Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Paulus a Tertullo accusatus coram Felice praeside, suam causam agit et peragit, adeo ut, vers. 24, Felix cupierit a Paulo fidem Christi audire. Disputante autem Paulo de justitia, et castitate, et de judicio futuro, tremefactus est Felix, qui tandem provinciam cedens Festo, eidem Paulum vinctum assignat.
Textus Vulgatae: Actus 24:1-27
1. Post quinque autem dies descendit princeps sacerdotum Ananias, cum senioribus quibusdam et Tertullo quodam oratore, qui adierunt praesidem adversus Paulum. 2. Et citato Paulo coepit accusare Tertullus dicens: Cum in multa pace agamus per te, et multa corrigantur per tuam providentiam, 3. semper et ubique suscipimus, optime Felix, cum omni gratiarum actione. 4. Ne diutius autem te protraham, oro, breviter audias nos pro tua clementia. 5. Invenimus hunc hominem pestiferum et concitantem seditiones omnibus Judaeis in universo orbe, et auctorem seditionis sectae Nazarenorum: 6. qui etiam templum violare conatus est, quem et apprehensum voluimus secundum legem nostram judicare. 7. Superveniens autem tribunus Lysias cum vi magna, eripuit eum de manibus nostris, 8. jubens accusatores ejus ad te venire: a quo poteris ipse judicans, de omnibus istis cognoscere, de quibus nos accusamus eum. 9. Adjecerunt autem et Judaei, dicentes haec ita se habere. 10. Respondit autem Paulus (annuente sibi praeside dicere): Ex multis annis te esse judicem genti huic sciens, bono animo pro me satisfaciam. 11. Potes enim cognoscere, quia non plus sunt mihi dies, quam duodecim, ex quo ascendi adorare in Jerusalem: 12. et neque in templo invenerunt me cum aliquo disputantem, aut concursum facientem turbae, neque in synagogis, 13. neque in civitate: neque probare possunt tibi de quibus nunc me accusant. 14. Confiteor autem hoc tibi, quod secundum sectam, quam dicunt haeresim, sic deservio Patri et Deo meo, credens omnibus quae in lege et Prophetis scripta sunt: 15. spem habens in Deum, quam et hi ipsi exspectant, resurrectionem futuram justorum et iniquorum. 16. In hoc et ipse studeo sine offendiculo conscientiam habere ad Deum, et ad homines semper. 17. Post annos autem plures, eleemosynas facturus in gentem meam, veni: et oblationes, et vota. 18. In quibus invenerunt me purificatum in templo, non cum turba, neque cum tumultu. 19. Quidam autem ex Asia Judaei, quos oportebat apud te praesto esse, et accusare si quid haberent adversum me: 20. aut hi ipsi dicant si quid invenerunt in me iniquitatis, cum stem in concilio, 21. nisi de una hac solummodo voce, qua clamavi inter eos stans: Quoniam de resurrectione mortuorum ego judicor hodie a vobis. 22. Distulit autem illos Felix, certissime sciens de via hac, dicens: Cum tribunus Lysias descenderit, audiam vos. 23. Jussitque centurioni custodire eum, et habere requiem, nec quemquam de suis prohibere ministrare ei. 24. Post aliquot autem dies veniens Felix cum Drusilla uxore sua, quae erat Judaea, vocavit Paulum, et audivit ab eo fidem, quae est in Christum Jesum. 25. Disputante autem illo de justitia, et castitate, et de judicio futuro, tremefactus Felix respondit: Quod nunc attinet, vade, tempore autem opportuno accersam te; 26. simul et sperans, quod pecunia ei daretur a Paulo: propter quod et frequenter accersens eum, loquebatur cum eo. 27. Biennio autem expleto, accepit successorem Felix Portium Festum. Volens autem gratiam praestare Judaeis Felix, reliquit Paulum vinctum.
Versus 1: Post Quinque Autem Dies
1. Post quinque autem dies, — non a captura Pauli, ut vult Cajetanus, sed a Pauli appulsu Caesaream, ad quam postero die a discessu suo Hierosolyma Paulus pervenit, ut dixit Lucas, XXIII, 32. Ideo enim omnes hosce Pauli dies diserte consignat Lucas, ut series rei gestae et temporis constet, utque ostendat fuisse duodecim, uti dicit Paulus, vers. 11. Vide dicta cap. XXI, vers. 27, ubi hosce dies 12 sigillatim per acta Pauli consignavi. Quare τὸ descendit non potest accipi in actu inchoato, ut significet, descendere et proficisci coepit; sed in actu perfecto sive finito, ut significet, descendens vel proficiscens appulit Caesaream. Si enim accipias pro coepit descendere, sequetur eum non post quinque, sed post octo dies (a Hierosolyma enim usque Caesaream est iter tridui) appulisse Caesaream: quibus adde septem quos recensui cap. XXI, vers. 27, habebis 15, cum tamen Paulus, vers. 11, tantum assignet duodecim. Sin accipias pro descendens appulit, habebis praecise duodecim Pauli dies; quinque enim additi septem, faciunt duodecim. Quocirca tribunus misso nocte Paulo Caesaream, ne Judaeos falleret audiretque fraudulentus, sequenti die monuit pontifices, ut ipsi ex adversa parte accusatores mitterent Caesaream, qui Paulum coram Felice accusarent. Pontifices odio Pauli ardentes, sibique metuentes, ne Paulus eos apud Felicem praeveniret et denigraret, habito concilio secundo die, coeperunt descendere ireque Caesaream, eoque post tres dies pervenerunt, ita ut post quinque dies appulsus Pauli, ipsi quoque appulerint Caesaream. Sensus ergo est, q. d. Lucas: Paulus pervenit Caesaream, uti dixi cap. XXIII, vers. 32, postero die a discessu suo Hierosolyma; eodem pervenerunt pontifices quinto post Paulum die, ut eum accusarent.
Descendit princeps sacerdotum Ananias, — tum quia Sadducaeus ardebat odio Pauli et Christi; tum quia sibi metuebat, ne accusaretur seditionis in Paulum commotae, praesertim quia contra jus publice in concilio jusserat os ejus percuti, ne causam suam ageret. Sic enim idem Felix sub idem tempus occidit Jonatham, de quo mox.
