Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Allatis capite praecedenti fidei exemplis, hoc capite insistit Apostolus, et per ea urget Hebraeos, ut in fide constantes sint, utque persecutiones, quasi disciplinam Dei paternam, libenter excipiant.
Secundo, vers. 16, exemplo Esau, qui vili esca vendidit sua primogenita, et reprobatus est, urget Hebraeos, ne ob lucra temporalia vendant fidem et gratiam Christi, ideoque reprobentur.
Tertio, vers. 18, ostendit, quantum lex nova data in Sion praestet veteri datae in Sina, ac consequenter, quanto gravius puniendi sint Christiani, legem novam, quam Judaei, veterem violantes.
Quarto, vers. 26, pergit eos urgere metu et minis, docens quod Deus, cum daret legem in Sina et Sion, caelum et terram commoverit, ut ostenderet se terribilem fore legis suae vindicem, esseque ignem consumentem.
Textus Vulgatae: Hebraeos 12:1-29
1. Ideoque et nos tantam habentes impositam nubem testium, deponentes omne pondus, et circumstans nos peccatum, per patientiam curramus ad propositum nobis certamen: 2. aspicientes in auctorem fidei, et consummatorem Jesum, qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem, confusione contempta, atque in dextra sedis Dei sedet. 3. Recogitate enim eum, qui talem sustinuit a peccatoribus adversum semetipsum contradictionem, ut ne fatigemini, animis vestris deficientes. 4. Nondum enim usque ad sanguinem restitistis, adversus peccatum repugnantes: 5. et obliti estis consolationis, quae vobis tanquam filiis loquitur, dicens: Fili mi, noli negligere disciplinam Domini: neque fatigeris, dum ab eo argueris. 6. Quem enim diligit Dominus, castigat: flagellat autem omnem filium, quem recipit. 7. In disciplina perseverate; tanquam filiis vobis offert se Deus: quis enim filius, quem non corripit pater? 8. Quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes: ergo adulteri, et non filii estis. 9. Deinde patres quidem carnis nostrae, eruditores habuimus, et reverebamur eos: non multo magis obtemperabimus Patri spirituum, et vivemus? 10. Et illi quidem in tempore paucorum dierum, secundum voluntatem suam erudiebant nos: hic autem ad id, quod utile est in recipiendo sanctificationem ejus. 11. Omnis autem disciplina in praesenti quidem videtur non esse gaudii, sed maeroris: postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae. 12. Propter quod remissas manus, et soluta genua erigite, 13. et gressus rectos facite pedibus vestris, ut non claudicans quis erret, magis autem sanetur. 14. Pacem sequimini cum omnibus, et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum: 15. contemplantes ne quis desit gratiae Dei, ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi. 16. Ne quis fornicator, aut profanus ut Esau, qui propter unam escam vendidit primitiva sua: 17. scitote enim quoniam et postea cupiens haereditare benedictionem, reprobatus est: non enim invenit poenitentiae locum, quamquam cum lacrymis inquisisset eam. 18. Non enim accessistis ad tractabilem montem, et accensibilem ignem, et turbinem, et caliginem, et procellam, 19. et tubae sonum, et vocem verborum, quam qui audierunt, excusaverunt se, ne eis fieret verbum. 20. Non enim portabant quod dicebatur: Et si bestia tetigerit montem, lapidabitur. 21. Et ita terribile erat quod videbatur. Moyses dixit: Exterritus sum, et tremebundus. 22. Sed accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventis, Jerusalem caelestem, et multorum millium angelorum frequentiam, 23. et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis, et judicem omnium Deum, et spiritus justorum perfectorum, 24. et Testamenti novi mediatorem Jesum, et sanguinis aspersionem melius loquentem quam Abel. 25. Videte ne recusetis loquentem. Si enim illi non effugerunt, recusantes eum, qui super terram loquebatur: multo magis nos, qui de caelis loquentem nobis avertimus. 26. Cujus vox movit terram tunc: nunc autem repromittit, dicens: Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et caelum. 27. Quod autem, Adhuc semel, dicit, declarat mobilium translationem tanquam factorum, ut maneant ea, quae sunt immobilia. 28. Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam: per quam serviamus placentes Deo, cum metu et reverentia. 29. Etenim Deus noster ignis consumens est.
Versus 1: Ideoque et Nos Tantam Habentes Impositam Nubem Testium
q. d. Cum prisci patres, quos cap. praeced. recensui, per fidem tam obscuram, tanta fecerint, tam inaudita sint perpessi, vitam denique profuderint, neque tamen repromissum in caelis praemium illo statu adepti sint: multo magis nos, tot et tantis eorum exemplis excitati, per fidem, jam longe majorem et clariorem, debemus in fide et pietate Christiana constantes persistere et proficere, pro eaque bona et vitam, si opus sit, expendere, utpote qui statim post mortem bona caelestia et vitam beatam in caelo consequemur.
Impositam. — Legit Interpres «impositam,» idque apte respondet nubi. Jam Graeca habent «perikeimenēn,» id est circumpositam, id est, undique nos continentem et circumdantem. Itaque legit Syrus, Chrysostomus et Theophylactus.
Nubem testium. — Graece est «nephos martyrōn,» id est, nubem martyrum, sive testium. «Martyr» enim graece idem est, quod latine «testis.» Testes ergo fidei vocat martyres et patres jam nominatos, qui per fidem et pro fide, vel dura sunt perpessi, vel heroica opera perfecerunt. Illi enim suis operibus et passionibus testati sunt, quanta sit fidei certitudo et efficacia, quanta bona fides promittat, quamque pro ea ardua omnia facere et pati debeamus. Rursum testes vocat hosce patres, q. d. Sedent jam in caelis, veluti Christi assessores, testesque fortiter agentium, ut pro eorum suffragiis palma donentur, quotquot ab eis palma digni judicabuntur, inquit Galenus. Prior tamen sensus magis est ex mente Apostoli. Respicit enim patrum testimonia, scilicet insignia fidei opera, de quibus dixit cap. praeced.
Nota: «Nubem» vocat copiam testium, quae instar densae nubis in tentatione et afflictionis aestu, suo testimonio nos undique circumstat, cingit, fovet, animat, corroborat et recreat. Ita Chrysostomus et Theophylactus.
Secundo, quia illorum doctrina et exemplo, quasi nube et imbre caelesti irrigati sumus. De quo Chrysostomus hic homil. 28.
Addit tertio, Oecumenius et S. Athanasius (quanquam hoc opus non videatur esse S. Athanasii, sed ex eo aliisque collectum esse, ut satis patet tuenti Quaest. XXIII), ad Antiochum, Quaest. CLXII, quia Sanctorum illorum precibus, quasi nube e caelo tegimur et juvamur, quasi vox «nubes» notet patrocinium et intercessionem Sanctorum pro nobis; sed priores duo sensus magis sunt ex mente et scopo Apostoli.
Moraliter nota hic, quanta sit vis exempli ad acuendam virtutem. Philo, libro Quod omnis probus est liber, scribit, quod Miltiades, Atheniensium dux, contra Persas plurimos pugnaturus, socios convocarit, eisque gallos gallinaceos pertinacissime de more inter se pugnantes ostenderit, ratus hoc spectaculum plus eos permoturum ad strenue pugnandum, quam exhortationem. Ita factum est. Socii enim cernentes gallos ad necem usque pugnantes, alacriter et generose correptis armis bellum hoc susceperunt, inque vulnera et mortes se conjecerunt. Si brutorum exempla id praestiterunt in Gentilibus, quid facient Sanctorum certamina in Christianis.
S. Gregorius, in praefat. Moralium, ait, ut stellae, inquit, noctem, ita Sancti nos illuminant, et virtutum decorem ostendunt. «Ad ostendendam innocentiam venit Abel; ad docendam actionis munditiem venit Henoch; ad insinuandam longanimitatem spei et operis venit Noe; ad manifestandam obedientiam venit Abraham; ad insinuandam laboris tolerantiam venit Jacob; ad ostendendam mansuetudinem venit Moses; ad ostendendam inter flagella patientiam venit Job. Ecce quam fulgentes in caelo stellas cernimus, ut inoffenso pede operis, iter nostrae noctis ambulemus. Quot Deus justos exhibuit, tot quasi astra super peccantium tenebras caelum misit.»
Qui vult evadere poeta, legit Virgilium; qui orator, Ciceronem; qui medicus, Galenum; qui philosophus, Aristotelem; qui vult esse sanctus, legat vitas et exempla Sanctorum: his astris mentem illuminet et accendat.
Deponentes omne pondus. — «Pondus» vocat sollicitudinem conservandi et augendi suas opes; omnemque sarcinam terrestrium negotiorum et curarum, inquit Theophylactus, quae nos in hoc cursu et agone Christiano (de quo sequitur) remorari, praegravare, sistere et inhibere potest. Est enim metaphora ab agonizantibus et stadiodromis, qui omni vestium rerumque suarum pondere deposito leves, expediti et agiles inibant agonem, et in stadio decurrebant.
Et circumstans nos peccatum. — Graece est «euperistaton» (male enim in Regiis Bibliis legitur «aperistaton,» prorsus contrario sensu) «hamartian,» id est, facile vel bene circumstans et circumcingens nos peccatum. Multi per «peccatum» intelligunt concupiscentiam, quae quasi sepes et murus nos cingit, nosque a cursu et agone fidei et virtutis remoratur, ac viam obstruit: cum enim aliquid boni operis praesertim ardui facere cogitamus, mox exsurgit et circumsistit nos concupiscentia, ut reluctetur, opusque impediat. Persistit apposite Apostolus in coepta cursorum metaphora, q. d. Ut recte in stadio curras, non satis est pondera et sarcinas abjicere, sed necesse quoque est viam esse planam et expeditam. Si enim sepes aut murus interpositus sit, viam intercludet, et cursum inhibebit. Sepes nostra nos vallans et circumstans est concupiscentia, eaque multiplex. Haec ergo prosternenda et abjicienda est; conandumque ut concupiscentias non foveamus, sed succidamus, minuamus et mortificemus: ita via ad omnem virtutem nobis erit plana et expedita.
Secundo, S. Chrysostomus et Theophylactus aiunt peccatum nos circumstare, id est, dejicere et vincere, quia facile ab illo vincimur. E contrario S. Athanasius (sive auctor) ad Antiochum, Quaest. CLXIII, ait peccatum dici «euperistaton,» quia non habet locum ubi consistat, sed facile per poenitentiam dissolvitur et evanescit.
Tertio, Oecumenius, Erasmus, Vatablus et alii pro «circumstans» vertunt, tenaciter adhaerescens peccatum, quasi Apostolus alludat ad nos et corpora nostra, peccatum vero ad ustionem (quae hebraice dicitur «chelata»), seu sordibus quae corpori nostro pertinaciter adhaerescunt, ut defricari nequeant, quin remaneant reliquiae. Quasi alludat Apostolus ad illud Ezech. xxiv, 6: «Vae civitati sanguinum (Hierosolymae), ollae, cujus rubigo in ea est, et rubigo ejus non exivit de ea.»
Quarto, Syrus vertit «metaieba,» id est peccatum quod omni tempore nos demergit et deprimit, quasi persistat Apostolus in metaphora ponderis: hoc enim degravat et demergit. Huc pertinet expositio Maldonati in Notis manuscr., «circumstans,» ait, sicut vestis quam induimus nos ambiens. Voce «induendi» in Scriptura significatur intima conjunctio, q. d. Peccatum nos in stadio hujus vitae ad caelum currentes ita praepedit, sicut vestis iis qui in agone decurrunt circumvoluta, impedimento esse solet.
Quinto, Theodoretus et Galenus: Peccata, inquiunt, nos circumstant et cingunt instar gladiatorum, qui plures unum adorti facile eum dejiciunt. Per peccata autem haec Galenus intelligit non concupiscentias, sed extrinsecas tentationes, occasiones et pericula peccati, v. g. malos socios: peccata ergo hic sunt peccatores, infideles et Judaei, qui Hebraeos a fide Christi moliebantur abstrahere ad judaismum. Hi enim proprie dicuntur circumsistere; et de his, similibus verbis dicit vers. 4: «Nondum usque ad sanguinem restitistis adversus peccatum (id est, peccatores Judaeos, qui vos quasi antagonistae circumsistunt, et ad peccatum apostasiae sollicitant) repugnantes.» Hic sensus valde appositus et litteralis est. Duo currentibus in stadio cavenda sunt: primum, ne quo onere graventur; secundum, ne quo obstaculo in cursu impediantur. Obstacula autem peccatorum, quae nos e cursu in caelum remorantur, sunt socii aliaeque extrinsecae tentationes, quas Apostolus hic apte opponit nubi testium nobis circumpositae pariter et circumstanti, q. d. Aspicite ad exempla Sanctorum, quae undique vos instar nubis circumdant, ut prava Judaeorum exempla et hortamenta, quae vos a cursu vestro impediunt, discutiatis.
Per patientiam curramus ad propositum nobis certamen. — Praepositionem «ad» legunt Romana: eam tamen omittunt Graeca, Graeci, Syrus et multa Latina Biblia manuscripta, eaque lectio videtur melior et verior. Sic enim habent Graeca, «di' hypomonēs trechōmen ton prokeimenon hēmin agōna,» id est, per patientiam curramus propositum nobis agonem sive certamen, q. d. Agon noster, certamen nostrum, non in digladiatione, non in diverberatione, non in colluctatione, sed in re levi et facili, inquit Chrysostomus, puta cursu, consistit, ut nimirum cursu certemus, et agonem nostrum decurramus. Unde et Vatablus vertit, per tolerantiam curramus in proposito nobis certamine.
