Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Primo, ut se Corinthiis prae pseudoapostolis commendet, narrat suum raptum in tertium coelum.
Secundo, vers. 7, ne inde extollatur, datum sibi ait stimulum carnis: nam virtus in infirmitate perficitur.
Tertio, vers. 11, a philautia se excusat, quod ipsi compulerint eum, ut se laudaret, cum ab illis potius debuisset commendari a patientia, miraculis, praedicatione gratuita, charitate et sollicitudine.
Quarto, vers. 17, refutat calumniam sibi objectam, quod dolose non per se, sed per Titum a Corinthiis pecunias corrogarit.
Quinto, vers. 21, metuit ne ad eos veniens inveniat aliquos dissensionibus aliisque vitiis involutos: quos tacite hoc ipso monet ne eos cum luctu et dolore castigare cogatur.
Textus Vulgatae: II Corinthios 12:1-21
1. Si gloriari oportet (non expedit quidem), veniam autem ad visiones et revelationes Domini. 2. Scio hominem in Christo ante annos quatuordecim (sive in corpore nescio, sive extra corpus nescio, Deus scit), raptum hujusmodi usque ad tertium coelum. 3. Et scio hujusmodi hominem (sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit), 4. quoniam raptus est in paradisum, et audivit arcana verba, quae non licet homini loqui. 5. Pro hujusmodi gloriabor: pro me autem nihil gloriabor nisi in infirmitatibus meis. 6. Nam, et si voluero gloriari, non ero insipiens: veritatem enim dicam; parco autem, ne quis me existimet supra id, quod videt in me, aut aliquid audit ex me. 7. Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, qui me colaphizet. 8. Propter quod ter Dominum rogavi, ut discederet a me; 9. et dixit mihi: Sufficit tibi gratia mea: nam virtus in infirmitate perficitur. Libenter igitur gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. 10. Propter quod placeo mihi in infirmitatibus meis, in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus, in angustiis pro Christo. Cum enim infirmor, tunc potens sum. 11. Factus sum insipiens, vos me coegistis. Ego enim a vobis debui commendari: nihil enim minus fui ab iis, qui sunt supra modum Apostoli: tametsi nihil sum; 12. signa tamen apostolatus mei facta sunt super vos in omni patientia, in signis, et prodigiis, et virtutibus. 13. Quid est enim, quod minus habuistis prae caeteris Ecclesiis, nisi quod ego ipse non gravavi vos? Donate mihi hanc injuriam. 14. Ecce tertio hoc paratus sum venire ad vos, et non ero gravis vobis. Non enim quaero quae vestra sunt, sed vos. Nec enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis. 15. Ego autem libentissime impendam, et superimpendar ipse pro animabus vestris: licet plus vos diligens, minus diligar. 16. Sed esto: ego vos non gravavi; sed cum essem astutus, dolo vos cepi. 17. Numquid per aliquem eorum, quos misi ad vos, circumveni vos? 18. Rogavi Titum, et misi cum illo fratrem. Numquid Titus vos circumvenit? nonne eodem spiritu ambulavimus? nonne iisdem vestigiis? 19. Olim putatis quod excusemus nos apud vos? Coram Deo in Christo loquimur: omnia autem, charissimi, propter aedificationem vestram. 20. Timeo enim, ne forte cum venero, non quales volo, inveniam vos; et ego inveniar a vobis qualem non vultis: ne forte contentiones, aemulationes, animositates, dissensiones, detractiones, susurrationes, inflationes, seditiones sint inter vos: 21. ne iterum cum venero, humiliet me Deus apud vos, et lugeam multos ex iis, qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam super immunditia, et fornicatione, et impudicitia, quam gesserunt.
Versus 1: Veniam ad Visiones et Revelationes Domini
Vers. 1. Veniam autem ad visiones et revelationes Domini.
Versus 2: Scio Hominem in Christo Raptum Usque ad Tertium Coelum
2. Scio hominem in Christo, — hominem Christianum, ut pateat, ait Theophylactus, raptum esse Paulum Christi gratia, non ope daemonis, uti raptus fuit in aerem Simon Magus.
Ante annos quatuordecim. — Hinc deducitur Pauli hunc raptum contigisse novem circiter annis ab ejus conversione, quae contigit anno Christi 36. Raptus ergo fuit Paulus anno Claudii imperatoris 2, Christi 44, qui fuit nonus ab ejus conversione; quo anno, jubente Spiritu Sancto, ordinatus est cum Barnaba Apostolus et doctor Gentium, Actor. XIII, 2, paulo videlicet ante quam hunc Apostolatum ordiretur. Id patet, quia (ut dixi initio epistolae) haec scripsit Paulus anno Christi 58, qui fuit Neronis 2, a quo si retrorsum computes annos 14, ut ipsemet hic ait, incides in annum Christi 44. Non ergo hic raptus contigit anno conversionis Pauli (Actor. IX, 12), qui fuit Christi 36, licet id putarint aliqui cum S. Thoma. Notat Theophylactus Apostoli modestiam, quod per quatuordecim annos rem tantam siluerit. Secundo, si tantus et tam altae contemplationis fuerit Paulus ante annos 14, quantus ergo jam fuit.
Sive in corpore, nescio; sive extra corpus, nescio. — Licet Apostolus asserat se hac de re nihil certo scire, probabiliter tamen B. Thomas, II II, Quaest. CLXXV, art. 5, et alii opinantur animam quasi formam mansisse unitam corpori: alioqui enim Paulus mortuus fuisset, et mox resurrexisset; Deum autem non decet, ut, cum homines in exstasim rapit, eos occidat; imo sic non fuisset hic raptus et exstasis, sed occisio et mors, multaque hic intervenissent miracula; quae frustra multiplicamus, cum sine iis suavius ac naturalius manens in corpore rapi potuerit, ut alii Sancti rapti sunt.
Raptum. — «Raptus,» ait D. Thomas, «est ab eo quod est secundum naturam, in id quod est supra naturam, ex vi superioris naturae elevatio.» Unde angeli et animae beatae non rapiuntur cum Deum vident: quia licet supra naturam eleventur, non tamen alienantur ab eo, quod est secundum naturam, id est, a naturali animae statu qui est in homine, ut per sensus corporeos et phantasmata sua objecta cognoscat et intelligat: in raptu ergo alienatur et abstrahitur anima a sensibus et phantasmatibus, et sic ab iis abstractus fuit Paulus; alioqui enim scivisset se esse in corpore. Haec autem abstractio, ait D. Thomas, fieri potest vi morbi, cum tantus est, ut homo incidat in deliquium mentisque alienationem; vel etiam virtute daemonum, ut fit in arreptitiis: sed non dicitur raptus vel exstasis, nisi fiat virtute divina, qua scilicet mens abstracta a sensibus elevatur ad supernaturalia contemplanda.
Usque ad tertium coelum. — Quaeritur, quodnam hoc coelum? Primo, hinc Basilius, homil. 1 Hexameron, docet non unum, ut Chrysostomus, et non duos, ut Theophylactus, sed tres ut minimum esse coelos. Addunt alii tantum esse tres; tertium enim hic esse summum. Sed his litem intentabunt veteres omnes Astronomi, qui ut minimum octo; et moderni, qui ut minimum undecim coelos statuunt.
