Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Erant Corinthi aliqui libidini, alii superbiae et contentionibus (ut patet cap. XI, vers. 20 et 21), alii aliis vitiis dediti, Paulique monita parvi pendebant: hisce comminatur, ut eos ad poenitentiam provocet.
Secundo, vers. 3, monet, ut gratiam et potestatem a Christo sibi datam, ejusque opera mira a se edita considerent et revereantur.
Tertio, vers. 7, orat ut nihil mali agant, ne in eos suam potestatem puniendi exercere cogatur.
Quarto, vers. 11, hortatur ad perfectionem, dilectionem, pacem et osculum sanctum, eosque salutat.
Textus Vulgatae: II Corinthios 13:1-13
1. Ecce tertio hoc venio ad vos. In ore duorum aut trium testium stabit omne verbum. 2. Praedixi, et praedico, ut praesens et nunc absens, iis qui ante peccaverunt, et caeteris omnibus, quoniam si venero iterum, non parcam. 3. An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus, qui in vobis non infirmatur, sed potens est in vobis? 4. Nam etsi crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei. Nam et nos infirmi sumus in illo, sed vivemus cum eo ex virtute Dei in vobis. 5. Vosmetipsos tentate si estis in fide: ipsi vos probate. An non cognoscitis vosmetipsos, quia Christus Jesus in vobis est? nisi forte reprobi estis. 6. Spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus reprobi. 7. Oramus autem Deum, ut nihil mali faciatis, non ut nos probati appareamus, sed ut vos quod bonum est faciatis, nos autem ut reprobi simus. 8. Non enim possumus aliquid adversus veritatem, sed pro veritate. 9. Gaudemus enim, quoniam nos infirmi sumus, vos autem potentes estis. Hoc et oramus vestram consummationem. 10. Ideo haec absens scribo, ut non praesens durius agam secundum potestatem, quam Dominus dedit mihi in aedificationem, et non in destructionem. 11. De caetero, fratres, gaudete, perfecti estote, exhortamini, idem sapite, pacem habete, et Deus pacis et dilectionis erit vobiscum. 12. Salutate invicem in osculo sancto. Salutant vos omnes sancti. 13. Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et communicatio Sancti Spiritus sit cum omnibus vobis. Amen.
Versus 1: Ecce Tertio Hoc Venio ad Vos
1. Ecce tertio hoc (tertia hac vice) venio (venire propono) ad vos, — vide Can. 32, ut scilicet puniam vos, qui per duos vel tres testes peccasse, nec poenitentiam egisse convincentur. Ita Anselmus et Cajetanus.
In ore duorum aut trium testium stabit omne verbum, — per dicta et depositionem duorum vel trium testium stabit, graece «σταθήσεται,» statuetur, rata erit, confirmabitur omnis accusatio, omnis quaestio, omnis causa et crimen: ut scilicet crimen per duos vel tres testes quasi satis superque probatum et confirmatum, sententia mea condemnem, puniam et plectam. Aliter hoc explicant nonnulli, quod scilicet tres testes vocet Apostolus tres suos adventus Corinthum. Respicere enim videtur id quod praecessit: «Ecce tertio hoc venio ad vos,» q. d. Ego unus sum, sed tertio ad vos adveniens (primo, reipsa; secundo, per epistolam priorem; tertio, rursum reipsa) trium quasi testium habebo auctoritatem. Unde Maldonatus in Notis manusc., quae in Collegio Romano extant, sic habet: Quod autem addit: «In ore duorum aut trium testium,» testes vocat promissiones, q. d. Cum tertio jam promittam, non possum exspectationem vestram fallere, et, ut hispanice dici solet: «A tres va la venida.» Verum hoc frigidius est: amplius aliquid et augustius spectat mens alta Apostoli. Rursum hoc alienius videtur. Citat enim Apostolus Deut. xix, 15, ubi sic dicitur: «Non stabit testis unus contra aliquem; sed in ore duorum aut trium testium stabit omne verbum.» Cujus loci planus sensus est hic: Ex testimonio non unius, sed duorum vel trium testium, in judicio reus quisque, vel condemnabitur, vel absolvetur.
