Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Ostendit primo, amorem erga Timotheum, quod fidem et pietatem a matre et avia cum lacte suxerit. Secundo, vers. 6, hortatur eum ut exsuscitet gratiam, praesertim fortitudinis, in ordinatione acceptam. Tertio, vers. 8, animat eum ut non erubescat praedicationem Evangelii, sed pro eo secum vincula et quaevis adversa, si incurrant, fortiter spe auxilii divini et resurrectionis futurae patiatur. Quarto, vers. 14, monet eum, ut depositum sanae doctrinae arcte custodiat, etiamsi ideo aliqui, ut Phygellus et Hermogenes, ab eo avertantur. Quinto, vers. 16, commendat Onesiphori erga se vinctum, fidem et charitatem.
Textus Vulgatae: II Timotheum 1:1-18
1. Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, secundum promissionem vitae, quae est in Christo Jesu: 2. Timotheo charissimo filio, gratia, misericordia, pax a Deo Patre et Christo Jesu Domino nostro. 3. Gratias ago Deo, cui servio a progenitoribus in conscientia pura, quod sine intermissione habeam tui memoriam in orationibus meis, nocte ac die; 4. desiderans te videre, memor lacrymarum tuarum, ut gaudio implear, 5. recordationem accipiens ejus fidei, quae est in te non ficta, quae et habitavit primum in avia tua Loide, et matre tua Eunice, certus sum autem quod et in te. 6. Propter quam causam admoneo te ut resuscites gratiam Dei, quae est in te per impositionem manuum mearum. 7. Non enim dedit nobis Deus spiritum timoris: sed virtutis, et dilectionis, et sobrietatis. 8. Noli itaque erubescere testimonium Domini nostri, neque me vinctum ejus: sed collabora Evangelio secundum virtutem Dei: 9. qui nos liberavit, et vocavit vocatione sua sancta, non secundum opera nostra, sed secundum propositum suum, et gratiam, quae data est nobis in Christo Jesu ante tempora saecularia. 10. Manifestata est autem nunc per illuminationem Salvatoris nostri Jesu Christi, qui destruxit quidem mortem, illuminavit autem vitam et incorruptionem per Evangelium: 11. in quo positus sum ego praedicator, et Apostolus, et magister Gentium. 12. Ob quam causam etiam haec patior, sed non confundor. Scio enim cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem. 13. Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti in fide, et in dilectione in Christo Jesu. 14. Bonum depositum custodi per Spiritum Sanctum qui habitat in nobis. 15. Scis hoc, quod aversi sunt a me omnes qui in Asia sunt, ex quibus est Phygellus et Hermogenes. 16. Det misericordiam Dominus Onesiphori domui: quia saepe me refrigeravit, et catenam meam non erubuit; 17. sed cum Romam venisset, sollicite me quaesivit, et invenit. 18. Det illi Dominus invenire misericordiam a Domino in illa die. Et quanta Ephesi ministravit mihi, tu melius nosti.
Versus 1 et 2: Paulus Apostolus Jesu Christi, Timotheo Charissimo Filio
1. Paulus Apostolus Jesu Christi, per voluntatem Dei, secundum promissionem vitae, quae est in Christo Jesu (subaudi, scribit et bene precatur dicens): 2. Timotheo charissimo filio (sit) Gratia, misericordia, pax a Deo Patre. — Nota: Paulus hic dicit se «Apostolum secundum promissionem vitae, quae est in Christo,» q. d. Missus sum a Deo tanquam Apostolus et legatus ad praedicandum vitam aeternam promissam per Christum. Vel planius: Missus sum a Deo Apostolus et legatus secundum, id est ad, promissionem vitae, ut scilicet nomine Dei promittam vitam aeternam, quae est in Christo, id est quae per Christum praestatur, puta Christianis, Christi discipulis: pro cujus adeptione aequum est omnia incommoda et mortem ipsam hic pati, ait Primasius. Ita et Ambrosius, Theophylactus, Oecumenius. Sic enim legatus dicitur mitti ad pacem conficiendam, ad redimendos captivos, ad promittendum matrimonium, sive ad sponsalia conficienda; nam quilibet legatus ad certum aliquod negotium conficiendum legatur et dirigitur. Eodem modo Apostolus dicit se legatum esse ad promissionem vitae, ut scilicet promittat vitam aeternam credentibus Christo, illique obedientibus. Praepositio ergo secundum determinat et exprimit officium, ad quod Apostolus missus est, valetque idem quod praepositio ad, vel quoad; respondet enim Hebraeo על al.
Unde nota secundo: Hunc titulum dignitatis suae praemittit Apostolus, ut insinuet se, et ostendat praestantiam muneris Apostolici prae Mose et Prophetis. Moses enim legis suae observatoribus promisit vitam, sed temporariam, scilicet felicitatem vitae praesentis in abundantia vini, mellis, olei; Christus vero et Apostoli servantibus legem Christi promittunt vitam coelestem, beatam et aeternam.
Versus 3: Gratias Ago Deo, Cui Servio a Progenitoribus in Conscientia Pura
Verbis praecedentibus sui officii et apostolatus dignitatem commendavit, et commendando se insinuat in animum Timothei Apostolus: hic vero eximium erga eumdem amorem ostendit, ut a Paulo quasi sui amantissimo parente mandata quae deinceps ei praescribet, peramanter accipiat: doctor enim apud discipulos tam benevolentia quam auctoritate indiget. Hunc vero amorem ostendit dicens: Non tantum tui, o Timothee, recordor, sed etiam gratias ago Deo, quod tui memoriam assidue animo meo injiciat et objiciat, q. d. Tanti te facio, tantum te amo, ut propter te et tui memoriam in gratiarum actionem et Dei laudes erumpam, putemque me insigni a Deo beneficio affici, cum tui recordationem mihi suggerit, ideoque ei gratias ago.
Nota: Pro servio graece est λατρεύω, q. d. Quem scilicet Deum colo latria, aeque ut progenitores mei Abraham, Isaac, Jacob et caeteri deinceps, a quibus cum natura et existentia, veram religionem et pietatem quasi per manus accepi. Ita S. Ambrosius, Anselmus et alii.
Nota secundo: Dicit se Deo a progenitoribus servire, quia licet aliquando judaizarit Christumque Deum ad breve tempus oppugnarit, tamen retinuit semper cultum et amorem unius veri Dei, ut illi posset dicere: Te solum, Domine, latria colo; idque «in pura conscientia,» quia conscientia mihi testis est, non me alium quam te pro Deo meo habere, amare et zelari; adeoque cum Christum oppugnavi, conscientia mihi testis est, me hoc non odio Christi aut Dei, sed potius Dei et legis Dei zelo fecisse: nesciebam enim illum esse Messiam a Deo missum, et putabam in conscientia me pro patria lege a Deo Mosi data stare et pugnare debere; putabam hac Christi persecutione maxime me Deum colere, illique me rem gratissimam praestare. Unde mox ut a Deo illuminatus errare me vidi, illico errorem correxi, totum me Christo dedi, tantumque Christum Christique legem propugnavi, quantum antea impugnaveram. Ita Theodoretus. naveram. Ita Theodoretus. Adde, non dicit Apostolus: Servivi semper; sed tantum: «Servio,» quia scilicet in praesenti servio, et ab infantia servivi, licet ad modicum tempus, per errorem haec servitus fuerit interrupta.
Secundo, Theophylactus per «puram conscientiam» accipit puram a sceleribus vitam, q. d. Licet judaizarem, purus tamen eram a crapula, libidine aliisque vitiis quibus homines vulgo maculant suam conscientiam.