Secundo, Div. Thomas, II II, Quaest. CLXXV, art. 3, ad 4: «Alio modo,» inquit, «per tertium coelum potest intelligi aliqua visio supermundana, quae potest dici tertium coelum triplici ratione. Uno modo, secundum ordinem potentiarum cognoscitivarum; ut primum coelum dicatur visio supermundana corporalis, quae fit per sensum, sicut visa est manus scribentis in pariete, Daniel. V. Secundum autem coelum sit visio imaginaria, puta quam vidit Isaias et Joannes in Apocal. Tertium vero coelum dicatur visio intellectualis, ut S. Augustinus exponit XII Super Genes. ad litteram. Secundo modo potest dici tertium coelum secundum ordinem cognoscibilium, ut primum coelum dicatur cognitio coelestium corporum; secundum, cognitio coelestium spirituum; tertium, ipsius Dei cognitio. Tertio modo dici potest tertium coelum contemplatio Dei secundum gradus cognitionis, qua Deus videtur: quorum primum pertinet ad angelos infimae hierarchiae, secundum ad angelos mediae, tertium ad angelos supremae.» Hactenus D. Thomas, ut raptus fuerit Paulus ad «tertium coelum,» hoc est, ad tertiam et summam angelorum hierarchiam, ibique cum Seraphinis existens clarissime viderit Dei essentiam, indeque ardorem illum et charitatis ignem conceperit, quo deinde orbem universum accendit.
Sed respondeo, dici «tertium coelum,» id est summum, scilicet empyreum, quod est Beatorum sedes. Unde, vers. 4, vocatur paradisus. Dicitur «tertium» hebraismo: ternarius enim numerus significat omnia, et complementum rei, sive summum; tria enim sunt omnia, de quibus scilicet primo dicitur quod sint omnia: nam non de uno aut duobus, sed de tribus primo dicimus quod sint omnia. Hinc Poeta: «O terque quaterque beati,» id est, summe beati. Amos, I, 3: «Super tribus,» id est omnibus, «sceleribus Damasci.» Et hic vers. 8: «Ter Dominum rogavi; ter,» id est saepissime, ad ultimum usque, donec respondit mihi: «Sufficit tibi gratia mea.»
Secundo, et simplicius, ut docet D. Thomas loco citato: «Primum coelum est sidereum, secundum crystallinum, tertium empyreum;» vel potius «coelum primum est aereum, secundum sidereum, tertium empyreum.» Ita Theophylactus, Julianus Pomerius apud Theophylactum, Damascenus, lib. II De Fide, cap. VI, et jam alii passim: aer enim in Scriptura ex vulgi phrasi dicitur coelum, unde vocantur volucres coeli, hoc est, aeris: aer ergo coelum primum est, nimirum aereum; orbes omnes coelestes sunt coelum secundum, videlicet aethereum; tertium vero est empyreum. Unde male Cajetanus, rejecto coelo empyreo, tertium et summum coelum, in quo Beati habitant, vult esse crystallinum in quo sunt aquae, quae Genes. 1 et alibi dicuntur esse supra coelos.
Mystice S. Bernardus, tract. De Gradibus humilitatis: Tres coeli sunt tres personae SS. Trinitatis; item tres virtutes et dotes, quibus ad eas, et ad gratiae et gloriae culmen ascendimus, scilicet humilitas, charitas et perfecta unio. «Nam,» inquit, «quos verbo et exemplo prius Filius humiliavit, super quos deinde Spiritus Sanctus charitatem effudit, hos tandem in gloria Pater recipit. Filius facit discipulos, Paracletus consolatur amicos, Pater exaltat filios. Primo scilicet, instruit ut magister. Secundo, consolatur ut amicus vel frater. Tertio, astringit ut filios pater. Ex prima conjunctione Verbi et rationis, humilitas nascitur. Ex secunda conjunctione Spiritus Dei et voluntatis humanae, charitas efficitur. Ac tandem gloriosam sibi sponsam Pater conglutinat, ita ut nec ratio de se, nec voluntas de proximo cogitare sinatur; sed hoc solum beata illa anima dicere delectetur: Introduxit me rex in cubiculum suum. Putas, hos gradus Paulus non transierit, qui usque ad tertium coelum se raptum fuisse testatur?»
Quaeres secundo, verene et realiter raptus fuerit Paulus in coelum empyreum, ut in eo localiter existeret; an vero tantum imaginarie, vel intellectualiter, ut scilicet per imaginationem videretur sibi esse in coelo, videretque ea quae ibi geruntur, licet corpore et anima maneret in terris? Putant aliqui probabiliter, non vere, sed imaginarie raptum fuisse, quia vocat hunc raptum visiones et revelationes Domini, vers. 1 et 7. Potest enim facere Deus, ut ego existens in Belgio videam ea quae fiunt in India, imo et ea quae fiunt in coelo, videam, inquam, vel per intellectum, vel per imaginationem, vel etiam oculis corporis, elevando scilicet eos, et cum illis concurrendo supra naturam, itaque roborando et extendendo vim visivam, ut se porrigat in coelum usque: si enim illa conspiciliis et pharmacis ultra naturales vires aliquo usque protendi potest, et si naturaliter hinc stellas in firmamento videmus, cur non ulterius, et ulterius vires has augere et extendere possit Deus? Ita concurrit cum S. Anselmo, ut visu corporeo cerneret per murum ea quae post murum gerebantur, illorum species ejus oculis indendo. Sic S. Diethelmus apud Ven. Bedam, et alii per imaginationem viderunt poenas Purgatorii: cur non et Paulus coelum empyreum, eaque quae in eo gerebantur, ita viderit?
Alii, et forte probabilius, censent vere et realiter raptum fuisse in coelum empyreum. Primo, quia graece non est «ἐξέστη,» id est raptus est in exstasim, sed «ἡρπάγη,» quod mere et simpliciter raptum abreptumque fuisse significat. Ergo non exstasim tantum, sed raptum realem est passus.
Secundo, quia Paulus dubitat an anima rapta sit cum corpore, an sine corpore; ergo eam revera et realiter raptam praesupponit: nam in visione imaginaria tantum, nullum est dubium, sed certum, non corpus, sed animam solam per imaginationem rapi.
Tertio, quia ibi revera audivit arcana verba, ut scilicet orbis jam doctor futurus, e coelo prodire videretur, ibique visa et audita quae volebat Deus illum hominibus communicare, enarraret, coelestemque sapientiam quasi e coelo hominibus afferret: de quo plura vers. 4.
Jam si realis fuit raptus animae, et anima cum sit corpori conjuncta (ut dixi hujus versus initio ad illud, sive in corpore), videtur et Pauli corpus cum anima raptum esse in paradisum: hoc enim Deo aeque est facile, atque solam animam rapere, et congruum dignumque Paulo, qui non Judaeorum tantum, ut Moses, sed et Gentium omnium coelestis futurus erat doctor et Apostolus, ut totus e coelo et Dei alloquio quasi alter Moses prodiret.
Versus 3: Sive in Corpore, sive Extra Corpus, Nescio
Vers. 3. Sive in corpore, sive extra corpus, nescio. — S. Athanasius, serm. 4 Contra Arianos, putat Paulum scivisse modum quo raptus fuit, dicere tamen, «Nescio,» quia illum aliis revelare non poterat; quomodo Christus, Marci XIII, 32, ait se nescire diem judicii. Licet enim illum in se sciat, tamen quoad nos eum nescit; nobis enim illum indicare non potest. Verum alii melius simpliciter accipiunt vox «nescio,» quasi Paulus vere et proprie nescierit an in corpore, an extra corpus raptus sit, illudque exigit simplex narratio ipsius.
Versus 4: In Paradisum Raptus, Audivit Arcana Verba
Vers. 4. 4. In Paradisum. — Ambrosius, Oecumenius, Haymo, Anselmus et Theophylactus putant Paulum bis raptum fuisse, primo, in tertium coelum; secundo, altius in paradisum: sed sec tertium coelum foret coelum Lunae, Solis aut stellarum: ibi autem quid egisset Paulus? Unde alii passim dicunt eumdem esse raptum, idemque esse tertium coelum et paradisum.
Dices: Quare ergo post raptum in tertium coelum, ait Paulus se raptum in paradisum quasi altius? Respondeo, quia in coelo empyreo vastissimo separatus est paradisus, id est locus Beatorum, quasi pars coeli nobilior et eminentior; ut aliquo modo innuat se non tantum intellectu raptum altissima vidisse mysteria, sed et voluntate ineffabilem inde voluptatem hausisse: hanc enim significat graece et latine paradisus locum scilicet voluptatis.