Ubi nota: Licet lex haec, quatenus judicialis est legis veteris, cum reliquis jam per Christum sit abolita: tamen quatenus jus naturae vel potius jus gentium eamdem dictat, eatenus adhuc viget, jureque tam Civili quam Canonico recepta est. Ratio enim naturalis omnes Gentes docuit aequum esse et convenire, ut nemo unius, sed duorum minimum testium depositione damnetur. Unus enim testis facile corrumpi, falli et fallere potest: duo non item. Legem ergo hanc uti sonat, in plano suo sensu accipit hic et sequitur Paulus, uti et Christus, Matth. xviii, 16.
Versus 2: Praedixi, et Praedico, ut Praesens et Nunc Absens
2. Praedixi, et praedico, ut praesens (subaudi, ita) et nunc absens, — q. d. Uti praesens praedixi, ita et nunc absens praedico: Hebraei enim caph similitudinis saepe subticent, id videre est in Proverbiis, singulis saepe versibus. Graeca addunt to «δεύτερον,» iterum, vertuntque Graeci sic: Praedico ut praesens, iterum et nunc absens scribo, q. d. Idem quod ante praesens praedixi, nunc iterum absens tanquam praesens, pari scilicet auctoritate et interminatione ac si praesens essem, praedico et scribo.
Versus 3: An Experimentum Quaeritis Ejus, Qui in Me Loquitur
3. An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur, — q. d. Vultisne praecepta mea negligere, ut experiamini, an audeam et possim inobedientes punire per potestatem mihi a Christo datam? Sic praeceptor dicit discipulo rebelli: Visne experiri brachium meum, virgas meas? Qui in vobis non infirmatur, — non infirmum se, sed potentem ostendit, cum scilicet in vobis per me tot mirabilia potenter est operatus, et novissime fornicarium excommunicatione mea ita punivit, et Satanae quasi tortori cruciandum tradidit: hanc enim puniendi potentiam et vindicandi potestatem maxime significare et ostendere intendit.
Versus 4: Nam Etsi Crucifixus Est ex Infirmitate, Sed Vivit ex Virtute Dei
4. Nam etsi crucifixus est (Christus) ex infirmitate (humanitatis et carnis), sed vivit (id est, vivit tamen et resurrexit) ex virtute Dei, — ex potentia divinitatis.
Nam et nos infirmi sumus in illo. — «In illo,» id est cum illo et pro illo, nimirum Christo; infirmamur, hoc est, patimur et affligimur. Nota: Secundum hoc «nam» non causam, sed similitudinem significat, idemque valet quod «sic»: refert enim et assimilatur priori «nam.» Est hebraismus: Hebraei enim similitudinem explicant per conjunctionem copulativam, aut quamvis aliam, praesertim si illa geminetur: quia geminatio significat similitudinem in utroque, ut «כמני כמוך» camoni camocha, «sicut ego sicut tu,» id est, ego sum sicuti tu, vel similis tui.
Sed vivemus cum eo ex virtute («ἐκ δυνάμεως,» ex potentia) Dei in vobis. — Hoc est, per illum, et cum illo ostendemus vitam et vigorem, puta potentiam Christi, de qua jam dixit, vim scilicet et spiritum Evangelii, ac nominatim potestatem puniendi contumaces, in vobis. Ita Theophylactus. Aliter Anselmus et Theodoretus, q. d. Resurgemus vobiscum per Dei virtutem ad beatam aeternamque vitam. Sed prior sensus magis est ex mente Apostoli, tum quia graece est «εἰς ὑμᾶς,» quod licet verti possit, «in vobis» (Apostolus enim saepe sumit «εἰς» pro «ἐν»), tamen proprie significat «in vos,» vitam scilicet, et vigorem meum, puta potentiam Christi jam dictam, ejusque vindictam, exercebo; tum quia intendit demonstrare et inculcare non resurrectionem, sed hanc suam Apostolicam potestatem et energiam tum in docendo et persuadendo, tum in operando tot signa, tot miracula, tum in vindicando ac puniendo rebelles, q. a. Sicut Christus in se licet infirmus, potenter tamen resurrexit ad vitam beatam et immortalem: ita pariter in nobis, et per nos Apostolos, licet infirmos, potenter tamen operatur et operabitur deinceps miras virtutes, conversiones, miracula, punitiones et vindictas.