Tertio, Chrysostomus «conscientiam puram» opponit simulationi et hypocrisi, eamque vult dici puram, id est veracem et simplicem; ut sensus sit hic: Ego Paulus semper, etiam dum judaizarem, a simulatione et mendacio fui alienus, sed candida et simplici mente Deo servivi; sicut interius in mente sentiebam, ita exterius loquebar, agebam et profitebar fidem et cultum unius Dei veri, q. d. Paulus: Ne suspiceris, o Timothee, me aliud scribere, aliud cogitare; pura et simplex est mihi conscientia, uti semper fuit. Sed primus sensus genuinus videtur et ex mente Apostoli. De pura conscientia vere ait S. Ambrosius, lib. II De Officiis, cap. 1: «Vitam beatam efficient tranquillitas conscientiae et securitas innocentiae;» et Cicero, lib. II Tuscul.: «Nullum,» inquit, «theatrum virtute et conscientia majus est.» Vide S. Bernardum, lib. De Interiori domo, cap. XXII.
Versus 4: Desiderans Te Videre, Memor Lacrymarum Tuarum, Ut Gaudio Implear
Pergit ostendere ardorem amoris in Timotheum, q. d. Ego licet in vinculis constitutus sim, brevique occidendus, ante mortem tamen cupio frui aspectu mei Timothei, idque quia memor sum lacrymarum tuarum, quas scilicet fundebas in proximo a me discessu, flebasque quasi infans avulsus ab uberibus et lacte matris, inquit Chrysostomus, hicque fletus tuus mihi tristitiam attulit, qua relevabor et gaudio implebor, si te videam teque fruar. «Amantibus enim,» inquit Aristoteles, lib. IX Ethic., XII, «amabilissimum est ipse aspectus, eo quod hinc maxime existit et oritur amor.»
Versus 5: Recordationem Accipiens Ejus Fidei, Quae Est in Te Non Ficta
Hic secundam dat causam cur tanto teneatur videndi Timothei desiderio, scilicet quod recordetur ejus fidei sincerae, qua in sui amorem et desiderium Paulum rapiebat Timotheus.
Quae (fides) et habitavit primum in avia tua Loide, et matre tua Eunice, certus sum autem quod et in te. — «Habitavit,» id est firmiter et permanenter inhaesit; hac enim significatione et prosopopoeia Hebraei dicunt virtutes et vitia quasi personas quasdam habitare in anima nostra, cum in ea quasi in firma sede et loco suo resident.
Nota: Mater Timothei Judaea fuit, verum quia in Graecia habitabat, Graecum ei nomen inditum fuit. Eunice enim, graece Victoriam, aut potius Vincentem, proprieque Vincentiam sonat; uti Lois (quae fuit avia Timothei) significat Meliorem: λωΐων Graecis idem est quod melior. Hugo pro Eunice videtur legisse Eutyche; interpretatur enim Fortunatam, nam Graecis fortuna dicitur τύχη, et fortunatus εὐτυχής.
Nota secundo: Pro certus sum graece est πέπεισμαι, id est mihi persuadeo; non enim Paulus fide divina, sed tantum humana, quae petitur ex signis et conjecturis, credebat sibique probabiliter persuadebat, Timotheum habere fidem non fictam. Vide dicta Rom. VIII, 38.
Nota tertio: Laudat hic Timotheum Apostolus a parentibus fidelibus, per quos fides illi erat quasi haereditaria; simul tacite hoc domestico parentum exemplo Timotheum stimulat, ut eorum fidem et virtutem imitetur: magnum enim est Dei beneficium, pios nancisci parentes, ac praesertim matrem, a qua pene tota filiorum educatio pendet. Ita Nazianzenus, orat. 24, init. tomi II, laudat Caesarium fratrem defunctum a matre, quae a parentibus pietati et Deo addicta, maritum (antea Gentilem) et proles omnes sua pietate imbuit, adeo ut tam maritum, quam filium ad episcopatum evehi conspexerit, omnesque proles, scilicet Gorgoniam, Caesarium et Gregorium Nazianzenum sanctos effecerit.
Versus 6: Ut Resuscites Gratiam Dei, Quae Est in Te Per Impositionem Manuum Mearum
q. d. Quia fides tibi quasi est haereditaria, ut de ea non dubitem, unum tibi faciendum superest, ne scilicet fidem hanc, quasi longo usu et consuetudine senescentem, aut metu persecutionis (ut colligitur ex vers. 8) flaccescentem dormitare aut torpescere sinas, sed eam aeque ut gratiam tibi in ordinatione datam exsuscites.
Nota: Pro resuscites graece est ἀναζωπυρεῖν, quod proprie significat ignem cineribus conditum ac sopitum flatu, folle aut flabello suscitare, ut reardescat. S. Ambrosius vertit, recrea, id est, inquit, confove, q. d. Zelus, charitas et gratia, quam in ordinatione mea accepisti, o Timothee, sensim tempore languescit, atque partim persecutionum, partim desidiae, partim timoris, partim humanae infirmitatis et mutabilitatis cinere ac frigore quasi sopitur et restinguitur: vide ergo, ut eam suscites, ut charitatis flammam reaccendas ejusque ardorem continuo foveas et adaugeas; ad hanc rem folles et flabella tibi sint oratio, meditatio, pia lectio, alacritas et vigilantia animi, studium, exercitatio et conatus major ad virtutes, ac praesertim labor et zelus ad salutem populi tibi commissi diligentius et ferventius procurandam. Ita S. Chrysostomus, Theophylactus, OEcumenius, Theodoretus.
Hisce enim follibus excitabitur animus, animique contracta et sopita libertas, qua cum suis amoribus, terroribus, erroribus vincetur hic mundus, ait S. Anselmus, qui gratiam et charitatem apprimere et suffocare nititur; victaque cupiditate et metu, rursus charitas flagrare incipiet, indiesque magis flagrabit. Unde auctor Quaestionum novi et veteris Testam. apud Augustinum, Quaest. CXX, sacram lectionem gratiam hanc excitandam esse ita docet: «Excitatur, inquit, devotio nostra, quando ea quae licet non ignorantur, recensentur tamen. Tale est ingenium naturae nostrae, ut torpescat, si usus destiterit donis; quia sicut ferrum nisi usum fuerit, aeruginem contrahit: ita et anima nisi frequentius divinis exerceatur lectionibus; quamobrem David ait illum beatum esse, qui die ac nocte lege Domini meditatur: excitatur enim desiderium animae erga opera salutaria jejunio, oratione et misericordia (adde, usu et exercitiis). Unde Apostolus ad Timotheum inter cetera ait: Ut resuscites, inquit, gratiam Dei quae est in te.»
Adverte hic obiter, gratiam non praedeterminare liberum arbitrium; imo potius liberum arbitrium gratia imbutum ipsam gratiam sopitam, adeoque seipsum suscitare et excitare ad opera bona, atque ad eorum fervorem et incrementum.
Nota secundo: Ex eo quod dicit Apostolus «gratiam quae est in te per impositionem manuum mearum,» clare evincitur, impositionem manuum, id est Ordinem, vel potius ordinationem, esse Sacramentum: per hanc enim Deus quasi per instrumentum, confert gratiam, ut ait hic Apostolus. Sicut ergo eo quod per baptismum, quasi per instrumentum, abluitur anima et gratia infunditur, recte colligunt omnes baptismum esse Sacramentum; ita pariter idem eadem ratione colligimus hic de ordinatione. Ordinatio enim sua habet signa et symbola, puta materiam, impositionem manuum, formam vero verba sacra, quibus Episcopus ordinando, potestatem Ordinis confert; quorum effectus est gratia: atqui Sacramentum non est aliud quam signum sensibile constans sensibili materia et forma, quod gratiam confert: necesse est ergo ut ordinatio sit Sacramentum aeque ac baptismus et Eucharistia.
Dices: Pro gratia graece est χάρισμα, quod significat gratias et dona gratis data, quale est donum et munus docendi et regendi, puta episcopatus ipse, doctoratus et similia: haec enim vocantur charismata; ergo non loquitur Paulus de gratia gratum faciente, quae est effectus Sacramenti.