Nota «curramus,» id est, currere pergamus. Coeperant enim Hebraei jampridem currere hunc agonem. «Curramus» ergo significat actum non inchoatum, sed continuatum, juxta Can. 32. Unde ad eum requirit Apostolus non fervorem, sed patientiam et tolerantiam: haec enim est quae facit nos pergere et perseverare in hoc agone. Ita Theophylactus.
Secundo, «agonem» vocat, vel metonymice ipsum stadium, in quo agonizantes cursu certabant, q. d. Decurramus stadium nostrum. Vel proprie ipsum certamen cursus in stadio. Sicut enim dicimur certare certamen, ita dicimur et currere certamen, id est, currendo certare, ut bravium assequamur, sic enim eleganter et significanter dicimur agonem nostrum decurrere, cum eum rite currendo peragimus, q. d. Vos, o Hebraei, estis agonizantes et stadiodromi; stadium vestrum, agon vester est certamen pro fide Christi; bene in hoc stadio decurrere coepistis, pergite patienter, et fortiter perseverate in hoc agone et cursu, licet aspero et difficili: currendum enim vobis est per exilia, per bonorum rapinam, per medios hostes; ita fiet ut caeleste praemium rite currentibus propositum assequamini. Induite ergo patientiam, hoc vobis erit thorax impenetrabilis, quo omnia hostium tela elidatis: hac armati alacres et inviolabiles in media persecutionum omnium certamina irruatis. Si quis tamen cum nonnullis legat praepositionem «ad,» hoc modo, «per patientiam curramus ad propositum nobis certamen,» commode sic exponet, «per patientiam,» id est patienter et constanter «curramus,» id est currere pergamus ad stadium et agonem hunc fidei, quo cum Judaeis decertamus et decurrimus ad bravium caelestis coronae. Subinde enim hic agon intermissus repetendus erat Hebraeis. Cessante enim persecutione cessabat agon, recrudescente persecutione recrudescebat agon, ad quem more suo fortiter et constanter obeundum pergere et procurrere identidem debebant Hebraei.
Versus 2: Aspicientes in Auctorem Fidei et Consummatorem Jesum
Tanquam certaminis et cursus vestri metam, terminum et praemium; vel potius tanquam ad absolutissimum exemplar certaminis et cursus vestri. Alludit enim Paulus, ut notat Chrysostomus, ad pictores, qui ut ex prototypo paragogum, ex exemplari imaginem exprimant, prototypum ipsum sive exemplar saepe intuentur et respiciunt, q. d. Proposui vobis, o Hebraei, cap. praeced., tot Sanctorum exempla, nunc ipsum exemplar fidei et patientiae, scilicet Christum crucifixum, vobis propono, ut in illud assidue intuentes, ejus patientiam et constantiam in vobis exprimere et imitari studeatis.
Pulchre et pathetice S. Augustinus, De Catech. rud.: «Omnia bona terrena contempsit Christus, ut contemnenda esse monstraret; omnia terrena mala sustinuit toto vitae mortalis tempore, quae sustinenda praecipiebat, ut neque in illis quaereretur felicitas, neque in istis infelicitas timeretur. Natus enim de matre quae semper virgo permansit, fabro tamen desponsata, omnem typhum carnalis nobilitatis extinxit. Natus in Bethlehem, quae inter omnes Judaeae civitates exigua erat, noluit quemquam de cujusquam terrenae civitatis sublimitate gloriari. Pauper etiam factus est, cujus sunt omnia, ne quisquam cum in eum crederet, de terrenis divitiis auderet extolli. Noluit rex ab hominibus fieri, quia humilitate ostendebat viam miseris, quos ab eo superbia separaverat, quamvis sempiternum ejus regnum universa creatura testetur. Esurivit, qui omnes pascit; sitivit sitientium fons; fatigatus est itinere terrestri, qui seipsum nobis viam fecit in caelum: velut obmutuit, et obsurduit coram convitiantibus, vinctus est, flagellatus est, crucifixus est, mortuus est: sed et resurrexit nunquam moriturus, ne ab illo quisquam sic disceret mortem contemnere quasi nunquam futurus,» etc.
Nota: Pro «auctorem» graece est «archēgos,» quod non tantum inceptorem, sed et ducem auctoremque significat. Pro «consummatorem» graece est «teleiōtēs,» quod tum finitorem, tum perfectorem et coronatorem significat, q. d. Christus est principium et finis, dux et coronator fidei.
Nota secundo: Christus non dicitur inceptor et auctor fidei, quasi in Christo fuerit fides sive habitus vel actus fidei: hic enim est obscurus, eumque elidebat in Christo clara visio beatifica et scientia infusa. Christus ergo non habuit fidem, sed qua viator habuit scientiam infusam, qua comprehensor habuit visionem Dei, quae omnes Christi actiones beatificas, sicut scientia infusa omnes alias Christi actiones tam naturales, quam supernaturales et meritorias dirigebat. Quare non recte Vatablus «Christum auctorem et consummatorem fidei» dici putat, quod Christus multa sit passus et vitam aeternam sit consecutus, eo quod credidit Deum esse veracem et promissorum servantem. Hoc enim fide non credidit, sed sua scientia et visione clare vidit Christus. Rursum vitam aeternam, id est beatitudinem animae, non meruit Christus, sed ante omne meritum eam adeptus est primo instanti conceptionis suae, tanquam debitam unioni hypostaticae qua Verbo copulabatur. Haec tamen expositio verum habere potest sensum.
Nota tertio: Christus est inceptor sive auctor et consummator fidei, tum in se, tum in nobis. In se, quia Christus per scientiam infusam, tanquam per fidem suam credidit futura bona, certoque sibi persuasit res sperandas et non apparentes, quarum fides est substantia et argumentum, easque ipse primus in mundo clare tum verbo, tum exemplo suo docuit, utpote qui pro hac fide, tota vita sua laborarit, praedicarit, et tandem acerbissimam crucem constanter sit passus. Sic Abraham dicitur pater fidei et fidelium, quia ipse insigni sua fide aliis omnibus illustre credendi exemplum dedit. Rursum, Christus est consummator fidei, quia primus cursum fidei feliciter consummavit, resque speratas perfecte et consummate adeptus est, puta gloriam corporis et nominis sui famam, hominumque salutem, quae sibi promiserat Deus, quaeque Christus credidit infallibiliter per hanc passionem suam sibi obventura. Hoc enim sensu Christus, quasi fidei dux, victor et triumphator nobis praeivit. Hicque videtur esse genuinus hujus loci intellectus, tum quia Christus hic nobis fidei quasi belli fidei causa suscepti dux et confector victorque proponitur; tum quia ita se explicat Apostolus, dum subdit: «Qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem:» en Christum auctorem fidei; «atque in dextera sedis Dei sedet:» en Christum consummatorem et triumphatorem.
Secundo, Christus non tantum in se, sed etiam in nobis est auctor et consummator fidei, pro quo adverte, id quod annotavit Ribera: fides hic tam objectum fidei, sive id quod fide credimus, quam actum et habitum fidei, quo credimus, significat. Christus ergo est fidei auctor, tum quia primus ipse Symbolum, sive articulos fidei, quos credere debemus, nos docuit; tum quia sua gratia in nobis actum et habitum fidei inchoat et producit, est enim fides gratia et donum Christi. Rursum Christus est consummator fidei, tum quia ea quae hic credenda docuit, postea in caelo videnda exhibebit; tum quia actum fidei mutat in visionem: visio enim fidei est perfectio et consummatio.
Addit tertio Vasquez, quia tribuit opportunitatem, ut bonum quod per fidem et gratiam ejus animo concepimus, opere exequamur.
Qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem confusione contempta. — Est hic triplex lectio. Prima, «proposito sibi gaudio»: ita legunt Romana. Secunda, «pro posito sibi gaudio»: ita legunt Biblia Regia. Tertia, «pro proposito sibi gaudio»: ita legendum vult Ribera, q. d. Paulus: Christus, prae gaudio, id est prae gaudio, loco et vice gaudii sibi propositi maluit et elegit crucem. Cum enim liberum esset Christo manere in propria gloria et divinitate, maluit tamen pro nobis fieri homo et crucifigi. Rursum Christus homo factus, et assumens corpus, cum posset statim gloriam et beatitudinem animae suae in corpus derivare, illudque immortalitate et gaudio implere, noluit tamen id facere, sed maluit crucem corpore suo excipere. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius.
Addit Rupertus, Patrem aeternum Christo in primo incarnationis suae instanti proposuisse optionem gaudii et crucis, ita ut, si vellet Christus, posset gaudens, delicians et triumphans, salutem afferre mundo; Christum vero prae gaudio hoc sibi proposito amplexum esse crucem. Per eam enim voluit ex justitia satisfacere Deo Patri pro peccatis nostris; atque mereri, non autem gratis habere, tum gloriam nominis et corporis sui, tum salutem nostram. Sed haec non satis consentiunt cum aeterno decreto, quo Deus decrevit Christum pati et crucifigi; nisi dicas decretum illud praesupposuisse liberam Christi electionem a Deo praevisam, non absolute, sed conditionate. Praevidebat enim Deus, quod si Christo homini incarnato optionem gaudii et crucis proponeret, indicans gratius sibi fore, si Christus eligeret crucem potius quam gaudium, et ad hanc electionem congrua et efficaci gratia eum incitaret et impelleret, Christum libere electurum fore crucem prae gaudio. Hac praescientia posita absolute decrevit Deus ab aeterno, Christum pati et crucifigi, et in tempore gratiam congruam jam dictam Christo exhibere, qua Christus decreto Dei sponte se subderet libereque eligeret crucem prae gaudio. Sic enim nihil decedit auctoritati et certitudini decreti divini, et alia ex parte multum accedit laudis, meriti et virtutis Christo; denique ita commendatur suavitas simul et efficacia divinae providentiae.
Verum quia Romana, et omnia alia passim exemplaria Latina habent «proposito sibi gaudio sustinuit crucem,» «proposito» videtur significare gaudium hoc Christo fuisse propositum, quasi praemium crucis, illudque significat Graecum «anti,» ut patet inferius, vers. 16, ubi ait Esau, «anti brōseōs,» id est, propter escam vendidisse sua primogenita. Primogenitorum ergo pretium instar praemii apud Esau erat esca. Simili enim modo potuisset ibi vertere Interpres dicendo: Esau proposita sibi esca, vendidit sua primogenita. Sic vulgo dicimus: Miles, proposita sibi victoria, id est, propter victoriam quam sibi quasi praemium proposuit, acerrime dimicat; agricola, proposita sibi diurna mercede, id est, propter diurnam mercedem quam sibi proponit, strenue laborat. Ita et hic de Christo ait Paulus, quod «proposito sibi gaudio,» id est, propter gaudium sibi propositum, sustinuit crucem, q. d. Christus sustinuit crucem, ut mereretur et assequeretur gaudium, quod Pater ipsi proposuit, tum per se, tum per angelum, qui Christum in agonia constitutum in horto confortavit, Luc. xxii, 43 (eo enim alludit hic Paulus). Hic namque angelus Christo in parte inferiori, quae a parte superiori derelicta erat, et exposita dolori et passioni, non interius in phantasia, sed exterius voce corporali proponebat gaudium ex cruce secuturum, puta resurrectionem et gloriam corporis, aeque ac nominis sui, ac salutem hominum, qui Christum quasi redemptorem agnoscerent, colerent et adorarent, illi templa erigerent, sacerdotes instituerent, Christique nomen toto orbe praedicarent et celebrarent; ideoque Christus, propter hoc gaudium sibi propositum, amplexus est ignominiam et confusionem crucis. Perperam ergo Melchior Canus, lib. XII De Locis, xiv, hoc gaudium interpretatur delectationem manantem ex visione Dei, quam ipse in passione Christi a Deo suspensam fuisse, et a Christo promeritam putat, de quo alibi dicendum est. Melius Theodoretus: «Christus, ait, gaudium suum vocat animarum salutem»; hoc enim verum, sed partiale fuit Christi gaudium, non formale, sed objectivum.
Hic sensus uti simplicior est et planior, ita germanior quoque est et significantior priori. Sic Christi exemplo omnes sancti Apostoli, Martyres, Virgines, proposito sibi gaudio, sustinuerunt crucem. Audi S. Vincentium tyrannum Dacianum ejusque tormenta irridentem: «Has epulas (tormenta quae mihi infligis) ego semper desideravi: nunquam aliquis adeo bene servivit mihi, sicut tu.» Nemo enim patientem laedit, sed ditat et coronat; quidquid enim quis illi aufert boni, vel mali infert, hoc eidem centupliciter in caelestibus thesauris reponit. Haec est ergo sapientia patientium et gloria, ut dicat: Amore Dei et caeli, siti potor, fame pascor, paupertate locupletor, mortem calco, ubique dives sum et inclyta, ubique abundans.
Atque in dextera sedis Dei sedet. — Syra et Graeca habent «kekathiken,» id est sedit, sive consedit in praeterito; sed, ut fatetur ipse Erasmus, praeteritum hic, uti et alibi saepe, pro praesenti capitur, q. d. Videte, o Hebraei, quam Christus, fidei dux, per suam patientiam et constantiam, qua pro fide confusionem et crucem sustinuit, jam sit exaltatus, ut ad dexteram Dei in omni gloria et honore sedeat. Idem vobis eveniet, si in hoc fidei et patientiae stadio ad finem usque constanter decurreritis: sedebitis enim cum Christo duce et capite vestro, atque quasi Christi assessores et judices orbis, judicabitis non tantum duodecim tribus Israel, sed etiam omnes tribus terrae.
Versus 3: Recogitate Enim Eum Qui Talem Sustinuit a Peccatoribus Adversum Semetipsum Contradictionem
Pro «enim,» in Graeco aliqui legunt «gar,» alii cum Syro legunt «oun,» id est, itaque.
