Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
S. Joannes videt librum in manu Dei signatum sigillis septem, scriptum intus et foris, quem nemo in caelo vel in terra aperire poterat; sed vers. 7, solus Agnus occisus eum aperit: quocirca quatuor animalia, et 24 seniores, omnesque caelites tam Deum, quam Agnum celebrant et glorificant.
Textus Vulgatae: Apocalypsis 5:1-14
1 Et vidi in dextera sedentis supra thronum, librum scriptum intus et foris, signatum sigillis septem. 2 Et vidi angelum fortem, praedicantem voce magna: Quis est dignus aperire librum, et solvere signacula ejus? 3 Et nemo poterat neque in caelo, neque in terra, neque subtus terram aperire librum, neque respicere illum. 4 Et ego flebam multum, quoniam nemo dignus inventus est aperire librum, nec videre eum. 5 Et unus de senioribus dixit mihi: Ne fleveris: ecce vicit leo de tribu Juda, radix David, aperire librum, et solvere septem signacula ejus. 6 Et vidi: et ecce in medio throni et quatuor animalium, et in medio seniorum, Agnum stantem tamquam occisum, habentem cornua septem, et oculos septem: qui sunt septem spiritus Dei, missi in omnem terram. 7 Et venit: et accepit de dextera sedentis in throno librum. 8 Et cum aperuisset librum, quatuor animalia, et viginti quatuor seniores ceciderunt coram Agno, habentes singuli citharas, et phialas aureas plenas odoramentorum, quae sunt orationes sanctorum: 9 et cantabant canticum novum, dicentes: Dignus es, Domine, accipere librum, et aperire signacula ejus: quoniam occisus es, et redemisti nos Deo in sanguine tuo ex omni tribu, et lingua, et populo, et natione: 10 et fecisti nos Deo nostro regnum, et sacerdotes: et regnabimus super terram. 11 Et vidi, et audivi vocem angelorum multorum in circuitu throni, et animalium, et seniorum: et erat numerus eorum millia millium, 12 dicentium voce magna: Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem, et divinitatem, et sapientiam, et fortitudinem, et honorem, et gloriam, et benedictionem. 13 Et omnem creaturam, quae in caelo est, et super terram, et sub terra, et quae sunt in mari, et quae in eo: omnes audivi dicentes: Sedenti in throno, et Agno, benedictio, et honor, et gloria, et potestas in saecula saeculorum. 14 Et quatuor animalia dicebant: Amen. Et viginti quatuor seniores ceciderunt in facies suas: et adoraverunt viventem in saecula saeculorum.
Versus 1: Et vidi in dextera sedentis supra thronum, librum scriptum intus et foris, signatum sigillis septem
1. ET VIDI IN DEXTERA SEDENTIS SUPRA THRONUM, LIBRUM SCRIPTUM INTUS ET FORIS, SIGNATUM SIGILLIS SEPTEM. — Alludit ad Isaiae xxix, 11: «Erit vobis visio sicut verba libri signati, quem cum dederint scienti litteras, respondebit: Non possum; signatus est enim.» Et magis ad Ezech. ii, 10: «Ecce manus missa ad me, in qua erat liber involutus, et expandit illum coram me, qui erat scriptus intus et foris.» Unde patet librum hunc non fuisse similem nostris, sed fuisse involutum instar mappae geographicae convolutae, uti pictus nunc Romae visitur in templis: tales enim erant veterum libri, quos a convolutione vocabant volumina: et tales pervetustos Hebraeos Bibliorum libros vidi in Vaticana Bibliotheca. Veteres enim scribebant in membranis sive pellibus, ab una, quia mundiori, pellis parte; eam deinde convolvebant, colligabant et obsignabant, uti obsignantur testamenta. Aliquando tamen scribebant ab utraque parte membranae, et tum liber dicebatur scriptus intus et foris, id est, in interiori parte membranae, et simul in exteriori: talis hic erat.
