Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
In hoc capite, more suo, Apostolus, post dogmata, transit ad mores dogmatibus conformes, et hortatur fideles ut studeant justitiam per Christum acceptam custodire et augere.
Primo igitur docet nos in baptismo consepultos esse Christo, complantatos cum eo, et simul cum eo mortuos esse peccato, ut deinceps in novitate vitae ambulemus — quemadmodum Christus, semel mortuus, surrexit ad novam vitam, amplius non moriturus — ut nos quoque tandem cum eo ad gloriam resurgamus.
Secundo, vers. 12, docet peccatum non debere regnare in Christianis, ut obediant ejus concupiscentiis, quia per gratiam Christi liberati sunt a peccato et facti servi justitiae; ideoque convenit ut membra sua exhibeant in servitium justitiae ad vitam, quae prius exhibuerant immunditiae ad mortem. Nam, ut dicit in ultimo versu: « Stipendia peccati mors; gratia autem Dei vita aeterna. »
Textus Vulgatae: Romanos 6:1-23
1. Quid ergo dicemus? Permanebimus in peccato ut gratia abundet? 2. Absit. Qui enim mortui sumus peccato, quomodo adhuc vivemus in illo? 3. An ignoratis, quia quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? 4. Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem: ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. 5. Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus: simul et resurrectionis erimus. 6. Hoc scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut destruatur corpus peccati, et ultra non serviamus peccato. 7. Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato. 8. Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum Christo: 9. scientes quod Christus resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur. 10. Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel: quod autem vivit, vivit Deo. 11. Ita et vos existimate, vos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo in Christo Jesu Domino nostro. 12. Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis ejus. 13. Sed neque exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato: sed exhibete vos Deo, tanquam ex mortuis viventes: et membra vestra arma justitiae Deo. 14. Peccatum enim vobis non dominabitur: non enim sub lege estis, sed sub gratia. 15. Quid ergo? peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit. 16. Nescitis quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus, cui obeditis, sive peccati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam? 17. Gratias autem Deo, quod fuistis servi peccati, obedistis autem ex corde in eam formam doctrinae, in quam traditi estis. 18. Liberati autem a peccato, servi facti estis justitiae. 19. Humanum dico, propter infirmitatem carnis vestrae: sicut enim exhibuistis membra vestra servire immunditiae, et iniquitati ad iniquitatem; ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem. 20. Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae. 21. Quem ergo fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. 22. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam. 23. Stipendia enim peccati, mors. Gratia autem Dei, vita aeterna, in Christo Jesu Domino nostro.
Versus 1: Quid Ergo Dicemus? Permanebimus in Peccato Ut Gratia Abundet?
1. QUID ERGO DICEMUS? PERMANEBIMUS IN PECCATO UT GRATIA ABUNDET? — Est prolepsis, qua Apostolus occurrit objectioni quorumdam. Dicet enim quis: « Si, o Paule, verum est quod dixisti in fine capitis praecedentis — 'Ubi abundavit delictum, superabundavit gratia' — ergo peccata peccatis sunt addenda, ut Dei gratia magis abundet. » Respondet Paulus: Absit; ita Patres. Unde patet « peccatum » hic proprie sumi, licet aliqui metonymice capiant pro fomite peccati.
2. QUI ENIM MORTUI SUMUS PECCATO, QUOMODO ADHUC VIVEMUS IN ILLO? — Nota: Vox « peccato » hic dupliciter accipi potest: primo, ut sit ablativi casus, et « mortui peccato » idem sit quod « mortui per peccatum, » ut loquitur Apostolus Ephes. II, 5; secundo, ut « peccato » sit dativi casus, et tunc « mori peccato » idem est ac peccato renuntiare, peccatum abdicare. S. Chrysostomus utroque modo hic accipit, unde duplicem dat expositionem. Primo: « mortui peccato, » id est, qui per peccatum vitam spiritualem amisimus. Vel secundo: qui, abolito peccato, illi non amplius obediunt, sed jam renuntiarunt et abdicarunt. Sed hic secundus sensus melior et germanior est; per directam enim antithesim opponitur ei quod subjungit Apostolus: « quomodo adhuc vivemus in illo? »
Nota: Vivere justitiae aut peccato est operationes vitae circa justitiam aut peccatum exercere — id est, opera vitalia peccati facere et exercere, scilicet quando rationalis homo, voluntate, amore, desiderio, gaudio, obedit, delectatur, sequitur, fruitur concupiscentiis et appetitibus contrariis legi Dei, indulgens non divinae sed propriae voluntati. Sic e contra dicitur quis mortuus peccato, cum haec opera vitae, hos amores non habet, sed ab iis se abscindit et eis renuntiat. Mors enim est plena derelictio, separatio et abscissio. Sicut ergo Religiosi mortui esse debent mundo, ut nec delectentur nec se misceant rebus saecularibus, ita omnes Christiani mortui esse debent peccato. Vide quae dicta sunt Galat. VI, 14.
Nota: In hoc capite Apostolus considerat peccatum et fomitem peccati quasi dominum aut regem in homine tunc regnantem — quando obedit ejus depravatis motibus et desideriis; persistit enim in prosopopoeia, de qua dixi capite praecedente, vers. 20.
Versus 3: Quicumque Baptizati Sumus in Christo Jesu, in Morte Ipsius Baptizati Sumus
3. QUICUMQUE BAPTIZATI SUMUS IN CHRISTO JESU, IN MORTE IPSIUS BAPTIZATI SUMUS. — « Baptizati in Christo, » id est, baptizati in virtute, nomine et meritis non Joannis sed Christi; ita Origenes et Anselmus. Secundo, Pererius: « in Christo, » inquit, idem est ac « per Christum. » Sed Graecum habet εἰς Χριστόν, « in Christum, » et ita legit Tertullianus, lib. De Resurrectione carnis — quasi Paulus dicat: per baptismum insiti estis in Christum, quemadmodum rami in arborem novam, et facti estis pars corporis ejus, scilicet mystici, quod est Ecclesia.
Ex hoc loco et similibus aliqui putarunt baptismum esse validum, si quis baptizet hac forma: « Ego te baptizo in nomine Christi, » nominibus Patris et Spiritus Sancti omissis. Ita tenent Magister (in Sentent. IV, dist. III); Adrianus (ibid., Quaest. I, art. 2); Cajetanus (III part., Quaest. LXVI, art. 6). Idem visus est sentire — quasi privatus Doctor — Nicolaus I, Pontifex, in responso ad consultationes Bulgarorum. Ait enim: « Hi quidem qui in nomine Trinitatis, vel tantum in nomine Christi — sicut in Actibus Apostolorum legitur — baptizati sunt, non sunt rebaptizandi. » Idem docet S. Ambrosius (lib. I De Spiritu Sancto, cap. III), et Beda super Acta cap. X.
Secundo, S. Thomas (Summa III, q. 66, art. 6) tenet Apostolos, ex Dei dispensatione, baptizasse in nomine Christi, ut ejus nomen illustre redderent; sed nunc hoc non licere, nec baptismum esse validum, nisi expressis tribus Personis Sanctissimae Trinitatis conferatur. Sed alii Patres et Doctores communiter tenent baptismum non esse validum — nec unquam fuisse — nisi singulae Personae Sanctissimae Trinitatis nominentur. Suarez eos citat (III part., Quaest. LXVI, art. 6). Imo Pelagius Pontifex hoc ipsum definivit, cap. Si revera, de consecrat., dist. 4, ubi ait eum qui in nomine Domini — id est Christi — baptizatus est, rebaptizandum esse in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. Idem asserit Zacharias Pontifex eadem dist., cap. In Synodo Anglorum. Igitur cum Paulus dicit nos baptizari in Christo, et Lucas in Actibus « in nomine Jesu, » intellige « in Christo » sic: primo, in auctoritate, virtute et meritis Christi; secundo, in baptismo a Christo instituto, qui confertur in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti; tertio, in nomine Christi, sed non solo; quarto, probabile est Apostolos in baptismo addidisse haec verba « Jesu Christi, » dicentes: Ego te baptizo in nomine Patris, et Filii ejus Jesu Christi, et Spiritus Sancti. Hoc enim multum contulit ad faciendum hoc novum nomen Christi notum apud Judaeos et Gentiles, praesertim cum hoc modo Christus simul cum Patre et Spiritu Sancto poneretur ut Auctor sanctificationis.