Et Tertullo quodam oratore. — Hunc videtur assumpsisse Ananias quasi advocatum suum, tum facundiae causa, tum quia linguae Latinae, cujus ipse, utpote Hebraeus, ignarus erat, peritum. Apud praesidem enim Romanum de more, causa haec latine agenda erat. Unde Tertullus ex nomine videtur fuisse Romanus, vel Italus. Praesides enim secum ducebant procuratores et advocatos Italos in provincias, ad quas mittebantur, ut illi causas provincialium susciperent, et coram se latine agerent. Sic Tertullianus, qui a Tertullo dictus videtur, causas agebat in foro antequam esset Christianus: sed hoc officio factus Christianus se abdicavit, ideoque a Gentilibus irrisus, quod togam cum pallio commutasset, scripsit librum De Pallio, ubi cap. V: « Ego, ait, nihil foro, nihil campo, nihil curiae debeo: nihil officio advigilo, nulla rostra praeoccupo, nulla praetoria observo, cancellos non adoro, subsellia non contundo, jura non conturbo, causas non elatro: secessi de populo, imo unicum negotium mihi est, nec aliud nunc curo, quam ne curem. Vita meliore magis in secessu fruar. Nemo alii nascitur, moriturus sibi. »
Versus 2: Cum in Multa Pace Agamus Per Te
2. Cum in multa pace agamus. — Partim verum dicit, Felix enim Aegyptium pseudoprophetam cum suis factiosis compresserat; partim falsum, Felix enim Jonatham pontificem per sicarios interfecerat, ac deinde eos in alios impune grassari permiserat, teste Josepho, lib. XX Antiq., cap. V et VI. Tertullus ergo velut rabula garrit, et adulatur homini iniquo et rapaci. De hisce enim rabulis verum est Italorum proverbium: « Laudenses multi, Veronenses pauci, » nimirum laudatores et adulatores multi, veridici pauci.
Et multa corrigantur (Graecus habet, et multa officia huic genti praestentur) per tuam providentiam. — κατόρθωμα enim idem est quod officium virtutis, recta effectio, praeclarum facinus: item opus rite correctum, emendatum, instauratum, promotum: denique κατορθώματα omnes numeros virtutis continet, ait Cicero, lib. III De Finibus. Sic Graeci dicunt κατορθοῦν τὴν σωφροσύνην, id est partes omnes temperantiae implere; et τῆς οἰκονομίας κατορθωτής, qui frugaliter administrandae rei oeconomicae peritus est. Ita Budaeus, Annot. in epist., in verbo Frugi.
Versus 3: Suscipimus, Optime Felix
3. Suscipimus, — ἀποδεχόμεθα, quod Tigurina et Clarius vertunt « approbamus »; alii, « amplectimur. » Salmeron suspicatur legendum esse suspicimus, id est « admiramur et celebramus. » Verum τὸ suscipimus Graeco respondet.
Optime. — De hoc titulo dixi cap. XXIII, 26.
Felix. — Cornelius Tacitus, lib. V Histor., dat ei praenomen Antonius: Josephus vero, Zonaras et Suidas, Claudius. Utrumque ergo habuit, nimirum dictus est Antonius Felix, ab Antonia, matre Claudii Imperatoris, cujus fuerat servus et libertus. Idem dictus est Claudius Felix, a Claudio Imperatore, cui a matre transcriptus erat. Erant enim liberti binomines: alias enim principis, alias patronae mortuae nomen ferebant, ait Lipsius in lib. XII Annal. Taciti.
Versus 4: Pro Tua Clementia
4. Pro tua clementia. — Graece, ἐπιεικείᾳ, id est mansuetudine, aequitate, lenitate, modestia, facilitate, patientia, humanitate, clementia.
Versus 5: Hunc Hominem Pestiferum, Auctorem Sectae Nazarenorum
5. Hunc hominem pestiferum. — Graece, λοιμόν, id est pestem. Sic exitialem vocant ὄλεθρον, id est exitium, per antonomasiam. Nota: Oratio Tertulli tot pene consuta est mendaciis quot verbis, ut patet singula expendenti.
Auctorem, — πρωτοστάτην, vel, ut alii legunt, πρωτιστάτην, id est praefectum, primipilarem, primum stantem in acie. Auctor enim et institutor christianismi erat Christus, non Paulus; sed hic inter Christi duces, puta Apostolos, erat primipilaris et praecipuus auctor propagationis christianismi, quasi antesignanus et primus stans in acie Christi ad praeliandum pro eo.
Catilina a Cicerone consule interrogatus in senatu de conjuratione in Rempublicam, an ejus esset auctor? ut sociis audaciam amentiae suae ostentaret, consulem hoc aenigmate derisit: « Cum duo corpora sint, ait, quorum alterum tenue et aegrum sit, caput tamen habeat; alterum validum et magnum, sed sine capite, quid mali facio, si ipse me huic caput superimpono? » uti refert Plutarchus in Vita Ciceronis. Omnibus vero ei obstrepentibus, hostemque et parricidam inclamantibus, furibundus ille: « Quandoquidem circumventus, ait, ab inimicis praeceps agor, incendium meum ruina restinguam. » Testis est Sallustius in Bello Catil. Quam dispar Paulus, qui adeo a seditione et ambitu erat alienus, ut ne novae quidem religionis et Ecclesiae auctor dici aut haberi vellet? Nimirum agnoscebat ille et praedicabat ejus auctorem et caput invisibile Christum Dominum, visibile vero S. Petrum; se autem Christi duntaxat esse administrum et S. Petri adjutorem.
Seditionis. — Haec vox separatim non est in Graeco, sed includitur in praecedenti πρωτοστάτου, si illud a στάσις, id est seditio, et πρώτος, id est primus, deducas, imo confles. Probat enim Paulum esse concitantem seditiones, uti dixit, ex eo quod sit πρωτοστάτης, id est praefectus seditionis, quasi primus seditiosus, stans in prima acie sectae Nazarenorum, quae ubique seditiones concitat dum contra judaismum et gentilismum insurgit, et utroque excluso, se supponere et surrogare conatur. Cum ergo ait « seditionis sectae, » est hypallage, q. d. Sectae seditiosae, vel quae est mater seditionis. Vide hic quanta et quam falsa calumnia oneratur Paulus, cum potius ipsimet ejus accusatores Judaei essent seditiosi; nam in omnibus urbibus contra eum seditiones populique tumultus excitarant, ut vidimus cap. IX, 23; cap. XIII, 50; cap. XIV, 5; cap. XVIII, 12; cap. XXI, 30. Ejus exemplo se solentur Religiosi, qui eum imitantes, etiamnum a sectariis et aemulis vocantur seditiosi et turbatores. Vere S. Ambrosius, orat. De tradend. Basil.: « Semper, ait, Christi laudes verbera perfidorum sunt, et nunc cum laudatur Christus, dicunt haeretici quia seditio commovetur. Dicunt haeretici quia his mors paratur; et vere mortem habent in laudibus Christi. » Ita galero Campiani nostri, cum eum vinctum Londinum ducerent, titulum uncialibus litteris affixerunt: Edmundus Campianus seditiosus Jesuita, sed ibat ille in affluente turba invictus animo, vultu alacer, aucta ipsis in adversis majestate, quae et hostibus admirationem ac reverentiam injiceret, uti habet ejus martyrium.
