auram fugamus: ut quibus nil sit prius, / Quam ne sinistra, dextera quid faciat, sciat.
Nonum, in Praeceptis ad Virgines: Quid mirum in medio si fixus corpore Christus, / Humanos omnes pellat violentus amores?
Decimum, ibidem: Christicolis animus circum praecordia major / Exsilit, infestus quoties movet arma tyrannus. / Tum dulces hymnos noctuque diuque canentes, / Sidera summa petunt, mundoque et carne relictis.
Undecimum, ibidem: Ut phoenix moriens primos revirescit ad annos, / In mediis flammis post plurima lustra renascens: / Haud secus egregia redduntur morte perennes, / Dum pia divinis ardescunt pectora flammis.
Duodecimum, ibidem: Corpore in afflicto sita vis roburque piorum est. / Haec quisquis bene perspiciet, cum corpore foedus / Non feriet, postquam meliore exarserit igni.
Decimum tertium, in Beatitudine et spiritualis vitae Regulis: Felix qui Christum fortunis omnibus emit, / Cunctorumque crucem, quam gerit, instar habet, etc. / Felix qui primos inter numerandus ovilis / Christicolae, tacitus se tenet inter oves. / Felix qui Christum manibus non segnis honorat, / Multisque est vitae regula lexque piae. / Felix qui multis junctus, non plurima versans / Distrahitur, pectus sed dedit omne Deo.
Decimum quartum, orat. 3: « Nos (Christiani), inquit, externam speciem ac velut picturam parum admodum curamus; in interno autem homine multo plus operae studiique ponimus; idque potissimum studemus, ut spectatorem ad ea quae animo cernuntur, retrahamus: qua etiam ratione vulgus magis erudimus. »
Decimum quintum, orat. 3: « Christianis jucundius est pietatis causa pati, etiamsi nemo id resciturus sit, quam aliis cum impietate florere atque in gloria versari. Hominibus quippe placere parum admodum curamus, id unum expetentes, ut honorem a Deo consequamur. »
Decimum sextum, ibidem explicante Billio, num. 96: « Sicut juxta Pythium oraculum, equa Thessala reliquis omnibus antecellit, et mulier Spartana omnibus aliis mulieribus, et viri Siculi omnibus viris, ita etiam Christiani in religiosis ritibus atque sanctioribus mortales omnes antecellunt, ac principem honoris locum merentur. »
Decimum septimum, orat. 3 Contra Julianum: « Nos, inquit, non in virtute proficere, nec ex veteribus subinde novos effici, sed eodem statu haerere, in vitio ponimus. » q. d. Christianus est quotidie proficere in melius. Rationem dat: « Ita enim nobis idem quod trochis accideret, quos in orbem volvi, non autem progredi videmus. »
Decimum octavum, in Carm. de Vita sua: Christianus improbus, potissimum / Si sit sacerdos, afficit probro fidem.
Decimum nonum, orat. 4 Contra Julian.: « Sicut nec cataractae Nili ab Aethiopia in Aegyptum cadentes ulla arte inhiberi possunt; nec solis radius, etiamsi nube aliquantisper obducatur: sic nec Christianorum linguae vincula injici, res vestras insectanti ac proscindenti. »
Vigesimum, Iambico 18: Non turbulento tempori unquam cessimus: / Quin pax habebat languidi si quippiam, / Aut si quis aliis moribus pravis erat, / Hic (in persecutione) cuncti ad unum pectus obfirmavimus. / Atque solidati flammeo zelo hostium / Tulimus furorem, splendide et victi sumus. / Nemo salutem nam cupit lubentius, / Pericla quam nos, vera laus quibus comes.
Ita nimirum S. Polycarpus urgenti Praesidi, ut juraret per fortunam Caesaris, unum hoc respondit: « Christianus sum, » cui id non licet; testis Eusebius, lib. IV, cap. V. Idem responderunt Martyres Lugdunenses et Viennenses, de quibus Eusebius, lib. V, cap. II. Ac imprimis S. Blandina, in tormentis falsis criminationibus interrogata, non aliud respondit quam: « Christiana sum, nec mali quippiam a nobis committitur. » Et alius, nomine Sanctus, ad cuncta interrogata respondebat: « Christianus sum. » « Hoc ille et nominis sui, et civitatis, et generis et omnium aliorum loco frequenter confitebatur, nec aliam vocem ex illo audiebant Gentiles, » ait Eusebius. « Nihil enim terribile, ubi Patris dilectio; neque triste, ubi Christus est gloria. » Christianus ergo est, cui Christus semper est in corde, ore et opere.
Versus 27: Supervenerunt ab Hierosolymis Prophetae
27. IN HIS AUTEM DIEBUS. — Illo anno quo Antiochiae docuerunt Paulus et Barnabas, ait Glossa.
SUPERVENERUNT AB HIEROSOLYMIS PROPHETAE. — Ecclesia enim a sui initio habuit Prophetas: prophetia enim erat una e gratiis gratis datis Spiritus Sancti, ac consequenter et verae Ecclesiae, quam regit Spiritus Sanctus, index, ut patet I Corinth. XIV. Unde et hi missi sunt Antiochiam, ut illam Ecclesiam jam efflorescentem suae prophetiae dote confirmarent et illustrarent.
Versus 28: Agabus
28. AGABUS. — Quem Dorotheus in Synopsi Sanctorum, ait fuisse unum e 72 Christi discipulis. Beda nomen Agabus interpretatur nuntius tribulationis; alii, locusta: חגב chagab enim est locusta. Apposite: locustae enim depascendo germina et segetes, sunt causa et praenuntii famis, quam praedixit Agabus. Alii, organista, ab עוגב ugab, id est organum. Alii Agabi nomen deducunt ab עוגה uga, id est torta, vel panis subcinericius, qui tempore famis a pauperibus fieri solet, ut illico comedatur. Alii Agabum interpretantur enthusiastem, vel amatorem: עגב agab enim significat amare, insanire, agi enthusiasmo. Ita Pagninus, in Interpret. nom. Hebr. Relatus est Agabus inter Sanctos in Martyrol. Roman. die 13 februarii.