Sic S. Basilius, lib. De Spiritu Sancto, cap. XII, aperte asserit in forma baptismi nullam ex tribus Personis omitti posse; ideoque cum Paulus dicit nos baptizari in Christum, vel in Spiritum Sanctum, alias quoque Personas intelligendas esse. « Etenim, » inquit, « ipsum nomen Christi est professio totius Deitatis: declarat enim simul et Deum (Patrem) qui unxit, et Filium qui unctus est, et Spiritum Sanctum qui est unctio — sicut a Petro didicimus in Actibus: 'Jesum a Nazareth, quem unxit Deus Spiritu Sancto'; itemque Isaiae LXI: 'Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me'; et Psaltes, Psal. XLIV: 'Propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis.' »
IN MORTE. — Graece εἰς τὸν θάνατον, « in mortem » — id est, in similitudinem et repraesentationem mortis Christi baptizati sumus. Qui enim baptizantur et immerguntur aquis allegorice repraesentant Christum mortuum et sepultum, et significant tropologica similitudine, quod sicut Christus mortuus est vitae temporali, ita ipsi mortui sunt peccato (ait S. Chrysostomus) per baptismum, quo peccata submerguntur et sepeliuntur — mori, inquam, peccato tum virtute et efficacia baptismi (ut docet S. Augustinus, Enchir. LI, ubi ex hoc probat infantes habere peccatum originale, quia scilicet baptizantur), tum sancto proposito novae vitae quod baptizatus animus concipit (ita Tertullianus, De Paenitentia).
Hic Apostolus probat nos mortuos esse peccato, nec illi vivere debere, quia per baptismum insiti sumus in Christum, ut vivamus vitam Christi et vitam Christianam — haec enim diametraliter opponitur peccato.
4. CONSEPULTI SUMUS CUM ILLO PER BAPTISMUM IN MORTEM. — Apostolus probat nos mortuos esse peccato ex mystica sepultura baptismi; unde dicit, « consepulti sumus, » quasi dicat: Nos, ut mortui peccato, sepulti sumus in baptismo, sicut Christus, corporaliter mortuus, traditus est sepulturae — nemo enim sepelitur nisi mortuus. Ritus ergo baptismi, scilicet trina immersio, allegorice repraesentat tres dies sepulturae Christi, et tropologice repraesentat sepulturam et mortem peccati. Hac de causa et similitudine, die sepulturae Christi, scilicet Sabbato sancto, solemnis baptismus solet celebrari. Vide Damascenum, De Fide, IV, cap. X.
Nota hic dissimilitudinem inter sepulturam Christi et baptismum. Christus prius mortuus est, deinde sepultus; sed haec sepultura baptismalis, quia est Sacramentum, efficit mortem peccati in nobis; ideoque prior et anterior est morte peccati — non tempore sed natura, ut Pererius et Toletus recte observant. Hoc est quod ait Paulus « consepulti sumus in mortem » — quasi dicat: cum Christo in baptismo quasi sepulti sumus, ut moriamur peccato; haec enim baptismalis sepultura affert et inducit hanc mortem peccati.
Hinc moraliter Patres admonent nos semper habere prae oculis professionem quam fecimus in baptismo, dicentes: « Abrenuntio Satanae, » et per consequens peccato. « Ingressus es, » ait S. Ambrosius (De Mysteriis, cap. II), « sacrarium regenerationis; recole quid interrogatus sis, recognosce quid responderis. Renuntiasti diabolo et operibus ejus, mundo et luxuriae ejus ac voluptatibus: tenetur vox tua — non in tumulo mortuorum, sed in libro viventium. Locutus es coram angelis: nullum est ibi fallere, nullum negare. » Et S. Augustinus (lib. IV De Symbolo ad Catechumenos, cap. 1, tom. IX): « Inimicus, » inquit, « exclusus est de cordibus vestris; eum renuntiare professi estis, in qua professione dixistis — non hominibus, sed Deo et angelis ejus eam excipientibus — 'Renuntio.' Renuntiate non solum verbis, sed et conversatione; non solum sono linguae, sed actu vitae; non solum sonantibus labiis, sed etiam factis declarantibus. Scitote vos pugnam suscepisse cum hoste callido, antiquo et inveterato; ne post renuntiationem inveniat in vobis opera sua, ne in servitutem suam vos retrahat — detegetur enim et deprehendetur, o Christiane, cum aliud agis, aliud profiteris, fidelis nomine et aliud ostendens facto, fidem promissi non servans: nunc ingrediens ecclesiam ad fundendas preces, paulo post in spectaculis cum histrionibus impudenter clamans. Quid tibi cum pompis diaboli, quibus renuntiasti? » Hinc etiam baptizatis sacerdos vestem candidam dat, in signum puritatis et innocentiae, dicens: « Accipe vestem candidam, sanctam et immaculatam, quam perferas sine macula ante tribunal Christi, ut habeas vitam aeternam. » De qua canit Lactantius in Carmine Paschali:
Candidus egreditur niveis exercitus undis,
Atque vetus vitium purgat in amne novo.
Fulgentes animas vestis quoque candida signat,
Et grege de niveo gaudia pastor habet.
Quare Muritta Diaconus, apud Victorem Uticensem (lib. III De Persecutione Vandalica), pathetice alloquitur Elpidophorum apostatam — carnificem suorum aeque ac orthodoxorum — explicans et excutiens illa linteamina quibus olim Elpidophorum a sacro fonte susceperat: « Haec, » inquit, « sunt, Elpidophore, minister erroris, linteamina quae te accusabunt, cum majestas Judicis advenerit — diligentia mea servata in testimonium perditionis tuae, ad demergendum te in abyssum sulphurei laci. Haec te immaculatum cinxerunt, cum a fonte surrexisti. Haec acrius te insequentur, cum coeperis flammantem possidere gehennam, quia induisti maledictionem sicut vestimentum, scindens et abjiciens sacramentum veri baptismatis et fidei. Quid facies, miser, cum servi patrisfamilias coeperint vocatos ad regalem coenam congregare? Tum demum vocatus, Rex terribili indignatione videbit te spoliatum nuptiali veste, et dicet tibi: 'Amice, quomodo huc intrasti, non habens vestem nuptialem? Non video quod contuli, non agnosco quod dedi. Perdidisti chlamydem militiae, quam decem mensibus in textura virginalium membrorum texui, et ligamenta crucis, quae extendens aqua mundavi et purpura sanguinis mei adornavi — haec oculi mei non vident; characterem Trinitatis non video; talis non potest meis adesse conviviis: ligate eum manibus et pedibus,' etc. »
UT QUOMODO CHRISTUS RESURREXIT A MORTUIS PER GLORIAM PATRIS, ITA ET NOS IN NOVITATE VITAE AMBULEMUS. — « Per gloriam Patris » — id est, per divinam virtutem; vel, ut Theodoretus et Theophylactus dicunt, per ipsius divinitatem; eadem enim est gloria, sive gloriosa divinitas, Patris et Filii. Secundo, et aptius, Cajetanus — ut comparatio inter Christum et nos plenior sit — sic explicat: « per gloriam Patris, » id est, per gloriosam et immortalem vitam quam Christus resurgens a Patre accepit — quasi dicat: Christus ad hoc resurrexit, ut vitam gloriosam ageret divinitati congruentem, qualis decet Filium Dei. Unde decet et nos, in baptismo resurgentes, vitam novam ducere dignam filiis Dei, idque continenter et constanter progrediendo et proficiendo in ea; hoc enim significat verbum « ambulemus. »
Posset tertio Graecum διά reddi « propter, » vel, ut Syrus transfert, « ad gloriam Patris. » Pater enim multum glorificatus est in resuscitatione et resurrectione Christi. Praeclare S. Augustinus in Enchiridio, cap. LIII: « Quaecumque, » inquit, « facta sunt in cruce Christi, in sepultura, in resurrectione tertio die, in ascensione in coelum et in sessione ad dexteram Patris — sic facta sunt, ut his rebus, non solum mystice dictis sed etiam gestis, configuraretur vita Christiana quae hic agitur. Nam, propter crucem ejus, dictum est: Qui sunt Jesu Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis; propter sepulturam: Consepulti sumus Christo per baptismum in mortem; propter resurrectionem: Ut quomodo Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus; propter ascensionem et sessionem ad dexteram Patris: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram. »
Versus 5: Si Enim Complantati Facti Sumus Similitudini Mortis Ejus
5. SI ENIM COMPLANTATI FACTI SUMUS SIMILITUDINI MORTIS EJUS, SIMUL ET RESURRECTIONIS ERIMUS. — Hic Apostolus excitat nos ad novitatem vitae per spem resurrectionis. Nota: pro « complantati, » Graecum est σύμφυτοι, quod non est participium sed nomen, quasi dicas « consititii. » Sensus est: si insiti sumus in Christum sicut rami in arborem inseruntur, ut sucum et succum ex ea trahant, tunc ex morte Christi — cujus similitudinem in baptismo gessimus — quasi ex radice, similem mortem peccati trahimus: scilicet ut, per mortem Christi in qua baptizati sumus, mortui simus peccatis nostris. Si, inquam, sic insiti sumus Christo, erimus etiam consortes resurrectionis Christi. Itaque dativus « similitudini » per Hebraismum stat pro « in similitudinem » — id est, in conformationem ad mortem Christi. Posset tamen, cum Syro, sumi pro « per similitudinem, » vel « in similitudine, » scilicet in baptismo, qui est similitudo et repraesentatio mortis et sepulturae Christi.