Hinc patet Joannem non potuisse videre librum hunc utrimque fuisse conscriptum, nisi post ejus resignationem, revolutionem et explicationem. Quod ergo dicit: «Scriptum intus et foris,» non jam, sed postea aperto et evoluto libro cognovit. Est ergo hic hysterologia: prius enim factum narratur, quod posterius contigit. Denique prius debuerunt resignari sigilla septem funiculorum, quibus colligatus et obsignatus erat liber, quam liber posset aperiri, videri et legi. Aliter Pineda, lib. V De Rebus Salom., cap. XIII, ubi signatum librum apud Isaiam, cap. XXIX, vers. 11, et apud Danielem, cap. VIII, vers. 26, et apud Joannem hic interpretatur, scriptum arcanis notis et characteribus, sicuti per notas hieroglyphicas scribebant Aegyptii, et etiamnum scribunt Sinenses. Signatus ergo fuit hic liber septem sigillis, quasi septem characteribus, arcana quaedam mysteria continentibus, quae cap. VI exponuntur. Verum ut ex parte hoc verum sit, negari nequit quin hujus libri signa fuerint sigilla, quae clauderent et obsignarent librum, ita ut liber legi non posset nisi sigillis apertis et reseratis. Hoc enim diserte hic et cap. VI ait Joannes.
Quaeres: Quisnam est hic liber signatus? Primo, Ticonius, Ambrosius, Rupertus, Richardus, Andreas, Beda, Haymo, Ansbertus, Anselmus, Joachim et Hugo hic, ac Origenes, hom. 12 in Exod.; Eusebius, lib. VIII Demonstr., cap. II; S. Hieronymus in Isaiae cap. XXIX, et passim veteres censent hunc librum esse sacram Scripturam, sive prophetias tam veteris quam novi Testamenti: de hac enim dicitur Deut. XXXIII, 2: «In dextera ejus ignea lex.» Sensus, «scriptus intus» quoad novum Testamentum; «foris,» quoad vetus: hoc enim fuit velamentum novi, ait Ansbertus et Beda; vel «foris,» quoad sensum litteralem; «intus,» quoad spiritualem et mysticum, ait Rupertus. Sigilla septem significant eam plenam esse mysteriis arcanis et obscuris: septenarius enim symbolum est multitudinis et universitatis. Ita Primasius et Beda. Jam primum sigillum, ait Hugo, est sententiarum S. Scripturae profunditas; secundum, sensuum multiplicitas; tertium, figurarum varietas; quartum, rerum ipsarum incomprehensibilitas; quintum, mysteriorum obscuritas; sextum, tropologiarum suavitas; septimum, infallibilis veritas mixta cum rerum inevidentia. Hunc librum signatum aperuit Christus, cum abiens in caelum Apostolis dedit intelligentiam Scripturarum. De hoc libro pulchre ait Hugo de S. Victore, tractatu De Arca Noe: «Sacra, inquit, Scriptura liber est vitae, cujus origo aeterna, essentia incorporea, scriptura indelebilis, aspectus desiderabilis, doctrina facilis, scientia dulcis, profunditas inscrutabilis, verba innumerabilia, et unum tantum verbum omnia.» Quamvis enim sint innumerabilia verba quoad sonum, tamen unicum tantum est quoad sensum, seu potius consensum.
Unum olim librum vidit Joannes scriptum intus et foris, et audivit: «Quis est dignus aperire librum?» Ubi Rupertus: «Unus, inquit, iste liber S. Scriptura est: quae idcirco dicitur et est unus liber, quia uno spiritu est conscripta, et unus verbi Dei thesaurus et sacrarium est.» Hic sensus plus aequo generalis est. Tam enim Ezechielis, Isaiae et aliis S. Scripturae libris, quam Apocalypsi et huic loco congruit.