SIGNIFICABAT PER SPIRITUM FAMEM MAGNAM FUTURAM IN UNIVERSO ORBE. — Voluit Spiritus Sanctus, ait Oecumenius, hanc famem per Prophetas Christianos praedici, ne Gentiles eam imputarent christianismo, quasi propter eum dii irati illam in orbem immitterent. Secundo, ut Antiocheni fideles facerent collectam, qua Hierosolymitanorum egestati et fami instanti subvenirent; uti et fecerunt. Verisimile est Deum hac fame universali totius orbis voluisse punire tum alia ejus scelera, tum recentem idololatriam Caii Caligulae Imperatoris, qui Claudium antecessit. Caius enim eo dementiae venit, ut ubique adorari voluerit ut deus, adeo ut nec Jovi cederet, sed Jovis Olympii effigiem in suam commutare destinaret, teste Suetonio in ejus Vita, cap. XXII, et Dione, lib. LIX; qui et addunt eum salutatum fuisse Jovem Latialem, templaque ei erecta, in quibus exquisitissimae hostiae, puta phoenicopteri, pavones, meleagrides phasiani quotidie ei sacrificarentur. Quin et a Judaeis adorari voluit in imagine, quam poni jussit in templo Hierosolymitano: qua de causa Judaei ad eum legatum miserunt Philonem, qui id deprecaretur, uti ipse fuse refert Legat. ad Caium: ubi, aeque ac Josephus et Eusebius, in Chronico, diserte asserit toto orbe Romano, praeterquam in Synagogis Judaeorum, statuas, imagines et aras Caio Caesari fuisse consecratas. Hanc ergo idololatriam Caii toto orbe adorati, Deumque sua divinitate quasi spoliantis, aeque ac totius orbis Caio vel applaudentis, vel obedientis, generali totius orbis fame plectere et punire decreverat Deus. Porro eadem fame afflixit Judaeos, Caii idololatriae resistentes; quia ipsi persequebantur Christum et Apostolos, ait Chrysostomus. Porro quantum malum sit fames, ostendi Thren. IV, 9. Certe fames adducit pestem, nimirum λιμός λοιμόν, uti hoc anno Domini 1622 Romae et per totam Italiam experimur. Ex fame ergo homines didicerunt, vel dicere debuerunt, panem victumque et vitam non dari a Caio, sed a Deo, ac proinde ab eo solo petendum, eumque solum colendum et adorandum esse.
QUAE FACTA EST SUB CLAUDIO. — Anno 2 Claudii, qui fuit annus Christi 43 et ex parte 44; ait Baronius et Dio Cassius, lib. LX. Alii tamen censent famem hanc contigisse post biennium, scilicet anno Claudii 4, qui fuit Christi 45, forte quia usque ad annum 4 perduravit. Ita Josephus, lib. XX, cap. II; Eusebius, in Chron.; Orosius, lib. VII, cap. VI, qui duo ultimi addunt Helenam, Adiabenorum reginam (quam ad Christum conversam esse scribit Orosius), Judaeis in hac fame magna munificentia succurrisse. Quare haec Agabi prophetia de fame, videtur facta sub annum Claudii primum, Christi 42. Porro Caio Caligula anno 4 regni sui a militibus occiso, in imperium successit hic Tiberius Claudius Drusus Germanicus, Drusi Neronis et Antoniae filius, Liviae Augustae, Augusti Caesaris uxoris, nepos, annos natus 50, creatus Imperator factione militum praetorianorum, regnavitque annos tredecim: cui successit Nero, quem Claudius in filium adoptarat. Ita Suetonius et alii. Primus ergo post Julium Caesarem Romae et orbis Imperator fuit Octavius Augustus, Julii nepos; secundus, Tiberius; tertius, Caius; quartus, Claudius; quintus, Nero: sub quibus contigerunt ea quae in Actis scribit Lucas. Denique Claudius ob famem in medio foro, ait Suetonius, cap. XVIII Vitae ejus, « A turba conviciis ac simul fragminibus panis ita infestatus est, ut aegre, nec nisi postico evadere in palatium valuerit, nihil non excogitavit ad invehendos, etiam in tempore hiberno, commeatus. »
Versus 29: In Subsidium Fratribus in Judaea
29. IN MINISTERIUM, — εἰς διακονίαν, quod Pagninus, Syrus et Tigurina vertunt, in subsidium: hoc enim est diaconia, nimirum eleemosynae, qua egentibus ministrantur necessaria ad vitam.
HABITANTIBUS IN JUDAEA FRATRIBUS. — Tum religionis ergo: agnoscebant enim eos quasi patres suos utpote primos fideles; tum quia fideles in Judaea spoliati bonis a Judaeis, majori indigentia laborabant, uti dixi Hebr. X, 34; tum quia ipsi sponte se bonis abdicarant posuerantque eorum pretia ad pedes Apostolorum, ut vidimus cap. IV, vers. 34: quare prae caeteris fidelium, praesertim Diaconos: horum enim erat eleemosynas distribuere, ut dixi cap. VI. Nam verisimile est Apostolos jam Hierosolymis discessisse, de quo cap. XII.
Versus 30: Mittentes ad Seniores
30. MITTENTES AD SENIORES, — ad Apostolos, ait Oecumenius. Alii, ad Presbyteros et primores. Ita S. Hieronymus, in Epist. ad Galat., cap. II, vers. 10.