Respondeo: Graecum χάρισμα significat quodlibet donum, sive gratiae gratis datae, sive gratum facientis; hic vero significare charitatem et gratiam gratum facientem, patet ex ratione et explicatione quam subjicit Apostolus: hanc enim gratiam explicans ipse subdit statim: «Non enim,» inquit, «dedit nobis Deus spiritum timoris, sed virtutis, dilectionis et sobrietatis;» ergo gratia data Timotheo in ordinatione, quam ab eo suscitari vult Apostolus, est spiritus virtutis, dilectionis et sobrietatis. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius et alii. Sic donum continentiae cuique datum a Deo vocat Apostolus χάρισμα, I Cor. VII, 7; sic Christi gratiam oppositam peccato Adae vocat χάρισμα, Rom. V, 15; sic vitam aeternam vocat χάρισμα, id est gratiam, quia effectus est gratiae gratum facientis, Rom. VI, 23; sic Rom. I, 14: «Ut aliquid impertiar vobis gratiae spiritualis,» graece est χάρισμα. Ecce hisce locis χάρισμα gratiam non gratis datam, sed gratum facientem significat.
Versus 7: Non Enim Dedit Nobis Deus Spiritum Timoris, Sed Virtutis, et Dilectionis, et Sobrietatis
Dat causam cur Timotheus et quivis similis gratiam, quam accepit, excitare debeat, quaeque eum ad hoc faciendum exstimulent, q. d. A Deo accepimus spiritum non timiditatis, ut in persecutionibus et tentationibus paveamus et animo contrahamur: sed e contrario accepimus spiritum magnanimitatis, ut potenter omnia adversa superemus, libereque Christi fidem praedicemus et propugnemus; ac proinde hunc spiritum magnanimitatis, cum aliquis timor aut torpor obrepit, excitare debemus et animose ac fortiter dura et ardua quaevis aggredi. Haec enim est vocatio et professio nostra, ad hoc a Deo destinati sumus, ad hoc animos et vires gratiae copiosas accepimus: eae tantum excitandae et acuendae nobis sunt.
Unde nota: Pro spiritum timoris graece est δειλίας, id est timiditatis et ignaviae, qualis est eorum qui animo sunt imbecilli, pavido, contracto et abjecto. «Sed virtutis,» graece δυνάμεως, id est fortitudinis et roboris; ut fortiter fidem non tantum teneamus, sed et praedicemus in persecutione inter medios hostes: nec timeamus, sed ambiamus pro ea mori, adeoque cum simus Episcopi, quasi duces populo praeeamus ad martyrium; haec enim virtus fortitudinis uti maxime requiritur in duce belli, ita conformiter datur Episcopo vi sacramenti Ordinis, quo consecratur dux belli fidelium. Sicut ergo in baptismo fimus servi Christi, daturque nobis per baptismum gratia, qua christiane et innocenter vivamus et serviamus Christo; et sicut in sacramento Confirmationis fimus et quasi auctoramur milites Christi, signoque crucis consignamur et militiae Christi ascribimur; ac conformiter vi Confirmationis datur nobis gratia ad fortiter depugnandum pro fide Christi, ut malimus mori, quam eam perdere aut prodere: ita in sacramento Ordinationis constituimur duces militiae Christianae, ac consequenter vi hujus Sacramenti dantur nobis virtutes necessariae ad hunc ducatum; atque in primis invictum animi robur et fortitudo, quo timores et terriculamenta omnia tam hominum quam daemonum non tantum superemus, sed etiam a fidelibus aliis depellamus, adeoque fideles ipsos ad cruces et martyrium incitemus.
Ita fecisse Cornelium Pontificem Romanum docet Cyprianus, epist. 57 ad Cornelium: «Exsultantes,» inquit, «accepimus ducem te illic confessionis fratribus extitisse, sed et confessionem ducis de fratrum confessione crevisse; ut, dum praecedis ad gloriam, multos feceris gloriae comites, et confessorem populum suaseris fieri, dum primus paratus es pro omnibus confiteri: ut non inveniamus quid prius in vobis praedicare debeamus, utrumne tuam promptam et stabilem fidem, an inseparabilem fratrum charitatem; virtus illic Episcopi publice comprobata est, adunatio sequentis fraternitatis ostensa est, dum apud vos unus animus et una vox est, Ecclesia omnis Romana confessa est.»
Haec est ergo prima dos Episcopi, eaque maxime necessaria, scilicet impavida libertas et fortitudo, qua excelluerunt praestantissimi et celeberrimi Episcopi. Ita magnus ille Hosius, Cordubensis Antistes, Constantinum Imperatorem sic affatus est: «Desine, quaeso, Imperator, nec te misceas rebus Ecclesiasticis, neque nobis in hoc genere praecipe, sed potius ea a nobis disce: tibi Deus Imperium commisit, nobis quae sunt Ecclesiae concredidit.» Refert hoc S. Athanasius, epist. ad solitarium vitam agentes.
Ita S. Ambrosius Theodosium coarguit, Justinae Imperatrici restitit, Valentinianum sic allocutus est: «Noli te gravare, Imperator, ut putes te in ea quae divina sunt imperiale jus habere; noli te extollere, si vis diutius imperare; ad Imperatorem palatia pertinent, ad sacerdotem Ecclesiae.» Refert hoc ipse Ambrosius, epist. 33 ad Marcellinam sororem. Minabatur Arianus mortem Ambrosio; cui ille: «Deus permittat te facere quod minaris: ego patiar quod sacerdotis est, tu facias quod spadonis est.»
Ita S. Hilarius, lib. Contra Constantinum Imp.: «Proclamo,» inquit, «inter medios hostes: nec timeamus, sed ambiamus tibi, Constanti, quod Neroni locuturus fuissem, quod ex me Decius et Maximianus audirent: contra Deum pugnas, contra Ecclesiam saevis, sanctos persequeris, religionem tollis, tyrannus jam non humanorum, sed divinorum; Christianum te mentiris, Christi novus hostis es, Antichristum praevenis.» Et infra: «Tu, Constanti, omnium crudelitatum crudelissime et mortalium scelestissime magis in nos quam Pagani desaevis.»
Ita S. Athanasius, epist. jam citata: «Quis,» ait, «ausit Constantium Christianum appellare, ac non potius Antichristi imaginem? quid enim ex notis Antichristi huic deest? aut quid est, cur non omnibus modis Constantius Antichristus, et vicissim Antichristus Constantius habeatur?» Mox eum vocat apostatam, fidei desertorem, canem, carnificem, filium perditionis, pestem, belluam, malorum omnium voraginem, eumque cum Achabo, Antiocho et Herode comparat.
Hosce omnes superavit Lucifer Calaritanus, quem S. Athanasius Eliam sui aevi vocat, qui in lib. De Moriendo pro Filio Dei, ita Constantium Imperatorem compellat: «Mactasti plurimos, laniasti, dispersisti; sed hi omnes martyres sunt. Crede mihi, quod a te statuerimus interfici: quia et melius esse videmus, in omnia aeva Deum habere amatorem quam tecum, Juda Carioth, Judaeorum imitatore puniri. Hinc est, Constanti, quod frendores colubri per te illatos non timentes subire parati sumus omnes exitium.» Et infra: «Indigne fers, Arii vermis, quod defendamus Filium Dei: si tandem oculos serpentis morsibus confossos aperias, invenies quod hanc fidem habet Ecclesia; invenies, stolidissime Imperator, ubique Christianos sicut nos credere, ac pro Dei Filio, ut nos, mori cupere; ac tua novella praedicatio et recens religio blasphemia est.» Titulos vero et epitheta quae Constantio tribuit, acerbiora sunt illis quae ex Athanasio retulimus.