Secundo, S. Hilarius, praefatione in Psalmos: «Liber, ait, hic est Christus, quia Christus est hujus libri materia et argumentum. Sicut ergo Xenophon librum quem de Cyro conscripsit, vocat Cyripaediam: sic etiam possumus librum hunc inscribere, De Christi Archia, sive Principatu, ut significemus ipsum agere de Christo. Sigilla septem,» ait Hilarius, «sunt septem praecipua Christi mysteria, scilicet primum, incarnatio; secundum, nativitas; tertium, passio; quartum, resurrectio; quintum, ascensio in caelos; sextum, missio Spiritus Sancti; septimum, secundus ejus adventus ad judicium.» Et B. Petrus Damianus, serm. De S. Luca Evangelista: «Septem, ait, sigilla libri signati sunt septem Sacramenta, quibus totus ordo Dominicae dispensationis impletur, videlicet Incarnatio Domini, nativitas, passio, resurrectio, ad caelos ascensio, deinde judicium, postremo regnum.» Haec Christus solus aperit, quia solus perficit et adimplet. Vel, ut S. Bernardus, serm. 1 De Pascha: Septem sigilla sunt septem mysteria quae celarunt Christi deitatem et sapientiam. Primum est, matris desponsatio cum Joseph; secundum, infirmitas corporis Christi; tertium, circumcisio; quartum, fuga in Aegyptum; quintum, tentatio diaboli; sextum, scandalum crucis; septimum, sepultura. Haec sigilla omnia Christus resurgens resolvit et patefecit. Rursum Seraphinus Firmanus per septem sigilla accipit septem secreta passionis Christi: primum est, summa impotentia in Omnipotente; secundum, summa poena in impassibili; tertium, summa stultitia coram hominibus in Christo, qui est divina Sapientia; quartum, summa paupertas in Deo divitiarum; quintum, summa ignominia in summa majestate; sextum, summa derelictio Dei in summa cum eo unione; septimum, summa severitas in summo amore Patris erga Filium.
Verum haec explicatio, aeque ac prima, nimis universalis est, atque accommodatitia magis quam genuina. Pari enim modo nonnulli librum hunc signatum accommodant Eucharistiae. In ea enim Agnus, id est Christi passio et mors repraesentatur, ipseque Christus passus et occisus velatur, et celatur septem sigillis, ut de eo vere dici possit illud Isaiae cap. XLV, 15: «Vere tu es Deus absconditus, Deus Salvator.» Septem signacula quae abscondunt Christum in Eucharistia, sunt odor, sapor, color, parvitas, levitas, rotunditas, gracilitas hostiae, quae omnia sunt accidentia panis, non corporis Christi, ita ut hic septem sensus, scilicet quatuor exteriores, visus, odoratus, gustus et tactus, et tres interiores, scilicet sensus communis, phantasia et aestimativa, qui sensuum exteriorum judicium sequuntur, fallantur, et judicent esse panem. Rursum septem signacula sunt septem maxima miracula, quae faciunt hoc Sacramentum esse arcanum arcanorum Dei: primum est transsubstantiatio, quod scilicet tota substantia panis et vini convertatur in substantiam corporis Christi; secundum, quod accidentia panis remaneant et existant sine subjecto; tertium, quod tota quantitas Christi sex pedum, parvo loco, puta hostiae circulo, circumscribatur; quartum, quod vi consecrationis sub specie panis sit tantum corpus Christi, per concomitantiam vero adsint sanguis, anima et deitas Christi: pari modo sub specie vini ex vi consecrationis sit tantum sanguis Christi, per concomitantiam vero sequantur et adsint corpus, anima et deitas Christi; quintum, quod idem corpus numero, idemque Christus adsit in omnibus altaribus simul per totum orbem, cum simul fit sacrificium Missae; sextum, quod Christus sit totus in tota hostia, et totus in qualibet ejus parte, imo et in quolibet ejus puncto; septimum, quod Christus se faciat cibum fidelium omnium, ita ut eos in se, non autem ipsi Christum in se seipsos transmutent. Rursum, quod Christus sit instar mannae, quod gustanti dabat omnem saporis, quem quisque volebat, suavitatem: eamdem dat Christus, sed spiritualem, non corporalem. Denique quod virtute corporis Christi gloriosi, quod in Eucharistia manducamus, resurgemus ad vitam immortalem, uti ipse promisit, Joannis cap. VI, vers. 51. Verum haec omnia accommodatitia sunt, non germana ad scopum et propositum hujus loci: non enim agitur hic de Sacramento Eucharistiae.