Secundo, pro «recogitate» graece est «analogisasthe,» id est, serio cogitate, considerate, expendite.
Tertio, per «contradictionem» synecdochice et metonymice intelligit non tantum omnia probra, irrisiones, contumelias, sed etiam plagas, verbera, tormenta et mortem Christo a peccatoribus, id est impiis Judaeis, illata. Judaei enim non tantum verbis, sed et factis atque verberibus contradixerunt Christo, eumque impugnarunt et persecuti sunt. Ita Chrysostomus.
Quarto, emphasim habet vox «talem,» id est tam acrem, tam hostilem, tam infamem, tam horrendam, scilicet, usque ad mortem crucis, ut quasi latro cum latronibus suspenderetur et clavis affigeretur in cruce. Quem ergo militum fidelium ad se sequendum non moveat Christus Imperator? «Qui, ut ait S. Chrysostomus, serm. De feria 5 Passion., tom. III, sub finem, non equidem gloriosus, indutus purpura, diademate decorus, aspersus auro, solio sublimis; sed in campum egrediens, connivens vultu et honore ultimus, periculis primus, onustus ferro, gravis armis, pro patria, pro civibus, pro liberis, pro vita omnium premit hostem, discrimina despicit, contemnit vulnera, ipsam libens mortem suorum suscipit ad salutem? Sic enim Christus de sinu Patris ad nostram venit servitutem, ut nos suae redderet libertati; mortem nostram suscepit, ut nos ejus morte viveremus,» etc. Lucanus, lib. IX, Catonem, militibus per Africae deserta armis verbisque praeeuntem, ita describit:
Primus arenas Ingrediar, primasque gradus in pulvere ponam. Me calor aethereus feriat, mihi plena veneno Occurrat serpens, fatoque pericula vestra Praetentate meo, etc., nullo discrimine notum, Dux an miles eam.
Longe verius haec a Christo duce sibi dici censeat miles fidelis; nec tam dici, quam re ipsa agi: nisi quod Christus ita eat ut miles, ut et praeeat per omnia aspera quasi dux, idque omnibus notum.
Ut ne fatigemini animis vestris deficientes. — Id est, ne fatigatione victi cadatis, et in medio cursu desistatis et fatiscatis, «animis vestris deficientes,» graece «ekluomenoi,» id est dissoluti, uti scilicet solvatur vigor et fortitudo animorum vestrorum, fiatisque languidi, enerves, pusillanimes, itaque cedatis Judaeis et ad judaismum redeatis, q. d. Hucusque constantes in fide perstitistis, magno labore magna praemia vobis comparastis, nolite praeteriti laboris jacturam facere; quin potius durate in malis, et propter superatos agones pollicemini vobis futurorum victoriam. Sic legimus de Clemente Ancyrano, Athanasio, et aliis, qui praeteritarum victoriarum sibi conscii, promptiores ad nova semper redibant certamina. Viderunt eminus illud «idein to telos.» Unde Seneca: «Licet, inquit, scirem homines ignoraturos, et Deum ignosciturum, tamen peccare nollem, ob peccati turpitudinem.» Est enim peccatum summum naturae mundique malum, adeo ut nec homo, nec daemon, nec Deus ipse, tantum mali inferre possit homini, quantum homo sibi ipsi infert, dum peccat. Illi enim tantum inferre possunt malum poenae, quod malo culpae, sive peccato, longe minus est. Recte ergo Chrysostomus: «Quid est, ait, peccatum? Est voluntarius daemon et spontanea insania.»
Versus 4: Nondum Enim Usque ad Sanguinem Restitistis, Adversus Peccatum Repugnantes
Vox «enim» non est in Graeco, sed intelligitur, magnamque habet emphasim et efficaciam, q. d. Recogitate Christi crucem et mortem: ita fiet, ut usque ad crucem et mortem Judaeis et peccato apostasiae, ad quod ipsi vos sollicitant, resistatis. Licet enim restiteritis usque ad amissionem bonorum vestrorum, ut dixi cap. x, vers. 34, tamen nondum usque ad sanguinem restitistis. Cogitate sanguinem, quem Christus in cruce pro vobis effudit, itaque roborate vos, ut pariter pro Christo, non tantum bona, sed et sanguinem vitamque profundere cupiatis, dicatisque cum Herminio, «Malo mori quam inquinari peccato.»
Nota: Pro «repugnantes» graece est «antagōnizomenoi,» id est, decertantes instar athletae, qui cum suo antagonista in agone omnibus nervis et viribus concertat, ut eum superet et supplantet. Ita nos peccato, quasi antagonistae nostro resistere oportet, ut quasi generosi Christi athletae et milites certi simus et resoluti in hoc agone fortiter aut vincere, aut mori. Nam haec ipsa mors atque martyrium est victoria nostra.
Nota haec, Christiane, qui ob socios, ob irrisiones, ob voluptatem, ob lucellum aliquod, consentis peccato. Vide, quam longe absis a virtute et constantia Christi et Sanctorum: illi ad sanguinem peccato restiterunt; pudeat te si non ad verbera, certe ad verba, scommata, contumelias saltem non obdurescere et resistere peccato. Audi Sanctorum «asponodon polemon,» irreconciliabile scilicet bellum contra peccatum, audi et imitare. Eudoxia, Arcadii uxor, dira minabatur S. Chrysostomo: responsum est ei a suis: «Frustra illum terres, Chrysostomus nil nisi peccatum timet.» Theodosio Imperatori adulabatur Ruffinus, dicebatque se curaturum ut Ambrosius vincula ei injecta sponte laxaret. Cui Theodosius: «Novi ego constantiam Ambrosii, et quod nullo regiae majestatis terrore legem divinam transgredietur.» S. Ludovicus edoctus a matre Blanca prorsus infixum gerebat in pectore, malle se mori quam peccare. S. Edmundus, Cantuariensis Archiepiscopus, ait: «Malo insilire in rogum ardentem, quam peccatum ullum sciens admittere in Deum meum.» S. Anselmus: «Si hinc, ait, peccati horrorem, inde inferni dolorem corporaliter cernerem, et necessario uni eorum immergi deberem, prius infernum quam peccatum appeterem.» Et lib. De Beatit., cap. xix: «Mallem, inquit, purus a peccato gehennam intrare, quam peccati sorde pollutus caelorum regna tenere.» Eleazarus, II Machab. vi, ait malle se praemitti in infernum, quam legem Dei transgredi.
Vide quid dixerint et egerint septem fratres Machabaei, II Machab. vii. Denique Apostolus Rom. cap. viii, 35: «Quis, ait, nos separabit a charitate Christi? certus sum, quia neque mors, neque vita,» etc.
Versus 5: Et Obliti Estis Consolationis, Quae Vobis Tanquam Filiis Loquitur
Carpit modeste Hebraeorum desidiam, q. d. Non restitistis peccato usque ad sanguinem, imo obliti estis exhortationis et consolationis (utrumque enim significat Graecum «paraklēsis»), qua Deus (ut ait Scriptura) nos quasi filios suos afflictionum disciplina castigat et erudit.
Nota: Remittit tacite Hebraeos Apostolus in persecutione ad Scripturas, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeant, animosque acuant, uti fecerunt Machabaei, I Machabaeorum cap. xii, vers. 9. Ex neglectu enim lectionis sacrae Scripturae et praedicationis verbi Dei succrescit in homine tepor et torpor, ut langueat in fide et pietate, facileque exorta tentatione fidem abneget.
Nota secundo: Citat Apostolus Proverb. iii, 11, juxta Septuaginta, ubi sic habent: «Fili mi, noli negligere (graece 'mē oligōrei,' id est ne parvi aestimes, quasi parvum, cum revera magnum sit donum Dei) disciplinam Domini.» «Disciplinam» vocat castigationem; unde explicans subdit vers. 6: «Quem enim diligit Dominus, castigat.» Pro «disciplina» hebraice est «musar,» id est disciplina, correctio, increpatio, castigatio, qua homines, praesertim pueri primis annis, per doctrinam, minas, virgas aliasque poenas, per disciplinam et leges, quibus coercentur et constringuntur, arcentur a peccatis et assuefiunt bonae et honestae vitae; estque severior institutio primae aetatis, ad levitatem et lasciviam ejus edomandam, quae a Graecis «paideia» dicitur. Unde Xenophon primam institutionem Cyri, Paediam Cyri inscripsit. Talis est omnis castigatio et disciplina, quam Deus hominibus immittit, aut immitti permittit: Deus enim castigat ad hoc tantum, ut doceat nos rectae virtutis via incedere, qua terrena contemnentes quaeramus spiritualia et caelestia.
Hinc nota tertio: Omnes afflictiones, v. g. expilationes bonorum, ab Hebraeis fidei causa susceptae, omniaque tormenta Martyrum sunt musar, id est castigatio et disciplina Dei, non immittentis, sed permittentis ea, partim ad hoc, ut per ea puniantur peccata, etiamsi levia, quae fideles et martyres quandoque admiserunt. Ita Machabaei omnem illam Antiochi persecutionem, omniaque tormenta, quibus ab eo cruciabantur, suis peccatis ascribunt, II Machab. vi, 13, et vii, 32. Est enim, ut ait Cyprianus ad Martyres, valde consultum et pium malis meritis tribuere, quod pateris, etiamsi causa fidei idipsum patiaris. Partim ad hoc, ut per ea discant fideles patientiam, charitatem, continentiam, martyrium aliasque virtutes. Omnem enim concupiscentiam elidit et absumit afflictio, docetque omnem virtutem: Ita B. Virginem, Paulum, Apostolos omnesque Sanctos praecellentes et sibi maxime charos, multis afflictionibus castigavit, erudivit, expolivit, atque in omni gratia et gloria perfecit Deus.
Pulchre S. Bernardus, serm. 10 De Cena Domini: «Vinitor, inquit, circa vineam fodit, et usque ad ejus inferiorem radicem terram acuto ligone perfodit; et si radiculas aliquas etiam emiserit, cultello putationis abscindit. Et quanto magis hujusmodi vana, et minus utilia vitis amittit, frugiferior et uberior ad fructificandum assurgit. Sic quem diligit, flagellat et percutit: flagellat enim omnem filium quem recipit. Illorum est enim hic flagella percipere, quibus datur de aeternitate gaudere. Sed qui de passione murmurat, ad ipsum qui super ipsum est non appropinquat; imo haereditatem supernae felicitatis amittit, si flagellum Dei Patris patienter et cum amore non suscipit. Et si de flagello Domini murmurat, certus sit quia murmurantium poenam incurrit.»
In disciplina perseverate. — Qua scilicet Deus vos per Judaeos contribules vestros exercet et exagitat exiliis et proscriptionibus, uti jam dixi.
Nota: Noster Interpres legit «en paideia,» id est, «in disciplina»; ita quoque legit Syrus et Chrysostomus, ut patet ex ejus explicatione. Jam vero Graeca habent, «ei paideian,» id est, si disciplinam sustinetis, tanquam filiis vobis offert se Deus. Et ita legit Theophylactus et Oecumenius.
Refert Laertius Diogenem Cynicum profectum Athenas ad Antisthenem, ut ab eo doceretur, se contulisse, cumque ab eo saepe repelleretur, non destitisse tamen ei adhaerere: adeo ut, cum aliquando baculum ei intentaret Antisthenes, ultro baculo caput subjecerit, dicens: «Caede si vis, at nullum invenies baculum tam durum, quo me abs te abigas, dum aliquid docueris.» Si Diogenes ita Antisthenis, quomodo Christianus Christi disciplinam ambire et persequi debet.
Audiat ergo virtutis et perfectionis, non Cynicae, sed Christianae et religiosae avidus insignem ejus magistrum B. Joannem Climacum: «Si vis virtutis apicem conscendere, ducem ac magistrum quaere, cujus natura asperior et superbior, sub quo perseverans, jugiter objurgationes et irrisiones quotidie ut mel et lac bibe. Is qui ad placidissimam animi quietem, et ad Deum currit omni die quo maledicta non sustinet, ingens detrimentum se sustinuisse arbitretur. Sicut enim arbores quae a ventis agitantur, altioribus semper radicibus nituntur: ita et qui in obedientia degunt eaque varie exercentur, validas et inconcussas animas possident. Beatus, qui propter Deum quotidie maledictis et conviciis lacessitus, sibi vim fecerit! Hic enim cum Martyribus triumphabit, angelisque par erit in gloria. Beatus asceta, qui se omni ignominia omnique abjectione dignum existimat!» Hactenus Climacus. Talem ducem ac magistrum delegit sibi S. Joannes Damascenus, et sub ejus disciplina mire exercitus ad tantam sanctitatem pervenit.
Versus 7: Tanquam Filiis Vobis Offert Se Deus
q. d. Per hanc disciplinam, castigationem et persecutionem Deus se vobis exhibet tanquam patrem; pater enim filium quem diligit, castigat. Suscipite ergo hanc disciplinam grato et hilari animo, aestimate vos beatos hac tribulatione, eaque gloriamini, quia ipsa signum est vos esse filios Dei, et quasi filios a Deo regi et tractari.
Idipsum senserunt Gentiles philosophi. Seneca, lib. De Providentia: «Deus, inquit, bonos ut severi patres, durius educat, vultque eos doloribus ac damnis colligere robur.» Et inferius: «Hanc, inquit, rationem dii sequuntur in bonis viris, quam in discipulis suis praeceptores, qui plus laboris ab his exigunt, in quibus certior est spes. Dicant ergo ipsi: Digni visi sumus Deo, in quibus experiretur, quantum humana natura posset pati: optimi milites ad durissima mittuntur.»