Secunda virtus Episcopo necessaria, quaeque ei copiose datur in ordinatione, est «dilectio,» ut ait hic Apostolus. Charitate enim in Deum et proximum, ac praesertim in subditos suos, flagrare ac excellere debet, ut eorum salutem impense curet, pro eaque se totum labores omnes, se vitam ipsam impendat. Unde Christus volens constituere Petrum pastorem et Episcopum totius Ecclesiae, de hac dilectione tertio eum interrogat et examinat, dicens: «Simon Joannis, diligis Me plus his?» Cumque respondisset Petrus: «Etiam, Domine, Tu scis quia amo Te;» subjecit Christus: «Pasce agnos Meos.»
Tertia virtus Episcopo necessaria, quaeque communiter ei datur in ordinatione, est sobrietas, graece σωφρονισμός. Quod primo, verti potest sobrietas, sive cibi et potus temperantia, ut sit idem quod σωφροσύνη; secundo verti potest, pudicitia; tertio et optime, σωφρονισμός est moderatio et refrenatio, sive, ut Theodoretus et Theophylactus, castigatio; et, ut Syrus, admonitio, qua scilicet timores aeque ac cupiditates et animi perturbationes, vitiaque omnia non tantum in nobis, sed et in aliis castigamus, refrenamus et moderamur. Insignis enim Episcopi virtus est aequanimitas animique moderatio, nec libertas moderata et libera vitiorum castigatio. Et sic accipi potest hic «sobrietas,» uti vertit noster Interpres, ut sit debita non tantum in cibo, sed omnibus in rebus temperantia et moderatio, ut omnia tam adversa quam prospera constanter et moderate feramus, utque omnia quae tam in nobis quam in aliis nimia sunt et immodica, moderemur. Unde S. Augustinus, De Gratia et liber. Arbitr., cap. XVIII, pro sobrietas, legit continentia, quae virtus est generalis, cohibens et continens mentem in officio, ne timore, amore, odio, torpore, luxu, somno, aliove affectu immoderato et vitioso imbuatur, dissolvatur, aut enervetur; sed tota sana sit, integra et perfecta.
Hinc cum nonnullis σωφρονισμός hic verti posset, sanitas animi. Sic enim hanc vocem accipit Paulus II Corinth. V, 13, cum ait: εἴτε ἐξέστημεν, Θεῷ, εἴτε σωφρονοῦμεν, ὑμῖν, id est «sive mente excedimus, Deo; sive sobrii sumus, vobis;» sic et Plato, lib. I De Republ.: τὸ γὰρ σωφρονεῖν ἐναντίον ἐστὶ τῷ μαίνεσθαι, id est, sapere sive sanum esse animo, contrarium est illi quod desipere, vel insanire. Magna enim pars hominum, quae suas cupiditates quasi furias sequitur, vel desipit vel insanit. Episcopus autem sapere debet, aliisque hanc insaniam eximere, eosque veram sapientiam docere, quae consistit in vitiorum refrenatione et passionum omnium moderatione.
Versus 8: Noli Itaque Erubescere Testimonium Domini Nostri, Neque Me Vinctum Ejus
Jubet hic Timotheo explicare spiritum non timoris, sed fortitudinis, quem accepit in ordinatione, q. d. Ne timeas, o Timothee, non erubescas, sed intrepide ac fortiter praedica fidem et doctrinam Christi, cui Christus tot verbis, rationibus et miraculis, imo sanguine et morte sua testimonium perhibuit: non pudeat te quoque meum, qui jam vinctus sum, per fidem Christi, profiteri discipulum. Gloria enim nostra est crux Christi, vincula Christi, mors Christi; praedicamus enim Christum crucifixum: et absit a Christiano, multo magis ab Episcopo, gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi.
Nota: Pro testimonium graece est μαρτύριον, quod partim testimonium, sive confessionem, quam (uti dixi) Christus fecit coram Pontio Pilato omnibusque Judaeis, partim martyrium significat. Christus enim pro sua confessione et doctrina martyr occubuit, illique per martyrium testimonium perhibuit, q. d. Noli erubescere doctrinam, quam docuit et testatus est Christus; noli etiam erubescere crucem, martyrium ac vincula Christi, quibus suam doctrinam obsignavit et confirmavit.
Sed collabora Evangelio secundum virtutem Dei. — Pro collabora graece est συγκακοπάθησον, id est compatere et coaffligere Evangelio, q. d., ait Theophylactus: Evangelium et Evangelii praedicatio patitur persecutionem et affligitur, atque in me vincto quasi vincta et vinculis constricta tenetur et premitur; tu cum Evangelio, imo pro Evangelio patere et fortiter sustine omnia Gentilium et Judaeorum tam tormenta quam terriculamenta, ut mecum vincto vinciri non renuas, sed ambias; idque non per te aut tuas naturae vires, sed «secundum virtutem (δύναμιν, id est potentiam) Dei:» nimirum Deus, qui in hoc certamen te vocat, ut pro sua fide et gloria decertes et vincas, ipse tibi aderit, vires potenter suggeret, itaque corroborabit, ut generose, imo jucunde et laete omnia adversa quantumvis gravia pro Evangelio patiaris: tibi ergo tuisque viribus diffidens projice te in Deum, ora, invoca eum, ipse suscipiet te, et supra naturae vires, omnibus hostibus, tribulationibus et tormentis te fortiorem efficiet.
Versus 9: Qui Nos Liberavit, et Vocavit Vocatione Sua Sancta, Non Secundum Opera Nostra
Pro liberavit graece est τοῦ σώσαντος, id est qui nos salvavit, aut servavit, ut legit Ambrosius, scilicet a peccato et morte aeterna. Secundo, Deus «vocavit nos vocatione sancta,» dum nos ab infidelitate et peccatis vocavit ad suam fidem et sanctitatem, vitamque sanctam et divinam.
Tertio, haec vocatio non est «secundum opera,» id est merita, ut legit Ambrosius, q. d. Non est ex merito operum nostrorum, ut volunt Pelagiani; sed ex proposito et gratia Dei; unde patet «propositum,» quod toties inculcat Apostolus, opponi merito operum, et tantum significare liberale et gratuitum Dei decretum, sive beneplacitum, ut dixi Rom. III, 28.
Deo haec epitheta liberantis et vocantis addit Apostolus, ut spem acuat, probetque virtutem Dei affore Timotheo, omnibusque qui cum Evangelio et pro Evangelio patiuntur, q. d. Cogita, o Timothee, quali virtute ac potentia Deus a daemonis, peccati et inferni potestate te liberarit, dum te vocavit ad fidem et sanctitatem; cogita quam potenter cor tuum immutarit, ut Spiritus divini vi mores et affectus tuos omnes inverteret; ita ut ex impuro purus, ex peccatore sanctus, ex carnali spiritualis, ex animali angelicus, ex terreno coelestis fieres; cogita Deum id praestitisse, non ob merita, nec amico, sed inimico, ob meram suam gratiam et benevolentiam erga te. Conclude ergo Deum, olim in te tam liberalem et benevolum, multo magis tibi jam justificato, jam amico, jam merenti et pro Evangelio operanti, certanti ac patienti affore et cooperaturum, ut dura et tristia non tantum ferre, sed et vincere ac triumphare possis. Ita Chrysostomus.
Quae (gratia) data est nobis in Christo Jesu ante tempora saecularia. — Nota: Haec gratia nobis actu data non fuit ab aeterno, utpote qui nondum eramus in rerum natura, ut capaces gratiae esse possemus: cum ergo dicitur hic gratia ab aeterno data, intellige in Dei decreto et praedestinatione, ut idem sit «data,» quod dari decreta et praedestinata, juxta Can. 36. Unde Tit. cap. I, vers. 2, non datam, sed promissam a Deo dicit. Apostolus hanc gratiam et gloriam «ante tempora saecularia;» hic vero non promissam, sed datam dicit, tum ut significet omnia ab aeterno esse et fuisse Deo praesentia, Deique aeternitatem et providentiae oculum ad omnia tempora se porrigere eaque complecti, sicut circulus ambit et complectitur omnia quae circulo circumscribuntur; tum ut significet gratiae hujus donationem aeternam esse, quantum est ex parte Dei. Deus enim ab aeterno nos adamavit, et hanc gratiam firmiter et irrevocabiliter nobis dare decrevit: ita ut haec gratiae donatio, quantum ex parte Dei, ab aeterno non tantum inchoata, sed et perfecta fuerit; donatio enim non est aliud quam donandi decretum, sive donandi efficax et absoluta voluntas.