Sed antithesis quae sequitur primum sensum exigit; pari enim modo Apostolus tacite subjungit, quod aliquando complantati erimus et insiti in Christum « similitudini, » id est, in similitudinem resurrectionis ejus — scilicet ut ex Christo quasi resurgente, similem resurrectionem trahamus et participemus. Paulus persistit in metaphora plantae. Sic enim Scriptura vocat Christum surculum et vitem, nos palmites; Christus dicitur crescere in nobis, et nos dicimur crescere in Christo et esse arbores fructiferae, quas ministri Christi dicuntur plantare et rigare. Ait ergo: Sicut ramus arbori insertus, quando arbor quasi per hiemem moritur, una cum ea moritur, et iterum, quando arbor quasi vere resurgit, ramus pariter cum ea resurgit — sic qui Christo complantatus est, una cum eo moritur peccato in hieme hujus vitae et passionis, et tandem, in illo universali vere resurrectionis, quando coelum novum et terra nova rursus pullulabunt, cum Christo ad gloriam resurget. Ita Origenes. Hinc etiam Tertullianus (De Resurrectione carnis, cap. XLVII) legit: « Si enim consati facti sumus similitudini mortis Christi, simul et resurrectionis ejus erimus, » et sic explicat: « per similitudinem (per repraesentationem) morimur in baptismo, sed per veritatem resurgemus in carne, sicut et Christus. »
Sensus ergo, quasi Paulus dicat: Sicut consortes facti sumus in hac vita mortis et passionis Christi, ita pariter consortes erimus resurrectionis Christi in vita futura; in hoc enim quoque insiti sumus, inquantum gessimus, aeque ac mortem Christi, ejus similitudinem in baptismo. Sicut enim per immersionem quae fit in baptismo Christo mortuo et sepulto configuramur, ita vicissim per emersionem ex aquis baptismi Christo resurgenti configuramur. Sed si consortes erimus resurrectionis Christi — et tales fieri debemus — pariter ambulare debemus in novitate vitae, quam resurrectio Christi significat et quam resurrectio nostra postulat et praerequirit.
Pulchre Nazianzenus, orat. 1 in Pascha: « Heri, » inquit, « cum Christo ducebar ad crucem; hodie cum eo glorificor; heri commoriebar, hodie convivificor; heri consepeliebar, hodie consurgo, » etc. Et Tertullianus (De Corona militis, cap. XIV): « Christus, » inquit, « post fel gustavit favos, nec a coelestibus virtutibus prius rex gloriae salutatus est, quam in cruce rex Judaeorum proscriptus esset: minoratus prius a Patre paulo minus ab angelis, sic gloria et honore coronatus est. » Sic et nos, si hic fel gustamus, postea favos cum Christo gustabimus.
Toletus et Adam aliter haec explicant: scilicet, complantatum esse resurrectioni Christi idem esse ac in novitate vitae ambulare, ut praecessit — quasi Paulus dicat: Si, ut quidam surculi, insiti sumus Christo per baptismum, ita ut similitudinem mortis ejus in nobis geramus moriendo peccatis, hoc ipso etiam complantati erimus — vel insiti, vel implantati — similitudini resurrectionis ejus; quae similitudo consistit in novitate vitae: scilicet ut sicut Christus surrexit ad novam et beatam vitam, ita et nos ad novitatem vitae resurgamus, et in ea vivamus et ambulemus. Sed si Apostolus hoc voluisset, potius dixisset, « simul et resurrectionis sumus »; nunc autem dicit non « sumus » sed « erimus. » Unde germanius et proprius videtur respicere ad futuram resurrectionem.
Nota vim praepositionis συν (« cum ») in Graecis verbis Apostoli: σύμφυτοι, συνταφῆναι, συσταυρωθῆναι, συζῆν, συμπάσχειν, συμμορφοῦσθαι, συμβασιλεύειν, συνδοξάζεσθαι — id est: complantati, consepulti, concrucifixi, convivere, compati, conformari, conregnare, conglorificari cum Christo. συν enim significat, primo, similitudinem nostrae conditionis cum Christo. Secundo, significat causam omnium horum in nobis hanc esse: quod Christo uniti sumus quasi rami arbori, ita ut omnia haec quasi succum arboris Christi a Christo et a cruce et passione Christi trahamus. Tertio, σύν significat effectum et fructum quem Christus a nobis exigit, scilicet ut studeamus haec cum Christo in nobis perficere, et assidue Christum in iis imitari et persequi, ut cum eo conglorificemur.
Versus 6: Hoc Scientes, Quia Vetus Homo Noster Simul Crucifixus Est
6. HOC SCIENTES, QUIA VETUS HOMO NOSTER SIMUL CRUCIFIXUS EST. — Refer « hoc scientes » ad omnia praecedentia, sed maxime ad « mortui sumus, » et ad « complantati facti sumus similitudini mortis ejus, ut in novitate vitae ambulemus »; quasi dicat: Mortui esse debemus peccato et in novitate vitae ambulare, hoc scientes — id est, cum sciamus (per Hebraismum enim participium ponitur pro verbo) quod vetus homo noster crucifixus est.
Nota: « vetus homo, » ait S. Thomas, primo, est macula relicta ex actu peccati; secundo, ipse habitus peccandi; tertio, concupiscentia; quarto et clarius Toletus: « vetus homo, » inquit, vocatur ille qui, ex veteri Adam natus, ex eo traxit peccatum et concupiscentias et eas sequitur — scilicet vetus vita, veteres mores, vetus vivendi modus, ad instar veteris Adam, in concupiscentiis et peccatis; ut latius dicam capite VII. Hic ergo iste homo — jam dictus vetus homo — crucifixus est cum Christo: primo, per repraesentationem, quia in baptismo repraesentamus crucem Christi, et nos crucifixos esse cum Christo et nostra vitia crucifixisse; secundo, per efficientiam, scilicet quia, virtute Christi mortui in cruce, quae nobis applicatur per baptismum, peccata nostra deleta sunt. Crux enim peccatorum nostrorum est mors et destructio.
UT DESTRUATUR CORPUS PECCATI. — Primo, Origenes, Chrysostomus, Ambrosius, Anselmus et Toletus: « corpus peccati, » aiunt, est tota massa peccatorum, quae quasi unum corpus veteris hominis, cujus membra sunt luxuria, avaritia, fornicatio — mortificanda a quolibet Christiano, ut ait Apostolus Coloss. III, 5. Hanc massam peccatorum Apostolus vocat « corpus peccati, » ut persistat in metaphora crucis, de qua dixit « vetus homo noster crucifixus est »: non enim accidentia, neque spiritus, sed corpora hominum solent crucifigi.
Nota hic peccata non tegi per justitiam imputativam, sed vere mori et deleri in baptismo per gratiam et justitiam infusam — ut Calvinus, sui ipsius oblitus, hic cogitur fateri.
Secundo, idem Origenes sic explicat: ut corpus peccati — id est corpus in peccato conceptum, peccato nutritum et assuetum — destruatur non in substantia sed in qualitate, id est, enervetur; hoc enim significat Graecum καταργηθῇ. Unde Tertullianus (De Resurrectione carnis, cap. XLVII) similiter legit et explicat: « Ut evacuetur corpus delinquentiae, per emendationem vitae, non per interitum substantiae. » Tertio, Theodoretus sic legit, ut corpus nostrum evacuetur peccato, id est, ut peccatis sit vacuum; sed primus sensus magis menti et phrasi Apostoli conformis est.