Nota: Paradisus non est vox Graeca, ut vult Suidas, «ἀπὸ τοῦ ἀρδεῖν,» id est, ab irrigando, q. d. hortus irriguus; nec, ut alii, «παρὰ τὴν δεῖσαν ποιεῖσθαι,» id est, ab herbarum collectione, q. d. Hortus herbidus; sed est vox Persica, ut vult Pollux; vel potius Hebraea, significans hortum amoenis arboribus et fructibus consitum, ut patet Eccles. II, 5; Nehemiae II, 8, in Hebraeo; Cant. IV, 11: «Emissiones tuae paradisus pomorum punicorum;» «פרדס» pardes ergo hebraice (unde Graecum et Latinum paradisus) deducitur a radice «פרה» para, id est protulit, fructificavit, et «הדס» hadas, id est myrtus: quia myrtus odore saporeque recreat, et in hortis excellit; pardes ergo est hortus myrtorum; inde ad quosvis hortos, sylvas et saltus voluptarios, et tandem ad quaevis loca amoenissima hoc nomen translatum est. Unde hic tertium coelum vocatur paradisus.
Quaeres, an Paulus hic divinam viderit essentiam. S. Augustinus, epist. 112, cap. XIII, tom. II; Clemens, lib. V Stromat.; Anselmus, D. Thomas, II II, Quaest. CLXXV, art. 5, affirmant, estque probabile: ideo enim raptus est in paradisum, id est, locum Beatorum videntium Deum. Secundo, ideo audivit arcana quae homini loqui non licet, et, ut graece est, «ἄρρητα,» hoc est ineffabilia; reliqua enim praeter divinam essentiam effari licet.
Dices: Tunc dicere debuisset se vidisse res, non audisse verba.
Respondeo: Hebraismo audire verba significat videre res, ait Theodoretus; ergo sicut in Prophetis visio vel videre, et audire, idem sunt, ita et in beatis mentibus.
Sed contrarium videtur probabilius: proprie enim audire etiam animae separatae, non significat clare rem intueri, sed Dei, angeli aut hominis locutionem excipere; alioqui enim clare dixisset; Vidi ineffabilia, vidi Deum. Secundo, quia I Tim. VI, 16, de Deo dicitur: «Quem nullus hominum vidit.» Tertio, quia si Deum vidit, vidit et statum suum, an in corpore esset, nec ne; quod tamen hic negat. Quarto, quia parce suas hic visiones recenset, majoraque se subticere ex humilitate docet vers. 6. Ita S. Gregorius, lib. XVIII Moral., cap. V; Hieronymus, Cyrillus, Chrysostomus et passim alii Patres et Scholastici. Vide Ludovicum Molinam, I part., Quaest. XII, art. 11, disp. II. Denique quia de Mose clarius innuit Scriptura, quod Dei essentiam viderit, et tamen satis clare demonstravi Exodi XXXIII, Mosen non petiisse Dei essentiam videre, neque si petierit, impetrasse: diserte enim vers. 20, negative respondet ei Dominus: «Non poteris videre faciem meam; non enim videbit me homo, et vivet.» Ac tantum vers. ult. concedit ei, ut posteriora, id est signum corporis ab angelo, qui Deum repraesentabat, assumpti videat: petebat enim Moses ut Deus, vel potius angelus vice Dei nube se tegens, et per nubem cum ipso colloquens, eam explicaret, ut clare eum videre, et facie ad faciem cum eo colloqui posset. Respondet ei angelus, hominis oculos non ferre, nec posse videre faciem suam, sed dorsum tantum: facies enim illa ab angelo assumpta radiantissima erat, et tam admirando lumine ac majestate augusta, ut Deum Deique gloriam quadamtenus referret; vincebat ergo solis splendorem, quem cum oculis directis et irretortis homo intueri non possit, quin potius ab eo perstringatur, et quasi excaecetur: sequitur multo minus faciem hanc angeli longe splendidiorem a Mose videri potuisse, quin ab ea statim excaecaretur. In dorso vero corporis illius a se assumpti ita lumen angelus attemperaverat, ut Mosis aspectus ferret. Unde permisit posteriora sua, hoc est dorsum suum ab eo videri: quo mirifice recreatus est Moses, tantoque lumine perfusus et aspersus, ut facies ejus pariter radiaret, lucisque radiis quasi cornibus quibusdam cornuta videretur, ut ibi dixi. Haec itaque Mosis visio fuit corporalis: corporeis enim oculis vidit corpus hoc angeli a tergo: longe ergo abfuit Moses a visione divinitatis essentiaeque divinae. Si Moses abfuit, ergo et Paulus, qui multo obscurius et humilius de sua visione loquitur.
Audivit arcana verba, quae non licet homini loqui. — Quaeres, quae arcana viderit vel audierit Paulus in paradiso. Respondeo: Narrantur haec in libro, qui inscribitur Apocalypsis, id est revelatio, Pauli: sed hic liber falso ascribitur S. Paulo, plenusque fabulis est. Ita S. Augustinus, tract. 98 in Joan., Beda, Theophylactus; et Epiphanius librum hunc tribuit Cajanis in eorum haeresi.
Dico ergo, nihil hic certo dici posse, cum ea Paulus siluerit; opinari tamen licet Paulum vidisse et audisse mira de angelorum natura, dotibus, gratia, gloria, ordinibus, ait S. Gregorius, hom. 4 in Ezechiel. Unde S. Dionysius, De Coelesti Hierarchia, ex S. Pauli doctrina ita ordines angelorum describit, quasi oculis omnia spectarit. Rursum, audisse mira de divinis quibusdam attributis nobis hic incognitis; vidisse insuper gloriam Christi: a Christo enim doctus est Evangelium, Galat. I, 12. Raptus enim fuit, ut ei auctoritas adderetur, ne minor esset aliis Apostolis, qui Christum in carne viderant, ab eoque edocti erant, ait Chrysostomus. Addit Theodoretus, vidisse paradisi pulchritudinem, Sanctorum choreas et gaudia, numerosam ac modulatam hymnorum coelestium vocem audiisse. Unde postea admirabundus exclamavit: «Oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum.»
Secundo, et potius, videtur audiisse arcana de secreto, ratione, modo, ordine divinae reprobationis et praedestinationis ac vocationis hominum, maxime Gentium et provinciarum per se convertendarum: hoc enim secretum passim miratur Paulus, Rom. XI, 33, et alibi, hocque maxime ad ipsum attinebat, eoque proxime mittendus erat. Ita Baronius.
Rursum audivit, ut videtur, arcana quaedam Christi redemptionis ac Evangelii mysteria: hoc enim per revelationem, in hoc scilicet raptu, accepisse se dicit a Christo, Galat. I, 12. Denique audivit, ut apparet, arcana de oeconomia, regimine ac successu Ecclesiae praesentis ac futurae: hoc enim ad ipsius et statum et officium pertinebat: jam enim designatus erat Ecclesiae doctor et rector; sicque ineffabilia vocat, tum quae fari prohibitum est, tum quae fando adaequare et plene explicare non possumus.
Versus 5: Pro Hujusmodi Gloriabor, Nisi in Infirmitatibus
5. Pro ejusmodi («ὑπὲρ τοῦ τοιούτου,» pro tali, scilicet homine a Deo rapto) gloriabor: pro me autem nihil. — Loquitur de se rapto quasi alio a se suaque naturali conditione, ad philautiam vitandam, ait Oecumenius.