Nazarenorum. — Ita a Christo Nazareno primitus vocabantur Christiani, ut dixi cap. II, 22. Postea Nazaraei dicti sunt haeretici, qui christianismo volebant adjungere judaismum, quorum parens fuit Cerinthus. « Sed dum volunt et Judaei esse et Christiani, nec Judaei sunt, nec Christiani, » ait Epiphanius, haeresi 29. Porro per contemptum Paulum vocant « Nazarenum, » aeque ac olim Christum vocarant « Nazarenum, » quasi ex vili oppidulo Nazareth oriundum. Verum haec summa est laus Christi et Pauli, quod uterque sit Nazaraeus, id est separatus, sanctus consecratus, coronatus, imo quod auctor et doctor sit Nazaraeorum, id est eorum qui ab aeterno a Deo conscripti Sanctorum cives, impense sanctitati student, ut in coelestem Sanctorum et Beatorum coetum transferantur.
Versus 6: Qui Etiam Templum Violare Conatus Est
6. Qui etiam templum violare (Graece, βεβηλῶσαι, id est profanare) conatus est, — introducto in illud Trophimo gentili, de quo cap. XXI, 29. Fallitur rursum et mentitur rabula, cum Judaei potius violassent templum, dum in eo violentas et sacrilegas manus injecerunt in Paulum, eumque verberarunt et tantum non occiderunt.
Secundum legem nostram, — Judaicam: licet enim Tertullus videatur fuisse Gentilis, tamen Judaeorum nomen et legem sibi arrogat, quia eorum quasi patronus causam agebat.
Judicare, — judicialiter damnare ac damnatum tradere occidendum praesidi Romano. Mentitur iterum: nam Judaei Paulum tumultuarie occidere volebant, non secundum legem judicare. Hic versus deest in multis Graecis.
Versus 7: Superveniens Autem Tribunus Lysias Eripuit Eum
7. Eripuit eum. — Syrus addit, « et ad te misit eum. » Idem habent nonnulli Graeci codices.
Versus 8: A Quo Poteris Ipse Cognoscere
8. A quo, — tribuno. Ita Dionysius et Hugo; aut potius, Paulo, q. d. Paulus ipse crimen negare non poterit, si ἀνακρίνας, id est examinans, interrogans et dijudicans eum, veritatem ab eo elicias, metuque et minis extorqueas. Nam, ut ait Chrysostomus: « Ne videatur mentiri, Paulum sui ipsius accusatorem adhibet. » Ita effrons et audax est impudentia, ut reum percellat, adigatque ad criminis, licet falsi, confessionem. Rursum effrons et impudens est impietas, dum sua scelera in pios transcribit. Judaei enim hic omnium scelerum, de quibus accusabant Paulum, erant rei: ipsi enim contra eum seditionem concitarant, ipsi violarant templum, violentas in eum injiciendo manus; ipsi auctores erant schismatum et sectarum, ipsi erant pestiferi. Ita communiter homines qui livore, invidia, simili passione acti alios accusant, vel judicant de certis vitiis, vel defectibus, ipsi illis ipsis magis, quam is quem accusant vel judicant, obnoxii sunt, uti solerter annotavit Cassianus, lib. V De Instit. renunt., cap. XXX. Ubi rursum nota modestiam Pauli, qui has calumnias vere potuisset regerere in accusatores, ac proferre in judicio injuriosa verba et verbera quae ab eis sustinuerat; sed noluit omniaque alto silentio pressit.
Versus 9: Adjecerunt Autem et Judaei
9. Adjecerunt autem et Judaei dicentes, haec ita se habere. — Notat Chrysostomus perverti ordinem judicii, dum Judaei qui erant Pauli accusatores, se faciunt criminis testes, satagunt sua auctoritate et multitudine opprimere eum.
Moraliter, vide hic quam in periculoso statu sint praesides et judices, qui ab impiis potentibus et Praelatis quasi armata manu adiguntur ad iniquas sententias, nisi leoninum habeant animum, quo eis fortissime resistant: tot enim arietibus pulsantur, quot sunt potentes et tyranni. Sapienter Ecclesiasticus, VII, 6: « Noli, ait, quaerere fieri judex, nisi valeas virtute irrumpere iniquitates: ne forte extimescas faciem potentis, et ponas scandalum in aequitate tua. »
Versus 10: Respondit Autem Paulus
10. Respondit autem Paulus. — Solet reis, utpote pavidis, anxiis, turbatis, consternatis dari advocatus, adeo ut jure civili, si reus neminem habeat, ei dare debeat praetor. Verum Paulus Deo suaeque causae praefidens, ipse sibi advocatus est; nimirum veritas et innocentia nec potentiam, nec eloquentiam timet. Justus enim ut leo confidit; leo autem aeque ac lupus non timet multitudinem ovium, sed quaerit et ambit. Justus enim sceptrum Dei gestat in capite. Ipse enim dixit: « Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei. » Vere et Nazianzenus in Sententiis: « Deo dante, ait, nihil potest livor; eodem abnuente, nihil potest labor. »
Et multis annis te esse judicem. — Graeci codices et Chrysostomus addunt δίκαιον, id est justum; quod est epithetum proprium judicis, significans Felicem non esse talem, sed talem esse debere, si legitimus judex esse velit, q. d. Moneo te, o Felix judex, tacite hoc epitheto tui officii, scilicet ut cum sis judex, justitiae rationem habeas, non favoris, non turbae pontificum, qui injuste contra me conspirant. Nota: Felix multis annis a Claudio Imperatore praefectus fuerat Trachonitidi, Bataneae et Gaulanitidi, quae sunt vicinae Judaeae, sed ipsi Judaeae a biennio tantum ab eodem Claudio paulo ante mortem datus fuerat praeses. Ita Josephus, lib. II Belli, cap. XI. Allegat hoc Paulus ad suam innocentiam, q. d. Cum tot annis huic genti praefueris, nec unquam a Judaeis de me querelam ullam audieris, facile colliges me nulli unquam nocuisse.
Bono animo. — Legit interpres cum nonnullis Graecis, εὐθύμως: jam multi legunt per comparativum, εὐθυμότερον, id est aequiore, tranquilliore, securiore, hilariore animo, q. d. Impavide, intrepide, libere, secure et alacriter pro me respondebo: εὐθυμία enim est laetitia, jucunditas, recta animi constitutio, securitas, delectatio, alacritas, hilaritas, et, ut Cicero, lib. V De Finibus, vertit, animi tranquillitas, in qua asserit Democritum posuisse summum bonum; illud enim vocasse εὐθυμίαν, id est animum terrore liberum.
Pro me satisfaciam, — τὰ περὶ ἐμαυτοῦ ἀπολογοῦμαι, id est de his quae me spectant, respondeo; pro me apologiam instituo, accusatus me defendo, causam meam ago.
Versus 11: Non Plus Sunt Mihi Dies Quam Duodecim
11. Quia non plus sunt mihi dies, quam duodecim. — Sigillatim hosce dies eorumque acta circa Paulum, recensui cap. XXI, 27. Sensus est, q. d. Tam paucis diebus non potui ego advena et ignotus, tot seditiones et tumultus, tot scelera conflare, quot et quanta Judaei mihi objiciunt.