Versus 8: Quod Si Extra Disciplinam Estis, Cujus Participes Facti Sunt Omnes, Ergo Adulteri et Non Filii Estis
Pro «adulteri» legendum videtur «adulterini,» id est spurii: hoc enim significat Graecum «nothoi,» q. d. Si semper voluptamini et ex libidine traducitis vitam in deliciis, expertes paternae castigationis Dei, ergo non estis germani Dei filii, sed spurii et supposititii. Castigatio enim et disciplina prompte humiliterque suscepta, germanos Dei filios probat, eosque a spuriis secernit. Perinde enim atque aquila pullos soli exponendo, ut adversis et irretortis oculis solem intueantur, genuinos probat, et a spuriis (quos ad solem conniventes ungue demittens praecipitat) distinguit et separat: ita Deus suos afflictioni exponendo, explorat et secernit.
Versus 9: Non Multo Magis Obtemperabimus Patri Spirituum, et Vivemus?
Est alterum argumentum, a minori ad majus; «patres carnis» vocat parentes, qui nos secundum carnem genuerunt. Significat Apostolus animam nostram non habere a parentibus, sed eam a Deo creari, et creando infundi carni humanae. Hac enim de causa parentes vocat «patres carnis.» Deum vero vocat Patrem spirituum, id est animarum.
Secundo, pro «eruditores» graece est «paideutas,» id est institutores, correctores, castigatores, q. d. Parentes carnales nos in pueritia corripiebant et castigabant, nosque hanc eorum castigationem cum reverentia, patientia et obedientia excipiebamus: quanto magis patienter excipere debemus hanc disciplinam et castigationem Dei, qui pater est, non tantum carnis, sed et animae nostrae, praesertim cum id jubeat Deus, cui obtemperandum est, quique obtemperantibus sibi in hac disciplina promittit vitam sempiternam? Obtemperare enim Deo hic idem est, quod acquiescere et patienter ferre afflictiones ab ipso immissas, vel permissas, quasi is qui impatienter eas tolerat, Deo quodammodo renitatur. Ita Theophylactus.
Nota: Pro «patri» Syrus habet «tabahin deruchata,» id est, patribus spirituum. Per «patres spirituum» Galenus intelligit Episcopos et pastores, quorum est animas regere et instituere. Verum toto hoc discursu Apostolus non agit de hisce patribus, sed de Deo, qui nos quasi pater sua disciplina et afflictione castigat. Unde omnes Graeci et Latini legunt, non «patribus,» sed «Patri spirituum»; ideoque ex hoc loco et similibus Syriaca versio a nonnullis non satis probatur.
Rursum, spiritus hos tripliciter explicat Theophylactus. Deus, inquit, est pater spirituum, id est angelorum. Secundo, spirituum, id est, donorum spiritualium. Tertio et optime, spirituum, id est animarum. Alludit Paulus ad Num. xvi, 22, ubi Moses ait: «Fortissime Deus spirituum universae carnis.» Ubi adverte, Deum non tantum hac ratione dici patrem animarum, quod eas creet, sed etiam quod eas instituat, castiget, efformet, sanctificet, perficiat tanquam praeceptor et paedagogus: hic enim sub voce «patris» hoc loco intelligitur; nam boni patris officium est instar paedagogi erudire filium, q. d. Apostolus: Sicut patres carnales sunt paedagogi filiorum secundum carnem et corpus, ut in eis exteriores corporis mores componant secundum honestatem et decentiam (nam «carnis nostrae» tam ad «eruditores,» quam ad «patres,» referendum est): ita Deus, qui pater est animarum, easdem erudit et efformat tanquam paedagogus ad vitam internam, sanctam et spiritualem; atque hac de causa Apostolus Deum nominavit patrem non animarum, sed spirituum. Ita se explicat ipse vers. seq.
Nota: Sicuti Deus ab Hebraeis vocatur «Adonai» vel «Eloha,» et ab Arabibus «Allah,» ut Poeni pronuntiant; et a Graecis «ho kyrios,» id est Dominus, per excellentiam. Rursum, sic Deus ab Hebraeis vocatur «melech haolam,» et a Graecis «basileus tou aiōnos,» et a Latinis Rex saeculi, vel Rex saeculorum: unde et Aethiopes (quorum, uti et Arabum, Persarum, Poenorum, Armenorum aliorumque Orientalium lingua affinis est, et quasi filia linguae Hebraeae) Deum vocant «egnziabher,» id est, Dominus pater bonus. «Eghzia» enim Dominum, «ab» patrem, «her» bonum significat. Paternitas enim aeque ac bonitas Dei maxime elucet in creatione et gubernatione animarum: hisce enim Deus se et omnia sua bona communicat, dum eas ad suam imaginem et similitudinem creat, dumque eas implet sua sapientia, gratia et gloria.
Versus 10: Hic Autem ad Id Quod Utile Est, in Recipiendo Sanctificationem Ejus
Duplici antithesi vim et pondus suo argumento addit Apostolus: prior est, quod patres carnales erudiebant nos praesenti saeculo, tempori et vitae, quae brevis est et evanida, ut scilicet nossemus vivere et agere cum hominibus, atque curare et providere opes et bona hujus vitae: Deus vero erudit nos aeternitati.
Secundo, illi, «secundum voluntatem suam,» graece «kata to dokoun autois,» id est, sicut ipsis videbatur, pro suo arbitratu, conceptu et phantasia docebant nos ea quae nobis putabant fore utilia, cum revera saepe utilia non essent, sed noxia; imo saepe docebant ea quae non nobis, sed sibi et familiae suae putabant fore utilia et splendida: Deus vero semper erudit nos ad id, quod utile est, non sibi, sed nobis, «in recipiendo,» id est ad recipiendum (hoc enim significat Graecum «eis to metalabein») «sanctificationem ejus,» ut scilicet efficiamur participes sanctitatis divinae, hic per gratiam, in caelo per gloriam beatam et aeternam.
Versus 11: Omnis Autem Disciplina in Praesenti Quidem Videtur Non Esse Gaudii, Sed Maeroris
Nota: Non dicit Apostolus, est, sed «videtur» esse maeroris, quia revera per se disciplina est causa et procreatrix non maeroris, sed omnis laetitiae et gaudii, adeoque vitae aeternae, inquit Chrysostomus; nobis tamen in momento castigationis et afflictionis videtur esse maeroris, non gaudii, quia disciplina suo doloris sensu ita nos afficit et perstringit, ut fructum pacatissimum inde secuturum non cogitemus: nam quando transiit dolor, tunc fere melius judicamus, fructumque disciplinae agnoscimus et persentiscimus, ideoque gaudemus.
Pari modo dum jejunas, vino abstines, corpus castigas, laborat corpus, dolet caro; dum patienter fers injuriam, eamque condonas, animus dolorem persentiscit; dum tibi adimis cibos aut nummos, ut pauperi des, cruciatur cupiditas; dum oras assidue, et bonam noctis partem cum Domino vigilando et orando consumis, dum humi cubas, dorsum, genua et caput affliguntur, praesertim in incipientibus: sed postea exercitatis fructum pacatissimum afferent justitiae et sanctimoniae. Rursum gloria quae hoc labore temporali comparatur, sempiterna erit: «quod enim momentaneum est et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis.»
Postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae. — Pro «exercitatis» graece est «gegymnasmenōn,» quod denotat palaestritas, quales erant olim illi, qui nudi luctati et exercitati erant in palaestra, quae inde dicta est gymnasia: indeque gymnasium vocatur schola, in qua, quasi in palaestra mentis, crebra et magna est exercitatio ingenii, memoriae, animi et virtutis.
Notat Theophylactus disciplinam vocari gymnasiam, quod Christianos quasi athletas exerceat, formet, roboret et perficiat: cur ergo eam horretis et fugitis, o Hebraei, o Christiani? Disciplina enim docet vos patientiam, patientia autem docet omnem virtutem, et, ut ait S. Jacobus, cap. 1, «opus perfectum habet.» Rursum, sicut athletae bene prius exercitati, cum serio certandum est, et fortiter res agenda, tunc viros se praebent, et per exercitationem vincere docti, in agone vincunt, et bravium assequuntur: ita vos, o Hebraei, per hasce persecutiones exercitati, cum martyrium aut aliqua gravior lucta ingruet, facile eam superabitis et triumphabitis. Suscipite ergo disciplinam hanc persecutionum, ut per eam ad martyrium et triumphos eximios vos comparetis. Ita videmus vix martyres effici, nisi eos qui se ante affecerint martyrio, aut qui a Deo multis prius aerumnis sunt exerciti, et quasi praeparati atque eruditi ad martyrium, illudque meriti.
Nota: «Fructum justitiae» vocat ipsam justitiam et sanctitatem, quae fructus est disciplinae. Simili hebraismo virtus humilitatis vocatur ipsa virtus, quae dicitur humilitas, et peccatum superbiae vocatur ipsa superbia: per hanc autem «justitiam» intelligit patientiam solidam et perfectam. Haec enim est fructus disciplinae et castigationis, tanquam causa; haec est sanctitas et justitia, scilicet per excellentiam illustris et eximia, quia nihil animum ita purgat, mansuefacit, perficit et sanctificat atque patientia; haec denique est pacatissima, quia patientia affert pacem et tranquillitatem conscientiae, silentium et gaudium animae. Homo enim patiens in omnem comparatus est fortunam, et nullum ab externis rebus et vexationibus, quantumque duris et molestis, accipit incommodum, sed altissima semper animi pace fruitur; haec autem justitia et patientia perficietur in caelo et futura beatitudine.
Unde secundo, per fructum justitiae accipere possumus ipsam beatitudinem, gloriam et praemium aeternum, quod patientiae ex justitia debetur. Ita Theophylactus et Anselmus. Est hoc tertium argumentum Apostoli, quo Hebraeis suadet, ut placide suscipiant Judaeorum persecutiones, tanquam disciplinam Dei, estque petitum ex fructu disciplinae qui est perfecta justitia, sanctitas, pax et gaudium conscientiae. Viderunt eminus et hoc Gentiles. Quidam Zenonis discipulus a patre rogatus, quidnam tanto tempore didicisset? «Ostendam,» inquit. Cum nihil aliud diceret, pater iracundus, existimans impendium periisse, coepit flagris caedere filium. Eam parentis saevitiam adolescens aequissime tulit, dixitque: «Hos e philosophia fructus retuli, ut patris iram possim commode perpeti.»
Praeclare S. Bernardus, serm. 10 De Cana Domini, citans haec verba Apostoli: «Flagellis, inquit, Domini pinguedo carnalis voluptatis atteritur, et virtutes animae roborantur: lasciva caro restringitur, et anima pennis virtutum ad caelestia sublevatur; caro quod superfluum habebat, amittit, et spiritus virtutes quas non habebat, acquirit. Si ergo per flagella Domini virtutes augentur, vitia resecantur, spernuntur terrena, amantur caelestia, nos aeternitatis praemia praestolantes, si nobis aliqua gravis infirmitas, vel tentatio fortis, vel etiam damnum temporalium rerum irrepserit, ex his omnibus vires sumere debemus: quia crescente pugna, gloriosiorem non ambigemus nobis manere victoriam. In hoc namque ostendimus, quanta ad Deum cupiditate flagramus, si non solum ad eum per tranquilla et mollia, sed etiam per aspera et dura transimus. Ad aeterna gaudia jam redire non possumus, nisi per temporalia detrimenta: et ideo spe manentis laetitiae, omnia adversa prosperitatem non modicam debemus reputare.»
Versus 12: Propter Quod Remissas Manus et Soluta Genua Erigite
Descriptio est hominis inertis, imbecillis et despondentis animum (uti innuit hic Apostolus aliquos ex Hebraeis fuisse). Hic enim deficit manibus ad laborandum, et genibus ad ambulandum atque currendum in stadio; quia in genu est omne robur cruris. Contra qui strenuus est, manus habet paratas ad opus, genua agilia et fortia ad cursum. Alludit, vel potius citat Apostolus Isaiae xxxv, 3, ubi ait: «Confortate manus dissolutas, et genua debilia roborate,» id est, excitate alios ad audacter, animose, viriliter agendum: Sicut enim audacia ex bile fervente promanans roborat vires et membra confirmat: sic timor per frigus quod secum adducit, debilitat et enervat corporis et animi facultates: ergo occupante pavore animos; frigescenteque et languescente epide, unde in membra omnia derivatur sensus et motus, necesse est artus omnes tremere, viresque labascere. Quae omnia restaurat et confirmat audacia.
Versus 13: Et Gressus Rectos Facite Pedibus Vestris, Ut Non Claudicans Quis Erret
«Gressus rectos» opponit claudicationi: qui enim claudicat, non recta graditur, sed nunc in hanc, nunc in illam partem se inclinat, facileque a semita recta deflectit, q. d. Nolite, o Hebraei, miscere Evangelium cum judaismo, ut claudicantes inclinantes nunc in judaismum, nunc in Christianismum, sed rectam unamque christianismi fidem et vitam constanter retinete et prosequimini. Citat Apostolus Prov. iv, 25, ubi pro «gressus» hebraice est «magal,» graece «trochias,» quod tam semitam et orbitam curruum, ut vertit Syrus et Theophylactus, quam gressum per eam significat, usitata et vulgari metonymia. Secundo, pro «rectos facite» hebraice est «palles,» id est libra, hoc est, velut in bilance et statera sapientiae et justitiae appende et expende gressus, id est, actiones tuas, vide quomodo ambules, vide ut recte incedas et opereris.