Versus 7: Qui Enim Mortuus Est, Justificatus Est a Peccato
7. QUI ENIM MORTUUS EST, JUSTIFICATUS EST A PECCATO. — Causam dat cur ultra non debeamus servire peccato: Quia, inquit, qui conformatus Christo crucifixo, et morti Christi in cruce morientis, mortuus est peccato seu vitae veteri — hic « justificatus est, » id est, prorsus absolutus a peccato, ut non debeat habere cum eo commercium: sicut homo mortuus absolutus est ab hujus vitae negotiis, ut iis se miscere non debeat, nec possit.
Secundo, S. Basilius, in libro De Baptismo: « Qui mortuus est, » inquit, « justificatus est, id est purgatus est a peccato per justitiam a Deo datam et infusam. »
Tertio, specialius et profundius, juxta primum sensum, S. Chrysostomus et Theodoretus sic explicant, tanquam alludat Paulus ad servum qui, dum vivit, servituti astringitur, sed in morte ab eadem absolvitur et liberatur: hanc enim metaphoram servi Apostolus urget vers. 16 et seq. — quasi dicat: Sicut servus mortuus, per mortem justificatus, id est absolutus et liberatus a jure et dominio heri, ita ut herus in eum nullum herile habeat jus vel imperium: pari modo et nos a servitute peccati justificati, id est liberati et absoluti hoc ipso quod ei mortui sumus per baptismum, ultra peccato vacare aut servire non debemus.
Versus 8: Si Mortui Sumus Cum Christo, Credimus Quia Simul Etiam Vivemus Cum Christo
8. SI MORTUI SUMUS CUM CHRISTO, CREDIMUS QUIA SIMUL ETIAM VIVEMUS CUM CHRISTO. — « Simul vivemus, » in vita nimirum futura, beata et aeterna. Ita Origenes, Chrysostomus, Theodoretus et Anselmus. Secundo, Toletus: « 'Credimus,' » inquit, « id est confidimus, quod simul cum Christo in nova vita gratiae vivemus, id est vivere pergemus. »
Sed prior sensus planior est: Apostolus enim, more concionatoris, identidem Christianis proponit praemium aeternae vitae, ut nos ad bonam sanctamque vitam alliciat et excitet; ideoque ab anagoge baptismi salit ad tropologiam — scilicet a resurrectione salit ad mortificationem vitiorum et novitatem vitae; et mox ab ea ad resurrectionem redit, idque facit secundo et tertio, sed aliis et aliis verbis. Nam hanc baptismi anagogem sive resurrectionem proposuit vers. 5, et eamdem hoc vers. 8, et rursum vers. 9 et 11, aliis verbis inculcans. Rursum eidem tropologiam de novitate vitae praeposuit vers. 4, et iterum subnexuit vers. 6, 7, 9, 11 et seq.
Idem faciendum est cuivis ecclesiastae, scilicet ut misceat praemia cum virtutibus, et suis auditoribus jam coelum et coelestes coronas, jam fugam vitiorum et Christianos mores, quibus coelestes coronae acquiruntur, proponat.
Versus 9: Scientes Quod Christus Resurgens ex Mortuis Jam Non Moritur
9. SCIENTES QUOD CHRISTUS RESURGENS (Graece ἐγερθείς, id est suscitatus, vel qui resurrexit, est enim praeteriti temporis) EX MORTUIS JAM NON MORITUR, MORS ILLI ULTRA NON DOMINABITUR. — Pendent haec a praecedentibus, quasi dicat: Si mortui sumus peccato, credimus quia simul etiam vivemus cum Christo, in vita scilicet beata et immortali. Scimus enim Christum, postquam resurrexit a mortuis, talem vitam jam vivere, nec amplius moriturum — imo mori non posse. Cum ergo vita nostra beata post resurrectionem similis et conformis sit futura vitae Christi, sequitur nos quoque tunc amplius non morituros — imo mori non posse. Ex quo discursu tacite Christianis colligendum relinquit Apostolus, eos, utpote jam mortuos peccato et traductos in novitatem vitae, adeoque hic ordientes beatam vitam et tendentes ad gloriosam immortalitatem, constanter in hac via vitaque sancta persistere debere, ut in mortem peccati non recidant, sed sanctam et felicem immortalitatem per constantiam vitae piae et Christianae repraesentent atque inchoent. Infert Origenes ex eo quod ait Apostolus « mors illi ultra non dominabitur, » ergo mors antea — scilicet in cruce — dominata est Christo. Porro Origenes per mortem intelligit diabolum; sed clarum est ex praecedentibus mortem proprie hic accipi. Mors ergo quasi dominus et rex hic inducitur, quae Christo omnibusque hominibus fuit dominata, sed per Christum hoc dominio suo spoliata est.
Versus 10: Quod Enim Mortuus Est Peccato, Mortuus Est Semel
10. QUOD ENIM MORTUUS EST PECCATO, MORTUUS EST SEMEL. — S. Hilarius, lib. IX De Trinitate, putat « quod » (quod) esse relativum, sicque vertit et legit: « quod mortuum est, peccato mortuum est semel; quod autem vivit, vivit Deo, » quasi dicat: Mortuum est Christi corpus semel propter peccatum, sed vivit et vixit, vivetque semper ejus divinitas. Faber Stapulensis contendit ita vertendum esse, et nostrum Interpretem taxat quod vertat « mortuus » (masculinum) loco « mortuum » (neutrum). Sed nostrum Interpretem defendit Erasmus, et alii passim, imo et Beza. Graecum enim ὅ, id est « quod, » pro ὅν capitur, vel certe subaudiendum est κατά, quasi κατὰ ὅ, id est, in eo quod mortuus fuit, vel quantum ad mortem Christi attinet, semel ipse peccato mortuus est: aptius enim dicitur Christus mori et vivere, quam corpus Christi — ne scilicet videatur cum Nestorio separare in Christo corpus et hominem a deitate.
PECCATO MORTUUS EST SEMEL. — Hilarius, lib. IX De Trinitate, et Oecumenius aiunt: « Peccato, » id est corpore — scilicet corporaliter — mortuus est semel Christus. Corpus enim dicitur « peccatum » metonymice, quia peccati est subjectum. Simili sensu vocatur « caro peccati, » licet in Christo tantum fuerit similitudo carnis peccati: vel, ut Pererius explicat, « mortuus est Christus peccato, » id est vitae passibili et mortali, qualis est in hoc corpore peccatis subdito.
Secundo, S. Ambrosius, serm. 18 in Psal. CXVIII, vers. 7: Mortuus, inquit, est Christus « peccato, » id est peccatori — scilicet propter peccatores.
Tertio et optime, S. Chrysostomus et Theodoretus: mortuus est Christus « peccato, » id est propter peccatum, ad peccatum in nobis mortificandum et abolendum; hanc enim vim habet lamed dativi apud Hebraeos. Aliter ergo Christus dicitur mortuus peccato, aliter nos; Christus effective, nos subjective; Christus semel ἀπαξ est mortuus, nos autem νεκροί nominaliter, quasi semper mortui peccato esse et permanere debeamus.
QUOD AUTEM VIVIT, VIVIT DEO. — « Vivit Deo, » id est divinitate et anima. Ita Oecumenius. Secundo, S. Chrysostomus et Toletus: « Vivit Deo, » id est per Dei virtutem.
Tertio et optime: Christus, jam post resurrectionem, « vivit Deo, » id est apud Deum, et similem Deo vitam vivit — coelestem, divinam, beatam, immortalem. Rursum, « vivit Deo, » id est ad Dei gloriam, ut Deum perpetuo laudet et celebret: sicut enim mortuus est propter peccatum, sic vivit propter Deum et Dei gloriam.