Ex quo ascendi adorare in Jerusalem. — Adoratio generalis est, et complectitur varios actus et species, inter quas una est sacrificium: hoc enim est adoratio non tam verbalis, quam realis. Est enim protestatio Divinitatis summique Numinis, quod vitae et necis omnium habet potestatem; cui proinde victimas immolamus, occidimus, incendimus, sacrificamus. Paulus enim ascendebat in templum sacrificaturus.
Versus 12: Neque in Templo Invenerunt Me Disputantem
12. Aut concursum facientem turbae. — Non congregantem turbas, scilicet ad seditionem, ut vertit Pagninus.
Versus 13: Neque Probare Possunt
Neque probare possunt, — παραστῆσαι, id est exhibere, ostendere, convincere. Unde quidam Graeci codices addunt μέ, q. d. Non possunt me tibi sistere, repraesentare et demonstrare talem, qualem pingunt et fingunt, scilicet seditiosum, factiosum, sacrilegum.
Versus 14: Secundum Sectam Quam Dicunt Haeresim
14. Secundum sectam, — ὁδόν, id est viam, hoc est institutum normamque vivendi, puta secundum christianismum, quam ipsi vocant haeresim, id est sectam et factionem, sed parum aeque et perperam.
15. Sic deservio (λατρεύω, id est latria colo et adoro) Patri et Deo. — « Patri, » tanquam filius; « Deo, » tanquam creatura et servus latria deservio. Graece τῷ πατρῴῳ Θεῷ, id est patrio Deo, quem scilicet patres nostri, puta mei et Judaeorum, coluerunt. Ita Syrus, Oecumenius, Tigurina et alii; quo ostendit Paulus se non esse hostem legis, nec apostatam Synagogae, uti objiciebant Judaei: sed fidei et religioni patrum et avorum insistere. Rursum patrius Deus erat custos patriae, proprius ac peculiaris Judaeis, quales a Gentibus vocabantur penates, indigetes, lares.
Versus 15: Spem Habens in Deum
Spem habens in Deum (supple cum Tigurina, fore), quam et hi ipsi exspectant, resurrectionem mortuorum. — Si enim addas τὸ « fore, » plana est sententia; quae implicata est, si per spem metonymice accipias rem speratam, puta resurrectionem: nec enim hanc habemus apud Deum, sed a Deo faciendam speramus et exspectamus.
Versus 16: Sine Offendiculo Conscientiam
16. In hoc. — Hugo, credens in hoc; Syrus, propter hoc; planius Tigurina, quin et in hoc, q. d. Adeo non discedo a patrio Deo, lege, religione, fide et spe, praesertim resurrectionis, ut et in hoc patrii Dei cultu, religione et instituto, studeam puram habere conscientiam ad Deum et ad homines.
Studeo, — ἀσκῶ, id est me exerceo, laboro, satago, q. d. Totus sum in hac re. Sic olim Ascetae vocabantur Religiosi, qui toti vacabant sibi et Deo, qui toti erant in domandis animi molibus, toti in exercitatione virtutum, q. d. Totus sum in eo, ut inculpate Deo serviam, ut judicio divino et humano nihil in me reprehendi possit; vel, ut nec homines, nec Deum ulla in re offendam. Haec nimirum est vera sapientia, vera prudentia, verum officium Apostoli et cujusque fidelis. « Deum time, et mandata ejus observa: hoc est enim omnis homo, » ait Sapiens, Eccles. XII, 13. Praeclare S. Gregorius Nazianzenus in Sententiis: « Optimus, ait, esse contende. Cave unquam in via virtutis subsistas. Tibi enim quae e vitiosa vita excessisti, perinde esse puto consistere, ac si in imum vitii gurgitem labereris. Age vero deserto universo hoc mundo mundique sarcinis excussis, ad vitam coelestem vela pande: praesertim tibi Trinitas curae sit. » Idem, epist. 57 vel 63, Eudoxium exhortans, ut, rhetorica abdicata, det se studio sapientiae, virtutis et perfectionis Christianae: « Ne sustineas, ait, inter graculos excellere, cum aquila esse possis. Migremus hinc, efficiamur viri, somnia projiciamus. Alios occupatos teneant, jactent, ludificentur invidia, et tempus et fortuna. Valeant throni, opes, splendores, vilis haec et despicabilis gloriola, ac denique magna hujus scenae ludicra nugaeque theatricae. Nos verbum arctissime complectamur, ac pro omnibus rebus Deum habere optemus, solum, inquam, perenne illud bonum suum et nostrum: quia virtutis praemium est, Deum fieri. Ad haec contende, volita. Nusquam spes tuas siste, quoadusque ad illud summe expetendum et beatum bonum perveneris. »
Sine offendiculo, — id est inoffensam; Syrus, puram.
Moraliter: disce hic a Paulo, quanta cuique esse debeat cura integrae et purae conscientiae, de qua vide dicta I Timoth. I, 5, et II Timoth. I, 3. Quin et haec communis Philosophorum fuit vox. Bias enim interrogatus, « quaenam res in vita metu careret? » respondit: « Bona conscientia. » Ita Maximus, serm. 24. Socrates interrogatus, « quinam tranquille viverent? — Illi, ait, qui nullius absurditatis sibi conscii sunt. » Ita Antonius in Melissa, II part., serm. 77. Periander percunctatus, « quid in minimo esset maximum? — Bona mens, ait, in corpore humano. »
Agis, rex ultimus Lacedaemonum, ab ephoris damnatus, ductus ad supplicium, videns quemdam suam sortem deflentem, « Noli, ait, flere propter me, quia praeter jus et aequum ad dirum hoc supplicium ducor, meliorque sum iis qui ad mortem me damnarunt. » Ita Plutarchus in Lacon.
Chilon grandaevus asserebat se sibi nullius facti conscium esse, cujus poeniteret, uno excepto, quod cum esset delectus arbiter, ut inter duos amicos litem dirimeret, nec quidquam vellet adversus leges facere, persuaserit alteri amico, ut ad alios deferret arbitrium; hoc facto et legem servavit et amicum. Dicebat enim se patronum legis facere debuisse, eoque offendere amicum. Ita Laertius in ejus Vita.