Tertio, Andreas Caesariensis hunc librum censet esse Dei decretum et memoriam, in quo omnes homines descripti sunt; sive operum et judiciorum Dei inscrutabilem abyssum. Unde signatus est septem, id est plurimis sigillis. Sic fere et Aureolus: «Liber, inquit, hic est divinae sapientiae arcanum.» Et Maldonatus, in Notis Manuscriptis, quas vidi in Collegio Romano: «Liber, inquit, est scientia Dei, ut intelligitur ex toto capite VI. Scriptus est intus et foris, quia scientia Dei perfectissima est, nec potest crescere. Signatus est sigillis septem, id est omnino, quia quis cognovit scientiam Domini? aut quia continebat septem praecipue res futuras, quas nemo sciebat, ut explicatur cap. VI. Solus autem Christus aperuit, quia in eo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei.»
Quarto, alii putant hunc librum esse chirographum peccati Adae, puta obligationem et reatum peccati, quo Adam se et nos Deo vindici obstrinxit. Septem sigilla sunt septem gravissima mala, quae per hoc peccatum incurrimus: primum est, offensa Dei; secundum, poena damni; tertium, poena ignis gehennae; quartum, necessitas moriendi; quintum, jugum diaboli; sextum, aversio a Deo, et conversio ad creaturas; septimum, concupiscentia. Haec omnia solus Christus solvere potuit. Verum haec omnia mystica sunt, non litteralia.
Quinto, Ambrosius ait hunc librum esse chronologiam mundi, et septem sigilla esse septem mundi aetates. Verum sic Apocalypsis historia esset, non prophetia: nam pleraeque aetates mundi tempore Joannis evolutae erant et praeteritae.
Sexto, Oecumenius, Lyranus et Aureolus censent hunc librum esse praescientiae, providentiae et praedestinationis Dei, quae nobis clausa est, nisi a Dei dextera nobis reveletur, vel executioni mandetur. Huc accedit noster Prado, Ezech. II, 10, qui septem sigilla ad maximas Ecclesiae calamitates reducit, et in primo ait effulgere Dei potentiam; in secundo, ejusdem indignationem et districtum gladium; in tertio, justitiam scelerum vindicem; in quarto, mortem quae pallidos facit vultus; in quinto, vindictam sanguinis innoxii; in sexto, universi consummationem; in septimo, malorum omnium cataclysmum. Sed haec nimis generalia sunt, nec particulares Ecclesiae eventus indicant.
Septimo, Alcazar censet hunc librum esse eam Apocalypsis partem, quae septem sigillis continetur, sive mysteria quae hisce sigillis apertis Joanni fuere revelata, quae continentur a cap. VI usque ad XI inclusive. Nam a cap. XI usque ad XIX agitur, inquit ipse, de persecutione, quam Gentiles contra Ecclesiam concitarunt, deque eorumdem conversione. Porro libri, sive sigillorum septem mysteria censet esse haec: In quatuor primis sigillis, ait, retegitur et ostenditur summa Dei fortitudo, beneficentia, aequitas et sapientia in Judaeorum credentium et praedestinatorum salute; in tribus vero ultimis apparet in reproborum Judaeorum repulsa maxima Dei patientia, horribilis comminatio, ac demum supplicium severissimum. Atque hi sunt septem spiritus, de quibus dixi cap. I, notat. 5. Porro haec non est nova doctrina, sed eadem quae a Prophetis in veteri Testamento fuit praedicta: unde passim Patres dicunt librum hunc signatum esse prophetias veteris Testamenti, scilicet, quia ab ipsis fuit praedicta salus Judaeorum credentium, et non credentium reprobatio, quam hic Joannes reipsa completam ostendit. Dicitur hic liber scriptus intus et foris, quia pars exterior interiori quasi ex aequo respondebat, sicut in libris Computuum (qui olim erant membranae integrae) in folio averso scribebant rationem dati, in adverso accepti: ita hic mysteria circa salutem Judaeorum credentium respondent mysteriis et plagis inflictis Judaeis incredulis. Liber ergo hic utraque parte scriptus, significat quomodo se Deus gerat erga pios et impios, nimirum, ut ait Psaltes, Psalm. XVII, 26: «Cum sancto sanctus eris, et cum perverso perverteris.»