Versus 11: Ita et Vos Existimate Vos Mortuos Esse Peccato, Viventes Autem Deo
11. ITA ET VOS EXISTIMATE VOS MORTUOS QUIDEM ESSE PECCATO, VIVENTES AUTEM DEO. — Quis sit mortuus peccato pulchre et minutim explicat S. Prosper, in libro De Vita contemplativa, cap. XXI: « Quid est, » inquit, « mori peccato, nisi damnandis operibus omnino non vivere, nihil concupiscere carnaliter, nihil ambire? Ut sicut qui mortuus est carne, nulli jam detrahit, nullum aversatur, despicit, nullius pudicitiam callida circumventione corrumpit, nemini violentus existit, neminem calumniatur aut opprimit, non invidet bonis, aut insultat afflictis, non luxuriae carnis inservit, non vinolentiae deditus in se bibendi sitim bibendo magis ac magis accendit, non odiorum facibus inardescit, non compendia injusta sectatur, non potentibus aut divitibus adulatur, non inquieta hominis curiositate raptatur, non domesticae sollicitudinis cura distenditur, non officiosis occurrentium salutationibus delectatur, nec superborum injuriis fatigatur; quem non superbia inflat, non ambitio ventosa praecipitat, non vana gloria turpiter jactat, non desiderium gloriosae opinionis inflammat, non distentio alieni actus illaqueat, non ad societatem turpium turpitudinis amor invitat, non rabies insani furoris exagitat, non sumptuosarum deliciarum studium mactat, non ardor animosae contentionis exanimat. » Deinde alio schemate per epitheta singulorum vitiorum propria idipsum prosequitur, dicens: « Quem non facit impudentem audacia, iniquum injustitia, ferum inclementia, varium inconstantia, pertinacem contumacia, insanum vesania, deliciosum gula, rebellem inobedientia, vanum jactantia, infidelem perfidia, levem facilitas, saevum crudelitas, manducatorem turpis edacitas, impatientem mobilitas, mobilem instabilitas, vagum spiritualis infirmitas, iracundum animositas, suspiciosum perversitas, verbosum vanitas, injuriosum malignitas: qui remotus est prorsus a saecularibus illecebris, remotus ab immunditiis et inimicitiis, remotus ab insidiis alienis, remotus a rapinis vel occultioribus vel apertis, remotus a mendaciis sive perjuriis, postremo remotus ab omni genere flagitiorum atque facinorum, quibus carnaliter viventes Deum offendunt: sicut, inquam, carne mortuus nec facere ea potest quae dixi, nec pati, ita et his et talibus vitiis omnino non vivunt, qui viventes Deo carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifigunt. »
VIVENTES AUTEM DEO, — scilicet spiritu Dei, sive vita spiritali et divina — puta vita gratiae — non peccato sed Deo servientes, vivatis, id est vitam hanc gratiae in baptismo acceptam conservetis; « viventes » enim hic significat actum non inchoatum sed continuatum, juxta canonem 32. Unde ait « existimate, » id est reputate, cogitate, perpendite, resolvite, concludite, et omnino decernite, vos Deo deinceps semper debere et velle vivere.
IN CHRISTO, — id est, per Christum; vel, ut Toletus, ad similitudinem Christi, quia ita vivit, ut amplius non moriatur — quasi dicat: Pari modo, nec vos amplius mori debetis per peccatum. Saepe Hebraei sumunt ב, id est « in, » pro ב similitudinis, ut « in Christo » idem sit quod « instar Christi. »
Versus 12: Non Ergo Regnet Peccatum in Vestro Mortali Corpore
12. NON ERGO REGNET PECCATUM IN VESTRO MORTALI CORPORE, UT OBEDIATIS CONCUPISCENTIIS EJUS. — « Peccatum » intellige proprie dictum. Sic enim accepit « peccatum » Apostolus vers. 1, 2, 6, 7, 10 et 11.
S. Chrysostomus et Theodoretus notant non dici: Non tyrannizet quasi invitis vobis peccatum: quia peccatum in nobis regnare non potest, nisi nobis volentibus illudque sponte acceptantibus, ac consequenter nobis invitis imperare et tyrannizare non potest.
Alii, non improbabiliter, metonymice capiunt hic « peccatum, » ut idem sit quod fomes peccati et concupiscentia. Unde notant S. Augustinus in Psal. XXXV, et Gregorius lib. XIV Moralium, cap. IX, non dicere Apostolum: Non sit, non habitet — hoc enim est impossibile — sed, Non regnet in vobis peccatum, scilicet ut illi vos subjiciatis ejusque desideriis et concupiscentiis obediatis, ut sequitur.
Perperam ergo Beza sic explicat « non regnet peccatum, » quasi Apostolus dicat: Peccato et concupiscentiae reluctetur spiritus, attamen illam non vincat. Sed perperam, ut dixi; nam si in hac lucta spiritus non vincit carnem et concupiscentiam, ergo concupiscentia ipsa vincit et regnat. Nimirum fallitur Beza, nec videt aliud esse esse vel existere peccatum, aliud vincere peccatum et concupiscentiam. Est quidem in homine caro et concupiscentia, et in hac vita plane exstirpari nequit, sed tamen in justo vincitur et supprimitur a dominante ratione et spiritu.
Nota vocem « mortali, » cum ait Apostolus « in vestro mortali corpore » — stimulum dat ad pugnam et ad resistendum concupiscentiis, quia scilicet hae fluxae et evanidae sunt, et una cum mortali hoc corpore intermoriturae. Unde notat hic S. Chrysostomus breve in hac vita et corpore esse tempus tum peccati tum luctae contra peccatum, dum tempus victoriae et gloriae aeternum et immensum est: « Quid ergo, o homo, longa hic, quid solida gaudia quaeris? Breve est et caducum quidquid hic vides. » Dicit ergo Apostolus: « Per Christum, gratia ejus quasi rex regnat in mentibus fidelium: ergo in iis non regnet peccatum. »
Graviter et eloquenter S. Leo, serm. 1 De Quadragesima: « Si, » inquit, « mens rectori suo subdita, et supernis muneribus delectata, terrenae voluptatis incitamenta calcaverit, et in suo mortali corpore regnare peccatum non sinerit, ordinatissimum tenebit ratio principatum, et munitiones ejus nulla spiritualium nequitiarum labefactabit illusio: quia tunc est vera pax hominis, et vera libertas, quando et caro animo judice regitur, et animus Deo praeside gubernatur. »
Versus 13: Sed Neque Exhibeatis Membra Vestra Arma Iniquitatis Peccato
13. SED NEQUE EXHIBEATIS MEMBRA VESTRA ARMA INIQUITATIS PECCATO. — « Arma, » id est instrumenta servientia peccato: sic enim Hebraei vocant כלי חמס kele chamas, vasa — id est, arma iniquitatis — quomodo vocantur Simeon et Levi, Genes. XLIX, 5.
Nota in anima duplex et contrarium esse regnum — peccati et justitiae. Peccatum, ad regni sui dilatationem, utitur membris nostris quasi armis, dum manu ad verbera, lingua ad detractiones, oculis ad curiositatem abutitur. Contra fit in regno justitiae, dum illa manu ad eleemosynam, lingua ad Dei laudem, oculis ad studium utitur. Hac de causa Apostolus membra nostra vocat arma tam peccati quam justitiae.
SED EXHIBETE VOS DEO, TANQUAM EX MORTUIS VIVENTES. — Quasi dicat: Quin potius ita vivite, ut ostendatis vos ex morte peccati resuscitatos esse ad vitam gratiae. Videtur enim Paulus respicere ad vers. 11.
Secundo et plenius, quasi dicat: Servite Deo, uti facere oportet eos qui semel peccato mortui in baptismo, jam vivunt justitiae et Deo, in nova vita Christiana, ad quam cum Christo et instar Christi resurrexerunt. Hunc esse sensum patet ex antecedentibus.
Tertio, aliqui sic explicant, quasi dicat: Ita exacte, timorate et fervide servite Deo, ac si a morte naturali ad vitam revocati essetis. Cogitate quam pie et sancte vixerint, Deoque servierint, qui in morte ad Dei tribunal rapti, ejus rigorem aeque ac inferorum poenas et caelitum gloriam spectarunt, ac deinde vitae sunt restituti. Cogitate quantam paenitentiam egerit S. Diethelmus, quem narrat Venerab. Beda, lib. V Hist. Anglorum, cap. XII, qui causam tantae austeritatis rogatus, non aliud respondebat quam: Austeriora vidi, frigidiora vidi. Similia habet Beda, De Sancto Furseo, lib. III, cap. XIX. Cogitate quales cruciatus sponte subierit S. Christina mirabilis, a morte rediens ad vitam, quae se injiciebat in fornaces ardentes, in stagna gelidissima, in rotas molendinorum, ut cum iis volveretur et laceraretur — idque ad hoc, ut animas (quarum horrendas poenas in raptu viderat) e Purgatorio liberaret, uti refert Cardinalis Jacobus a Vitriaco in ejus Vita. Vos ergo hos imitamini, ac oculis fidei mentisque spectate mortis horrorem, judicii terrorem, gehennae acerbitatem, aeternitatis immensitatem, ac ita vivite quasi ea oculis, aeque ac ipsi, spectassetis, et a morte ad vitam rediissetis: certo enim certius illa vos manent, uti certa fides vos docet. Hic sensus pius est, sed accommodatitius potius quam genuinus, uti patet ex dictis.