Julii Drusi domus patebat vicinorum prospectibus. Suggessit faber se eam sublaturum quinque talentis. Cui Drusus: Decem dabo si talem reddas domum meam, ut undequaque pateat omnium oculis, ut omnes videant quomodo domi meae vivatur. Plura congerit Stobaeus, serm. 22. Audi ex multis pauca. Periander rogatus, « quid esset libertas? » dixit: « Recta conscientia. » Isocrates dicebat: « Omnino sperandum non esse, si quid turpe feceris, te latiturum. Quamvis enim lateas alios, tute tamen tibi male conscius eris. »
Pythagoras « neminem tam audacem esse dicebat, quem mala conscientia non faceret timidissimum: » haec enim ad ventum quemlibet expavescit, uti pulchre in Aegyptiis describit Sapiens, cap. XVII, 4 et seq. Idem dicere solebat: « Virum impium plus mali pati afflictum conscientia, quam eum qui corpore castigatur. » Multo enim graviores sunt animi aegri quam corporis morbi, juxta illud Poetae:
Evasisse putes, quos diri conscia facti
Mens habet attonitos, et diro verbere caedit,
Occultum quatiente animo tortore flagellum?
Quocirca Chilon asserebat, « damnum turpi lucro semper praeferendum esse. Illud enim semel dolere, hoc semper. » Ita Laertius, lib. I, cap. IV. « Conscientia enim rectae voluntatis, maxima rerum incommodarum est consolatio, » ait Cicero ad Torquat.
Ad Deum et ad homines. — Ut nec homines, nec Deus cardiognostes eam culpare possit: Deus enim intima mentis et conscientiae acutissimis et lucidissimis divinitatis oculis inspicit et perspicit. Nam, ut ait Clemens Alexandrinus, lib. VII Strom., post initium: « Sicut sol non modo coelum et orbem universum illuminat, terram et mare collustrans, sed per fenestras quoque et exiguum foramen, in abditissimos aedium recessus splendorem emittit; sic Verbum quoquoversus diffusum vel minimas vitae actiones respicit. » Quocirca S. Leo, serm. 5 De Quadragesima, suos monet, « ut non sibi blandiantur: Quia nobis, ait, conscientiae singulorum patere non possunt; cum oculos Dei simul universa cernentis, non abditorum, non parietum septa concludant: nec solum ei acta et cogitata, verum et agenda et cogitanda sint cognita. Ista ergo scientia summi judicis, iste est tremendus aspectus; cui pervium est omne solidum et apertum omne secretum; cui obscura clarent, muta respondent, silentium confitetur, et sine voce mens loquitur. » Et S. Bernardus, De Modo bene vivendi, ad sororem: « Ibi pecca, ubi Deus non est, » non videt. Si autem Deum credis te tuaque ubique videre, quomodo in oculis tantae majestatis et judicis ac vindicis peccare audes? Sane si serio Dei praesentiam et intuitum cogitaremus, impossibile foret coram eo peccare, eum ad iram provocare, eum ad vindictam lacessere. Studeamus cum Paulo inoffensam habere conscientiam ad Deum et ad homines semper. Dicamus cum S. Francisco Xaverio: « Ubicumque fuero, meminero me in orbis terrae theatro, in coelestis Regis ac superum oculis versari. »
Semper. — Syrus, perseveranter.
Versus 17: Post Annos Plures Eleemosynas Facturus Veni
17. Post annos autem plures, — puta 24 a conversione Pauli: ipse enim conversus est anno Christi 36, hoc vero gessit et dixit anno Christi 58. Vide Chronotaxin quam Actis praeposui.
Eleemosynas facturus, — puta quas in Asia a fidelibus collegeram pro Christianis pauperibus qui erant Hierosolymae, eas ipsis perlaturus. Vide II Cor. VIII et IX. Elidit suspicionem seditionis, q. d. Adeo non sum seditiosus, ut beneficentiae et eleemosynae causa, faciendae genti meae, tantum iter Hierosolymam susceperim.
Oblationes et vota. — Hinc videtur, quod Paulus prius nuncuparit vota et oblationes quasdam Hierosolymae in templo offerendas, antequam moneretur a Jacobo, cap. XXI, 20, sed monitum a Jacobo ea accelerasse. Fecit id ad invidiam Judaeorum vitandam eorumque gratiam captandam, ostendendo se templi et legis esse cultorem, non hostem.
Versus 18: Invenerunt Me Purificatum in Templo
18. Invenerunt me purificatum in templo. — q. d. Ergo non violavi templum, ut ipsi objiciunt, sed honoravi: quia purificatus sum in eo. Singula verba Pauli habent nervum et pondus, quo objecta crimina infringit.
Versus 19: Quidam Autem ex Asia Judaei
19. Quidam autem ex Asia Judaei. — Syrus et Vatablus: Quidam autem ex Asia Judaei eum tumultum concitarunt, non ego, quos oportuit sistere mecum coram te, q. d. Accusatores mei concitarunt tumultum, non ego: illos ergo hic sistere oporteret, judicare et punire, non me, qui seditionem et injuriam passus sum, ab eisque plagas pene lethiferas excepi.
Versus 20: Cum Stem in Concilio
20. Cum stem in concilio, — quasi reus accusatus a Judaeis: quare ipsorum est dicere, quam iniquitatem in me invenerint, eamque probare et me convincere. Syrus vertit « cum starem, » scilicet in concilio Hierosolymitano reus coram eis, cap. XXIII, 1, et ita legit Dionysius, Cajetanus et nonnulli alii. Graecum στάντος, cum sit in aoristo, utroque modo verti potest. Posteriori lectioni valde congrue respondet id quod subdit Paulus, se clamasse in concilio: « Quoniam de resurrectione ego judicor. »
Versus 21: Nisi de Una Hac Voce
21. Nisi de una hac voce. — Est tacita ironia et sarcasmus, q. d. Nullam seditionem concitavi, nisi ita censere et nuncupare velint vocem meam, qua clamavi inter eos stans: « Quoniam de resurrectione mortuorum ego judicor hodie a vobis. » Ob illam enim vocem Pharisaei fecerunt schisma a Sadducaeis, ac contra eos Paulum tutati sunt. Verum hujus schismatis vos ipsi fuistis causa, non ego, qui meam causam egi ac veritatem dixi, meamque de resurrectione Christi et Christianorum fidem palam professus sum. Quid in hac mea apologia peccavi? quod in hac fidei meae professione crimen admisi? Egi enim rem necessariam, laudabilem, veram, religiosam et piam. Unde nonnulli Graecum ἤ, id est nisi, quam, vertentes « aut, » sic transferunt: Aut hi ipsi dicant si quid invenerint in me iniquitatis; aut de una hac voce, qua clamavi inter eos stans, q. d. Si nihil aliud habent, vel hoc objiciant crimen, quod clamarim me ob fidem et professionem resurrectionis judicari. Verum hoc non est crimen, sed virtus et laus mea. Addit Glossa, voluisse Paulum rursum Judaeos inter se commissos a se avertere; refricando enim nomen resurrectionis, tacite renovabat dissensionem inter Pharisaeos et Sadducaeos, quam paulo ante excitarat Hierosolymis. Pharisaei enim avide nomen et fidem resurrectionis excipiebant, eamque contra Sadducaeos palam propugnabant. Denique resurrectionis meminit, ut praeses Gentilis sciat Paulum a Judaeis non seditionis accusari, sed novae religionis, puta resurrectionis, quam Gentiles, si non credebant, certe non damnabant, imo reverebantur, metuebant et suspiciebant. Haec enim fides signum est, causa et stimulus pietatis vitaeque timoratae, innocentis et sanctae. Unde subdit Lucas:
Versus 22: Distulit Autem Illos Felix, Sciens de Via Hac
22. Distulit autem illos Felix, certissime sciens de via hac. — ἀκριβέστερον, id est certius sciens; sed comparativus ponitur apud Graecos et Latinos eleganter pro superlativo. Hinc illud Poetae:
Vespere qui luces coelo jucundior ignis.
id est jucundissima stella. Platonici enim censebant stellas esse ignitas, adeoque esse ignes et faces coelestes. Et illud Apostoli: « Major autem horum est charitas. » Major, id est maxima inter fidem et spem, I Cor. XIII, 13.