Nisi in infirmitatibus, — calamitatibus, passionibus. Nota: Per Hebraeam metonymiam passim hic infirmitas ponitur pro dolore: sic Hebraei «infirmari» ponunt pro «dolere,» quia ejus causa est, vel effectus, vel utrumque. De quo rursum, vers. 9, 10. Sic Mich. IV, vers. 10, dicitur: «Dole et satage, filia Sion, quasi parturiens.» Ubi pro «dole» in Hebr. est «חולי» chuli, id est infirmare. Sic Osee IV, 3: «Propter hoc lugebit terra, et infirmabitur (id est dolebit) omnis qui habitat in ea.» Sic Isaiae LIII, 3, Christus vocatur «vir dolorum, sciens infirmitatem.» Quae duo in re idem sunt, adeoque more Hebraeo posterius explicat prius. Vir enim dolorum est qui scit, id est experitur, infirmitates, id est dolores. Sic Psal. XV, 4: «Multiplicatae sunt infirmitates (id est dolores) eorum, postea acceleraverunt.»
Versus 6: Parco Autem, ne Quis Me Existimet Supra Id Quod Videt
6. Parco autem, ne quis me existimet supra id quod videt in me, — ne videlicet quis me angelum, vel Deum aliquem putet, ut Lycaonii, qui de me et Barnaba dixerunt: «Dii similes facti hominibus descenderunt ad nos,» Actor. XIV, 10. Nota: Potuisset de se mirabilia magis referre, sed ea modestiae humilitatisque studio tegit et opacat: omnes enim Sancti, ait Anselmus, non modo gloriam supra modum omnino non appetunt, sed et hoc ipsum refugiunt quod esse meruerunt.
Praeclare S. Bernardus, epist. 18 ad Petrum: «Laudamus,» inquit, «mendaciter, delectamur inaniter, ut et vani sint qui laudantur, et mendaces qui laudant. Alii adulantur, et ficti sunt; alii laudant quod putant, et falsi sunt; alii utrorumque praeconiis gloriantur, et vani sunt. Solus sapiens, qui cum Apostolo dicit: Parco autem, ne quis me existimet supra id quod videt in me, aut audit aliquid ex me.»
Versus 7: Datus Est Mihi Stimulus Carnis, Angelus Satanae
7. Et ne magnitudo revelationum extollat me. — Hinc patet Paulum quasi coelestem orbis doctorem multas et magnas habuisse revelationes, iisque quasi assuetum et enutritum fuisse. Illarum nonnullas describit Lucas. Primam, qua conversus est Paulus, Actor. IX, 3. Secundam, qua vocatus est in Macedoniam, Actor. XVI, 9. Tertiam, Actor. XVIII, 9, qua Corinthi contra Judaeos jussus est constanter evangelizare. Quartam, Act. XXII, 17, qua ad Gentes missus est. Quintam, Act. XXVII, 23, qua didicit se cum suis naufragium evasurum. Unde S. Augustinus, illud Psal. LXVII: «Ibi (scilicet inter Apostolos) Benjamin in mentis excessu,» de Paulo intelligit, qui fuit ex tribu Benjamin.
Datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, qui me colaphizet. — «Datus est,» non a diabolo, sed a Deo; non quod Deus tentationis sit auctor, sed quia diabolo tentare Paulum parato, id permisit, idque tantum in specie et materia libidinis, ad eum humiliandum. Ita Augustinus, De Natura et Grat., cap. XXVII. «Hic monitor,» ait Hieronymus, epist. 25 ad Paulam de obitu Blaesillae, «Paulo datus est ad premendam superbiam, uti in curru triumphali triumphanti datur monitor suggerens: Hominem te esse memento.» Uti et Pontifici cum inauguratur, stupa accensa et mox extincta, accinitur: «Pater sancte, sic transit gloria mundi.» Unde optimum remedium ad evadendas tentationes carnis, est humilitas, si in ea tanto te magis fundes et profunde demittas, quanto te magis Deus donis suis et gratiis attollit: si enim tu ipse id facias ac praevenias, Deo non erit opus hunc stimulum, ut te in humilitate conservet, adhibere. Vide dicta Rom. I, 24.
Stimulus carnis. — Tertullianus, lib. De Fuga in persecut., cap. II, legit «sudes.» Quaeritur, quis et hic? Si enim est stimulus, quomodo colaphizat ut colaphus? quomodo est angelus Satanae? Respondet Augustinus, De Natura et Grat., cap. XVI, se nescire, quis sit. Duo hic certa sunt: Primum, fuisse daemonis vexationem: «Datus,» inquit, «mihi est angelus Satanae, qui me colaphizet,» ut me vexet. Unde orat ut discedat, vel, ut graece, «ἀποστῇ,» id est desistat. Secundum, fuisse aliquid instar aculei carni ejus infixum, quod eum assidue pungeret et cruciaret.
Verum in particulari quid fuerit, certum non est. Primo, Anselmus, Beda, Sedulius et Hieronymus in Galat. IV, 13 (ubi infirmitatem carnis in se agnoscit Apostolus), putant fuisse corporis aegritudines, sive capitis perpetuum dolorem, ut vult Hieronymus; sive viscerum iliacos dolores, ut alii apud S. Thomam; sive renum infirmitatem, et podagram, ut vult Nicetas in orat. 30 Nazianzeni, quam habuit in mortem S. Basilii; sive ut alii, stomachi aegritudinem; sive aliquem alium morbum. Unde et S. Basilius in Reg. fusius disp., cap. ult., et Augustinus in Psal. CXXX, stimulum hunc putant fuisse morbum Paulo aeque ac S. Job a daemone immissum: sed nusquam alibi de morbis suis queritur Apostolus, et morbi magno illi fuissent impedimento, in sua praedicatione Evangeliique propagatione.
Secundo, Chrysostomus, Theophylactus, Theodoretus, Oecumenius, Ambrosius, Erasmus, stimulum hunc putant fuisse persecutiones et adversarios Pauli, de quibus sequitur vers. 10; sed hi externi erant stimuli, non carnis, et interni; et de his gloriari solet, non queri.
Tertio, alii probabilius censent Satanam saepe pugnis ac verberibus Paulum (uti et aliquando S. Antonium et alios) impetivisse; ita ut dolor remaneret in corpore quasi stimulus, ex colaphis et plagis a daemone acceptis: hoc enim plane et proprie verba significant; sed tunc apertius et ordinatius dixisset: Datus est mihi angelus Satanae, qui me colaphizet et stimulet; nec de hoc ita quereretur generosus Pauli animus, qui omni hominum daemonumque verberatione excelsior, de ea solet gloriari.
Quarto ergo, communiter alii censent stimulum carnis fuisse concupiscentiae motus, libidinisque tentationes; haec enim concupiscentia stimuli vel sudis instar carni nostrae ita infixa est, ut evelli in hac vita non possit. Unde graece dicitur «σκόλοψ,» id est palus, stipes praeacutus, stimulus, spiculum, aculeus, «τῇ σαρκί,» hoc est carni, videlicet impressus et infixus, et, ut Syrus, stimulus in carne mea; Noster vertit, stimulus carnis, hoc est, carni inhaerens, in carne, et a carne excitatus.
Dices: Quomodo ergo vocat eum «angelum Satanae,» id est Luciferi ministrum, vel, ut Cajetanus ex Graeco vertit, angelum Satanam; Satan enim est indeclinabile, et omnis casus apud Hebraeos.