In Deo autem ab aeterno fuit absoluta et irrevocabilis haec gratiam donandi voluntas, cui ex parte Dei nihil defuit, licet ex parte creaturae defuerit creatura existentia, qua donationem hanc a Deo factam in se exciperet et complecteretur. Cum enim creatura existit et hanc gratiam actu consequitur, tunc ex parte Dei nulla nova accedit donatio, sed illa quae aeterna fuit, posito subjecto, se effundit, suumque effectum sortitur. Sic parentes saepe testamento multa legant et donant nepotibus necdum natis, sed postea nascituris. Ita Ambrosius, Chrysostomus, Theophylactus, Anselmus, Primasius.
Nota: Haec gratia data est nobis «in Christo Jesu,» id est, ut aliqui, a Christo, vel cum Christo, sive consentiente et Patri cooperante Christo. Unde Theodoretus putat hic significari aeternitatem et divinitatem Filii consubstantialem Patri. Verum planius ex more et phrasi Apostoli, «in Christo,» id est per Christum, puta per Christi merita praevisa ab aeterno, data est nobis a Patre haec gratia.
Ante tempora saecularia. — S. Augustinus, lib. XII De Civit., cap. XV, legit ante tempora aeterna: et ita vertunt hic Erasmus et Vatablus. Verum, quia nihil fuit ante tempora aeterna, sive ante aeternitatem, hinc melius Noster, Syrus et alii vertunt, ante tempora saecularia. Graecum enim αἰωνίων, non tantum aeterna, sed et saecularia significat, ut notat S. Augustinus lib. XVI De Civit., cap. XXVI, αἰών enim Graecis significat non tantum aeternitatem, sed etiam aevum, saeculum, aetatem.
Quaeres, quae vocentur «tempora saecularia?» D. Thomas saeculum dicit esse tempus mille annorum, eo quod mille anni quasi sint aetas hominis, quod tamdiu duret hominis memoria, quae quasi vita est hominis. Verum hoc saepe non est verum; non est etiam ad mentem Apostoli, qui «tempora saecularia» vocat ea, quae simul cum saeculo et mundo fluere et volvi coeperunt. Idem ergo est «ante tempora saecularia,» quod ante mundi constitutionem, ante temporis et mundi originem, puta ab aeterno. Ita Theophylactus, Anselmus et alii. Notat Chrysostomus, hic significari immensitatem amoris Dei, utpote qui nos ante mundum, ante omnia tempora ab aeterno in mente habuerit, de quoque nostrum in particulari studiose et sollicite cogitarit, unumquemque adamaverit, cuique per Christum suam gratiae mensuram decreverit et praedestinarit.
Versus 10: Manifestata Est Autem Nunc Per Illuminationem Salvatoris Nostri Jesu Christi
Manifestata est autem (gratia illa a Deo ab aeterno data, sed in Deo abscondita) nunc per illuminationem Salvatoris nostri Jesu Christi. — Pro illuminationem graece est ἐπιφανείας, quod tam apparitionem, ut vertit Erasmus, quam illustrationem vel illuminationem significat. Apparitio ergo vel adventus Christi in mundum vocatur hic epiphania, sive illuminatio, quia illustris fuit; et ad hoc Christus apparuit et advenit, ut omnes illustraret et illuminaret luce sapientiae divinae, qua Deum, salutem viamque salutis homines agnoscerent et capesserent. Inde festum Epiphaniae vocatur et celebratur in Ecclesia, quo Christus tribus Magis et per eos Gentibus totique mundo illustris innotuit et apparuit. Hinc Christus, Joan. VIII, 12: «Ego,» ait, «sum lux mundi;» et Joannes cap. I, dicit Christum venisse ad hoc, ut illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum, quantum scilicet ex parte sua: nam multi sunt qui lucem hanc fugiunt, illique cordis fenestras claudunt, et in tenebris ac caecitate sua quasi talpae et vespertiliones permanere volunt: quales sunt omnes infideles, carnales, reprobi.
Qui (Christus) destruxit quidem mortem, illuminavit autem vitam et incorruptionem per Evangelium. — Pro qui destruxit graece est καταργήσαντος, id est qui evacuavit, invalidam reddidit, enervavit mortem, omnemque vim, vigorem et imperium, quod in homines habebat, illi ademit. Secundo, τὸ illuminavit, hebraismo, in significatione hiphil, idem est quod in lucem produxit, fecit ut illucesceret, ut appareret, seque ostenderet et exhiberet ipsa vita. Hoc enim est Hebraeum האיר heir; opponit enim Apostolus haec duo, «destruxit Christus mortem, et illuminavit vitam,» q. d. Veniente Christo, mors vigebat et regnabat, sed Christus ejus vigorem et regnum sustulit et destruxit; e contrario vita latebat, quasi in coelis apud Beatos, in Deo abscondita, aut potius vita ipsa apud homines sublata erat, sedebatque in tenebris et in regione umbrae mortis, id est, non jam vita erat, sed mors; sed Christus eam ad lucem et vitam revocavit, iterum eam in terris produxit et in lucem protulit, ac hominibus communicavit; unde Syrus vertit הוי היא chauui chaie, id est vivificavit vitam, q. d. Christus vitam dedit ipsi vitae, suscitavit a morte et vivere fecit ipsam vitam, vitam produxit et in lucem prodire fecit: per peccatum enim vita in nobis abolita et occisa fuit, mors vero inducta regnavit; sed Christus mortem destruxit et occidit, vitam vero quasi a morte suscitavit, dum homines a morte ad vitam reduxit. Sicut ergo Hebraei sumunt ostendere pro exhibere, dare, facere, producere, ut cap. IV, vers. 14: «Alexander aerarius multa mala mihi ostendit,» id est fecit et intulit: ita pariter pro iisdem sumunt heir, id est illuminare, sive in lucem producere, praesertim ubi agitur de vita et suscitatione ad vitam: vita enim nostra vulgo dicitur et re ipsa est lux; unde dicimus, frui hac vita et luce, vel lucis usura, id est vivere. Sicut enim usus et voluptas hujus vitae maxime consistit in luce, quod scilicet lucem solis et coelorum videre, eaque uti et frui possimus: ita magis vita beata consistit in lumine gloriae, quo Beati in mente perfunduntur, ut videant Deum; de quo scriptum est: «In lumine tuo videbimus lumen.» Quod lumen ex mente in corpus Beatorum diffunditur et derivatur: fulgebunt enim justi sicut sol. Hinc de Christo ad limbum descendente, indeque ad vitam patres ibi degentes revocante dicitur Eccli. cap. XXIV, 45: «Inspiciam omnes dormientes, et illuminabo (id est ad lucem et vitam revocabo) omnes sperantes in Domino.»
Nota: Christus per Evangelium, quod attulit in mundum, quantum est ex parte sua, destruxit re ipsa mortem, et vitam restituit, eamque in lucem protulit: sed quantum est ex parte nostra, re ipsa in nobis id nondum factum est, sed fiet in resurrectione, cum in singulis beatis resurgentibus mors abolebitur et vita aeterna efflorescet. Apostolus enim non tam de vita praesenti et spirituali, quae fit per gratiam, quam de futura et corporali, quae fiet per resurrectionem, agit. Ait enim: «Vitam et incorruptionem,» id est vitam incorruptibilem: est enim hendiadys; unde Theophylactus et Graeci docent Christum tantum in spe nobis in hac vita mortem destruxisse et vitam communicasse.