Porro per viam aliqui accipiunt Judaismum et jus Judaicum, q. d. Felix, utpote diu versatus inter Judaeos, sciebat quaenam esset religio Judaica, quantumque distaret a Christiana quam praedicabat Paulus. Melius alii per viam accipiunt institutum et religionem Christi et Pauli, q. d. Felix tum ex litteris Lysiae, tum ex audita Pauli tam sapienti, modesta et innocenti apologia, certo cognovit ejus doctrinam, religionem et vitam non esse seditiosam, uti accusabant Judaei; sed eos ex odio contra eum inique conspirasse, uti Pilatus agnovit Christi innocentiam, ac contra eam injuste conspirasse Scribas et Pontifices. Ita S. Chrysostomus, Lyranus, Hugo, Dionysius et alii. Nota hic insigne testimonium innocentiae et virtutis Pauli. Quare debuisset eum absolvere illicoque dimittere Felix; sed instar Pilati, ne pontifices offenderet, et ut pecuniam a Paulo emungeret, eum in custodia inique detinuit. Ita Chrysostomus.
Versus 23: Et Habere Requiem
23. Et habere requiem, — ἄνεσιν, id est relaxationem, laxius haberi, mitius tractari, dari ei plus libertatis et recreationis.
Versus 24: Cum Drusilla Uxore Sua
24. Cum Drusilla uxore. — Drusilla erat filia Herodis Agrippae senioris, qui S. Jacobum occidit et S. Petrum incarceravit, cap. XII, 1; ac consequenter erat ipsa soror Agrippae junioris, de quo cap. seq. Cornelius Tacitus, lib. V Histor., scribit Drusillam fuisse neptem Antonii et Cleopatrae, « ut ejusdem Antonii Felix progener, Claudius nepos esset. » Unde videtur, quod Cypris, uxor Agrippae et mater Drusillae fuerit filia M. Antonii et Cleopatrae, ait Marian in cap. XII Actor. Hinc et videtur vocata Drusilla, a Livia Drusilla, uxore Augusti, ejusque filio Druso, fratre Tiberii Imperatoris. Drusus enim ex Antonia, sorore M. Antonii, genuit Claudium, qui Caio Caligulae in imperio successit. Agrippa enim rex, pater Drusillae, evectus fuit ad regnum a Caio Caligula et Claudio Imperatore. Unde in Claudii gratiam, filiam Drusillam nominavit: Drusus enim cognomen fuit familiae Claudiae. Unde et Livia, uxor Augusti Caesaris, mater Drusi et avia Claudii, cognominata fuit Drusilla, quam Caius Caesar quasi deam consecravit habitu Veneris: sicuti eadem nomine Junonis consecrata fuerat dea habitu Junonis. Unde ipsa vocata fuit Venus coelestis, cognomento Panthea. Ita Dio, lib. LIX, et ex eo Lipsius in lib. V Annalium Taciti, sub initium. Porro Drusilla haec, teste Josepho, lib. XX Antiq., cap. V, tres habuit sponsos. Primo enim desponsa fuit Epiphani, Antiochi regis filio: sed hic eam recusavit, quia noluit subire circumcisionem, quae conditio in nuptiis ipsius, utpote Judaeae, petebatur. Secundus fuit Azizus, rex Emesae, qui subiit circumcisionis conditionem, itaque cum ea matrimonium iniit. Tertius fuit Felix, qui eam ab Azizo marito ad se pellexit. Hinc Drusilla vocata est « trium regum uxor, et ter regina, » ideoque forte a Suetonio in Claudio, cap. XXVIII, Felix dicitur « trium reginarum maritus. » Denique Drusilla profligati pudoris et fidei femina, a marito rege ad adulterum praesidem, non solum abdicata conjugali fide, sed et patria religione spreta, transiit, ac cum Felice Gentili facta est Gentilis.
Audivit. — Incitante forte Drusilla uxore, quae cum esset Judaea, ex curiositate volebat audire, quaenam esset nova secta quae a Judaeo Paulo praedicabatur, ac quid differret Christianismus a Judaismo. Unde curiosi hi auditores nullum ex ardenti Pauli concione fructum retulerunt, nisi majoris damnationis, ob majorem post agnitam veritatem in errore et vitio culpam et pertinaciam.
Fidem quae est in Christum Jesum, — quae est de Christo Jesu, puta fidem Christi, sive Christianam.
Versus 25: De Justitia, Castitate, et de Judicio Futuro
25. Disputante autem illo de justitia et castitate. — Syrus, de justitia et sanctimonia; castitas enim est sanctitas, id est puritas animae et corporis, uti ostendi I Corinth. VII, 34. Studio appositum hoc Felici thema dicendi accepit: sciebat enim eum esse adulterum et injustum, ut eum ad castitatem et justitiam revocaret. Adulterum, quia Drusillam ob eximiam pulchritudinem, opera Simonis cujusdam magi ad se pellexerat, ut relicto priore matrimonio Azizi, regis Emesenorum, ad suas nuptias transiret: unde ex ea suscepit filium, quem a patre Drusillae Agrippam nominavit. Addit Tacitus, eum per omnem libidinem grassatum esse, cujus verba mox recitabo. Nec mirum: si enim regium thalamum invadere ausus est, et a rege reginam ad se traducere, quid non tentarit in plebeios et subditos? Merito ergo coram adulteris, Felice et Drusilla, Paulus disputavit de castitate, Paulus, inquam, antistes virginitatis, qui, ut ait S. Augustinus, homines angelos, imo deos efficere satagebat.
Moraliter: docet hic Paulus, judices et praesides debere esse continentes, tam a venere, quam ab avaritia, ne ob lucrum justitiam, ob cupidinem castitatem et conjugia evertant. Unde prisci Romani mire ab utraque se continuerunt; eaque ratione propagarunt imperium, tamque amplum et tantum, quantum in historiis legimus, consecuti sunt, uti multis exemplis docet Valerius Maximus, lib. IV, cap. III.