Ut non claudicans quis erret. — Graece «hina mē to chōlon ektrapē,» id est, ut vertit Vatablus et Erasmus, ne in quod claudum est, aberret, scilicet, ut claudicatio abducat a via, praesertim cum sit angusta, q. d. Certis et non vacillantibus passibus opus est in hac via fidei et religionis Christianae. Caveat ergo quisque, ne nutet et claudicet, itaque urgentibus persecutoribus a fide in apostasiam deflectat. Quod si quis nutare et claudicare coeperit, hic curet statim ut sanetur, et pristino robori, rectitudini ac constantiae Christianae restituatur.
Versus 14: Pacem Sequimini cum Omnibus, et Sanctimoniam, Sine Qua Nemo Videbit Deum
Pacem sequimini cum omnibus. — Graece «diōkete,» id est persequimini, ut scilicet pacem etiam remotam, vel fugientem instar leporis insequamini et comprehendatis. Alludit ad Psal. xxxiii, 13: «Inquire pacem, et persequere eam.» Pacis meminit Apostolus, ne Hebraei Judaeos persecutores suos odio prosequantur, sed eos sua charitate, mansuetudine, patientia et pace emollire et flectere, sibique et fidei Christianae conciliare studeant. Recte S. Augustinus ad Bonifacium Comitem: «Pacem, inquit, debet habere voluntas, bellum necessitas,» ut, nisi necessitas cogat, pax cum bello non sit commutanda. Et S. Bernardus, serm. 3 De Dedicatione Ecclesiae: «Pacem, ait, sectamini cum omnibus. Haec est quae facit unius moris habitare fratres in unum, novam utique regi nostro vero pacifico aedificans civitatem, quae et ipsa Jerusalem nominetur, quod est visio pacis. Ubi enim sine foedere pacis, sine observantia legis, sine disciplina et regimine acephala multitudo congregata fuerit, non populus, sed turba vocatur: non est civitas, sed confusio: Babylonem exhibet, de Jerusalem habet nihil.»
Et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum. — Sunt qui pacem sequuntur, sed ita ut negligant sanctimoniam: dum enim cupiunt sceleratis placere, scelera eorum probant et laudant. Prudenter ergo Paulus monet, ita pacem colendam esse, ut tamen sanctimonia illibata servetur. Per «sanctimoniam» Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius, Hieronymus, in cap. xlvii Ezech., et Augustinus, epist. 112, cap. v, intelligunt castitatem. Castitas enim est sanctitas corporis et mentis, ut docet Apostolus I Corinth., vii, 34, et 1 Thessal. iv, 4. Castitas autem haec non est in sola virginitate, sed etiam in matrimonio. Nam, ut aiebat Paphnutius in Concilio Niceno, etiam nuptiae suam habent castitatem, ubi conjuges fidem mutuam et leges Sacramenti integre et illibate servant.
Secundo et plenius, per «sanctimoniam» accipias puritatem animi, ut animus sit sanctus, id est purus ab omni peccato. Alludit enim Apostolus ad illud Matth. v: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt.» Nam visio Dei, non solis, nec omnibus castis, sed omnibus iis, qui a peccato puri sunt, promittitur.
Versus 15: Contemplantes Ne Quis Desit Gratiae Dei
Graece «episkopountes,» id est, invigilantes et intendentes aliis, «ne quis desit,» graece «hysterōn,» id est, deficiat et destituatur (per peccatum et pusillanimitatem) a gratia Dei. Sicut in exercitu debiles et fessi cum eum proficiscentem assequi non possunt, in via deficiunt et subsistunt; ad quos colligendos providi duces solent constituere curatores, quasi episcopos qui invigilent, ne quis deficiat: ita Paulus docet non satis esse nobis nostram fidem et salutem, sed et alios praesertim debiles et vacillantes in eadem confirmare nos debere, ne quis torpidior, infirmior aut timidior deficiat ad hostes Judaeos, Paganos, vel haereticos, et fidei tesseram prodat.
Ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi. — «Radix amaritudinis,» id est amara, est peccatum, quod amaricat conscientiam per remorsum et reatum poenae, inquit Chrysostomus, quodque proximos exacerbat, scandalizat, ad peccandum invitat. Peccator enim suam amaritiem et virus peccati aliis affricat et instillat. Loquitur Apostolus in genere de quolibet peccato, nam subdit: «Ne quis fornicator, aut profanus.» Omnia enim peccata a Deo, ac consequenter sensim a fide, praesertim si urgeat persecutio, abducunt. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius. Maxime tamen loquitur Apostolus de peccato haeresis et apostasiae. Alludit enim ad Deut. xxxi, 18, ubi Moses radicem amaritudinis vocat apostatas, qui alios sollicitant ad idololatriam, q. d. Paulus: Videte, et providete, ne quis inter vos ducem se praebeat apostasiae, qui alios excitet, pelliciat, vel etiam sollicitet ad judaismum.
Versus 16: Ne Quis Fornicator, aut Profanus, ut Esau
Explicat radicem amaritudinis per exempla et species frequentiores, q. d. Per radicem amaritudinis maxime scortatores et profanos denoto; hi enim contrariantur sanctitati, id est castimoniae, quam paulo ante commendavit. To «ut Esau» refertur ad «profanus,» non ad «fornicator,» uti aliqui ex nexu verborum opinantur. Patet primo, quia sequentia omnia explicant «ut profanus»; secundo, quia nusquam legimus Esau fuisse fornicatorem; tertio, quia Romani ponunt comma post «fornicator,» quasi illud disjungant ab Esau. Igitur Apostolus prae caeteris vitiis inculcat fornicationis fugam, eo quod in illam homines sint propensissimi, quodque illo aevo Gentiles putarent simplicem fornicationem non esse peccatum. Eadem de causa illam prae caeteris vetuerunt Apostoli, Actor. xv, 29. Judaei enim Gentilibus circumsessi, imo immixti, ab eis hunc errorem facile et libenter hauriebant. Ita S. Chrysostomus, Theophylactus et alii. Licet Theodoretus putet Esau vocari fornicatorem, vel ob ingluviem et gulam, ob quam vendidit primogenita, vel ob nefarium matrimonium et contra leges contractum: duxit enim uxores alienigenas.
«Profanus» est qui nihil habet sacri, qui sacra negligit, violat, conculcat. Dicitur «profanus,» quasi procul a fano eliminandus. Unde Virgilius, VI Aeneidos: «Procul hinc, procul este profani.» Et Plato in dialogo De Sanctitate: «Quod diis, inquit, amicum, id sanctum est: quod vero non amicum, profanum est.» Idem Plato in Minoe: «Sacratissimum omnium, inquit, est vir bonus, profanissimum contra vir malus.» Sic graece «bebēla,» id est profana, dicuntur, quae omnibus ad conculcandum proposita sunt. Ducta est vox «apo tou bēlou,» id est, a pavimento, quod a quovis calcatur, inquit Elias Cretensis in Apologet. primam Nazianzeni. Sic Apostolus Esau vocat profanum, quod pro vili lentis edulio vendiderit, et vendendo conculcarit profanaritque jus primogeniturae, quod sanctum erat, qua parte includebat jus sacerdotii. In lege enim naturae primogeniti erant sacerdotes, et patri succedebant in sacerdotio, q. d. Paulus: Videte, o Hebraei, ne adinstar Esau, jus sanctum, quod per fidem Christi habetis ad haereditatem caelestem, vendatis pro terrenis opibus, ut malitis eas retinere, cum jactura fidei et regni caelorum, quam retinendo fidem, easdem perdere, quando Judaei vos persequuntur, urgentque ut vel bonorum, vel fidei Christi jacturam faciatis.
Quaeritur hic, an et quomodo peccarit Esau vendendo, Jacob emendo primogenita?
Nota: Jus primogeniturae illo tempore partim temporale erat, partim spirituale. Temporale erat, quatenus dabat primogenito jus ad duplicem portionem haereditatis paternae, cum alii fratres tantum haberent simplicem; rursum quatenus primogenitum efficiebat successorem patris et principem fratrum. Hoc enim est quod dicitur Gen. xlix, 3: «Ruben primogenitus meus, prior in donis, major in imperio»; et Deut. xxi, 17: «Dabitque ei (primogenito) de his quae habuerit, cuncta duplicia.» Spirituale erat, quatenus annexum habebat tum jus sacerdotii, antequam id Levi et Leviticae tribui deferretur, tum jus ad benedictionem paternam; hanc enim pater moriens conferebat primogenito, orans et impetrans a Deo, ut Deus illum suo favore, gratia et beneficentia cumularet: quae benedictio efficax erat, ideoque magni fiebat, ut patet in Jacob, qui hanc benedictionem surripuit Esau frementi et frendenti.
Dico ergo: Esau vendens totum jus primogeniturae, scilicet tam spirituale, quam temporale, peccavit primo simonia, perinde atque illi, qui jam sua sacerdotia et Beneficia vendunt, simoniaci sunt, quia vendunt jus spirituale pretio temporali. Hac enim de causa vocatur Esau hic ab Apostolo «profanus,» quod venationibus, conviviis, deliciis assuetus, neglexerit et parvipenderit sacerdotium et benedictionem paternam, eaque vendiderit et profanarit. Ad benedictionem enim paternam respicere hic Apostolum, patet vers. seq. cum ait: «Postea cupiens haereditare benedictionem, reprobatus est.» Secundo, peccavit gula, quia rem tantam atque erat primogenitura, tam vili esca vendidit.
Dices: Genes. xxv, 22, videtur dici, quod Esau extrema famis necessitate coactus, vendiderit primogenita; ait enim: «En morior»; ergo non peccavit gula. Respondeo: Cum ait, «en morior,» necessitatem suae gulae praetexit; nam non est dubium in tam divite Isaaci domo panes aliosque cibos facile habere potuisse, quibus famem exsatiaret. Fragrantia ergo et cupiditas lentis, quam coxerat Jacob, eum rapuit, itaque dementavit, ut, nisi illa frueretur, moriturum se diceret, ut recte ibidem annotavit Cajetanus et Pererius. Idipsum confirmat, quod ait Moses Genes. xxv, vers. ult. dicens de Esau: «Et sic accepto panis et lentis edulio comedit, et bibit, et abiit, parvipendens quod primogenita vendidisset.» Quae verba significant eum non necessitate, sed contemptu vendidisse sua primogenita, quod ea parvipenderet.
Moraliter, de gulae damnis vide S. Gregorium, lib. XXX Moral., cap. xxvii.
Dico secundo, Jacob emendo primogenita Esau non peccavit. Primo, quia tantum intendit emere jus primogeniturae, quatenus per se tantum temporale est, et temporalia bona spectat: eatenus enim vendi et emi poterat hoc jus temporale pretio temporali. Licet enim annexum haberet jus spirituale, scilicet sacerdotii et benedictionis paternae, tamen hoc secundarium et accessorium erat apud alias gentes; imo apud Christianos et Judaeos jus primogeniturae non habuit annexum jus sacerdotii. Poterat ergo jus illud secundum se vendi in lege naturae, licet annexum haberet jus sacerdotii: illud enim censebatur non vendi, sed sequi tanquam accessorium suum principale, praesertim cum quis haec ita mente secerneret, et eo modo solum vendere aut emere intenderet, intendens scilicet emere principale jus primogeniturae, non accessorium, licet sciret illud annexum esse et sequi suum jus principale, cum eoque transire ad emptorem: sicut vendi et emi potest etiamnum ager, cui annexum est jus patronatus ad hoc illudve Beneficium Ecclesiasticum: tum enim non venditur jus patronatus, sed ager cui hoc jus annexum est; ita scilicet, ut agro per venditionem transeunte, necessario una hoc jus sit ad agrum annexum transeat ad emptorem, ita de Jacob et Esau sentit et docet inter alios Aloisius Lipomanus in Genes. xxv, 33.
Dices: Videtur Jacob peccasse, si non simonia, saltem injustitia, quod rem tanti pretii, utque est primogenitura, tam vili esca emerit. Respondeo, jus volenti et scienti, remque suam prodigenti, non fieri injuriam: Esau autem sciens et volens tam vili primogenita sua vendidit et prodegit, quia ea contempsit et parvi aestimavit.
Secundo, non peccavit Jacob emendo jus primogeniturae, quia sciebat (indicante id illi matre Rebecca, ut satis colligitur Genes. xxvii, 13 et 14) jus hoc ex Dei decreto et dono ad se pertinere: unde et mox vers. 17, matri se ad benedictionem fratri Esau praeripiendam instiganti, securus et laetus obedivit. Non ergo emit Jacob hoc jus, sed illud tanquam suum, sibique debitum astu ab injusto possessore specie venditionis extorsit. Vide Cajetanum, II II, Quaest. C, art. 4.
Versus 17: Scitote Quoniam et Postea Cupiens Haereditare Benedictionem, Reprobatus Est
Id est, rejectus est a sua petitione et benedictione paterna, quam cupiebat et petebat a patre Isaac, cum scilicet ipse dixit Esau: «Benedixique ei (Jacobo), et erit benedictus: et tibi post haec, fili mi, ultra quid faciam?» Ita Anselmus et Theophylactus, qui tamen secundo, addunt proprie a Deo per patrem Isaac fuisse Esau reprobatum, ideoque damnatum. Sed nil tale innuit Scriptura Genes. xxvii, tantum enim significat Esau «reprobatum,» id est, rejectum fuisse a benedictione paterna. Pro «scitote» graece est «iste,» quod tam, «scitis,» uti vertit Erasmus, quam «scitote,» verti potest.