Porro notanda est, ait Alcazar, distinctio quae inter mysterium et sigillum esse debet: mysterium namque est, quod sub sigillo est absconditum; sigillum est, quod absconsionem et difficultatem ipsam mysterii continet. Quocirca mysterium primum est, magna Messiae fortitudo; atque difficultas, quae in ejus cognitione assequenda est, provenit ab externa imbecillitatis ejus specie et simulatione. Primum ergo sigillum repraesentat infirmitatis speciem, sub qua latet primum mysterium, hoc est infinita Christi virtus in Judaeis, qui ipsum amplexi sunt, salvandis. Maxima enim Christi fortitudo elucet in eo, quod in tanta carnis suae infirmitate, per crucem tantam salutem et victoriam confecerit: «virtus enim in infirmitate perficitur.» Similiter secundum mysterium est immensa erga eosdem beneficentia; sigillum vero, simulatio rigoris ac tyrannidis. Tertium mysterium est summa aequitas, qua ipsos gubernat, sub iniquitatis praetextu, quasi sub sigillo abdita: aequitas enim Dei qua hos elegit, illos neglexit et reprobavit, videtur iniqua, imo acceptio personarum: revera tamen est aequissima. Quartum, admirabilis sapientia in procuranda suorum felicitate; sigillum, species imperitiae et stultitiae: sapientia enim sub stultitiae simulatione mire perficitur, «quia quod stultum est Dei, sapientius est hominibus,» 1 Corinth. 1, 23. Quintum, incredibilis patientia in rebelles Judaeos; sigillum, injuriarum dissimulatio, et quasi non curantia: sapienter enim Deus patientiam suam oblivionis aut conniventiae specie velat et obtegit. Sextum, seria comminatio; sigillum vero nullam prae se fert externam minarum faciem, sed potius permissionem atque licentiam: saepe enim minae et supplicia sapienter occultantur. Septimum, est severa punitio, et supplicium quod de Judaeis sumit; sigillum autem impunitatis speciem adfert: aut in communibus malis, non Messiae repulsam, sed alias supplicii causas praetendit. Hucusque Alcazar subtiliter, sed obscure speculatur.
Verum huic expositioni multa obstant. Primum, quod per librum accipiat ipsa sigilla, eorumque mysteria, cum constet librum a suis sigillis distingui. Secundum, quod libro hoc censeat contineri salutem Judaeorum credentium, et damnationem incredulorum, quae jam transacta erant, et publica toti mundo: quomodo ergo haec dicuntur signata, ut nemo possit ea videre aut legere? Denique tota haec expositio videtur potius ingeniosa accommodatio, quam genuina explicatio: quomodo Proba Falconia Aeneidem Virgilii accommodavit et adaptavit Christo, Christique gestis; atque de eisdem ex Homero suos Homerocentones composuit Eudocia, uxor Theodosii junioris Imperatoris.
Octavo et genuine, liber hic est Apocalypsis, sive Apocalypseos mysteria et oracula, in Dei praescientia, providentia et praedestinatione, quasi in libro contenta: mysteria haec sunt de regno et persecutione Antichristi, de Eliae, Henoch et fidelium ei resistentium constantia, etc., deque judicio universali, et felicitate ac gloria beandorum. Septem sigilla sunt septem proxime sequentes visiones, quibus scilicet, ad apertionem cujusque sigilli nova panditur et ostenditur res et calamitas orbi eventura, et praevia Antichristo ac fini mundi, quae est materia et argumentum ipsius libri. Unde liber legi et intelligi non potuit, nisi prius reserarentur sigilla, id est, nisi prius viderentur calamitates illae, quae praeire debent ultima Antichristi et judicii tempora. Similem librum vidit Ezechiel, cap. II, vers. 9, in quo scriptae erant lamentationes, carmen et vae. Ita Pannonius, Prado, Ribera, Pererius, Viegas, qui pro hac sententia citant Andream, Aretam, Lyranum, Aureolum et Dionysium. Liber ergo hic non est aliud, quam divinae providentiae consilium et praefinitio, qua apud se statuit et decrevit vel facere, vel permittere ea quae tempore Antichristi futura sunt.