Versus 5: Vosmetipsos Tentate si Estis in Fide
5. Vosmetipsos tentate si estis in fide. — Est acris objurgatio, q. d. Videmini, o Corinthii, a pseudoapostolis infatuati, non habere fidem esseque infideles; tentate ergo vos, et probate an ita sit, an credatis, necne; si enim fidem retinetis et in ea perstatis, credetis, immo videbitis Christum, ut praecessit ac sequitur, in vobis esse potentem, potenter per me operari tot miracula, tot hominum conversionem, tantam etiam vindictam incredulorum et inobedientiam; videbitis Christum per me loqui, meque vivere et vigere in vobis: quia vos ad fidem converti, ac omnium Dei donorum tam large participes feci, q. d. Si Christo et Evangelio creditis, et mihi credetis, quia ego Christi ac Evangelii minister sum; et, sicut miraculis aliisque signis probo ac confirmo Evangelii veritatem, sic iisdem consequenter demonstro me verum esse Apostolum Christi, ac veritatis doctorem.
Aliter Theophylactus et Gagneius, q. d. «Tentate,» id est periculum facite de vobis ipsis, an non per Christum habitantem in vobis potentes sitis, adeo ut per illum miracula faciatis: nam in primitiva Ecclesia etiam laici credentes miracula faciebant. Itaque intelligunt ipsi hic miraculorum fidem, cum prophetiae et linguarum dono conjunctam: quae fides signum est inhabitantis Christi in eo fidelium coetu, in quo ipsa viget.
Tertio, alii sic explicant. Tentate vos an fidem habeatis, quae per charitatem operatur, id est an sitis in charitate et amicitia Christi. Sed primus sensus genuinus est, magisque praecedentibus connexus simul et sequentibus, ut jam dictum est.
Nota verba Apostoli: «Vosmetipsos tentate si estis in fide: ipsi vos probate;» ex illis enim patet non certo scire fideles, multo minus credere debere aut posse, se fidem habere, ac consequenter certos non esse de sua justitia.
Dices: Subdit: «An non cognoscitis, quia Christus in vobis est?»
Respondeo: Non est sensus: «Quia Christus est in vobis,» hoc est in cordibus vestris, vel in fide vestra vos justificante, vel in vobis, scilicet singulis; sed in vobis, scilicet omnibus simul, hoc est, in Ecclesia vestra: videbant enim suae Ecclesiae tot miracula, tot gratias ac dona collata, ut non dubitarent Christum in ea esse et operari, q. d. Singuli ergo Corinthii huic Ecclesiae ac Christo per fidem omnino adhaerere debetis, ac consequenter et mihi ejus praeconi et vicario, meque ut talem revereri. Ita Theophylactus.
Patet hinc secundo, objectum fidei non esse hoc, me esse justum; sed, Christum Jesum esse in nobis, id est in Ecclesia nostra, in eaque per Paulum et Apostolos potenter operari, ac consequenter nos esse veram Christi Ecclesiam, verosque doctores esse Paulum et Apostolos, eorumque sequaces.
Dices: Augustinus, lib. III De Trinitate, cap. 1, S. Thomas hic, dicunt nos habere certam scientiam, quod fidem habeamus. Respondeo: Certo scimus nos credere et adhaerere Christo, verum an hoc faciamus fide divina an humana, an tam serio, firmiter, divine, et ita ut opus est ad justitiam et salutem, hoc nescimus, sed tantum ex conjecturis opinamur.
Nisi forte reprobi estis. — «Reprobi,» id est improbi. «Reprobus, ait Anselmus, est qui probitatem fidei et bonae opinionis, quam in baptismo accepit, vel ignorat, vel deseruit.» Unde Theophylactus: Tacite, ait, innuit Corinthios vita et moribus corruptos esse, q. d. Ideo Christum non agnoscitis esse in vobis, quia improbi et corruptis moribus estis: corrupti enim mores sunt initium et causa apostasiae et haereseos. Ita libido et superbia Lutherum, Calvinum, Bucerum, Ochinum, omnesque primos illos Novantes vel sacerdotes, vel monachos, Catholicae fidei et Ecclesiae Romanae excucullarunt, exauctorarunt, in sacrilegas nuptias, apostasias et haereses adegerunt.