Non enim invenit poenitentiae locum. — Poenitentia hic non significat dolorem ob peccatum commissum et Deum offensum, hunc enim non habuit Esau: nam superbia tumens et indignans voluit fratrem occidere et peccatum peccato addere, ut notant Theodoretus, Theophylactus, Anselmus et alii. Recte enim dixit Isaias Abbas: «Sicut terra sine aqua et semine ferre nequit fruges, ita nec poenitere quis potest sine humilitate et carnis afflictione.» Perperam ergo ex hoc loco Novatiani tollere voluerunt poenitentiam, qua Ecclesiae Deoque reconciliamur. Poenitentia enim quam quaesivit Esau, nec invenit, humana fuit, qua scilicet quis poenitens facti, v. g. venditionis factae, eam rescindere et retractare cupit. Itaque «metanoia,» id est poenitentia, hic improprie sumitur pro «metameleia,» id est, paenitudo non peccati, sed damni, quod quis fecit, vel incurrit, qua scilicet Esau postea re melius considerata, cum non futuram, sed praesentem jam benedictionem et primogenituram cerneret, magni illam aestimans, paenituit et doluit, quod sua culpa et profana stultaque venditione, rem tantam amisisset, desiderans eamdem recuperare, sed frustra.
Alii, ut Gabriel Vasquez, subtiliter et probabiliter poenitentiam Isaac, non Esau accipiunt, q. d. Paulus: Esau suis lacrymis efficere non potuit, ut patrem Isaac facti paeniteret, scilicet, ut benedictionem datam Jacobo, revocaret ad Esau primogenitum. Dat enim Paulus hanc causam, cur Esau postea (id est post venditionem primogeniturae) cupiens haereditare benedictionem, reprobatus sit, quia scilicet pater Isaac nolens poenitere, id est, retractare benedictionem suam datam Jacobo, ab ea reprobavit et repulit Esau. Imperite ergo Lutherus hanc epistolam ad Hebraeos a canone sacrorum librorum expunxit et proscripsit, hoc argumento, quod ipsa hoc loco poenitentiam peccatis et peccatoribus, puta Esau, adimeret.
Nota: Hisce verbis Paulus tangit Hebraeos, q. d. Nolite profanare et abjicere Dei fidem et gratiam, ne forte eam, ut Esau, recuperare non possitis, fiatisque reprobi. Ubi adverte, non per omnia similem esse causam Esau et Hebraeorum. Nam Esau absolute non potuit, utpote Deo nolente, recipere benedictionem paternam amissam; nos vero in hac vita, fidem et gratiam Dei deperditam, absolute possumus semper recipere: dicimur tamen subinde non posse, quia vix et aegre eam recipere possumus, v. g. cum fidem ipsam, quae omnis boni fundamentum est, abjicimus, et agnitam veritatem sponte deserimus, contemnimus et impugnamus. Tunc enim sponte cor nostrum in malo obduramus, omnemque Dei influxum et gratiam avertimus atque excludimus.
Quanquam cum lacrymis inquisisset eam. — «Eam,» supple non poenitentiam, sed benedictionem: quanquam, etiamsi cum Syro poenitentiam suppleas, non favebis Novatianis. Poenitentia enim haec Esau non fuit peccati et gratiae Dei deperditae, sed benedictionis paternae et primogeniturae amissae, ut dixi. Adde, si poenitentiam non Esau, sed Isaaci hic accipias, simpliciter verum est, quod Esau hanc patris poenitentiam et benedictionis retractationem cum lacrymis inquisierit, sed frustra.
Versus 18: Non Enim Accessistis ad Tractabilem Montem
Pergit Hebraeos hortari et stimulare novo aculeo et argumento, ut fidem et gratiam Christi non abjiciant, sed in ea constanter persistant et pergant. Argumentum hoc petit a Mose et lege veteri, quam nemo impune abjicere et violare potuit: inde enim infert: Quis ergo impune abjiciet Christum, Christique gratiam et legem, quae Mosaica lege praestantior est?
Nota: «Tractabilem montem» vocat Sina, qui tangi, tractari et palpari poterat; in quo legem veterem accepit Moses et Hebraei, promulgante angelo, q. d. Non accessistis ad Sina corporeum et terrestrem montem, sed ad Ecclesiam Christi, quae mons est spiritualis et caelestis. Alii per antiphrasin Sina putant dici «tractabilem,» id est intractabilem, quia jusserat Deus Exodi xix, 12, ut Hebraei ad radices montis Sina consisterent, ipsum vero montem non tangerent, nec conscenderent. Sed prior sensus proprius est et genuinus.
Accensibilem (ita legendum cum Romanis et Graecis, non autem «accessibilem,» uti aliqui legunt) ignem. — «Accensibilem,» id est accensum, vel incensum vocat ignem corporeum, quo ardebat Sina, cum in eo data fuit lex vetus, qui accendi et extingui poterat. Ignis hic ingens et terribilis erat, adeo ut Moses, Deuter. iv, 11, dicat montem Sina arsisse usque ad caelum. Huic opponit Paulus ignem spiritualem charitatis et gratiae Spiritus Sancti, qui datus fuit Apostolis in Pentecoste, quique datur Christianis in baptismo aliisque Sacramentis.
Et turbinem, et caliginem, et procellam. — «Turbinem» vocat ventum vehementem et impetuosum; «caliginem» vocat nubem densissimam, quae Sina operiebat; «procellam» vocat tonitrua, fulgura, et undique circummicantes lampades, itidem et pluvias. Has enim extitisse cum terraemotu in Sina, cum ibi data est lex vetus, docet Josephus, et Psalm. lxvii, 9: «Terra, inquit, mota est, caeli distillaverunt,» licet id non exprimat Moses in historia datae legis, Exodi xix. Addit Moses Exodi xix, 18, de Sina quasi de fornace accensa fumum ascendisse terribilem: unde videtur quod, sicut in fornace partim flamma et ignis ardens, partim fumus necdum accensus conspicitur: ita quoque angelus vice Dei ignem et fumum in Sina produxerit, sive ex aere vicino, sive ex fumosa quapiam materia (v. g. sulphure) quae ignem facile concipit.
Versus 19: Et Tubae Sonum, et Vocem Verborum
Est hendiadys: tubae enim sonus non erat aliud quam vox verborum. Voce enim tubali sua verba, id est, praecepta decalogi per angelum proclamabat ex Sina coram Hebraeis Deus optimus maximus. Tantus erat fragor clangentis hujus tubae, sive buccinae, ut humanae vix ferrent aures. Omnia haec eo spectabant, ut metum et religionem Dei, divinaeque legis Hebraeis incuterent, utque hoc Dei et divinae vindictae terrore eos ad legis custodiam adigerent.
Allegorice, promulgatio haec veteris legis significabat promulgationem legis novae in Pentecoste. «Utraque facta est quinquagesimo die a paschate, ista in Sina, haec in Sion: ibi terraemotu confremuit mons, hic domus Apostolorum: ibi inter flammas ignium et micantia fulgura turbo ventorum et fragor tonitruorum personuit, hic cum ignearum visione linguarum sonitus pariter de caelo tanquam spiritus vehementis advenit: ibi clangor buccinae legis verba perstrepuit, hic tuba Evangelica Apostolorum ore insonuit.» Ita S. Hieronymus ad Fabiolam, et ex eo Ven. Beda in Hom. vigilia Pentecostes. Idem insinuat Apostolus hic, vers. 22.
Quam (vocem tubae) qui audierunt, excusaverunt se, ne eis fieret verbum. — Timore enim mortis perculsi Judaei dixerunt Mosi: «Loquere tu nobis, et audiemus: non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur.» Exodi xx, 19.
Versus 20: Non Enim Portabant Quod Dicebatur: Et Si Bestia Tetigerit Montem, Lapidabitur
Graece «to diastellomenon,» id est, quod distinguebatur, hoc est, quod distincte praecipiebatur. Sic Psalm. cv, 33, dicitur: «Distinxit (id est distincte dixit) in labiis suis.» Hoc autem quod dicebatur, est id quod subdit Apostolus:
Et si bestia tetigerit montem, lapidabitur. — q. d. Non ferebant Hebraei terrorem et terribilia signa Dei jam dicta, quae eis dans legem exhibuit in Sina, maxime cum aditum et contactum montis Sina, quasi si foret tribunal Dei terribilis, sub poena mortis eis, imo bestiis, inhibuit, dicens: «Etsi,» graece «kan,» id est etiamsi, «bestia sit, quae tetigerit montem, lapidetur,» q. d. Non tantum homo tangens Sina montem, sed et jumentum tangens Sina, lapidetur. Citat verba Dei Exodi xix, 12, quae sic se habent: «Cavete ne ascendatis in montem, aut tangatis fines illius: omnis qui tetigerit montem, morte moriatur; manus non tanget eum (quasi scelus, catharma et piaculum), sed lapidibus opprimetur, aut confodietur jaculis, sive jumentum fuerit, sive homo, non vivet.»
Tropologice, S. Gregorius, lib. VI Moral., XXVII: «Bestia, inquit, montem tangit, cum mens irrationabilibus desideriis subdita, ad contemplationis alta se erigit; sed lapidibus percutitur, quia summa non sustinens, ipsis superni ponderis ictibus necatur.»
Versus 21: Et Ita Terribile Erat Quod Videbatur. Moyses Dixit: Exterritus Sum et Tremebundus
Chrysostomus cum suis haec omnia in unam sententiam connectit, q. d. Ita terribilis erat Deus in prodigiis Sina, ut Moses ipse constantissimus et assuetus divinis prodigiis dixerit: «Exterritus sum.» Verum sic dicendum erat, «ut Moses diceret» vel «dixerit»; non autem, «Moses dixit.» Melius ergo Romana haec, puncto posito inter «videbatur» et «Moses,» disjungunt, q. d. Atque ita cum populus et jumenta Dei jussu arcerentur monte Sina, admodum terribile erat omne id, quod in hoc monte a Deo gerebatur et videbatur populo. Hinc Moses, licet Deo familiaris, perculsus tamen dixit: «Exterritus sum.»
Pro «quod videbatur,» graece est «to phantazomenon.» Erasmus vertit, «quod apparebat»; Vatablus, «visum,» quod videri videbatur. Verum hoc sensu hae prodigia Sina non fuissent vera et realia, sed tantum apparentia et phantastica, qualia sunt quae fiunt per praestigias magorum.
Melius ergo Theodoretus «to phantazomenon» intelligit id quod revera erat, apparebat et videbatur exterius, cum interius auctor et opifex eorum Deus legislator non appareret nec videretur. Deus enim revera praesens hisce prodigiis aderat, non tamen in iis apparebat, sed suae majestatis umbram, speciem et apparentiam quamdam per haec signa et prodigia tam terribilia exterius oculis Hebraeorum exhibebat. Sic «phainomena» apud Philosophos vocantur cometae, halones aliaque meteora, quae revera quidem sunt et apparent, sed ita ut occulta eorum generatio, natura et ratio vulgo sit incognita.
Moses dixit: Exterritus sum et tremebundus. — Moses id dixit, non cum data est lex, sed cum videret rubum ardentem, Exodi iii, inquit S. Thomas et Lyranus. Sed hoc impertinens est huic loco: nec enim loquitur Apostolus de signis rubi ardentis, sed datae legis, Exodi xix. Licet enim ibi hoc se dixisse non expresserit nec scripserit Moses, supplet tamen id hic Paulus, vel ex traditione, vel ex instinctu et revelatione Spiritus Sancti. Pari enim modo turbines, terraemotum et pluvias subticuit ibidem Moses, quae supplet hic Paulus, ut dixi vers. 18. Ita Chrysostomus cum suis.
Versus 22: Sed Accessistis ad Sion Montem, et Civitatem Dei Viventis, Jerusalem Caelestem
Opponit hic Apostolus Christianos Judaeis, Sion Sina monti, Jerusalem caelestem terrestri, id est, Ecclesiam Synagogae; docetque quanto Christiana lex, fides et spes altior sit et sublimior Judaica et Mosaica lege, ut videant Hebraei quam in ea firmi et constantes esse debeant: ita scilicet, ut malint omnia dura perpeti, quam ejus jacturam facere. Si enim Judaei legem in Sina datam violantes puniti sunt, multo gravius punientur Christiani, qui fidem et gratiam Christi abjiciunt. Ita enim hoc argumentum deducit Apostolus vers. 25.
Nota: Per Sion intelligit Ecclesiam Christi, quia in Sion, puta in templo, quod erat in Sion, docuit Christus. Rursum, in Sion promulgata est lex nova, descenditque in Apostolos Spiritus Sanctus specie linguarum ignearum in Pentecoste. Ecclesia ergo dicitur Sion, quia coepit in Sion: hinc ab Isaia, Davide et prophetis saepe, vocatur Sion.
Nota secundo: Per Sion intelligit Ecclesiam, tum terrestrem et militantem, tum potius caelestem et triumphantem, q. d. Accessistis per fidem et spem ad Ecclesiam caelestem et triumphantem; nam Ecclesia haec in terris tendit, rectaque nos ducit ad triumphantem, adeoque una et eadem est Ecclesia et societas fidelium hic in terris militantium, et in caelis triumphantium. Quod enim potius loquatur Apostolus de Ecclesia triumphante, quam militante, patet ex eo, quod dicat «nos accessisse ad multorum millium angelorum frequentiam, et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis, et spiritus justorum perfectorum.» Hi enim angeli et spiritus sunt in Ecclesia non militante, sed triumphante.
Rursum, quia triumphans Ecclesia, utpote invisibilis, opponitur melius Sina monti tractabili et visibili, quam militans: nam militans Ecclesia tractabilis quoque est et visibilis.
Tertio, quia hanc Ecclesiam vocat civitatem Dei viventis, in qua scilicet regnat Deus vivens et aeternus, suosque cives beata immortalitate donat et glorificat. Eamdem vocat Jerusalem caelestem, quam scilicet praefiguravit Jerusalem terrestris, in qua Deus regnabat per Davidem in populo, et per pontifices in templo: haec enim aliaque plura melius competunt Ecclesiae triumphanti, quam militanti. Unde Theophylactus et Oecumenius per Sion caelum accipiunt.