Recte notat Ribera, septem signacula libri non ita intelligenda esse, quasi illis solutis legeretur in libro id, quod quolibet soluto vidisse se narrat Joannes, uti soluto primo sigillo narrat se vidisse equum album; soluto secundo, rufum; soluto tertio, nigrum; soluto quarto, pallidum, etc. Haec enim non legit in libro, sed singulis sigillis apertis, singula sub iis latentia et clausa reserari sibique ostendi vidit. Nihil enim in libro legi poterat, nisi post resignationem omnium septem sigillorum: omnibus enim reseratis, tunc demum aperiri et legi potuit liber, non ante. Erat enim liber convolutus, itaque forinsecus septem sigillis obsignatus: ergo id quod post cujusque sigilli reserationem vidit Joannes, non in libro, utpote adhuc aliis sigillis clauso, sed sub ipso sigillo quasi absconditum, eoque aperto patefactum vidit. Unde:
Nota secundo: Tota Apocalypsis occupatur in descriptione hujus libri, et septem sigillorum ejus. Quocirca duae sunt partes Apocalypseos, uti superius dixi: priore, hoc scilicet capite usque ad XI, reserantur et explicantur sigilla; altera, a capite XI usque ad finem, reserantur et leguntur ea quae scripta erant in ipso libro. Liber ergo continet ea quae futura sunt tempore Antichristi: sigilla septem continent totidem persecutiones Ecclesiae et Sanctorum, quae futura erant ante adventum Antichristi: quocirca liber legi non potest nisi reseratis sigillis, quia tempora Antichristi videri nequeunt, nisi praeeant hae persecutiones, quae illi sunt quasi praeviae et prodromae, illique viam parant et sternunt. Itaque quia ex Dei consilio et destinatione oportet hasce praeire, antequam veniat filius ille perditionis, cujus tyrannis et saeva persecutio in libro scriptae sunt: hinc eaedem impediunt ne liber legatur, id est ne videantur et appareant quae in illo scripta sunt. Quare rectissime signacula, sive sigilla appellantur. Simile est quod de eodem Antichristi tempore ait Paulus II Thessal. II, 6: «Et nunc quid detineat scitis, ut reveletur in suo tempore (nam mysterium jam operatur iniquitatis), tantum ut qui tenet nunc, teneat, donec de medio fiat. Et tunc revelabitur ille iniquus,» q. d. Adventum Antichristi detinet Nero aliique Imperatores Romani, qui nunc imperant: non enim potest venire, donec Imperium transferatur. Ita haec sigilla detinent ne reveletur Antichristus, qui venturus non est, donec haec tempora transeant, in iisque fiant ea quae in quolibet eorum fieri voluit Deus, quaeque hic in septem sigillis signata et praesignificata, quasi suo tempore eventura vidit Joannes.
Haec ita se habere patet ex ipso contextu, et tota serie Apocalypsis. Nam cap. seq., puta VI, incipiunt aperiri sigilla, et calamitates ac plagae iis contentae, ac deinceps usque ad cap. X continuo singula, ordine quaeque suo, aperiuntur; cap. X vero apertis jam sigillis, accipit Joannes ab angelo librum antea signatum, nunc apertum, cumque eum devorasset, audit ab eo vers. 11: «Oportet te iterum prophetare Gentibus,» quia nimirum mysteria ipso libro contenta de Antichristo, Elia et Henoch, etc., cap. XI et seq., prophetare et conscribere te oportet.
Porro sigilla ipsa particulatim cap. VI, VII, VIII et IX, suis quibusque locis explicabo.
Nota tertio: Sicut S. Joannes descripsit primum Christi adventum in Evangelio, ita hic in Apocalypsi describit secundum ejusdem adventum in fine mundi: ille liber est apertus, quia historicus; hic est signatus et clausus quia propheticus de futuris sub diem judicii. Voluit enim Deus Joannem utrumque Christi adventum describere, priorem ut Evangelistam, posteriorem ut Prophetam.
SCRIPTUM INTUS ET FORIS (Graece ἔσωθεν καὶ ὄπισθεν, id est, intus et a tergo, hoc est utraque parte membranae: unde Syrus vertit, scriptum intus et retro; Arabicus, scriptum de intra et de foris, hoc est interius et exterius), OBSIGNATUM SEPTEM SIGNACULIS. — Veterum enim libri erant convoluti: convolvebantur enim circa cylindrum, vel baculum aliquem. Hinc est illud cap. VI: «Coelum recessit sicut liber involutus.» Quocirca in libris hisce scriptura erat intus, id est introrsum, involuta et convoluta; hic vero liber, quia plurima continebat, hinc non tantum intus, sed etiam foris, id est a tergo in exteriori facie scriptus erat, quales Plinius vocat opisthographos, id est, a tergo scriptos, de quali ait et Juvenalis:
Scriptus et in tergo necdum finitus Orestes.