Versus 14: Peccatum Enim Vobis Non Dominabitur
14. PECCATUM ENIM VOBIS NON DOMINABITUR, — id est, dominari nequit; « dominabitur » sumitur per Hebraismum δυναμικῶς, id est, pro modo potentiali. Occurrit Paulus huic objectioni: Quomodo possumus servire justitiae, non peccato, cum imbecilles sumus ad resistendum peccato ejusque tentationibus; et hactenus totus mundus, adeoque nos ipsi, servierimus peccato? Respondet Apostolus: Licet peccatum in mundo, tempore Adae et tempore legis Mosaicae, dominatum sit, vobis tamen, o Christiani, qui per baptismum mortui estis peccato et gratia Christi roborati, peccatum dominari non potest: intellige, per se et jure suo, uti dominatum fuit ante Christum — nisi videlicet vos ipsi sponte gratiam Christi abjiciatis et dedatis vos peccato. Unde Apostolus, explicans causamque assignans, subdit:
NON ENIM SUB LEGE ESTIS, SED SUB GRATIA. — Quasi dicat: Peccatum iis qui sub gratia sunt, dominari nequit, nisi ipsi libere se peccato subjiciant; iis vero qui sub lege sunt, non sub gratia, quasi jure haereditario ab Adamo hucusque praescripto dominatur peccatum. Licet ergo peccatum fideles, qui sunt sub gratia, oppugnet eisque bellum moveat, tamen iis suo nutu et imperio dominari nequit — quin vero facile ab iisdem per gratiam Spiritus Sancti vinci et domari potest. Praeclare S. Leo, serm. 7 De Jejunio decimi mensis: « Fremit, » inquit, « adversarius, et cruentas inimicitias ad quietas convertit insidias, ut quos vincere fame et gelu, flammis ferroque non poterat, otio tabefaceret, cupiditatibus irretiret, ambitione inflaret, voluptate corrumperet. Sed iis malis, atque aliis omnibus destruendis, habet acies Christiana potentes munitiones et arma victricia — Deo scilicet instruente milites suos, ut spiritu veritatis mansuetudo iram, largitas avaritiam, benignitas extinguat invidiam. Commutante etenim dextera Excelsi corda multorum, rediit in novitatem vetustas, et ab iniquitatis famulis ministri prodierunt justitiae. Subegit luxuriam continentia, humilitas arrogantiam propulsavit; et qui impudicitia sorduerant, castitate nituerunt. »
Secundo, Maldonatus in Notis manuscriptis sic explicat: « Non estis sub lege, » id est, non accepistis spiritum servitutis, ut dicit cap. VIII, sed spiritum adoptionis filiorum Dei. Itaque non debetis permittere ut quidquam aliud vobis dominetur. Atque ita sequitur: « Quid ergo? Peccabimus? »
Versus 15: Quid Ergo? Peccabimus, Quia Non Sumus Sub Lege, Sed Sub Gratia?
15. QUID ERGO? PECCABIMUS, QUIA NON SUMUS SUB LEGE, SED SUB GRATIA? — Occurrit novae objectioni. Objiciet enim quis: Dixisti, o Paule, nos non esse sub lege sed sub gratia, ideoque peccatum nobis non posse dominari; ergo licenter et impune legem transilire et peccare possumus, atque indulgere nostris concupiscentiis et peccatis, quia liberi sumus, et quidquid faciamus, peccatum nobis dominari nequit; sed nos potius peccato et concupiscentiis dominabimur, si pro libito eas accersamus vel repellamus. Hoc enim est argumentum etiam libertinorum modernorum. Respondet Paulus: « Absit, » quia licet simus sub gratia, non sub lege, tamen legem aspernari aut praevaricari non licet; sed potius per gratiam legem adimplere debemus. Rursum, licet peccatum nobis per se et suo jure dominari nequeat, tamen nobis dominari potest, et de facto dominabitur, si sponte nos illi addicamus et quasi servos ejus dominio subjiciamus. Et hoc est quod subdit Apostolus dicens:
Versus 16: Nescitis Quoniam Cui Exhibetis Vos Servos ad Obediendum, Servi Estis Ejus
16. NESCITIS QUONIAM CUI EXHIBETIS VOS SERVOS AD OBEDIENDUM, SERVI ESTIS EJUS CUI OBEDITIS, SIVE PECCATI (quod ducit) AD MORTEM, SIVE OBEDITIONIS (quae ducit) AD JUSTITIAM? — Proponit hic Apostolus duos reges, eosque sibi invicem opponit: prior rex est peccatum, sive inobedientia divinae legis — hujus servi sunt omnes peccatores qui illi obediunt, quorum stipendium et finis est mors; posterior rex est obeditio, sive obedientia Dei et legis divinae, scilicet Evangelii — hujus servi sunt omnes fideles qui Evangelio obediunt; horum stipendium, fructus et finis est justitia et vita aeterna. Haec est quasi major propositio Apostoli, sub qua tacite hanc minorem subsumendam et hanc conclusionem inferendam relinquit: Atqui, o fideles Christiani, in baptismo renuntiastis peccato et devovistis vos servos Christo et fidei, ad obediendum Evangelio; ergo non estis servi peccati, nec peccato servire debetis, sed Christo et obedientiae, id est fidei et Evangelio. Nota: Lex Christi dicitur lex obedientiae, quia docet homines obedire Deo, et (quod proprie hic spectat Apostolus) fidei, Christo, Evangelio, Praelatis, Principibus, facitque sibi subditos — flexiles et obedientes — uti experientia constat, et confitentur ipsi quoque Ethnici principes moderni in Japone et India.
Versus 17: Gratias Autem Deo, Quod Fuistis Servi Peccati, Obedistis Autem ex Corde
17. GRATIAS AUTEM DEO, QUOD FUISTIS (esse desiistis) SERVI PECCATI, OBEDISTIS AUTEM EX CORDE IN EAM FORMAM DOCTRINAE, IN QUAM TRADITI ESTIS. — Graece εἰς ὃν παρεδόθητε τύπον διδαχῆς. Quasi dicat: Obedistis doctrinae Evangelicae, in quam quasi in typum immissi estis a Deo et Apostolis, ut illi quasi formae et typo vos apprimatis et conformetis. Sicuti enim charta typis typographorum impressa in se exprimit typorum litteras et doctrinam litteris contentam, ita pariter vos vestra obedientia Evangelicae doctrinae — quasi formae, typo et normae recte vivendi vos apprimentes et conformantes — vita vestra et moribus eamdem exprimitis et repraesentatis.
Versus 18: Liberati Autem a Peccato, Servi Facti Estis Justitiae
18. LIBERATI AUTEM A PECCATO, SERVI FACTI ESTIS JUSTITIAE. — Pendet haec sententia a praecedenti, scilicet « gratias autem (ago) Deo, quod fuistis servi peccati, » eamque continuat et explet.
Versus 19: Humanum Dico, Propter Infirmitatem Carnis Vestrae
19. HUMANUM DICO, PROPTER INFIRMITATEM CARNIS VESTRAE: SICUT ENIM (quasi dicat, humanum enim est ut sicut) EXHIBUISTIS MEMBRA VESTRA SERVIRE IMMUNDITIAE ET INIQUITATI AD INIQUITATEM, ITA NUNC EXHIBETE MEMBRA VESTRA SERVIRE JUSTITIAE, IN SANCTIFICATIONEM. — Tertullianus, lib. De Resurrectione carnis, cap. XLVII, legit: « Sicut exhibuistis membra vestra famula immunditiae et iniquitati, ita et nunc exhibete membra vestra famula justitiae in sanctificium. »
Sensus est: Ego a vobis, o Romani Christiani, rem exigo humanam — id est aequam, moderatam et facilem (similis phrasis est II Reg. VII, 14, et I Cor. X, 13) — scilicet ut tantum tantoque conatu studeatis justitiae « in sanctificationem, » id est ut indies magis magisque sanctificemini, quanto olim studuistis « iniquitati ad iniquitatem, » ita scilicet ut ex una iniquitate rueretis in aliam, fieretisque semper sceleratiores. Quasi dicat: Majora a vobis, o fideles, possem exigere cum Baruch cap. IV, vers. 28, ubi sic ait: « Sicut fuit sensus vester, ut erraretis a Deo, decies tantum iterum convertentes requiretis eum »; verum ego ex humanitate non tantum, non amplius, sed par studium requiro.