Hanc Jerusalem spectabant duodecim Martyres, dum cum Pamphilo presbytero martyrio coronarentur. Unde unus ex iis rogatus, cujas esset, respondit: «Jerusalem est mea patria.» Firmilianus praefectus eum torquens, rogavit, quaenam et ubinam esset illa civitas? Martyr respondit, «eam piorum solum esse patriam, neque alios, praeter hos solos, ejus fore participes; illamque ad Orientem, ubi sol primo mane radios suos fundit, sitam esse.» Nihil aliud a constanti juvene praefectus obtinuit: unde eum securi percuti jussit. Ita Eusebius, lib. VIII Histor., cap. xxi.
Et multorum millium angelorum frequentiam. — Pro «frequentiam» graece est «panēgyrei,» id est solemnem conventum et celebritatem, qualis est in festis, in ludis publicis, in triumphis, ubi omnia plena sunt pompa, decore, gaudio, magnificentia, q. d. Non accessistis ad Sina, ut ibi fulgetris et tonitruis percellamini; sed ad Sion et Jerusalem caelestem, ut ibi cum myriadibus angelorum laetos dies ac festos agatis in omni felicitate, gloria, gaudio, jubilo et triumpho. Agite ergo, modicum, o Hebraei, tolerate, modicum certate, brevi ad festa haec et triumphos cum angelis transituri. Prandete hic inter hostes pugnantes, mox in caelo cum Deo cenaturi triumphantes.
Versus 23: Et Ecclesiam Primitivorum, Qui Conscripti Sunt in Caelis
«Ecclesiae primitivos,» graece est «prōtotokōn,» id est primogenitis, vocat Paulus Apostolos, primosque fideles et martyres, jam vita functos, qui non tantum per fidem praedestinationem, sed actu et re ipsa jam conscripti sunt, effectique cives caelestis Jerusalem, q. d. Videte Stephanum, videte Jacobum, videte Apostolos et Martyres, qui pro Christi fide usque ad mortem decertarunt, sanguinemque et vitam profuderunt: modo in caelis coronantur, et palmas pulcherrimas accipiunt. Hosce intuemini: hosce vidistis, novistis, spectastis. Illi jam vos invitant ex alto, ut pro fide pariter generose decertetis, itaque brevi in caelis cum eis coronemini et regnetis in aeternum. Audi S. Bernardum, serm. De Triplici genere operum: «Jam, inquit, hinc transeundum est ad Sanctorum animas, quae de hujus mortalitatis carcere ad caelorum gaudia volaverunt. His profecto debemus imitationem: quia similes fuere nobis passibiles, et notas nobis fecerunt vias vitae, quas tam infatigabiliter, quam interminabiliter tenuerunt.» Et inferius: «Ita ergo et sanitatem corpori, puritatem cordi, pacem fratri, imitationem sanctis, compassionem mortuis debemus: auxilium ab angelo, pietatem a Deo postulemus.»
Et judicem omnium Deum. — q. d. Per fidem accessistis ad Deum, qui est judex omnium, qui per Christum judicaturus est vivos et mortuos, quique vestrae fidei et patientiae praemia ingentia, persecutoribus vestris supplicia horrenda retribuet. Exuite ergo desidiam et oscitantiam, strenue agite: judex adest.
Et spiritus justorum perfectorum. — Graece «teteleiōmenōn,» quod Maldonatus in Notis manuscr. vertit, «defunctorum.» Mors enim est «telos,» id est finis viventium, et «teleiōsis» est perfectio et consummatio cursus Sanctorum. Intelligit animas Patriarcharum, Prophetarum et Sanctorum veteris Testamenti, quos cap. xi per fidem mira gessisse et tolerasse docuit, sed ante Christum eos non fuisse consummatos, id est, non accepisse beatitudinem et gloriam: hic vero jam post Christum eosdem perfectos sive consummatos in gloria esse dicit, q. d. Cum sanctis purissimis et beatissimis Angelis, Patriarchis, Apostolis, Martyribus et justis omnibus ante nos et Christum vita functis, jam perfectis, id est, beata Dei visione fruentibus; nobis est societas, quia ejusdem omnes Ecclesiae Dei sumus membra, hujus in caelis caput est Christus, tum qua Deus, tum qua homo, ut dixi ad Ephes. i, 22. Ad illos ergo illorumque felicitatem et gloriam vocamur: illi e caelo suas, quas jam possident, et nostras quasi paratas laureas nobis ostentant. Quis hic haereat? quis trepidet? quis certamen detrectet? quis ab iis apostatet? imo vero quis non his jungi, hosce sequi, cum hisce modica pati exoptet? cum sciat se brevi cum eis pariter coronandum et beandum.
Versus 24: Et Testamenti Novi Mediatorem Jesum, et Sanguinis Aspersionem Melius Loquentem Quam Abel
Est occupatio, q. d. Ne dicatis, o Hebraei: Ampla promittis, o Paule, sed quis nos in caelum ad gloriam angelorum et Sanctorum deducet? quis viam docebit? quis caelum aperiet? quis bona nobis elargietur? Ne, inquam, haec dicatis: accessistis enim non ad Mosem, qui bona terrae Chanaan, quae veteri suo Testamento promisit, per se praestare non potuit; sed ad Christum, qui bona caelestia, quae ipse novo suo Testamento promisit, re ipsa praestat, conciliat et exhibet. Ideo enim dicitur novi Testamenti mediator, ut docuit Apostolus cap. ix, 15.
Et sanguinis aspersionem. — Id est, sanguinem Christi super nos effusum et aspersum. Unde Syrus et Graeca jam habent, «kai haimati rhantismou,» id est, «et sanguinem aspersionis,» qui scilicet aspergitur, ad hoc, ut a peccatis abluamur et emundemur, q. d. Ne titubetis, ne dicatis: In caelum quidem via per Christum patet, sed peccatores sumus, ideoque caelo excludemur; nam Christus, uti caelum aperuit, ita et sanguine suo peccata nostra expiat, nosque sanctificat. Si ergo peccastis, ad Christum accedite, Christi sacramenta suscipite, ipse iis vos abluet in sanguine suo, planeque puros et sanctos efficiet, ut recta in caelum tendatis.
Melius loquentem quam Abel. — Pro «melius» graece est «kreitton»; sed Vatablus, Erasmus et alii legunt «kreittona,» id est «meliora,» utiliora, praestantiora.
Nota: Pro «quam Abel,» in Graeco duplex est lectio: quidam enim legunt «para to Abel,» et subaudiunt «haima» quod praecessit, id est sanguis; ut «quam Abel» idem sit, quod «quam Abelis,» scilicet sanguis, q. d. Melius vel meliora loquitur sanguis Christi, quam sanguis Abelis: quia sanguis Abelis clamat vindictam, Genes. iv, 10, sanguis vero Christi clamat misericordiam, gratiam et remissionem peccatorum. Ita ex Cyrillo et Chrysostomo Theophylactus et Oecumenius.
Secundo, alii codices, ut Regii, legunt «para ton Abel,» id est, «quam ipse Abel,» q. d. Sanguis Christi melius loquitur, quam ipse Abel loquatur (dixerat enim Apostolus cap. xi, vers. 4, ipsum Abel defunctum adhuc loqui), quia scilicet sanguinis Christi memoria magis nos excitat ad imitationem suae fidei et constantiae, quam ipse occisus Abel nos excitet. Vide dicta cap. xi, 4.
Utraque lectio et sensus commodus est et appositus, prior tamen communior est, sapidior, sapientior et germanior; plane enim videtur respicere Apostolus ad illud Genes. iv: «Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra,» atque comparare sanguinem Christi cum sanguine Abelis; ait enim: «Sanguinis (Christi) aspersionem melius loquentem, quam Abel,» id est Abelis, scilicet sanguis. Nec enim recte sanguis Christi cum persona Abelis comparatur.
Versus 25: Videte Ne Recusetis Loquentem
Non «sanguinem Christi melius loquentem quam Abel,» ut dixit vers. 24: «lalounta» enim, id est «loquentem,» est masculinum, cum «haima,» id est «sanguinem,» sit neutrum; sed «loquentem,» scilicet Christum ipsum, qui, ut sequitur, a caelis loquitur nobis.
Si enim illi (Judaei) non effugerunt (supplicium) recusantes eum qui super terram loquebatur. — Mosen scilicet, cum Exodi xxxii, 1, dixerunt ad Aaron: «Fac nobis deos, qui praecedant nos: Moysi enim huic viro, qui nos eduxit de terra Aegypti, ignoramus quid acciderit»; qua de causa Dei jussu caesa sunt viginti tria millia Judaeorum, Exodi xxxii, 28.
Multo magis nos (non effugiemus supplicium), qui de caelis loquentem nobis avertimus. — Qui scilicet aversamur et repellimus Deum et hominem, qui e caelo locutus est nobis, cum post ascensionem suam, legem Evangelicam promulgavit in Sion in Pentecoste, et e caelo misit Spiritum Sanctum, specie linguarum ignearum in Apostolos; quique indies e caelo loquitur nobis, tum exterius per Paulum aliosque praedicatores a se missos, edoctos et illuminatos; tum interius per sanctas inspirationes.
Graeca jam non habent «loquentem» (to lalounta), sed tantum «ton apo tou ouranou,» id est, «eum qui e caelis est,» et e caelis descendit in terram, ut vos doceret. Verum Syrus, Chrysostomus, Theophylactus et Oecumenius vel legunt, vel subintelligunt «loquentem»; habetque emphasim: magna enim energia dicitur: Videte ne a Christo ad Mosen, a christianismo ad judaismum redeatis, quia Moses in terra, puta e Sina, dedit suam legem, Christus vero legem Evangelicam eloquitur et docet e caelo; Moses terrestris, Christus caelestis est legislator et doctor.
Versus 26: Cujus Vox Movit Terram Tunc; Nunc Autem Repromittit, Dicens: Adhuc Semel, et Ego Movebo Non Solum Terram, Sed et Caelum
Cujus vox movit terram tunc. — «Cujus,» scilicet Christi, qui Deus est, «vox tunc,» cum scilicet voce tubali legem dedit in Sina, «movit terram,» per terraemotum, quo Sina montem concussit, Psalm. lxvii, q. d. Videte ne recusetis Christum loquentem, quia Christus potentissimus est legislator, judex et vindex: Christus enim per suos angelos dans legem in Sina, eumdem ingenti fragore concussit; jam vero in lege nova, non tantum Sina, aut globum terrae, sed et caelos ipsos commoturum se repromittit: timete ergo Christi loquentis, legemque suam promulgantis potentiam et vindictam.
Nunc autem repromittit dicens: Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et caelum. — «Nunc,» scilicet tempore Aggaei prophetae, per ipsummet Aggaeum Christus repromittit, quod adhuc semel, non solum Sina et terram, sed et caelum commovebit, puta per seipsum, cum carnem humanam assumet, fietque homo. Verba Aggaei cap. ii, sunt ista: «Adhuc unum modicum est, et ego commovebo caelum et terram, et mare, et aridam; et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus.»
In quibus nota primo, Aggaeum loqui de primo Messiae adventu in carnem et mundum, non autem de secundo ejus adventu ad judicium. Ita S. Hieronymus ibidem, Cyrillus, lib. V in Genes., et Augustinus, lib. XVIII De Civit., cap. xxxv, imo Apostolus hic.
Secundo, «modicum» tempus vocat quingentos annos, qui ab hac Aggaei prophetia fluxerunt usque ad Christum, quia Prophetis lumine divino illustratis, et ad Deum Deique aeternitatem elevatis, omne tempus illi comparatum breve videtur et exile. Sic S. Joannes, epist. 1, cap. ii, vers. 18, tempus legis novae vocat «horam novissimam.»
Tertio, pro «modicum» Septuaginta et ex iis Paulus vertunt, «hapax,» id est «semel»; utrumque enim significat Hebraeum «achat,» et utrumque huic Prophetae loco convenit: cum enim ait, «adhuc semel,» significat hanc commotionem faciendam a Christo in lege nova fore secundam et ultimam, q. d. Prima commotio terrae facta est in prima lege veteri, data in Sina; secunda et ultima fiet in secunda et ultima lege Christi, quae immobilis erit et aeterna, cuique nulla lex alia succedet.
Quarto, pro «commovebo» hebraice est «marisch,» quod non solum «commovere,» sed et «tremefacere,» «pavorem et trepidationem inducere» significat. Septuaginta et ex iis Paulus vertunt, «seiō,» id est «concutio,» scilicet partim terram et caelum, partim ipsas gentes.
Quinto, «desideratus cunctis gentibus,» vel, quomodo hebraice est, «chemdat col haggojim,» id est, desiderium omnium gentium, est Christus: licet enim gentes, quamdiu Gentes et infideles erant, Christum non desiderarent, tamen Christus in se eis desiderabilis erat, utpote eorum salvator et redemptor, omnesque gentes, mox ut de Christi vita et miraculis per Apostolos inaudierunt, Christum desiderare coeperunt. Qua de causa Christus a Jacob patriarcha, Genes. xlix, 10 et 26, vocatur «exspectatio gentium et desiderium collium aeternorum,» id est desiderium Patriarcharum et Prophetarum priorum et antiquorum saeculorum, qui caeteris hominibus, quasi colles in terra eminuerunt et praecelluerunt sua sapientia et sanctitate.
Quaeres, quando et quomodo commoverit et concusserit Deus caelum, elementa et gentes tempore Christi? Respondeo, «caelum» commovit, quando angeli Christo nato cecinerunt: Gloria in excelsis Deo; et quando novam stellam dedit Magis, quae eos duceret ad Christum. Aliis item pluribus prodigiis caelum commovit, quae circa nativitatem Christi contigisse narrat Paulus Orosius, lib. VI Hist., cap. xx, et Julius Obsequens, lib. De Prodigiis, cap. cxxviii et seq. Sic in passione Christi caelum commovit Deus, quando eclipsim solarem, et tenebras, luctumque toti orbi miraculose induxit.