Adde: Scribebant mercatores, aliique non raro ab una parte membranae rationem dati, ab altera aversa et adversa rationem accepti, sive una debitum, altera creditum. Ita hic dici potest cum Alcazare, quod dum hic liber diversas sortes piorum et impiorum contineat, quarum una alteri ex diametro respondet et adversatur, piorum sors in una, v. g. in interiori facie et pagina; sors impiorum in exteriore, sive adversa facie scripta fuerit. Qua phrasi ait Plinius, lib. II, cap. VII: «In tota ratione mortalium sola fortuna utramque paginam facit,» q. d. Fortuna in vita creat tam res prosperas, quam adversas. Videtur enim ipse fuisse atheus, ac negasse Dei numen et providentiam, ac consequenter rerum eventa non providentiae Dei, sed fortunae adscripsisse.
Versus 2: Et vidi Angelum fortem, praedicantem voce magna: Quis est dignus aperire librum?
2. ET VIDI ANGELUM FORTEM, — id est Gabrielem, ait Lyranus. Gabriel enim Hebraice idem est quod fortitudo Dei. Secundo, Dionysius Carthusianus putat hunc eumdem fuisse Angelum cum eo qui haec mysteria revelabat Joanni, et omnia haec symbola throni Dei, 24 seniorum, quatuor animalium, libri signati, Agni occisi, etc., in ejus imaginatione pingebat. Dicitur «fortis,» id est potens et validus. Videtur enim fuisse ex primariis angelis: mittebatur enim ad opus forte et validum, scilicet ut quaereret virum fortem, qui librum signatum summis mysteriis plenum reseraret, quem nulli angeli, vel homines reserare poterant. Unde forti et contenta voce clamat: «Quis est dignus aperire librum?»
Mystice: Angelus hic, ait Rupertus, significat patres in limbo avide exspectantes Messiam, qui limbi claustra resignans, eos inde liberaret. Rursum, significat Joannem Baptistam, ait Joachim, qui dixit: Non sum dignus solvere corrigiam calceamenti Christi; idem enim corrigia calceamenti ligat, quod suis signaculis liber signatus claudit.
Denique Alcazar censet hic alludi ad Oseae XIV, 10: «Quis sapiens, et intelligit ista? intelligens, et sciet haec? quia rectae viae Domini, et justi ambulabunt in eis; praevaricatores vero corruent in eis.» Liber enim hic continet vias, tam piorum, qui vias Domini sequendo beantur, quam impiorum, qui eas spernendo damnantur. Quod autem Oseas angelus fortis vocetur, cohaeret optime cum iis quae S. Epiphanius in ejus Vita scribit, ipsum scilicet verborum suorum vi ingentem quercum in duodecim partes divisisse. Congruit etiam cum Oseae argumento, qui agit de impio ramo, puta Judaeorum repudio; et fidelium ac piorum, puta Gentilium, electione et salute. Hucusque Alcazar.
QUIS EST DIGNUS? — Quis potest, quis habet facultatem aperiendi librum? Haec enim a Deo non conceditur nisi ei qui dignus est.
APERIRE LIBRUM, ET SOLVERE SIGNACULA. — «Et» significat «id est,» q. d. Quis est dignus aperire librum, id est solvere ejus signacula; sive, quis est dignus aperire librum solvendo ejus signacula? Nam aperire librum signaculis clausum, non est aliud, quam ipsa ejus signacula solvere et resignare.