Injustum, quia, ut ait Tacitus lib. XII Annal., factus praeses Judaeae « insolescebat, cuncta maleficia sibi impune ratus, tanta potentia subnixo. » Et mox: « Felix intempestivis remediis delicta accendebat. » Idem, lib. V Histor.: « Felix, inquit, per omnem saevitiam et libidinem jus regium servili ingenio exercuit. » Fuerat enim ipse servus, aeque ac frater ejus Pallas, a quo per Claudium Imperatorem libertate donato et evecto, Felix pariter Judaeae praefecturam obtinuerat. Hic verum est illud Proverb. XXX, 21: « Per tria movetur terra, et quartum non potest sustinere: per servum, cum regnaverit; per stultum, cum saturatus fuerit; per odiosam mulierem, cum in matrimonio fuerit assumpta; et per ancillam, cum fuerit haeres dominae suae. » Quocirca Felicem, ut melius res Judaicas administraret, saepe admonuit summus pontifex Jonathas; qui proinde monita et monitorem non ferens, eum curavit interfici per sicarios, qui deinde ejus conniventia in multos alios grassati, plura homicidia, imo latrocinia perpetrarunt, teste Josepho, lib. XX Antiq., cap. VI: « Invitati, ait, hac licentia sicarii, per singula festa ventitantes et tela celantes, pari modo immixti turbis, alios confodiebant propter privatas inimicitias, alios conducti pecunia, idque non modo in reliquis urbis partibus, sed in ipso templo etiam. Unde fas est credere, Deum tanta impietate offensum, adversatum esse Hierosolymam, temploque utpote non amplius puro domicilio, Romanos induxisse, purificaturos id lustralibus flammis. » Subdit deinde Josephus tumultum Caesareae inter Judaeos et Syros exortum, in quo Felix multos Judaeorum immissis militibus occidit. Atque haec semina fuerunt rebellionis, quae paulo post in apertum bellum eruperunt, quo a Tito vastata et eversa est Hierosolyma. Pergit Josephus, cap. VII: « Caeterum, inquit, postquam Felici successor, Portius Festus, a Nerone missus est, primores Judaeorum Caesaream incolentium Romam profecti sunt Felicem accusaturi; dedissetque omnino poenas injuriarum quibus Judaeos affecerat, nisi Nero eum donasset Pallantis fratris precibus, qui tum in pretio erat apud principem. » Vide eumdem, lib. II Belli, cap. XII, ubi graphice describit, quanta tum fuerit sicariorum et latronum copia, audacia et terror.
Merito ergo Paulus coram injusto praeside de justitia disseruit. Ubi rursum nota libertatem et magnanimitatem Pauli. Felicem enim tyrannum libere tyrannidis arguit; sciens ea de causa ac ipso recenter occisum Jonatham pontificem, ac proinde simili se neci pro Deo et justitia offerens. Eumdem cum Drusilla arguit adulterii, memor et conscius Joannem Baptistam accusantem adulterium Herodis (qui erat propatruus Drusillae: erat enim patruus Herodis Agrippae, patris Drusillae) cum Herodiade, praemium suae accusationis tulisse mortem et martyrium: nimirum hoc quaerebat, hoc ambiebat Paulus.
Vere S. Chrysostomus, homil. 2 De Laudibus S. Pauli: « Paulus, ait, tyrannos ac populos spirantes furorem, velut esse quosdam culices existimabat. Mortem vero, et cruciatus, et mille supplicia, quasi ludum putabat esse puerorum, dummodo propter Christum aliquid sustineret. Etenim coarctatus carcere habitabat coelum, ac libentius verbera excipiebat et vulnera, quam alii bravia diripiunt. » Et inferius: « Siquidem Paulus in terra gradiens, sic se agebat in cunctis, quasi angelorum societate frueretur. Nam passibili adhuc colligatus corpori, illorum perfectione gaudebat, tantisque fragilitatibus subditus, in nullo inferior supernis virtutibus apparere certabat. » Rursum: « Magnanimi est in amore et odio apertum esse, » ait Elias Cretensis in orat. 10 Gregorii Nazianzeni. Id hic cernimus in Paulo.
ET DE JUDICIO FUTURO. — Hunc stimulum, qui acerrimus est, impuro et injusto praesidi adhibet Paulus, ut ad poenitentiam eum adigat, et ad justitiam, castitatem, fidem vitamque Christianam traducat: aut saltem, ut frenum ejus cupidini injiciat, ne tam gravia, ac solebat, committeret, neve in gratiam Judaeorum, contra justitiam se innocentem condemnaret, memor judicem suum fore Deum et Christum, qui justitias judicabit, Psal. LXXIV, 3.
Discant Concionatores et Confessarii hoc divini judicii stimulo pungere et frangere dura impiorum corda. Ita eodem illa pungit et ferit Moses, Deuter. cap. I, vers. 17; David, Psal. LXXIV, vers. 3; Salomon, Eccles. V, 7; Ecclesiasticus, cap. VII, vers. 40; Machabaei, lib. II, cap. VII; S. Paulus crebro, ut I Corinth. cap. III, vers. 13: « Uniuscujusque opus manifestum erit. Dies enim Domini declarabit, quia in igne revelabitur. » Et cap. IV, vers. 1: « Qui autem judicat me, Dominus est. » Et epist. II, cap. V, vers. 10: « Omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bonum, sive malum. Scientes ergo timorem Domini suademus hominibus. » Paulum secutus S. Cyprianus, lib. IV, epist. 9 ad Florentium: « Haec, ait, pro animi mei pura conscientia, et Domini et Dei mei fiducia rescripsi. Habes tu litteras meas, et ego tuas: in die judicii ante tribunal Christi utraeque recitabuntur. » Sic et noster Edmundus Campianus, Angliae athleta et martyr, in lib. Decem rationum, ratione 20: « Veniet, inquit, Elizabetha, dies ille, ille dies, qui tibi liquido commonstrabit, utri te dilexerint, Societas Jesu, an Lutheri progenies. » Audivi in Belgio concionatorem insignem, qui in singulis concionibus pathos vehemens ciebat intentatione et exaggeratione judicii divini, magno audientium motu et fructu.