Secundo et melius, ut patebit vers. 7, «reprobi,» id est reprobati, rejecti, adeoque viles, inglorii, abjecti, contempti, q. d. Ex signis gratiae et miraculorum, quae Christus potenter operatur in vobis, cognoscitis, quod Christus est in vobis, nisi forte a Christo rejecti et reprobati, ejus fide, gratia, luce ac cognitione privati, in tenebras pristinas ignorantiae vel infidelitatis retrusi et repulsi recidistis et relapsi estis, itaque viles et abjecti effecti estis. Hinc dixi: «Si estis in fide, ipsi vos probate,» probate scilicet an vestra fides sit proba et sincera; si enim proba est, cognoscetis quod Christus est in vobis: quia si hoc non cognoscitis, signum est reprobam esse, vitiatam, corruptam, vosque a Christi fide rejectos et reprobatos excidisse, nec fideles amplius, sed infideles esse.
Versus 6: Spero Autem Quod Cognoscetis, Quia Nos Non Sumus Reprobi
6. Spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus reprobi, — a Christo reprobati, rejecti, gratia, efficacia et potestate privati, ideoque viles et inglorii; contrarium enim videtis, Christum scilicet per me potenter operantem, Gentiles convertentem, rebelles punientem, meaque omnia probantem, mihi cooperantem, et in omnibus felicem successum dantem, ita ut me toti Achaiae, imo toti orbi conspicuum et gloriosum efficiat.
Versus 7: Oramus Autem Deum, ut Nihil Mali Faciatis
7. Oramus autem Deum ut nihil mali faciatis. — Hinc S. Augustinus, Contra Pelagianos, docet non tantum gratiam requiri ut bona operemur, sed Dei gratiam etiam ut nihil mali faciamus, scilicet ut tentationibus resistamus, vel ab ipsis praeservemur, et illaesi evadamus mundi et carnis illecebras. Tentationes enim graviores superare solis naturae viribus, et sine gratia Dei est impossibile.
Non ut nos probati appareamus («δόκιμοι,» probi, probati, insignes, celebres, q. d. Non laboro de mea fama et potestate, ut a vobis mea probentur, egoque vobis virtutem meam et auctoritatem probem ac ostendam; praesertim efficaciam puniendi illos, qui inter vos delinquunt, spectari, probari, celebrari non ambio, honoris punctum non curo; unum curo) ut vos quod bonum est faciatis, nos autem ut reprobi simus. — «Ut:» graece non est «ἵνα,» sed «ὡς,» id est «quasi, tanquam, velut,» q. d. Nos autem tanquam reprobi simus et aestimemur. Reprobi, id est improbi, inquit Gagneius. Secundo et genuine, reprobi, graece «ἀδόκιμοι,» rejecti, abjecti, potestate privati, inglorii, ignobiles reputemur, quasi qui non habeamus potestatem puniendi et vindicandi, cum eam ostendere non possimus in vos, si obsequentes sitis et quod bonum est faciatis, quod unice optamus. Hinc patet «reprobum» hic non opponi «praedestinato,» nec etiam «pio» et «sancto,» sed «probato, spectato, honorato.» Ita Theophylactus, Anselmus et alii. «Habebar,» inquit Theophylactus, «reprobus, id est infirmus, abjectus, potestate vacans: quippe qui non inveniam locum puniendi vos, utpote jam vel bonos et probos, vel poenitentes et emendatos.»
Sic quoque «reprobum» pro vili et abjecto accipitur I Regum cap. xv, vers. 9, opponiturque electo, pulchro et pretioso, cum dicitur: «Pepercit Saul et populus Agag, et optimis gregibus ovium et armentorum, vestibus et arietibus, et universis quae pulchra erant, etc.; quidquid vero vile fuit et reprobum, hoc demoliti sunt.» Et Psal. cxvii, vers. 22: «Lapidem, inquit, quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli,» id est Christum, quem quasi lapidem vilem, rudem, impolitum et ineptum aestimarunt, et a sua fabrica, id est a sua Synagoga, rejecerunt Scribae et Judaei, hunc ipsum Deus facit in domo sua, id est in Ecclesia Christiana, lapidem angularem, primarium et capitalem.
Versus 8: Non Enim Possumus Aliquid Adversus Veritatem, sed pro Veritate
8. Non enim possumus aliquid adversus veritatem, sed pro veritate. — Nota: Veritas hic intelligitur non oris aut mentis, sed vitae aut justitiae; veritas ergo hic est aequitas et justitia, sive officium hominis Christiani, ut bonum faciat, sicut dixit vers. praeced., q. d. Non possumus aliquid contra justitiam, contra juste et christiane viventes, contra facientes id quod bonum est, ut scilicet in eos ostendamus nostram puniendi potestatem; sed pro veritate, id est aequitate, justitia, honestate possumus quidvis, ut scilicet puniamus eos qui illam violant, laudemus et praemiemur illos qui illam sectantur.