Respondeo, «angelum Satanae,» vel etiam «Satanam,» vocat ipsum daemonem, hunc stimulum et concupiscentiam suscitantem et accendentem; vel potius ipsum stimulum et concupiscentiam a daemone Satana, id est suo, suaeque pudicitiae adversario, suscitatam et accensam, ut sit metonymia, qua causa pro effectu, et auctor pro opere suo ponitur. Daemon enim humores commovendo, sanguinem accendendo, spiritus generationi subservientes excitando et inflammando, Pauli phantasiae turpes imagines objiciendo, concupiscentiam quasi sopitam, totque laboribus, inediis, aerumnis pene mortificatam suscitabat, et ad turpes libidinis motus commovebat et acuebat. Probatur secundo, quia hanc concupiscentiam fuisse in Paulo, patet Rom. cap. VII, vers. 23, ubi propter eam aeque et magis quam hic, luget et gemit. Hinc etiam castigat corpus suum, I Cor. cap. IX. Tertio, quia si quid aliud fuisset, clare explicuisset; jam autem rem ita verecundam et pudendam tegit, vocatque metaphorice stimulum. Quarto, quia hic stimulus datus est ei ad eum humiliandum; nihil autem castos ac virtutis amantes ita humiliat, atque haec carnis tentatio, nihilque eos ita continet, ut cum metu et tremore suam salutem operentur, atque dum carnis suae fragilitati lapsum in tam periculosa et proclivi ad consensum tentatione semper timent: in morbis enim, verberibus, persecutionibus et aliis aerumnis gloriantur potius et exultant, praesertim si pro Christo Christique fide et gloria illa patiantur, uti patiebatur Paulus.
Quinto, quia hae tentationes carnis proprie Sanctos non laedunt, sed «colaphizant,» id est ruborem ac moerorem incutiunt, sicut qui a socio colaphum accepit, non tam dolore, quam pudore suffunditur.
Sexto, quia contra has tam instanter et toties rogat obsecratque ut iis liberetur; in aliis, non liberationem, sed fortitudinem et constantiam petiisset; hae enim solae non tam fortiter patiendo, quam fugiendo vincuntur. Rogat igitur ab iis liberari, auditque: «Sufficit tibi gratia mea:» quae in hac materia unice est necessaria, et tentatis assidue imploranda, ut hosti domestico, et in visceribus suis latenti, semperque bellum moventi resistant, eumque superent.
Denique ita sentiunt S. Augustinus, conc. 2 in Psal. LVIII; Hieronymus, ad Eustochium de custodia virginit.; Salvianus, serm. De Circumcis., qui ascribitur (sed falso) Cypriano; Haymo, Theophylactus, Anselmus, Beda, S. Thomas, Lyranus et alii; videturque communis fidelium sensus, qui hinc libidinis tentationem «stimulum carnis» vocant: vox autem populi est vox Dei.
Quod vero addit Hugo Cardinalis, hanc carnis tentationem in Paulo ortam fuisse ex familiaritate pulchrae virginis S. Theclae, quam a se baptizatam circumducebat, falsum est et commentitium. Nullam enim mulierem circumduxit Paulus, ut ipse docet I Cor. IX, 5. Et licet circumducere eam coepisset, debuisset tamen sub poena peccati eam dimittere, cum tantae tentationis et vexationis illi fuit occasio et fomes. Rursum, quid opus erat Paulo Deum tam instanter orare, ut hic stimulus discederet a se, cum ipse eum dimittere facillime potuisset? Adde, haec fabella sumpta est ex libro qui inscribitur «Pauli et Theclae periodi,» quem S. Hieronymus, Tertullianus et Gelasius quasi apocryphum rejiciunt.
Objiciunt Erasmus et Faber primo, stimulum libidinis indecorum et indignum fuisse tanto Apostolo, eoque jam sene.
Respondeo: In statu lapso non esse indignum, imo utilem. Vide Gregorium, lib. XIX Moral., cap. V et VI, et ex eo Anselmum, quam utili et prudenti consilio electi inter raptus et elevationes, hinc inde inter infirmitates et depressiones; jam in altum elati, jam quasi in abyssum demersi quasi ancipites librentur, ne vel in superbiam, vel in desperationem corruant; sed media inter utrumque via recta in coelum gradiantur. Unde hanc concupiscentiam fuisse in Paulo patet ad Rom. VII, 23. Fuisse et esse in Sanctis jam senibus experientia constat. Sic enim Nazianzenus saepe de carnis suae malo conqueritur, ut epist. 96, et in Carmine de carne sua, et de calamitate animae suae. Adde, Paulum non fuisse senem: juvenis enim conversus est forte 25 annorum, aut 27, Actor. VII, 58. Haec autem scribit anno 22 a conversione sua; fuit ergo tum circiter quinquaginta annorum.
Objiciunt secundo, Apostolus statim subdit: «Libenter igitur gloriabor in infirmitatibus meis;» de libidine autem et concupiscentia non licet gloriari: ergo non hanc, sed alias infirmitates et stimulos intelligit.
Respondeo: Apostolus non tantum ad stimulum carnis immediate praecedentem, sed etiam, et quidem magis, respicit ad omnes passiones pro fide obitas, quas numeravit cap. praeced., in iisque gloriatus est, et assidue gloriatur: ample enim sumit nomen «infirmitatis,» et in eo ludit, ut dicam vers. 10. Adde, de hac carnis tentatione gloriari licet, non in se, quatenus incitat ad malum, sed ut afflictio est a daemone immissa. Secundo, quatenus in ea perficitur virtus Christi: uti Julius Caesar gloriabatur, et optabat hostes validissimos, ut in eos suam virtutem et fortitudinem bellicam ostenderet. Sic Sancti plures Deum orarunt, et petierunt habere tentationes, in iisque gloriati sunt. Hinc dicitur Jacobi 1, 2: «Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in tentationes varias incideritis;» et vers. 12: «Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae,» etc.
Moraliter nota, tentationem viris justis non esse causam ruinae, sed stimulum virtutis: sic enim eam hic vocat Apostolus. Sicut enim calcari stimulati equi etiam generosi, animosius et velocius progrediuntur: ita et Sancti stimulo tentationis excitantur, ut animosius pergant in virtute, ne succumbant et pereant. Hinc nonnulli Sancti generosi non tristabantur, sed gaudebant in tentationibus. Ita in Vitis Patrum, lib. III, cap. VIII, narratur de quodam Seniore, qui videns discipulum graviter tentari fornicatione: «Si vis, inquit, o fili, deprecor Dominum, ut auferat a te istam impugnationem.» Cui discipulus: «Video, pater, quia etsi laborem sustineo, sentio tamen fructum in me perficere bonum: quia per occasionem impugnationis hujus et amplius jejuno, et amplius in vigiliis et orationibus tolero. Sed deprecor te, ut exores pro me misericordiam Domini, ut det mihi virtutem quatenus possim sustinere, et certare legitime.» Mox senior: «Nunc, ait, cognovi, fili, quia fideliter intelligis, quod hoc spirituale certamen per patientiam ad salutem aeternam animae tuae proficiat. Ita enim S. Apostolus dixit: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi: in reliquo reposita est mihi corona justitiae.»
Narrat S. Dorotheus de quodam sancto monacho, quod dolebat tentatione se liberatum, plangebatque dicens et orans: «Ergone, Domine, non sum dignus, qui patiar, modicumque affligar et tribuler pro amore tuo?» Climacus, gradu 29, narrat de S. Ephrem, quod videns se in altissima pace et tranquillitate animi, quam ipse vocat impassibilitatem et coelum terrestre, rogaverit Deum ut sibi restitueret pristinas tentationum impugnationes et bella, ut non perderet materiam merendi et augendi coronam suam. Sic Alexander Magnus et similes duces optabant validissimos hostes, ut eo gloriosiorem de iis reportarent victoriam, quo acrius cum iis iniissent certamen.
Narrat Palladius abbatem Pastorem cuidam dicenti: «Oravi Deum, et liberavit me ab omni tentatione,» respondisse: «Ora Deum, ut tibi tentationes tuas reddat, ne fias deses et negligens.» Retulit id ipse ad Deum, cui Deus: Recte dixit tuus magister Pastor, simulque ei tentationem restituit.
Versus 8: Ter Dominum Rogavi, ut Discederet a Me
Vers. 8. Propter quod ter (id est saepe et frequenter; ternarius enim symbolum est multitudinis et universitatis) Dominum rogavi; et dixit mihi: Sufficit tibi gratia mea, — ut in te licet debilis, in me tamen sis fortis ad hanc tentationem superandam. Hinc patet Paulum non fuisse in sua prece exauditum, nec hoc stimulo liberatum.