«Non enim,» inquit Theophylactus, «re ipsa mors in nobis deleta ac destructa est, sed venturam nostri ex morte liberationem speramus, atque hanc spem Evangelium nobis firmavit.» Ingerit hic Apostolus hanc spem resurrectionis, ut eam quasi novum stimulum admoveat Timotheo, ad collaborandum et compatiendum Evangelio et suis vinculis, uti dixit vers. 8.
Versus 11: In Quo Positus Sum Ego Praedicator, et Apostolus, et Magister Gentium
«In quo,» id est cujus, scilicet Evangelii: est enim hebraismus, quo hebraeum bet, id est in, ponitur pro regimine genitivi. Aliter Primasius: «in quo,» scilicet Christo illuminante, inquit, q. d. Christus illuminat interius mentes gentium, dum ego exterius praedico eis Evangelium. Sed prior sensus planior est et aptior.
Nota: Pro praedicator graece est κήρυξ, id est praeco. Sic S. Franciscus rogatus, quis esset? «Sum,» inquit, «praeco magni Dei.» Secundo, pro magister graece est διδάσκαλος, id est doctor. Tres titulos hic sibi vindicat Paulus: Primus, quod sit praeco promulgans legem Dei et Evangelium Christi. Secundus, quod sit Apostolus, id est legatus a Christo ad omnes gentes Christo subigendas et ad fidem salutemque adducendas. Tertius, quod sit doctor, docens, demonstrans et persuadens veram religionem, veramque ad Deum et beatitudinem viam. Rursum tria se haec accepisse, et ad ea auctoratum esse a Deo, significat, cum ait, «positus sum,» scilicet, a Deo. Denique haec confirmat argumento subdens: «Ob quam causam etiam haec patior,» q. d. Multi doctores sunt verbo, non vita; disputando, non tolerando: ego vero praeco, apostolus et doctor sum, tum docendo, tum pro doctrina mea vincula, carceres omnesque aerumnas constanter patiendo.
Hinc pulchre S. Hieronymus ad Pammachium de Paulo loquens: «Ubi, inquit, vas electionis, tuba Evangelii, rugitus leonis nostri, tonitru Gentium, flumen eloquentiae Christianae?»
Versus 12: Scio Enim Cui Credidi, et Certus Sum Quia Potens Est Depositum Meum Servare in Illum Diem
Ob quam causam etiam haec patior, sed non confundor, id est non erubesco, non pudore…
Tertio, «cui credidi» significare potest tria. Primo, in quem credidi, cujus dictis fidem adhibui. Secundo, ut Ambrosius, cui confidens sum; fides enim subinde pro spe, et credere pro sperare et confidere sumitur. Tertio et optime, «cui credidi,» id est cujus fidei commisi, cui concredidi depositum meum: ad hoc enim respicit, ut patet ex seq.; sic depositor dicitur credere depositario depositum suum, cum illud apud eum deponit, illiusque fidei credit et committit.
Quarto, «potens est» non tantum significat Deum posse servare, sed etiam actu et re ipsa servaturum hoc Pauli depositum: est enim meiosis, de qua dixi II Cor. IX, 8. Mavult Apostolus dicere, «potens est servare,» quam, «actu servabit,» ut nomine potentiae divinae in remuneratione bonorum operum et passionum, excitet hominum infirmitatem ad constantem spem et patientiam rerum arduarum et difficilium.
Depositum meum. — Quaeres, quodnam hoc? Respondet primo, Ambrosius esse salutem Pauli, quam ipse Deo servandam commisit; imo D. Thomas, I-II, Quaest. CIV, art. 9, intelligit donum perseverantiae actualis, quasi de ea revelationem acceperit Paulus, sciveritque certo se in gratia usque ad mortem perseveraturum et consequenter salvandum: hoc enim videtur dicere, cum ait: «Scio cui credidi et certus sum.»
Secundo, Theodoretus respondet, «depositum» hoc esse gratiam, quam Deus Paulo dedit, et quasi apud eum deposuit.
Tertio, Chrysostomus et Theophylactus volunt «depositum» hoc esse fidem et praedicationem, quam Deus Paulo commisit.
Quarto, idem Chrysostomus et Theophylactus censent «depositum» hoc esse fideles, quos Deus Paulo et vicissim Paulus Dei curae commisit. Verum haec omnia non tam Pauli apud Deum, quam Dei apud Paulum deposita sunt, ut ipse illa custodiat; de quibus dixi epist. I, cap. VI, vers. 20, et infra hoc cap. vers. 14, ubi mandat Timotheo, ut hoc Dei depositum illi a se traditum arcte custodiat et conservet. Paulus autem hoc versu loquitur non de Dei, sed de suo deposito: ait enim «depositum meum;» licet enim Chrysostomus et Theodoretus to meum passive capiant, q. d. Depositum quod apud me deposuit Deus, tamen magis proprie et apposite, active accipiendum videtur: meum, scilicet quod ego apud Deum deposui: unde illud non a se, sed a Deo servari et custodiri asseverat.
Quinto ergo et optime, Theophylactus et Anselmus respondent, «depositum» hoc Pauli esse ejusdem apostolatum et praedicationem Evangelii, puta thesaurum laborum et passionum pro Evangelio a se obitarum, quem a se collectum Paulus, patiens et moriens apud Deum quasi deposuit; ut in illo die magno, judicii scilicet, illum, id est illius mercedem et gloriam recipiat, ac coram toto mundo declaretur falso hic fuisse traductus, incarceratus, verberibus et contumeliis affectus, tanquam impostor, deorum hostis et pseudoapostolus, publiceque proclametur verus fuisse veri Dei et Evangelii Apostolus et doctor.
Notat hic primo Ambrosius, mox ut Paulus et alii Apostoli praedicare coeperunt, diabolum dolentem per eos sibi animas eripi, contra eos suscitasse Neronem et similes persecutores; ut quisque sciat idem sibi eventurum, nec miretur si in conversione hominum difficultates magnas sibi objici sentiat, et pro laboribus suis et beneficiis maledicta et maleficia, quin et verbera, carceres et mortem recipiat.
Secundo, hisce in rebus non debere nos confundi et pudefieri, sed potius gaudere et gloriari, quia pro Deo et Evangelio pati gloriosum est. Ita Theophylactus. Neque mirum Christianum inter vincula non confundi, sed intrepide evangelizare, cum Gentilis quoque Socrates inter vincula philosophatus sit, et veritatem libere docuerit, ut docet Plutarchus, lib. De Tranquill. anim.; nam, ut ait Nazianzenus, orat. 23 in laudem Heronis: «Philosophi animus ex eo quod passus est, generosior redditur, atque ut candens ferrum frigida aspersione, ita ipse periculis obdurescit.»
Scio enim cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem. — Vox enim dat causam cur in carceribus aliisque passionibus, pro Evangelio inflictis non confundatur: quia scilicet passionum harum mercedem deposuit apud Deum, a quo utpote in promissis suis fidelissimo certissime illam sperat et exspectat.
Notant hic aliqui esse trajectionem: clarius enim sic verba transponendo ordinari sententiam: «Scio et certus sum, quod is cui credidi, potens est depositum meum servare.» Verum haec trajectio non est necessaria, imo sine ea plus emphasis et energiae habet oratio per aposiopesim intercisa, q. d. Novi eum cui credidi, novi eum non esse hominem infirmum aut fallacem, novi eum esse Deum in omnibus fidelem et potentem, qui non sinet me confundi in carceribus et afflictionibus Evangelii, sed pro iis aeternam gloriam mihi rependet.