Secundo, Theophylactus: «Non possumus,» ferre scilicet sententiam adversus veritatem, ut nimirum puniamus eum, qui vere puniri non meretur, quia id quod bonum est operatur: sed possumus et debemus ferre sententiam pro veritate, ut plectamus eum qui reus est, vereque plecti meretur. Hic sensus sequitur ex priori, et planior est ac facilior.
Alii sic explicant, q. d. Sicut non possumus, scilicet dissimulare si quid adversus veritatem faciatis, hoc est adversus aequitatem et officium; ita, si secundum veritatem, hoc est officium, agatis, punire non possumus, quia nihil contra veritatem possumus, sed omnis nostra potestas pro veritate est in aequitate jam dicta tuenda et facienda.
Versus 9: Gaudemus Enim, Quoniam Nos Infirmi Sumus
9. Gaudemus enim, quoniam nos infirmi sumus. — q. d. Gaudeo si infirmus habear et abjectus, quasi qui non possim ostendere potestatem vindicandi in vos, utpote potentes gratia et virtutibus, culpaque vacuos. Ita Theodoretus, Theophylactus, Anselmus.
Nota: Innocentes vocantur et sunt potentes, quia non est quod metuant vel Apostolum, vel daemonem, vel angelum, vel mortem, vel infernum, vel quidquam in mundo. Pro «quoniam» graece est «ὅταν,» id est «quando»; vel, ut legit Ambrosius, «quare?» cum nos infirmi sumus, vos autem potentes: non enim asserit se esse infirmum, illos vero potentes; sed conditionate loquitur: Gaudeo si ita sit, vel quando sic se res habet, gaudeo.
Hoc et oramus (nempe) vestram consummationem. — Graece «κατάρτισιν,» id est perfectionem, ut sitis perfecti et consummati in omni gratia et virtute. Ita Theophylactus.
Versus 10: Ut Non Praesens Durius Agam
10. Ut non praesens durius agam. — «Ἵνα μὴ ἀποτόμως χρήσωμαι,» ne rigide, praecise, severe me geram; «χρᾶσθαι» enim non tantum «uti,» sed et subinde «gerere,» et «res administrare» significat, ut «καλῶς χρᾶσθαι φίλοις,» honeste se gerere erga amicos.
Versus 11: Perfecti Estote, Idem Sapite, Pacem Habete
11. Perfecti estote. — «Καταρτίζεσθε,» significat hoc, vestem laceram sarcire et reconcinnare. Notat vitia, solutos mores, maximeque desidiam Corinthiorum, q. d. Redintegramini, integri estote, corrigite priora vitia, stringite vitae licentiam, resarcite discissam amicitiam, unionem, concordiam, ut nihil habeatis quod corrigere, et in quo potestatem meam exercere debeam. Rursum «καταρτίζεσθε» significat, apte inter vos mutuo et cum capite vestro congruite, sicut in corpore apte artus et membra tam capiti quam aliis membris congruunt et coagmentantur. Vide dicta 1 Cor. xii, 16.
Exhortamini, — invicem ad meliora, graece «παρακαλεῖσθε,» quod Vatablus vertit, «consolationem habete,» in mutua scilicet concordia et amicitia.
Idem sapite, — judiciis et voluntatibus consentite, unanimes et concordes estote.
Pacem habete, et Deus pacis (auctor, donator et remunerator, cui complacitum est in pace, ut quasi Deus paci praesit et praesideat) erit vobiscum. — Hinc Anselmus (teste Edmero in ejus Vita) dicere solebat, eos qui in hac vita, salva aequitate, se conformant aliorum voluntati, et pacem colunt, id a Deo mereri, ut Deus post hanc vitam se accommodet eorum voluntati, et cum eis pacem et amicitiam colat. E contrario vero eos qui ab aliis voluntate discordant, pari modo post hanc vitam neminem reperire qui suae concordet voluntati. Hanc enim esse justam divinae justitiae censuram: «Qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis.» Idem in aliis virtutibus praemiandis et vitiis puniendis pari modo facit Deus.