Causam dat S. Augustinus in Psal. CXXX: Sicut, inquit, aeger cum ei applicatur pharmacum molestum et ardens, rogat medicum ut illud auferat: medicus autem aegrum consolatur et hortatur ad patientiam, quia novit quam utile sit quod apposuit: pari modo egit hic Deus cum Paulo. «Ego novi,» inquit S. Augustinus, «quid apposuerim, ego novi unde aegrotes, ego novi unde saneris. Sufficit tibi gratia mea.» Sicut ergo medicus theriacam contra viperas et venena, ex ipsa viperae carne conficit: sic Deus ex nostra infirmitate contra infirmitatem, adeoque ex una concupiscentia contra aliam, v. g. ex stimulo carnis contra superbiam, medicinam et theriacam conficit.
Versus 9: Virtus in Infirmitate Perficitur
9. Nam virtus in infirmitate perficitur. — Sententia generalis est, et quasi axioma morale de quavis infirmitate, proprie tamen et proxime ad stimulum carnis, qui praecessit, id est concupiscentiae infirmitatem, respicit. Pro «virtus» graece est «δύναμις,» potentia, fortitudo mea (quam scilicet ego Deus tibi, o Paule, aliisque Sanctis communico et indo; sunt enim haec verba Dei precibus Pauli respondentis): haec in infirmitate perficitur, quia quo major infirmitas, id est carnis tentatio, eo major a Christo fortitudo contra eam suggeritur. Unde sequitur: «Ut inhabitet in me virtus Christi;» et: «Cum infirmor, tunc potens sum.» Hoc proprie vult Apostolus.
Ubi nota primo: Virtus haec et fortitudo est Pauli quasi accipientis; sed est Dei tanquam eam efficientis et donantis. «Virtus ergo in infirmitate perficitur,» id est virtus et potentia divina maxime illustratur, primo, cum in infirmis tantam fortitudinem, patientiam aliaque mira opera operatur. Secundo, cum is per quem operatur, infirmitatis suae conscius nihil inde sibi vindicat, sed universam laudem uni tribuit Deo. Ubi adverte, diversam esse virtutem et potentiam mundi, et Dei; illa vi viribusque, haec contra tolerando innotescit. Tertio, «virtus in infirmitate perficitur,» quia infirmitas est objectum patientiae, fortitudinis et temperantiae, ut nimirum infirmi magis sint sobrii si aegrotent. Quarto, quia infirmi sibi diligentissime cavent, ac contrariis caute resistunt, sicque fiunt exercitatiores et fortiores, ait S. Thomas. Nimirum «crescit adversis agitata virtus,» adeoque in tentatione constans castitas, et quaevis virtus robustior fit, ut patet in Patriarcha Joseph, Susanna, Paulo et aliis. Quinto, spiritualiter S. Augustinus, lib. De Gratia Christi, cap. XII, et Anselmus: «Fortitudo,» inquiunt, «nostra est infirmitatis in veritate cognitio, et in humilitate confessio.» Et Hieronymus ad Ctesiphontem: «Haec una praesentis vitae perfectio est, ut te imperfectum agnoscas,» ut scilicet tibi diffidens, ut de tuis viribus desperans, te totum per spem firmam in Dei potentiam conjicias: Deus enim humiles et in se sperantes roborat, et quasi omnipotentes facit, ait S. Bernardus, serm. 85 in Cantica, ut nullis tentationibus, laboribus, periculis frangantur.
Exemplum de se narrat S. Augustinus, lib. VIII Confess., cap. XI: «Cum diceret, inquit, mihi consuetudo violenta: Putasne sine istis (concubinis quibus jam assuevisti) poteris vivere? aperiebatur ab ea parte, qua intenderam faciem, et quo transire trepidabam, casta dignitas continentiae, honeste blandiens, ut venirem, neque dubitarem; et extendens ad me suscipiendum et amplectendum pias manus plenas gregibus bonorum exemplorum. Ibi tot pueri et puellae, ibi juventus multa, et omnis aetas, et graves viduae, et virgines anus. Et irridebat me irrisione exhortatoria, quasi diceret: Tu non poteris quod isti et istae? An vero isti et istae in semetipsis possunt, ac non in Domino Deo suo? Dominus Deus eorum me dedit eis. Quid in te stas, et non stas? Projice te in eum, noli metuere, non se subtrahet ut cadas. Projice te securus, excipiet te, et sanabit te.» Haec ille.
«Virtus denique in infirmitate perficitur,» quia, ut ait S. Bernardus, epist. 254, in robusto ac vegeto corpore animus mollior atque tepidior jacet; ac rursum in corpore debili et infirmo fortior viget promptiorque spiritus. Scilicet quemadmodum ingenio pollet, cui vim natura negavit; sic cui corporeas vires negat, illi dat Deus animi robur et vigorem; et mens in corpore infirmo afflicta ad coelum et resurrectionem anhelat, aspernatur quidquid fluxum est, turbulentum, interituique obnoxium; nec praesenti sed futuro aevo vivit, mortisque meditationem, ut aiebat Plato, hanc vitam existimat; denique totam se Deo et coelestibus addicit. «Anima morbo affecta Deo propinqua est,» ait Nazianzenus, orat. ad cives Nazianzenos. Audi quid illustris senex in Vitis Patrum, lib. III, num. 457, discipulo suo infirmato dixerit: «Non contristeris, fili, ex infirmitate vel plaga corporis tui: summa enim religio est, ut in infirmitate quis agat Deo gratias. Si ferrum es, per ignem aeruginem amittis; si vero aurum es, per ignem probatus a magnis ad majora procedis. Ne anxieris ergo, frater: si enim Deus te vult in corpore torqueri, tu quis es, qui moleste feras? Sustine ergo, et roga Deum, ut quae ipse vult, illa concedat.»
Anno Domini 816, B. Theophanes Abbas Sigriani aegrotus, Leoni Armeno Imperatori Iconoclastae, minanti dira quaelibet, nisi damnaret cultum imaginum, respondit: «Si ut pueros parum generosos magistri scutica perterrefaciunt, ita tu me morbo (laborabat autem calculi doloribus, adeo ut non posset incedere) et senectute confectum, minis territum iri speras: rogus accendatur, parentur tormenta, et omnia cruciatuum genera, ut scias planissime Christi virtutem in meis infirmitatibus perfici. Ego qui per humum iter facere nequeo, valetudinis infirmitate superata, in ignem insiliam.» Dixit et praestitit: nam post alias tentationes carceri inclusus, cum nulli ad eum aditus concederetur, fame, squalore et morbo acerrimo sensim confectus, post biennium animam, quasi suavem hostiam, Deo obtulit, ac post mortem miraculis claruit: quocirca ejus memoriam annuam recolit Ecclesia die 12 martii. Ita Baronius, tom. IX, anno Christi 816. Vide de infirmitatum et tribulationum utilitate Chrysostomum in morali homil. 26, et S. Thomam.
Denique pie S. Bernardus, tract. De Grad. humil.: «Virtus,» ait, «in infirmitate perficitur. Quae virtus? Ipse Apostolus respondeat: Libenter gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. Sed nondum forsitan intelligis, de qua specialiter dixerit, quia Christus omnes virtutes habuit. Sed cum omnes habuerit, prae omnibus tamen unam, id est humilitatem, nobis in se commendavit, cum ait: Discite a me quia mitis sum et humilis corde. Libenter igitur et ego, Domine Jesu, gloriabor, si potero, in infirmitate, in nervi mei contractione, ut tua virtus, id est humilitas, perficiatur in me. Nam sufficit mihi gratia tua, cum defecerit virtus mea.»