Secundo, to «scio» Auctor Quaestionum novi et veteris Testamenti apud S. Augustinum, Quaest. CXIII, sic explicat, quasi Paulus non tantum obscuram fidem, sed et claram scientiam habuerit articulorum fidei, v. g. quod Deus sit fidelis, potens, justus judex et bonorum remunerator. Hoc de attributis Dei naturalibus verum est; haec enim naturali discursu clare cognoscuntur: sed hoc fallit in supernaturalibus, de quibus hic loquitur Apostolus: puta quod Deus fidelibus pro fide, praedicatione et afflictionibus pro Evangelio susceptis, promiserit et praestiturus sit aeternam mercedem: illud enim non per rationes naturales, sed sola fide scimus. «Scio ergo» idem est hic quod, cognosco, vel certum et exploratum habeo: hoc enim est Graecum οἶδα.
«Non confundor»: hoc enim est Graecum ἐπαισχύνομαι, quia scilicet haec passio tam Dei auxilium, quam gloriam decusque aeternum mihi afferet, inquit Oecumenius.
Unde quod apostolus hic depositum, Christus in Matth. XIX, 21, thesaurum vocat, cum ait: «Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes, et habebis thesaurum in coelo:» thesaurum, id est depositum abscondite reconditum; hoc enim significat tam Hebraeum matmon, quam Graecum et Latinum thesaurus. Idem depositum Apostolus, II Timoth. cap. IV, vers. 8, vocat repositam justitiae coronam: «Bonum,» inquit, «certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi: in reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex.»
Versus 13: Formam Habe Sanorum Verborum, Quae a Me Audisti, in Fide et Dilectione in Christo Jesu
Pro «formam» graece est ὑποτύπωσιν, id est vivum exemplar, vivam imaginem, vivam repraesentationem: ὑποτυπόω enim significat rem ita delineare, depingere, efformare, ut plene et plane repraesentetur. Inde apud Rhetores Hypotyposis figura est, quae Evidentia et Illustratio dicitur, quando res ita dicendo exprimitur, ut videatur delineari et depingi; vel, ut inquit Quintilianus, lib. IX Instit.: «Hypotyposis est proposita quaedam rerum forma, ita expressa verbis, ut cerni potius videatur quam audiri.»
Secundo, «habe,» id est habere perge, sive retine; significat enim actum non inchoatum, sed continuatum, juxta Can. 32. Sic I Corinth. VII, 2: «Unusquisque,» inquit, «uxorem suam habeat,» id est eam quam habet, retineat, illaque utatur.
Tertio, «sana verba» vocat sanam doctrinam, «in fide et dilectione,» id est circa fidem et dilectionem; «quae est in Christo Jesu,» id est, quae est Christi et eorum qui in Christo inhaerent, puta est Christiana. Vide Can. 25 et 37. E contrario haeresis et error est doctrina malesana, morbida, putida, corrupta et contagiosa, serpens ut cancer. Sic Plato, lib. IV De Republ.: «Virtus,» inquit, «est sanitas quaedam, et pulchritudo, et robustus animi vigor: pravitas contra morbus est, turpitudo atque imbecillitas,» q. d. O Timothee, tuum, utpote Episcopi, munus est retinere vivum exemplar, vivam ideam et repraesentationem doctrinae, quam tibi tradidi, ut scilicet verba mea semper tibi ob oculos ponas, eamdemque vive et efficaciter aliis proponas. Unde Syrus vertit, forma tibi sint sani sermones, quos audisti a me.
Notant Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus esse metaphoram a pictoribus. Sic enim explicat Theodoretus: «Imitare, o Timothee, pictores: quemadmodum enim illi attendentes exemplaria perfecte illorum imagines describunt, ita etiam tu habe veluti quoddam exemplar archetypum, eam quae a me tibi tradita est doctrina de fide et Christo,» ut scilicet hoc exemplar in te tuisque moribus depingas, vitaque ipsa exprimas, ac vicissim tuis Ephesiis proponas, ut illi juxta idipsum in seipsis fidem et charitatem, omnemque virtutem Christianam exprimant et depingant.
Hinc secundo, notat Chrysostomus non solum Scripturam sacram, sed et traditiones Apostolorum et Patrum servandas esse. Ait enim Apostolus: «Formam habe sanorum verborum (non quae scripta sunt), sed quae audisti a me,» quae scilicet viva voce tibi tradidi. Nec evadit Hunnius dicendo, illo tempore servandas fuisse traditiones, quia necdum omnes epistolae erant conscriptae: jam autem traditiones non requiri, cum omnia sint conscripta; nam tam prius quam posterius hoc falsum est. Haec enim ultima est epistola quam scripsit Paulus: caeteras enim omnes ante hanc scripsit, et tamen post eam vult servari traditiones; non ergo omnia per scripturam, sed multa verbo tenus tradidit, eademque servari praecepit. Si Paulus, qui plurimas scripsit epistolas, ita fecit, ergo et alii Apostoli, qui vel paucas, vel nullas scripserunt epistolas, ita fecerunt. Sicut ergo jussa regis quae per praeconem viva voce proclamantur, aeque servanda sunt, atque regis rescripta; imo Lycurgus, celeberrimus legislator, suis nullas leges scriptas, sed tantum vocales, quae non tabulis, sed praxi sancirentur, dedit, ut testatur Plutarchus in Lycurgo: ita pariter et jussa Apostolorum viva voce tradita aeque ac scripta eorumdem observanda sunt. Quis enim non videt simpliciter et absolute faciendum esse, id quod jubet hic Apostolus cum ait: «Formam habe sanorum verborum quae audisti a me,» sive eadem postea scribantur, sive non? Ita ritum et formas Sacramentorum, multaque alia ab Apostolis non scripto, sed viva voce esse tradita docet S. Dionysius, Ecclesiast. Hierarch., cap. 1 et VII; S. Augustinus, epist. 36 ad Casulanum; Basilius, lib. De Spiritu Sancto, cap. XXVII, et alii passim. Vide dicta II Thessal. II, 15.
Versus 14: Bonum Depositum Custodi, Per Spiritum Sanctum, Qui Habitat in Nobis
Per «depositum,» Theodoretus et Theophylactus intelligunt gratiam in baptismo, vel ordinatione acceptam. Melius S. Chrysostomus, Ambrosius et alii «depositum» hoc interpretantur thesaurum doctrinae Christianae, quam vers. praeced. vocavit sana verba: hunc enim thesaurum quasi depositum studiose commendat Timotheo Episcopo, ut eum contra novantes et profanas vocum novitates, integrum inviolatumque conservet, ut patet epist. I, cap. VI, vers. 20; nam Episcopus hujus thesauri et depositi debet esse custos, ut docet S. Dionysius toto lib. De Ecclesiast. Hierarch.
Nota, quod ait, «depositum custodi per Spiritum Sanctum,» q. d. Haec custodia non tuarum est virium, sed Spiritus Sancti est idipsum efficere, ut ejus gratia roboratus contra omnes daemonum tentationes, haereticorum furores, persecutorum minas et tormenta, depositum sanae doctrinae tuearis et custodias. Hinc patet non tantum primam fidem et fidei professionem, ut quis nimirum credere et fidem profiteri incipiat, esse donum Dei; sed etiam fidei et professionis hujus custodiam, ut nimirum quis credere et fidem profiteri pergat, idipsum habere per Spiritum Sanctum, non quidem nove datum, sed permanentem et in animabus fidelium inhabitantem per habitum fidei et charitatis. Sicut enim Deus creat, itidemque creata conservat non nova actione continue creando, sed actionem primam creationis continuando: ita etiam dat et quasi creat gratiam, itidemque datam et creatam conservat, non nova actione eam dando, sed continuando primam gratiae donationem et infusionem. «Fervent,» inquit Chrysostomus, «cuncta latronibus, densissimae imminent tenebrae, insidiatur diabolus, nescimus qua hora, quo immineat tempore: quomodo ergo hoc depositum custodire sufficimus, nisi habeamus Spiritum Sanctum apud nos manentem?»