Versus 12: Salutate Invicem in Osculo Sancto
12. Salutate invicem in osculo sancto. — Quaeritur, quodnam hoc osculum? Nota: Gentiles sibi invicem obviantes sese invicem osculo salutabant in signum amicitiae, teste Xenophonte, lib. I Paediae Cyri, et Herodoto in Clio: quod frustra vetare conatum Tiberium docet Suetonius. Idem mos fuit apud Hebraeos, ut patet ex osculo Amasiae et Joab, II Reg. xx, 9. Item ex osculo quo Judas quasi de more Christum exosculans eum prodidit. Magis vero solemne fuit primis Christianis, ut tum alias, tum praesertim in sacris conventibus ante sacram synaxim, sese osculo sive amico amplexu salutarent dicentes: «Pax tecum.» Erat hoc communicaturis reconciliationis, ac injuriae omnis remissae, puraeque charitatis symbolum, ut docet Cyrillus, catech. 5 mystagogica. Unde et Tertullianus, lib. De Orat., osculum vocat orationis symbolum.
Mysticam causam dat hic Chrysostomus, quia per os nostrum ingreditur corpus Christi; illud ergo osculamur, perinde ac januas osculamur, per quas in ecclesiam ingredimur (ubi nota: Olim Christiani osculabantur januas templorum, ex reverentia loci sacri). Vide eum, quomodo hoc os a turpibus custodire et Dei laudibus dedicare debeamus. Hoc osculum etiamnum in quibusdam Ecclesiis ante sacram synaxim usurpant Canonici. Verum quia olim fraus irrepsit, cum viri, licet locis a mulieribus distincti, furtim tamen irrepentes, eas oscularentur, hinc pro osculo oris successit osculum tabellae pacis, quam vocant.
«Osculo» ergo «sancto,» id est, non Gentili, non carnali, non ficto, sed Christiano, religioso, casto, sincero. Ita SS. Chrysostomus et Augustinus, serm. 83 De Diversis. Vide Baronium, anno Christi 45.
Notat auctor libri De Amicitia, qui extat tom. IV operum S. Augustini, quatuor de causis honeste dari osculum. Primo, in signum reconciliationis, cum inimici in mutuam gratiam et amicitiam redeunt. Secundo, in signum pacis, ut fit in sacrificio Missae. Tertio, in signum laetitiae et quasi renovatae dilectionis, ut cum amicus amicum post longam absentiam peregre redeuntem osculo salutat. Quarto, in signum Catholicae communionis, ut cum hospes suscipitur et excipitur osculo. Sed in his quid ferat cujusque regionis mos, et Gentis conditio, spectandum et sequendum est, cavendumque ne osculum hoc proserpat nimis, et in sensuale ac carnale degeneret.
Versus 13: Gratia Domini Nostri Jesu Christi, et Charitas Dei, et Communicatio Sancti Spiritus
13. Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et communicatio Sancti Spiritus sit cum omnibus vobis. — Notant Chrysostomus, Ambrosius, Theodoretus, significari hic SS. Trinitatem «ὁμοούσιον,» consubstantialem, eam scilicet ejusdem esse naturae, potentiae, operationis, praesertim in opere redemptionis et salutis nostrae, de quo proprie hic agit Apostolus. «Trinitatis, ait Ambrosius, haec complexio est, et unitas potestatis, quae totius salutis perfectio est; dilectio enim Dei misit nobis Salvatorem Jesum, cujus gratia salvati sumus; et, ut possideamus hanc gratiam salutis, communicatio facit Spiritus Sancti.»
Ubi nota primo: Cum ait, «charitas Dei,» scilicet Patris, «Dei» nomen Patri appropriatur: quia Pater est primum principium in deitate, ac fons et origo caeterarum in SS. Trinitate personarum.
Nota secundo: Apte charitatem tribuit Patri, gratiam Filio, communicationem Spiritui Sancto: quia a Patre Patrisque charitate coepit nostrae redemptionis exordium, Patris inquam, qui «sic dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret» pro nobis in mortem. Per Filium venit gratia, utpote qui nos nihil promeritos, imo male meritos sua morte redemit, omnemque gratiam promeruit. Gratiae vero, gratiaeque donorum distributio, communicatio et participio per Spiritum Sanctum facta est. Unde S. Anselmus sic explicat: «Gratia Domini nostri Jesu Christi,» qua gratis peccata condonantur, atque salus tribuitur; «et charitas Dei» Patris, qua pro nobis Filium dedit; «et communicatio Sancti Spiritus,» qui in utraque re, id est in praedicta gratia et charitate, communicavit Christo et Deo, communiter et pariter operans cum illis humanam salutem, «sit cum omnibus vobis» majoribus atque minoribus. Amen. Sic ille.