Libenter igitur gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. — Nota: Ex humilitate gloriatur non in fortitudine sua, sed in infirmitate, ut sic provocet in se virtutem ac fortitudinem Christi, tacite quasi in eam se conjiciens, eamque invocans. Hinc per «infirmitatem» significat omnem passionem, tribulationem, tentationem, humiliationem, ut explicat vers. sequent. Infirmitas enim generatim sumitur pro quovis dolore et afflictione, quae vel corpus, vel animum premit, dejicit, aegrum et infirmum reddit. Unde primo, infirmitas haec complecti potest morbos, quos fuisse stimulum carnis in Paulo docet Basilius, Augustinus, Anselmus. Secundo, labores, de quibus cap. praeced., vers. 27. Tertio, tentationes carnis, de quibus vers. 7, et alias quasvis. Quarto, jejunia, vigilias aliasque carnis castigationes, quibus eam macerabat infirmabatque ut spiritui subderet, cap. praeced., vers. 27. Quinto, contumelias, persecutiones, pericula, verbera, omnesque aerumnas, quas pro fide et Evangelio tolerabat, de quibus fuse gloriatur cap. praeced., et has praecipue hic intelligit, ut explicat vers. sequent.
Solentur se infirmi in infirmitatibus suis, quod in iis quasi in domo propria et tabernaculo suo inhabitet virtus, graece «δύναμις,» id est, fortitudo Christi. Graecum «ἐπισκηνώσῃ» significat inhabitare quasi in tabernaculo suo: ibi enim maxime se ostendit Dei potentia, ubi maxima est infirmitas et inopia, ibique succurrit maxime, ubi maxima est necessitas. «Tibi,» ait Propheta, «derelictus est pauper, orphano tu eris adjutor.» Licet enim naturaliter «imbecillitas corporis animae quoque vires secum trahat,» ut ait S. Hieronymus, praefat. in lib. II Comment. in Amos; ac «corpus quod corrumpitur aggravet animam,» Sap. IX, 15, tamen supernaturaliter secus fit. Per gratiam enim roborata anima roborat et corpus. Ita in S. Francisco cum languore corporis crescebat vigor mentis, in tantum ut gratias agens Deo, oraret morbos in centuplum augeri. «Nam tuae,» inquiebat, «o Domine, voluntatis adimpletio mihi est consolatio superplena,» uti refert S. Bonaventura in ejus Vita.
Notat S. Bernardus, serm. 34 in Cant.: «Non dicit,» inquit, «patienter se ferre infirmitates suas, sed et gloriari, et libenter gloriari in illis, probans etiam sibi bonum esse, quod humiliaretur. Hilarem enim datorem diligit Deus. Etenim sola gratiam quam praefert, meretur laeta et absoluta (non tristis, non coacta) humilitas.» Et serm. 25: «Optanda,» ait, «infirmitas, quae Christi virtute compensatur. Quis mihi dabit non solum infirmari, sed et destitui ac deficere penitus a memetipso, ut Domini virtutum virtute stabiliar? Nam virtus in infirmitate perficitur. Quod cum ita sit, pulchre sponsa convertit sibi ad gloriam, quod si pro opprobrio ab aemulis intorquetur, non modo formosam, sed et nigram se esse glorians. Nil sibi gloriosius proinde putat, quam Christi portare opprobrium. Grata ignominia crucis ei, qui crucifixo ingratus non est.»
Versus 10: Cum Infirmor, Tunc Potens Sum
10. Propter quod placeo mihi in infirmitatibus. — Non quod eae per se expetendae sint et oblectent, aut etiam menti placeant, si tentationes sint: sed placeo mihi in eis, quatenus per illas perficitur et inhabitat in me virtus Christi, ut praecessit. Verum, ut dixi, alias potius infirmitates hic intelligit, quas explicat, dum subdit: «In contumeliis, in necessitatibus (famis, sitis, nuditatis, frigoris ac similium), in angustiis pro Christo.» Pro «placeo» graece est «εὐδοκῶ,» delector, q. d. Non tantum eas fortiter fero, sed et iis pascor et oblector. Ita Theophylactus.
Cum enim infirmor (cum affligor, eaque quae jam dixi patior), tunc potens sum, — tunc roboror, potens, fortis et validus fio, gratiae, patientiae, magnanimitatis, humilitatis, spei ipsiusque Dei viribus, qui tunc adest, viresque suas exerit ac mihi suggerit. Ita Chrysostomus. Aliter Œcumenius: «tunc potens sum,» hoc est, etiam tum, licet infirmus, potenter edo miracula. Aliter S. Basilius, in Psal. XXXIII: «Cum,» ait, «infirmor, tunc potens sum: virium enim corporis multitudo saluti spiritus est impedimento.» Pulchre et vere S. Bernardus, serm. 29 in Cant.: «Vides,» inquit, «quia carnis infirmitas robur spiritui augeat et subministret vires? Ita e contrario noveris carnis fortitudinem debilitatem spiritus operari. Et quid mirum si, hoste debilitato, tu fortior efficeris? Nisi forte illam tibi insanissime ducas amicam, quae non cessat concupiscere adversus spiritum.» Subdit: Hinc «prudenter sagittari et impugnari salubriter postulat Sanctus: Confige timore tuo carnes meas. Optima timor iste sagitta, qui configit et interficit carnis desideria, ut spiritus salvus sit. Sed et qui castigat corpus suum et in servitutem redigit, nonne is tibi videtur etiam manum contra se pugnantis ipse juvare?»
Versus 11: Factus Sum Insipiens, Vos Me Coegistis
11. Factus sum insipiens, — laudando me videor fuisse insipiens, sed vos qui minorem, quam par erat, de me opinionem habuistis, et magis pseudoapostolis hostibus meis, quam mihi credidistis, coegistis me ad hanc laudem, ut scilicet per illam, opinionem et auctoritatem meam apud vos reciperem.
Nihil enim minus fui («οὐδὲν ὑστέρησα,» nihilo inferior fui, in apostolatu scilicet, Apostolicis laboribus, gratiis, passionibus) ab iis qui sunt supra modum (id est, ab iis, qui eximii sunt et excellentissimi) Apostoli. — Non ergo negat praeeminentiam jurisdictionis Petri, nec cum eo de primatu contendit, ut dixi cap. XI, vers. 5.
Tametsi nihil sum, — ex me: quod enim sim Apostolus, non meum est, sed gratiae Christi. Ita Anselmus.
Signa apostolatus mei facta sunt super vos in omni patientia, in signis et prodigiis, et virtutibus. — Nota hic genuinum apostolatus signum esse primo, patientiam in sui contemptu, paupertate, persecutionibus, plagis, periculis. Ita D. Anselmus. Secundo, esse miracula. Haec enim vocat signa verae fidei, coelestis et divinae doctrinae; sive signa Dei supra naturam omnipotenter operantis, ac consequenter testantis Pauli doctrinam a se hisce signis confirmari, esseque veram et a Deo profectam; eadem vocat prodigia, id est portenta, stupenda et portentosa facta. Denique eadem nuncupat «virtutes,» graece «δυνάμεις,» potentias, fortitudines, id est, potentia gesta, omnipotentiae opera, quae Deus solus patenter operatus est per me.
Nota secundo: Apostoli novam mundo afferentes doctrinam Evangelii, debuerunt miraculis quasi signis suum apostolatum suamque doctrinam probare; alioqui fidem hominum temere exegissent et temere eis credidissent fideles, nec ab impostoribus et pseudoapostolis secerni potuissent: miraculis ergo probare debuerunt se Apostolos, hoc est, a Deo missos ad orbem reformandum, et luce Evangelii illuminandum. Notent hoc Novantes, et a suis novis Apostolis, Calvino, Luthero novam doctrinam et reformationem inducentibus, miracula exigant: quae cum nunquam exhibuerint (nisi miraculum putent, quod spondentes se mortuum suscitaturos, ex vivo mortuum effecerint: sed a talibus miraculis, talibusque Apostolis liberet nos Dominus), certo sibi persuadeant, non Apostolos, sed impostores fuisse.