Secundo, tempore Christi Deus commovit «mare et terram,» tum per praelia Augusti Caesaris cum Antonio, Lepido et gentibus exteris, terra marique gesta; tum in descriptione totius orbis, qua terra marique omnes ad suas urbes remeare sunt coacti, seque praesidibus Romanis sistere, ut describerentur, eique tributum penderent; tum denique in passione Christi, quando terra mota est, petrae scissae sunt, et monumentis apertis mortui resurrexerunt.
Tertio, omnes «gentes» commotae et tremefactae sunt tempore Christi, quia ad praedicationem Christi et Apostolorum, salutari metu concussae, converterunt se ad Christi fidem, paenitentiam, mutationem morum, gratiam et salutem.
Hunc Aggaei et Pauli locum enarrans, partim litteraliter, partim mystice et anagogice Nazianzenus, orat. 5 De Theolog., cap. iii, ait in Scripturis triplicem audiri terraemotum. Primus fuit ille, quo Hebraei in Sina Deo terrefacti et inducti sunt ad servandam legem. Secundus terraemotus factus est terrenis Judaeis et Gentilibus, cum hi ab idolis, illi a lege concussi et conversi sunt ad Evangelium. Tertius terraemotus est, cum ab Ecclesia praesenti commovemur et transimus ad triumphantem, cumque a terra conscendimus in caelum.
Versus 27: Quod Autem Adhuc Semel Dicit, Declarat Mobilium Translationem, Ut Maneant Ea Quae Sunt Immobilia
Per «mobilia,» Theophylactus intelligit caelum, terram, mare et gentes, de quibus vers. praeced. dixit: «Ego movebo caelum et terram,» etc. Haec enim, utpote creata, «mobilia sunt,» id est, mutationi et corruptioni obnoxia, graece «saleuomena,» id est instabilia, quae fluctuant, agitantur et concutiuntur. Horum «mobilium» in die judicii et adventus Christi «fiet translatio,» id est immutatio «tanquam factorum,» id est tanquam rerum factitiarum et conditarum ad tempus, quae natura et conditione sua intereunt, ut mutentur in res incorruptibiles, immobiles et aeternas, puta in caelum novum et terram novam, quae maneant in aeternum.
Verum melius et germanius per «mobilia» accipias tabernaculum Mosaicum, manufactum, arcam, Cherubim caeteraque tam vasa, quam sacrificia et ritus veteris legis; haec sunt mobilia, quia amota sunt per legem Christi quam Apostolus hic vocat «immobilia»: hoc enim est, quod paulo ante, imo tota pene epistola probat et inculcat Apostolus, q. d. Vox «semel,» qua utitur Aggaeus, cum dicit: «Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et caelum,» declarat vetus Testamentum cum suis vasis et caeremoniis mobile et transferendum esse, et ad hoc significandum, datum esse cum terraemotu. Hic enim terraemotus legis cum eo datae motum et mutationem significabat. Haec est ergo «mobilium» rituum veterum translatio et abrogatio, «tanquam factorum,» id est, tanquam rerum et figurarum, quae vere factae et impletae sunt per Christi passionem et legem novam, quae illi successit, quasi regnum immobile et aeternum. Agite ergo, o Hebraei, mobiles caeremonias legis veteris jam abrogatas relinquite, immobiliter adhaerete Christo ejusque legi immobili.
Nota: Lex Christi dicitur immobilis, primo, quia nunquam mutanda est vel abroganda, sed semper manebit, nec alia lex ei succedet. Secundo, quia ducit nos ad immobilia bona, regnum et gaudia futuri saeculi. Res enim Christi et Christianorum maxime fine suo aestimantur.
Versus 28: Itaque Regnum Immobile Suscipientes, Habemus Gratiam, per Quam Serviamus Placentes Deo cum Metu et Reverentia
«Regnum immobile» vocat legem Evangelicam, per quam Christus regnat in nobis, nosque in ea reges facit, hic per gratiam, et in futuro per gloriam, qua regnum Dei, sive regnum caelorum possidebimus.
Secundo, pro «habemus» Syrus et Graeca jam legunt «echōmen,» id est «habeamus,» hoc est, retineamus gratiam. Sed hoc obscurius est; magis ergo videtur legendum esse «echomen,» id est «habemus»; vice versa, pro «serviamus» graece legitur «latreuomen,» id est «servimus,» per ο, cum legendum sit per ω, «latreuōmen,» id est «serviamus.»
Tertio, pro «serviamus placentes Deo,» graece est «latreuōmen euarestōs tō Theō,» id est latria colamus Deum beneplacenter, hoc est, ita ut illi bene multumque placeamus. Syrus pro «placeamus» vertit «nespar,» quod habet emphasim, q. d. Ut Deo pulchrescamus, ut Deus servitio nostro quasi re quapiam pulcherrima delectetur, ut fide et pietate nostra oblectet se, ut pulchri, speciosi et gratiosi simus in oculis ejus.
Est hic novus stimulus, quo Hebraeos tacite excitat ad pergendum fortiter in fide et lege Christi, q. d. Cum Ecclesia Christi sit regnum immobile, in quo per Christum datur nobis gratia, qua ipsimet Deo jugiter serviamus et placeamus, agite, o Hebraei, retinete hanc gratiam, hoc regnum Christi immobile et aeternum.
Mystice Clemens Romanus, lib. II Constit. xxvii, per «gratiam» accipit Eucharistiam: «Ut omnes, ait, accedant ad mysticum cultum cum metu et reverentia, quasi ad regis corpus accedentes.» Eucharistia enim est gratia gratiarum: unde a Cyrillo Hierosolymitano vocatur «gratia caelestis»; ab aliis, «divina et vivifica gratia.»
Cum metu et reverentia. — Pro «metu» graece est «aidōs,» id est pudore, sive verecundia, quae non est aliud, quam timor, sive metus dedecoris et probri, ut docet Aristoteles IV Ethic., cap. ix; quare noster Interpres recte vertit, «metu.» Sic Homerus, Iliados α, ait «aideisthai hierēa»; id est revereri sacerdotem, scilicet Chrysem, ubi «aidōs,» id est pudor, capitur pro «eulabeia,» id est metu religioso, sive reverentia. Vult ergo Apostolus nos Deo servire cum «pudore et metu,» quo scilicet pudeat nos primo, quod tam frigide et negligenter tantae majestati servimus. Secundo, quod peccata etiamsi venialia duntaxat, coram Deo nostro committimus. Peccatum est res turpis et probrosa, quae menti piae ingentem pudorem injicit, uti multis Sanctis injecisse legimus. Ita enim David, Ps. XLIII, vers. 16: «Confusio faciei meae cooperuit me.» Et Baruch I, 15: «Domino,» inquit, «Deo nostro justitia, nobis autem confusio faciei nostrae.» Et Daniel, IX, 7: «Tibi,» inquit, «Domine, justitia, nobis autem confusio faciei, quia recessimus a te,» etc. Tertio, pudore hoc timemus confundi a Christo in die judicii, ideoque studiose cavemus et fugimus peccata omnia. Unde Theophylactus sic explicat, «Cum metu,» inquit (vel potius «cum pudore»: hunc enim significat proprie Graecum «aidōs»), «hoc est, nihil impudens loquamur, nihil inverecundum, quin etiam exterior facies verecundiam habeat erga homines.» Quanquam Apostolus magis de verecundia erga Deum, quam erga homines loquatur: de reverentia dixi cap. v, 7, in fine.
Versus 29: Etenim Deus Noster Ignis Consumens Est
Vox «etenim» dat causam, cur Deo cum metu et reverentia servire debeamus; causa haec est, quod Deus noster instar ignis punit, urit et consumit eos, qui carent hoc suo metu et reverentia.
Secundo, vox «noster» emphasim habet, q. d. Non solum apud Judaeos Deus fuit ignis puniens et consumens idololatras aliosque legis violatores, ut dicitur Deut. iv, 24, sed etiamnum apud nos Christianos Deus pariter est ignis vindicans et consumens peccatores et apostatas a Christo Christique lege.
Nota: In Scripturis passim Deus se per ignem exhibuit et ostendit hominibus, ut merito vocet se ignem consumentem Deut. iv. Ita Mosi apparuit Deus in rubo ardenti, Exod. cap. III, vers. 4; et Hebraeis in columna ignis et nubis, Exod. cap. XIII, vers. 21; Danieli quoque cap. VII, vers. 9: «Thronus ejus, inquit, flamma ignis, rotae ejus ignis accensus: fluvius igneus egrediebatur a facie ejus»; S. Joanni etiam Apoc. cap. I, 15: «Oculi, inquit, ejus tanquam flamma ignis, et pedes ejus similes aurichalco, sicut in camino ardenti.» Sic Apostolis in Pentecoste apparuit Spiritus Sanctus in linguis igneis. Sic in Sina Deus daturus legem Hebraeis, per ignem se ostendit. Unde dicitur Deut. IV, 15: «Locutus est vobis Dominus in Horeb, de medio ignis.» Idem fecit iniens foedus cum Hebraeis, Exod. xxiv. 17: «Erat, inquit, species gloriae Domini quasi ignis ardens,» quia Deus instar ignis acerrime cruciaturus et vindicaturus erat foederis hujus et legis suae transgressores. Ita de Deo puniente Sennacherib, et occidente 185 millia Assyriorum, dicit Isaias x, vers. 17: «Et erit lumen Israel in igne, et Sanctus ejus in flamma, et succendetur et devorabitur spina ejus, et vepres ejus in die una, et gloria saltus ejus, et carmeli ejus, ab anima usque ad carnem consumetur, et erit terrore profugus» Sennacherib. Ubi nota: Per lumen Israel et Sanctum ejus intelligit Isaias Deum, vel certe angelum Dei, qui cecidit castra Sennacherib igne, id est clade velocissima, vehementissima et quasi ignita. Rursum igne, quia, ut docet S. Hieronymus ibidem, tradunt Hebraei corpora Assyriorum, feriente angelo, illaesis vestibus et armis, occulto igne esse consumpta. Hinc silvam vocat Isaias constipationem armatorum militum Sennacherib, qui cristis, galeis et hastis densissimam silvam referebant. Carmelum vocat copiosum commeatum, et omnium rerum abundantiam: ob fertilitatem enim loci abiit Carmelus in proverbium. Unde ait: «Et devorabitur spina ejus et vepres,» id est, milites tam majores, quam minores occidentur. «Et gloria saltus et Carmeli,» id est, duces et principes exercitus, «ab anima usque ad carnem,» id est omnino, sive toti «consumentur,» tum morte praesenti, tum aeterna. Hoc enim significant haec proverbia Hebraica. Alludit Isaias, ut recte notavit Forerius, ad ignem delapsum, qui in templo perennis ad sacrificia comburenda alebatur; quasi hic ignis cultus Dei et avitae religionis vindex (instar columnae ignis, quae Hebraeis consolationem et lucem, Aegyptiis terrorem et tenebras attulit) Judaeis sanctificationem et liberationem, Assyriis vastitatem attulerit, e templo in eos insiliens. Unde clarius eodem alludens Isaias, xxxi, 9, ita ait: «Dixit Dominus, cujus ignis est in Sion, et caminus ejus in Jerusalem,» q. d. Hanc cladem Sennacherib et Assyriorum praedixit Dominus Deus, qui colitur sacrificiis et igne perpetuo (parato ad sacrificia haec inflammanda) in Sion et in templo, ut hostes suos Assyrios instar stipulae et lignorum egrediens de Jerusalem, quasi flamma consumat, inquit S. Hieronymus ibidem, de quo plura in Isaia dixi.
Gentiles quoque Deum per ignem repraesentarunt et definiverunt. Zoroastri et Platonici ita Deum describunt: «Deus, inquiunt, est ignis primus, vitifer, sive vitam cunctis afferens, ex quo ignes siderei, id est stellae et astra, omniaque alia sunt genita.» Quo alludens Horatius de Julio Caesare, quasi inter deos relato, ita canit:
Micat inter omnes Julium sidus, velut inter ignes Luna minores.
Et Virgilius ita stellas tanquam ignes animatos et divinos, id est, tanquam deos, invocat et contestatur:
Vos aeterni ignes, et non violabile numen, Testor.
Apollo quoque rogatus, quis esset, et quid omnino esset Deus? respondit: «Per se natus, non doctus, sine matre, immotus, neque in rationem, neque in sermonem cadens, in igne habitans, hic est Deus; parva vero Dei portio sumus angeli nos.» Denique Persae coluerunt Deum specie igni, et igni templum erexerunt, ut patet II Machab. I, 34. Causa cur Deus potius igne quam aliis rebus se ostenderit, est primo, ne si alia quam ignis specie apparuisset, v. g. specie hominis, aut animalis alicujus, Judaei in idola proclives illius idolum facerent et colerent: hanc causam dat Moses, Deut. cap. IV, 16. Secundo, quia ignis est primum et nobilissimum elementum, purissimum, subtilissimum, efficacissimum, sublimissimum, celerrimum, lucidissimum, calidissimum, simplicissimum, omnino impassibile, omnia penetrans, omnia consumens, interminum, omnia igniens et sibi assimilans. Talis est et Deus, Deique gratia et charitas. Ita docet S. Dionysius, De Caelesti Hierarch., cap. xv, et S. Thomas in x Isaiae: quanquam Apostolus hic Mosem secutus non de gratia, sed de ultione Dei loquitur, ab eaque utpote terribili et efficacissima, Deum vocat ignem consumentem, ut dixi initio hujus versus.