Nota tertio: «Communicatio» tam passive, quam active accipi potest. Passive communicatio idem est, quod participatio, q. d. Ut communicetur vobis Spiritus Sanctus, ut ejus gratiam et dona participetis, imo in Spiritum Sanctum quasi permutemini non essentia, sed participatione Spiritus Sancti, ait Theophylactus. Secundo, active, q. d. Spiritus Sanctus, qui cum Patre et Filio uti essentia, ita charitate, potentia et operatione communicat, communiter cum eis gratiam suam, charitatem et dona eis connexa vobis communicet et infundat: maxime ut, sublatis dissidiis et contentionibus (de quibus in fine cap. praecedentis, et saepe alibi hac epistola et praeced.), communi unione et charitate jungamini, uti Spiritus Sanctus est «κοινωνία,» id est quasi communis et socialis unio Patris et Filii, et consequenter omnium fidelium, qui communicant et participant eundem Spiritum Sanctum, in eoque ejusque charitate connectuntur et uniuntur. Communicationem ergo eis optat, quae Corinthiorum schismata tollat; «κοινωνία» enim est mutua communio, societas, consortium, conjunctio, commercium.
Nota quarto: «Gratia, charitas, communicatio,» tam creata, quam increata, accipi possunt. Gratia et charitas increata, est benevolentia et amor Patris et Filii, qua nos amant: sic dicimur invenire gratiam, id est benevolentiam et favorem, in oculis Dei. Sic ad Titum II, 11: «Apparuit gratia Salvatoris nostri Dei,» dum scilicet ex suo in nos amore dignatus est pro nobis carnem nostram assumere; similiter et communicatio Sancti Spiritus increata, est communio et societas, quam habet Spiritus Sanctus cum Patre et Filio: sive, est ipsa participatio divinitatis omniumque bonorum divinorum, quae Pater et Filius cum essentia communicat Spiritui Sancto, quaeque deinde Spiritus Sanctus nobis communicat. Creata vero gratia est, quae nobis infunditur facitque nos Deo gratos; creata charitas est, qua nos Deum diligimus; creata communicatio Spiritus Sancti, est participatio donorum ejus nobis communicata.
Primo ergo de increata gratia, charitate, communicatione Spiritus Sancti haec verba accipiendo, hic est sensus, q. d. Gratia, id est benevolentia Christi, et charitas qua Pater vos amat, et communicatio, id est communis ille amor et divina societas ac participatio Spiritus Sancti, qua scilicet ipse cum Patre et Filio communicat et participat omnia bona divina, quae deinde nobis communicat, sit et maneat vobiscum; ut eumdem amorem et societatem, omniaque bona divina vobis communicet et communicare pergat.
Secundo, si de creata gratia, charitate, communicatione Spiritus Sancti, quae ex increata manat, accipias, aeque apte hic erit sensus: gratia, quam Christus; et charitas, quam Pater; et dona, quae vobis communicat Spiritus Sanctus, sint semper et maneant vobiscum: et praesertim socialis ille amor, sive dilectio mutua et fraterna, quae clarissima est, Deo gratissima, et vobis, o Corinthii, maxime necessaria Spiritus Sancti communicatio. Similiter utroque modo accipitur charitas Dei ad Rom. v, 5, cum dicit: «Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris.»
Benedictio Conclusiva
Da nobis jugem tuam gratiam, o Jesu Christe, redemptor noster; tuam jugem charitatem, o Pater, creator et glorificator noster; tui jugem communicationem, o Spiritus Sancte, justificator noster; ut in tempore et AETERNITATE amemus et glorificemus te Deum Patrem, te Deum Filium, te Deum Spiritum Sanctum, o una Deitas, o divina TRINITAS, o trina AETERNITAS. «Quid enim mihi est in coelo, et a te quid volui super terram? Deus cordis mei, et pars mea Deus in AETERNUM.»