Pulchre haec ex S. Augustino explicat S. Anselmus: « Sicut, » inquit, « ad peccandum vos nullus cogebat timor, sed ipsius libido voluptasque suadebat peccati; sic ad juste vivendum non vos supplicii metus urgeat, sed ducat delectatio charitasque justitiae. Sicut ergo ille iniquissimus est, quem ne poenae quidem temporales deterrent ab immundis operibus sordidae voluptatis; ita justissimus ille est, qui ne poenarum quidem temporalium timore revocatur a sanctis operibus luminosissimae charitatis. »
Et Origenes: « Pudorem, » inquit, « hisce verbis auditoribus incutit Apostolus, ut hoc saltem obsequium impendant justitiae, quod prius impenderunt iniquitati, quasi dicat: Currebant prius pedes vestri ad effundendum, nunc autem ad liberandum sanguinem currant. Protendebantur manus prius ut aliena diriperent, nunc protendantur ut propria largiantur. Circumspiciebant prius oculi alienum ad concupiscendum, nunc circumspiciant pauperes ad miserendum, et unius cujusque membri ministerium, quod exhibuit vitiis, aptet virtutibus, et actum quem exhibuit immunditiae, ad castitatem nunc sanctitatemque convertat. »
Alii cum Syro sic explicant: « Humanum dico, » id est, loquor hominum more, ut ad vestrum captum me demittam, utendo nomine servitutis et libertatis in rebus spiritualibus.
Alii volunt haec esse verba quasi praemollientis et veniam petentis, quia de rebus inhonestis locuturus erat; sed primus sensus jam datus genuinus est.
Versus 20: Cum Enim Servi Essetis Peccati, Liberi Fuistis Justitiae
20. CUM ENIM SERVI ESSETIS PECCATI, LIBERI FUISTIS JUSTITIAE. — « Justitiae, » id est, a justitia ejusque pulcherrimo statu, quasi dicat: Cum serviretis peccato, expertes fuistis justitiae: subtraxistis enim vos dominio justitiae, et quasi omni lege soluti, in peccata ruistis. Ita Anselmus, quem vide. Dat enim Apostolus hic causam cur sub peccato servierint iniquitati in iniquitatem, curque fuerint effusi in omnia scelera — quia scilicet omnino expertes erant justitiae, ac proinde quasi omni freno soluti, currebant ad omnes voluptates vetitas. Rursum opponitur haec sententia illi vers. 18: « Liberati a peccato, servi facti estis justitiae. »
Objicit Beza: Hi peccatores sunt servi peccati eique mancipati, ergo non habent liberum arbitrium: « Miror, » ait, « qua fronte Sophistae suum audeant tueri liberum arbitrium — liberum sane justitiae, servum autem peccati. » Insulse, quasi liberum vocetur arbitrium quod peccato servit.
Respondeo cum S. Bernardo, in libro De Gratia et Libero arbitrio: Triplex est libertas — naturae, gratiae et gloriae. Prima opponitur necessitati naturali, facitque liberum arbitrium; tertia opponitur morti et aerumnis hujus vitae, facitque beatum; secunda opponitur peccato, facitque justum et sanctum. De ea — non autem de prima aut tertia — hic agit Apostolus. Alludit enim ad servos Hebraeos septem annis servientes, Exodi XXI, 2. Peccatores enim sponte sua et voluntaria obedientia addicunt se peccato quasi domino, ut hic docet Apostolus: sicut, vice versa, iidem sponte sua addicunt se justitiae quasi dominae, cum gratia Dei adjuti, ad justitiae regnum libere se transferunt.
Haec justitiae libertas, ut ait Anselmus, libertas est et dicitur, propter recti facti justitiam, et quia liberaliter operatur; eadem tamen etiam est servitus, propter praecepti obedientiam. Sic servi boni libere et libenter serviunt dominis suis: adeoque omnes, et boni et mali, in servitute sua servant liberum arbitrium: quidni ergo idipsum servent homines, sive justitiae sive peccato serviant? Moraliter: Peccatores servi sunt suarum cupiditatum. Vide dicta Exodi cap. XXIII, vers. ultim. Nimirum multi, ut luxuriae, lucris, crapulae serviant, ad omnia patienda fortes sunt: post conversionem ad virtutem vires sibi deesse causantur.
Versus 22: Habetis Fructum Vestrum in Sanctificationem, Finem Vero Vitam Aeternam
22. HABETIS FRUCTUM VESTRUM IN SANCTIFICATIONEM, — continuam scilicet, ut eatis de sanctitate in sanctificationem, ut indies magis magisque sanctificemini. Est Hebraismus. « In sanctificationem, » id est ipsam sanctificationem ejusque continuationem et incrementum, habetis pro fructu justitiae, quia scilicet justitia facit et parit hunc fructum, ut qui eam habet pure sancteque vivat, sancta et praeclara opera faciat, et continuis virtutum operibus se magis sanctificet, quibus promereatur et aliquando adipiscatur quasi finem et mercedem vitam aeternam.
Versus 23: Stipendia Enim Peccati Mors; Gratia Autem Dei, Vita Aeterna in Christo Jesu Domino Nostro
23. STIPENDIA ENIM PECCATI, MORS. GRATIA AUTEM DEI, VITA AETERNA IN CHRISTO, — id est, per Christum. « Stipendia, » Graece ὀψώνιον, quod significat id quod cum pane comeditur, vel quasi obsonium — pretium quod vesperi datur: quod apte respondet ei quod praecessit, « Finem vero vitam aeternam. »
Secundo, ὀψώνιον, ait Nazianzenus, orat. 23, quae inscribitur de suis sermonibus ad Julianum tributorum exactorem, significat τὸ βασιλικὸν συντρέφιον, καὶ τὰς ὑπαρχούσας ἐκ νόμου τοῖς ἀξιώμασι δωρεὰς, id est regium commeatum, et dona quae ex lege dignitatibus tribuebantur; et, ut ait Theophylactus, ὀψώνιον significat cibarium quod militibus ab imperatore datur. Sic hic peccatum servientibus sibi quasi cibarium — scilicet vile stipendium — dat mortem. Unde passim omnes ὀψώνιον hic vertunt « stipendium » — vel, ut Syrus, תאגורתא tegureta, id est « merces » — melius sane quam Erasmus, qui vertit auctoramentum.
GRATIA (id est, gratuitum Dei donum, est) VITA AETERNA. — Tertullianus, in libro De Resurrectione carnis, cap. XLVII, legit: « donativum Dei vita aeterna. » Donativum est donum quod ab imperatore militi donatur.
Nota: Apostolus hic describit duplex regnum — Dei et peccati: in utroque sunt arma membra nostra; milites et servi illius sunt homines justi, hujus iniqui; hujus stipendium est mors, illius vita aeterna. Unde, secundo, apta antithesis ejus quod praecessit: « Stipendia peccati mors » exigebat ut pari modo diceret « stipendium vero justitiae est vita aeterna » — sicut alibi eamdem vocat coronam justitiae; maluit tamen dicere « gratia Dei est vita aeterna, » quia haec epistola contra Judaeos et Gentiles operibus legis vel naturae praesidentes necessitatem gratiae Christi passim inculcat; et quia dissimilis est hic ratio peccati et justitiae: peccato enim non gratis, sed quasi stipendium omnino debitum, redditur mors et damnatio; non sic justitiae meritis redditur vita aeterna. Haec enim merita manant ex gratia, quasi semine et radice: gratia, inquam, indignis collata — unde et ipsa vocari possunt, et reipsa sunt, gratia. Ita S. Augustinus, epist. 105. Unde idem S. Augustinus primam gratiam vocat « gratiam »; vitam vero aeternam vocat « gratiam pro gratia »: et « Deus cum coronat nostra merita, quid aliud coronat quam sua dona? » ait ex S. Augustino Coelestinus Papa ad Episcopos Galliae, cap. XII, et Concilium Tridentinum, sess. VI, cap. XVI.