Adverte tamen, si gravis ingruat tentatio, persecutio et martyrium, ad fidem et professionem fidei retinendam, non sufficere habitum fidei; sed insuper opus esse nova gratia praeveniente, quae mentem confirmet et corroboret.
Versus 15: Scis Hoc, Quod Aversi Sunt a Me Omnes Qui in Asia Sunt
Scis hoc, quod aversi sunt (graece est ἀπεστράφησάν με, id est aversati sunt me, me rejecerunt) a me omnes qui in Asia sunt: ex quibus est Phigellus et Hermogenes. — Certum est non omnes Asianos aversos fuisse a Paulo et a fide: plurimi enim fideles erant Ephesi et alibi, qui Paulum studiose colebant, quorum fidem et amorem laudat Paulus scribens ad Ephesios et alios Asianos. Quod ergo dicit «omnes qui in Asia» a se esse aversos, nonnulli, ut Baronius, limitant to omnes ad Judaeos. Judaei enim Asiani infensi fuerunt Paulo eumque insecuti sunt Hierosolymam usque, adeo ut causa fuerint cur ibi caperetur Paulus, ut patet Actor. XXIV, 19; et verisimile est eosdem Romae Paulum persequi et accusare perrexisse. Verum, quia Judaeorum hic nulla fit mentio, et generatim de omnibus Asianis loquitur Apostolus, hinc melius Chrysostomus cum suis censet Paulum loqui de omnibus Asianis qui Romae erant, ut to omnes qui in Asia, idem sit quod omnes ex Asia (juxta Can. 25), omnes Asiani, scilicet Romae agentes; scribit enim Paulus ad Timotheum Roma, ea quae gerebantur Romae, non autem quae in Asia; haec enim praesens spectabat Timotheus. Idem colligi potest ex vers. 16 seq., ubi ab his Asianis excipit unum Onesiphorum, qui Paulum secutus Romam, ibidem ei studiose adhaesit et servivit. Ergo de Asianis solis qui Romae erant, loquitur Apostolus: hi enim cum antea Paulum frequentassent et coluissent, postea partim instinctu Judaeorum de quibus jam dixi, partim metu Neronis saevientis in Paulum, ut opinatur Theodoretus, Paulum aversati sunt. Ex hisce praecipui fuerunt Phigellus et Hermogenes, «qui, ut inquit Ambrosius, fallaciā pleni erant: simulabant enim amicitias cum Apostolo, ut adhaerentes ei addiscerent unde illi calumniam facerent, aut per alios immitterent;» qui postcaquam se viderunt detectos et manifestatos, recesserunt ab eo. Tertullianus, lib. De Resurrec. carn., XXIV, hunc Hermogenem recenset inter haereticos negantes carnis resurrectionem. Vide quid faciat et quo deducat hominem, fugere et aversari consortia bonorum ac sanctorum, qualis erat Paulus.
Affert haec hoc loco Paulus, ut moneat Timotheum, caute depositum hoc doctrinae custodire, inter tot fidei desertores et hostes, utque eos internoscat, et ad sanam mentem cum in Asiam redierint, reducat, si possit; aut certe alios moneat, ut ab eis sibi caveant; ac tandem, ut Timotheus, si quando fidei causa incarceretur et a suis deseratur, Pauli exemplo constanter id ferat, inquit Chrysostomus.
Versus 16 et 17: Det Misericordiam Dominus Onesiphori Domui, Quia Saepe Me Refrigeravit
Det misericordiam Dominus Onesiphori domui: quia saepe me refrigeravit, et catenam meam non erubuit. Sed cum Romam venisset, sollicite me quaesivit, et invenit. — Excipit ab Asianis a se aversis Onesiphorum, cujus charitatem erga se hic collaudat, eumque hoc nomine tacite commendat Timotheo, ideoque non tantum illi, sed et toti ejus domui, id est familiae, parem misericordiam a Deo exhiberi postulat.
Tria hic charitatis officia in Onesiphoro depraedicat. Primum, quod peregrinus Romam veniens se in vinculis ab omnibus desertum et inter maleficos constitutum, per medios custodes et satellites penetrans sollicite quaesierit et visitarit. Secundum, quod non tantum contumeliis, sed et irae Neronis ac periculis gravibus Pauli causa se objecerit. Tertium, quod tot laboribus et aerumnis fatigatum «refrigerarit,» id est suis opibus et rebus ad vitam necessariis, vel opportunis recrearit et refocillarit. Hoc enim Paulo isto tempore perjucundum accidit: perinde uti pugili aut militi in agone certanti, sudanti et laboribus exhausto suave ac gratum est, cibo potuque refici et recreari. Hoc enim innuit vox «refrigeravit,» inquit Oecumenius.
Versus 18: Det Illi Dominus Invenire Misericordiam a Domino in Illa Die
«Det,» id est misericordiae ejus et meritis retribuat, ut in die judicii inveniat «a Domino misericordiam,» id est gratiam, favorem et benevolentiam, ut scilicet judicem habeat sibi propitium et faventem. Secundo, «det invenire misericordiam,» id est misericordiae suae effectum, fructum et dignam retributionem, ut cum aliis Sanctis benignam hanc excipiat Judicis sententiam: «Venite, benedicti Patris Mei, possidete regnum, etc.; esurivi enim et dedistis mihi manducare; in carcere eram, et venistis ad me,» Matth. XXV, 34; alioqui in illo die, scilicet judicii, nullus misericordiae erit locus, sed tantum justitiae.
Ita Theophylactus. Unde in vocibus εὗρε et εὑρεῖν, id est «invenit et invenire,» pulchra est paronomasia, q. d. Quaerens me miserum invenit et adjuvit in vinculis Onesiphorus, inveniat ergo et ipse in die judicii misericordiam a Domino. Ita Ambrosius.
Nota: Quod ait, «Det illi Dominus invenire a Domino,» non significat duos esse Dominos sive Deos, uti voluit Marcion, teste Augustino haeresi 21; sed est hebraismus significans, Det illi Dominus invenire misericordiam apud se. Hebraei enim saepe nomen vel pronomen absolutum sumunt pro reciproco, ut Genes. XIX, 24: «Pluit Dominus super Sodomam sulphur a Domino,» id est a seipso; Isaiae VIII, 18: «Ecce ego et pueri mei, quos dedit mihi Dominus in signum et portentum Israel a Domino,» id est a seipso.
Posset secundo, sic exponi: «Det illi Dominus,» scilicet Deus Pater, «invenire misericordiam apud Dominum,» scilicet Filium, puta Christum hominem; Christus enim qua homo, judex erit in die judicii. Ita Vatablus. Hac enim phrasi, «Dominus a Domino,» simul innuitur distinctio personarum in divinis, ut, «Pluit Dominus a Domino,» id est pluit Filius a Patre. Ita Concilium Sirmiense, can. 15. «Det ergo illi Dominus a Domino,» id est det illi Pater apud Filium invenire misericordiam.
Et quanta Ephesi ministravit mihi, tu melius nosti. — To «mihi» non habent Graeca nec Latina Regia et Plantiniana Biblia, nec Ambrosius, Chrysostomus, Theophylactus, Theodoretus. Unde Ambrosius docet Onesiphorum non soli Paulo, sed omnibus ob fidem afflictis liberaliter ministrasse: quasi hoc ipso Apostolus suggillet quosdam, qui non omnibus, sed certis personis, quia eminentes, cognatae aut alia de causa carae et gratae sunt, ministrare volunt. Biblia tamen Romana et Syrus legunt to «mihi,» planeque illud legendum vel subaudiendum videtur: ait enim ministravit, cui? utique mihi, ut praecessit; agit enim Apostolus de charitate et officiis sibi ab Onesiphoro exhibitis tum Romae, tum Ephesi.