Versus 13: Quid Minus Habuistis Prae Caeteris Ecclesiis
13. Quid est enim, quod minus habuistis prae caeteris Ecclesiis (a me et Apostolis fundatis), nisi quod ego ipse non gravavi vos? — «οὐ κατενάρκησα ὑμῶν,» non obtorpui, torpens non incubui vobis, ut a vobis alerer, sed ipse nocte vigilans et laborans victum mihi comparavi. Vide dicta cap. XI, vers. 9. Est ironia, quasi tacite exprobrantis: hoc ipso enim non minor, sed major erat Apostolus, plurisque a Corinthiis aestimandus, quod scilicet eis gratis evangelizasset. Unde ironice subdit: «Donate mihi hanc injuriam,» quia revera non est injuria, sed insignis et generosa abstinentia et beneficentia, ob quam, si recordati essetis, o Corinthii, me magis amare, colere et suspicere deberetis.
Versus 14: Ecce Tertio Paratus Sum Venire ad Vos
14. Ecce tertio hoc (tertia hac vice) paratus sum venire ad vos. — Primo veni, cum vos converti; secundo, venire paratus, justa de causa distuli, cap. I, vers. 23; tertio, paratus fui cum scriberem, et reipsa post hanc epistolam veni ad vos. Ita S. Thomas et Lyranus.
Nec enim debent filii parentibus thesaurizare. — Est euphemismus, q. d. Carnales parentes filiis thesaurizant, spirituales a filiis suis, id est catechumenis et fidelibus, alendi sunt: ego vobis ita spiritualis sum pater, ut carnalis esse velim, nec opes modo, sed et me meaque omnia pro vobis impendere. Tangit eos, ut intelligant quantus sit Apostolus, quam excelso animo, quanta charitatis; ut confundantur quod eum non redament, sed potius colant pseudoapostolos, se suaque lucra aucupantes, eorumque bonis inhiantes.
Versus 15: Libentissime Impendam et Superimpendar pro Animabus Vestris
15. Ego autem libentissime impendam (mea omnia), et (post omnia, libentissime) superimpendar. — «ἐκδαπανηθήσομαι,» expendar, ut meum sanguinem, meos spiritus ac vitam insumam, exhauriam et profundam pro vobis. Ita Anselmus.
Versus 16: Cum Essem Astutus, Dolo Vos Cepi
16. Sed cum essem astutus, dolo vos cepi. — D. Thomas, II II, Quaest. LV, art. 4, ad 1, putat abusive hic astutiam et dolum in bonam partem capi, q. d. Artificiosa solertia et cauta prudentia ego vos a gentilismo ad christianismum converti. Sed respondeo haec esse verba detractorum; ea enim per mimesim usurpat Apostolus, q. d. Ipsi obtrectant mihi dicentes: Paulus per se quidem nihil in sumptum exigit admittitve, sed dolo vos capit, quia scilicet Titum et alios submittit, qui vos vestraque emungant. Ita Chrysostomus. Patet ex sequentibus: haec enim refellens subdit:
Versus 17: Numquid per Aliquem Circumveni Vos?
Vers. 17. Numquid per aliquem circumveni vos? — «Circumveni,» «ἐπλεονέκτησα,» fraudavi, occupavi et extorsi; Vatablus, expilavi; Ambrosius, avarus in vos fui.
Versus 19: Coram Deo in Christo Loquimur
Vers. 19. Olim putatis quod excusemus nos apud vos. Graece «πάλιν,» id est, rursum. Noster legit «πάλαι,» hoc est, olim, q. d. Sunt inter vos qui putent ab olim, ab olitanis et antiquis temporibus haec a me dici in excusationem admissi criminis avaritiae et fraudulentiae, vel quasi subdole excusem et recusem dona vestra, ut majora offeratis.
Coram Deo in Christo loquimur. — q. d. Sine fuco sincere et vere loquimur, uti par est eum loqui, qui se in Christo, id est Christi membrum Apostoli et discipulum, profitetur. Vel secundo, «in Christo,» id est in Christi et Christiana sinceritate et veritate loquimur, ut Christus pro Christi attributis, scilicet virtutibus sumatur, juxta Can. 37. Posset tertio, sic accipi: «coram Deo,» supple, sincere veritatem «loquimur in Christo,» id est per Christum, quem testem invoco. Sicut enim nos Latini juramus dicentes, per Deum, per Christum, sic Hebraei jurant dicentes: «in Deo, in Christo;» est enim «ב» bet jurantis. Unde Vatablus vertit, testis est Deus et Christus eorum quae loquimur. Simile est Rom. IX, 1: «Veritatem dico in Christo.» Aliter Anselmus: «loquimur in Christo,» id est, secundum Christum Christique doctrinam, quae nos docet candide et veraciter loqui. Aut, «in Christo,» id est per Christum, qui in me et per me loquitur. Sed prius sensus est simplicissimus ac maxime genuinus.
Versus 20: Timeo ne Animositates et Susurrationes Sint Inter Vos
20. Timeo, etc., ne forte animositates sint inter vos. — «Θυμός» Graecis est ea pars animi, quae dicitur vis irascibilis, quam Plato ponit in praecordiis, quaeque obstrepit rationi, cui sedem tribuit in cerebro. Inde «θυμοί» dicuntur animositates, irae, audax arrogantia, impetus animi effervescentis, cum quis a sua sententia decedere non vult, sed eam mordicus tuetur, aliisque omnibus fervide sese opponit, ut suos animos ostentet: hos enim actus vis irascibilis, cum ei indulgetur, producit.
Susurrationes. — «ψιθυρισμοί;» significat susurrum, vel sibilum, qui tenuiorem et exiliorem sonum edit. Inde «ψιθυρισμοί» vocantur susurrationes, id est, occultae et clandestinae obtrectationes, quibus maledici et invidi quos volunt, in odium adducunt; et amicorum amicitias dissociant, dum vicissim alteri apud alterum detrahunt, eaque insusurrant, quae inimicitiam concilient. Talis susurro fuit Antipater, Herodis filius, qui ut in regnum patri succederet, seniores fratres suos ita exosos et displicentes suis susurris fecit Herodi, ut eos occideret. Verum justas numini vindici poenas dedit Antipater, cum fraude detecta ipse ab Herode patre jam animam agente, pariter occisus est, ut fuse narrat Josephus.
Inflationes. — «φυσιώσεις,» tumores, fastus, quibus tument, turgent, inflantur superbi, elati et tumidi.
Versus 21: Ne Iterum Humiliet Me Deus apud Vos
21. Ne iterum humiliet me Deus (id est, ut Chrysostomus, contristet, deprimat, affligat me) et multos lugeam, — hoc est, lugere cogar et castigare cum luctu, quia scilicet in peccatis suis persistunt; ut nimirum eos excommunicare, vel publicam poenitentiam injungere cogar: ad publicam enim poenitentiam illorum, qui inde olim proprie Poenitentes dicebantur, haec Apostoli verba spectare, docet Augustinus ad Salvinam, epist. 108, sub finem.
Nota: Sicut Apostolus et praedicator maxime exultat in suorum profectu, ut dicat: Vos estis gaudium meum, corona mea: ita maxime dejicitur et maeret in suorum defectu, et in vitia prolapsu, cum exhortationum suarum fructum videt deperire, seque in vanum laborasse.
Rursum, talis invitus, et cum luctu ad vindictam descendit: hoc est enim animi principis et regii. Celebris est illa Neronis in imperii sui initiis mansuetissimi vox, qua sententiae mortis in reos latae subscribere coactus exclamavit: O si nescirem litteras!
Qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam super immunditia, — id est, mollitie aliisque libidinibus, quibus contra naturam peccatur, naturaeque vis et injuria infertur. Distinguit enim Apostolus immunditiam a fornicatione.
Et impudicitia. — Graecum «ἀσελγεία» est petulantior libido in libidinosis osculis et tactibus.