Secundo, vita aeterna dicitur gratia, quia licet operibus ex gratia factis debeatur vita aeterna, non sunt tamen — si labor noster nude spectetur — ipsa est gratia, quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam: ita Theodoretus. Gratia ergo est vita aeterna, quia exiguis operibus, laboribus et passionibus obtinetur. Sicut, si rex pauperem adoptaret in filium hac lege ut sibi obediret, diceretur eum adoptare ex gratia.
Tertio, vita aeterna dicitur gratia, quia gratuita sua ordinatione Deus decrevit et promisit justorum operibus vitam aeternam, sine qua promissione vita haec non esset eis debita. Adde Apostolum vitam aeternam noluisse vocare stipendium, quia Graece est ὀψώνιον — scilicet vile et cibarium stipendium; hoc autem non convenit excellentissimo praemio justitiae, quod est vita aeterna.
Sensus ergo Apostoli est hic: Sicut peccatum hominem ducit ad mortem, quasi ad finem et stipendium suum; ita gratia, quae nos a peccato liberat facitque servos Dei in justitia et sanctitate, ducit nos ad vitam aeternam, quasi ad finem, terminum et coronam suam: hoc enim est quod paulo ante dixit, et quod hic urget Apostolus: « Habetis, » inquit, « fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam. » Gratia ergo est vita aeterna — non in se et formaliter, sed finaliter, quia finem et coronidem habet vitam aeternam. Est metonymia.
Hinc, contra Eunomium, Begardos et Beguinas, patet homines solo naturae lumine solisque naturae viribus non posse videre Deum et beari; alioquin enim vita aeterna non esset gratia.
Nota: Praemium Beatorum non vocatur deliciae, non opes, non honores, sed « vita aeterna. » Primo, quia haec directe opponitur stipendio et supplicio Adae et peccatorum, quod est mors aeterna; secundo, quia haec vita includit quasi radix omne bonum: nec enim vita in tormentis vita dicitur, sed mors potius; ergo haec vita vitalis et perfecta est, qua animalis, qua humana, qua angelica, qua divina. Vivit ibi memoria, recordatione omnium praeteritorum. Vivit ibi intellectus, cognitione et visione Dei. Vivit ibi voluntas, fruitione omnis boni. Pari modo vivunt ibi appetitus concupiscibilis et irascibilis, et sensus omnes, suisque fruuntur deliciis. Includit ergo haec vita omnes delicias, opes, honores, et omnium vitarum, sensuum et potentiarum oblectamenta.
Secundo, vita haec non est mille annorum, non mille millionum annorum, sed est aeterna. Aeterna enim esse debet ut sit beata. Audi S. Augustinum, lib. LXXXIII Quaestionum, Quaest. XXXV: « Quid, » inquit, « est aliud beate vivere, nisi aeternum aliquid cognoscendo habere? Aeternum est enim de quo solo recte fiditur, quod amanti auferri non potest, etc. Omnium enim rerum praestantissimum est quod aeternum est. Et propterea id habere non possumus, nisi ea re qua praestantiores sumus — id est mente. » Et mox: « Et quoniam id quod amatur, afficiat ex se amantem necesse est, fit ut sic amatum quod aeternum est, aeternitate animum afficiat. Quocirca ea demum vita beata, quae aeterna est. Quid vero aeternum est, et quod aeternitate animum afficiat, nisi Deus? » Unde Christus ait, Joan. XVII: « Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. » Quid est aeternitas? Est duratio semper praesens, unum perpetuum hodie, quod non transit in praeteritum aut futurum. Quid est aeternitas? Est aevum aevorum, ait S. Dionysius, cap. X De Divinis nominibus, quod non interit, sed eodem modo semper se habet. Quid est aeternitas? Est circulus, cujus centrum est semper, circumferentia nunquam, quia nunquam, nullove tempore, claudi aut terminari potest. Quid est aeternitas? Est stabilis immutabilitas et immortalitas. Quamdiu durabit aeternitas? Semper; post mille annos, post centum millia annorum, post mille milliones annorum, necdum finis, necdum medium, necdum principium aeternitatis; sed ejus mensura est semper: quamdiu durabit « semper, » tamdiu durabit aeternitas. Quamdiu coelum erit coelum, quamdiu terra erit terra, quamdiu Deus erit Deus, qui tempus ab aevo ire jubet, stabilisque manens dat cuncta moveri, tamdiu durabit aeternitas, tamdiu beati erunt beati, tamdiu damnati erunt damnati: sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Quid est aeternitas? Est axis stabilis et immobilis circa quem volvitur rota mundi, temporis et saeculorum omnium.
« Interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio, » inquit Boetius, lib. V De Consolatione, prosa 6: « O chara veritas, vera aeternitas, aeterna felicitas, Deus meus! » ait S. Augustinus. O aeternitas, aeternitas! Quam longa es aeternitas! Quam raro versaris in mentibus hominum! Si hanc saepe cogitaremus, quam leve videretur et momentaneum quidquid est tribulationis nostrae, quam nihil esset arduum, quam alacres essemus ad omne bonum, quam bene expenderemus momentum hoc, unde pendet aeternitas nostra! Merito Regius Propheta ait: « Cogitavi dies antiquos, et annos aeternos in mente habui. » Nam « durum, quod cruciat, aeternum: felix, quae beat, aeternitas. A morte pendent: mors a vita: haec a momento; elige. Vixisse semel, periisse semel, aeternum est. »
Hanc aeternam vitam et hujus vitae bona ac felicitatem pulchre describit S. Augustinus, lib. XXII De Civitate Dei, cap. XXX: « Quanta, » inquit, « erit illic felicitas, ubi nullum erit malum, nullum latebit bonum, vacabitur Dei laudibus, qui erit omnia in omnibus! Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te. Omnia membra et viscera incorruptibilis corporis proficient in laudibus Dei. Vera ibi gloria erit, ubi laudantis nec errore quisquam, nec adulatione laudabitur. Verus honor, qui nulli negabitur digno, nulli deferetur indigno; sed nec eum ambiet ullus indignus, ubi nullus permittetur esse nisi dignus. » Mox praemium Beatorum essentiale describit: « Praemium virtutis erit ipse qui virtutem dedit, et qui seipsum, quo melius et majus nihil possit esse, promisit. Quid est enim aliud quod per prophetam dixit: Ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi plebs, ego ero quaecumque ab omnibus honeste desiderantur, et vita, et salus, et victus, et copia, et gloria, et honor, et pax, et omnia bona? Sic enim et illud recte intelligitur: Erit Deus omnia in omnibus; ipse finis erit desideriorum nostrorum. » Et infra: « Quantum attinet ad scientiam rationalem, erit anima memor praeteritorum malorum suorum: quantum autem ad experientis sensum, prorsus immemor: carebunt enim praeteritis malis, ita ut penitus deleantur de sensibus eorum. Ibi perficietur: Vacate et videte, quoniam ego sum Deus. Ibi vacantes in sabbato requiei videbimus, quoniam suavis est Dominus, quoniam ipse est Deus, quo pleni erimus, quando ipse erit omnia in omnibus. »
Audi et auctorem libri De Spiritu et anima, tom. III operum S. Augustini, cap. LX, hanc vitam compellantem: « Non est in te corruptela, nec defectus, nec senectus, nec ira; sed pax perennis, gloria solemnis, laetitia sempiterna, solemnitas continua. Vere tantum gaudium et exultatio, flos et decus juventutis, et perfectae salutis. Non est in te heri, nec hesternum, sed est idem hodiernum. Tibi salus, tibi vita, tibi pax est infinita, tibi Deus omnia. Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei; sicut enim laetantium omnium habitatio est in te. Nullus in te timor, tristitia nulla: desiderium omne transit in gaudium, dum praesto est quidquid optatur, et quidquid desideratur abundat. » Et infra: « Ipsi vero qui redempti fuerint a Domino, quam devote confitebuntur et dicent: Quam bonus Israel Deus! quoniam in saeculum misericordia ejus. Laetitia siquidem sempiterna erit in eis, et exaltationes Dei in gutture eorum in aeternum, et in saeculum saeculi, in perpetuas aeternitates. Beati omnes qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te. Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos. Quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen: cum videbimus te in te, et nos in te, et te in nobis, visione continua et felicitate perpetua. »