TREMEFACTUS FELIX. — Vox enim Pauli eum, utpote adulterum et tyrannum, percellebat instar tonitrui. Talis enim est vox virginum, Apocal. XIV, 2. Paulus autem fuit virgo, ut patet I Corinth. VII, 7. Hinc et talis fuit vox S. Jacobi et S. Joannis intonantis: « In principio erat Verbum: » uterque enim fuit virgo. Unde et a Christo cognominati sunt « Boanerges, » id est filii tonitrui, Marc. cap. III, vers. 17. Vere S. Hieronymus, epist. 61 ad Pammachium: « Ubi, inquit, electionis vas, tuba Evangelii, rugitus leonis nostri, tonitru Gentium. » Et S. Augustinus, serm. 31 De Verbis Apostoli: « Audivimus, ait, de nube magna tonitrua: nubes enim Dei verba ista sonuerunt et tremere nos fecerunt. » Si impium praesidem perculit Paulus, dum coram eo staret subditus, reus et vinctus; quomodo percellet eumdem, quando cum Christo et Apostolis sedebit super thronos duodecim, judicans Felicem, adeoque omnes tribus Israelis et totius orbis juxta illud Sapient. cap. V, vers. 1: « Tunc stabunt justi in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt et qui abstulerunt labores eorum. Videntes turbabuntur timore horribili, » etc.? Quocirca in Paulo verum est illud aenigma et elogium antistrophum:
Imbellis ecce bellat, innocens nocet;
Inermis arma superat, immotus movet;
In pace pugnax, pacis in pugna tenax;
Gemens in ira, horrendus in clementia;
Rigide severus, et severus comiter;
Judicatus judicat, et judicem percellit;
Vinctus vincit, vinciendo vincientem;
Reus fit judex, judicemque facit reum;
Supplex imperat, imperans supplicat;
Terror timet, timor terret.
O miram virtutis vim! o virum! o angelum!
O novum novi Pharaonis Deum!
QUOD NUNC ATTINET. — Perperam Dionysius legit, « quid nunc attinet, » scilicet de istis loqui et ita detonare? Graece enim est τὸ νῦν ἔχον, quod Pagninus et Tigurina vertunt in praesentia, abi scilicet ad liberam custodiam, inquit Glossa; ita ut libertatem daret eundi per civitatem, ait Lyranus. Sequitur enim per antithesin: « Tempore autem opportuno accersam te, » ut tuam causam plenius audiam, examinem et judicem.
Versus 26: Sperans Quod Pecunia Ei Daretur
26. Sperans quod pecunia ei daretur a Paulo. — Graeca addunt ὅπως λύσῃ αὐτόν, id est ut solveret eum, quasi Paulus se lytro redempturus esset, ac pecunia empturus liberationem et libertatem. Audierat enim Felix a Paulo ipsum pecuniam attulisse Hierosolymam ad faciendas eleemosynas, vers. 17, ac sciebat fideles et discipulos pro eo redimendo sua omnia impensuros. Vide hic sordidam Felicis avaritiam. Rectus praeses facit illud Taciti, lib. XIII Annal.: « Nihil in penatibus suis venale, aut ambitioni pervium. » Praeclare S. Nazianzenus in Sententiis: « Avarus, inquit, quidam dixit: Fortunae guttam malo, quam mentis (sapientiae) dolium. Huic sapiens reposuit: Mentis guttam pluris facio, quam fortunae dolium. »
Verum generosus animo Paulus Deo fisus, proque eo patiendi avidus, sordidam hanc nundinationem abominatus est, maluitque in carcere manere et mitti ad Neronem. Quid mirum? Socrates apud Platonem in Critone docet, non decere ut vinctus vinculis injustis, dato pretio, sese eximat, decere potius ut poenam mortemque innocenter et fortiter subeat. Nimis rigide Tertullianus, lib. De Fuga, cap. XII, hoc Pauli exemplo concludere conatur illicitam esse omnem in persecutione fugam et redemptionem. Sancte enim faciunt Catholici, qui suos sacerdotes ab haereticis vel infidelibus captos pretio redimunt, aeque ac illi qui redimi se sinunt. Sanctius tamen et generosius faciunt, qui Paulum imitantes redimi nolunt, tum ut plura pro Christo patiantur, tum ne Catholicos sumptu gravent, tum ne infidelibus Catholicos expilandi, et sacerdotes capiendi dent ansam, eis omnem lucri spem praecludendo, quod nonnullos e Societate nostra mihi familiares, in Hollandia captos factitasse scio, magna sacerdotalis constantiae fama et gloria.
Versus 27: Biennio Autem Expleto
27. Biennio autem expleto. — Scilicet a captivitate et incarceratione Pauli, quam hucusque enarravit Lucas, inquit Oecumenius, Beda, Lyranus, Glossa, Sanchez, Cajetanus et Dionysius hic, ac Onuphrius in Chronico: censent enim Paulum per biennium a Felice Caesareae in vinculis detentum fuisse. Verum hoc difficile est creditu. Sic enim quadriennium integrum egisset Paulus in carcere, nimirum biennium Caesareae, et biennium Romae. Quare alii passim censent Paulum anno 2 Neronis, quo et captus est, ex Judaea vinctum missum esse Romam ad Neronem. Quocirca Baronius, Lorinus et Scaliger biennium hoc inchoant a Neronis imperio. Nam olim a Cumani temporibus, Felix a Claudio Imperatore in eam provinciam missus fuerat praeses. Verum hoc generalius videtur, nec satis ad propositum. Quare magis pertinenter et apposite dicemus biennium hoc inchoandum a praefectura Felicis in Judaea: nam ante illud praefuerat Trachonitidi, Bataneae et Gaulanitidi: Claudius enim, sub finem imperii et vitae, Felicem praefecit Judaeae, ut dixi vers. 10. Porro Onuphrius in Chronico censet Felicem a Claudio missum esse praesidem in Judaeam anno Christi 52, Paulum vero Hierosolymae captum esse anno Christi 55, qui fuit Claudii 14 et ultimus, ac biennio captivum apud Felicem mansisse, ita ut anno Christi 58 a Festo, qui Felici successit, missus sit Romam. Quae sententia non est incongrua, nec improbabilis. Ex qua colligas, Paulum integro quadriennio fuisse in carcere: nam post hoc biennium missus Romam, ibidem alterum biennium egit in carcere, cap. XXVIII, vers. 30. Mirum sane videtur Deum permisisse Paulum tanto tempore claudi et ab apostolatu impediri. Sed per passiones honoratur Deus magis quam per actiones, praesertim quia Paulus in carcere magis et ardentius quam liber praedicabat Christum tam litteris, quam verbis et exhortationibus, ut patebit in fine cap. XXVIII. Sed hic computus dissentit a chronologia et coordinatione annorum Pauli, quam consignat Baronius et alii, egoque in Chronotaxi secutus sum. Quare prius quod dixi, verius est.
VOLENS AUTEM GRATIAM PRAESTARE. — χάριτας καταθέσθαι, id est gratam rem facere, vel gratiam inire. Ita Vatablus, ne scilicet a Judaeis, quos vexaverat, accusaretur apud Neronem. Sed impius gratiam hominum quam quaerebat, non acquisivit; nam a Judaeis accusatus, vinctus missus est ad Neronem a Festo successore, ut dixi vers. 25. Porro hic in Paulo vera est illa aurea Nazianzeni in Sententiis gnome: « Dies ad diem te transmittit levissimeque volvitur: constantis autem hominis sententia sempiternum diem habet. » Et illa ibidem: « Ut incus maxima ictus non pertimescit, sic mens sapiens omne detrimentum extrudit. »