Minus recte Alcazar censet, aperire librum, et solvere signacula, non esse aliud, quam Christum sui spiritus copiam hominibus facere, ut mysteria de Judaeorum Christo credentium felicitate, et de incredulorum infelicitate, quae Apocalypsi continentur, possint agnoscere. Itaque censet ipse haec mysteria S. Joannis Apostoli, 24 senioribus et quatuor animalibus jam ante fuisse cognita: ac proinde Joannem optare non ut sibi suisque, sed ut aliis tum fidelibus, tum infidelibus hic liber aperiatur. Verum mysteria hujus libri ipsi Joanni, senioribus et quatuor animalibus fuisse incognita, patet ex eo quod subdit: «Et nemo poterat neque in coelo, neque in terra, neque subtus terram, aperire librum;» neque hoc tantum, sed «neque respicere illum:» ergo multo minus intelligere illum. Si «nemo in coelo,» ergo nec 24 seniores, nec quatuor animalia potuerunt librum aperire aut inspicere. Unde et subdit: «Et ego flebam multum, quoniam nemo dignus inventus est aperire librum;» nec hoc tantum, sed «nec videre eum.» Graeca addunt, οὐδὲ ἀναγνῶναι, id est, nec legere eum. Plane ergo hisce verbis significatur, nullum hominum vel Angelorum cognovisse mysteria Apocalypseos, id est ea quae eventura erant futuris temporibus in Ecclesia, praesertim sub Antichristo, deque fine mundi dieque judicii, nisi Deum, Deique Filium, ut ipse ait Marci xiii, 32; ubi licet neget se scire diem quo praecise futurum est judicium, scilicet ut liceat ei illum aliis revelare, non tamen negat se scire signa praevia, quae significabunt illum diem instare: illa enim hic ipse revelat Joanni et toti mundo. Manet ergo hic liber clausus et obsignatus, ita ut nemo eum legere possit, donec Christus eum resignet et aperiat, non sibi (ipse enim jam ante sciebat, quid in libro contineretur), sed Joanni aliisque fidelibus. Aperire ergo librum idem est, quod eum aliis legendum proponere, hoc est, mysteria eo contenta aliis enarrare.
Alii haec referunt ad Apocalypseos executionem et complementum, quo reipsa completa sunt quae in ea hic complenda praedicuntur: putant enim aperire librum nihil aliud esse, quam ejus prophetias reipsa complere, ac facere ut actu fiant, quae hic futura praenuntiantur. Verum sic Joannes non vidisset, hic sibi nunc aperiri librum, sed in fine mundi aperiendum dixisset. Apertio ergo libri non significat realem ejus executionem et complementum, sed explicationem et revelationem. Haec enim aperuit Joanni hic, omnibusque hominibus librum hunc signatum.
Versus 3: Et nemo poterat... neque respicere illum
3. NEQUE RESPICERE, — id est videre, ut mox sequitur (in Graeco enim utrobique est eadem vox βλέπειν), inspicere, evolvere, legere, cognoscere librum, id est, ea quae scripta erant in libro.
Versus 5: Ecce vicit leo de tribu Juda, radix David
5. ET UNUS DE SENIORIBUS DIXIT MIHI: NE FLEVERIS: ECCE VICIT LEO DE TRIBU JUDA, RADIX DAVID, APERIRE LIBRUM. — Hunc seniorem fuisse S. Lucam censet Alcazar: censet enim ipse hic alludi ad id quod scripsit Lucas in Actis Apostolorum, scilicet Christum suum spiritum impertiisse multis qui Apostolorum praedicationem audiebant, ut cap. viii, vers. 17: «Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum Sanctum.» Et cap. x, vers. 44: «Adhuc loquente Petro... cecidit Spiritus Sanctus super omnes qui audiebant verbum,» etc. Sed maxime alludi ad conversionem S. Pauli, quam fecisse Christum narrat Lucas Actor. ix. Haec enim omnia describit, ut effectus passionis et resurrectionis Christi, qui sunt victoria Christi de Judaeis et Gentibus, quae in hoc libro signato conscripta erat.
Verum superius docui 24 seniores fuisse duodecim Apostolos ex novo, et duodecim primarios Sanctos ex veteri Testamento, ac consequenter ex iis non fuisse S. Lucam.
Secundo, Lyranus vult fuisse S. Petrum. Hic enim erat princeps Apostolorum, ac consequenter magister S. Joannis, eratque jam beatus et gloriosus in coelo.
Tertio, Dionysius Carthusianus censet fuisse S. Matthaeum, quia ipse in fine sui Evangelii de Christo dicit: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra;» quod idem est cum eo, quod hic a seniore hoc audit Joannes: «Ecce vicit leo de tribu Juda.»
Verum haec divinando dicuntur, et merae sunt conjecturae. Tam enim Jacobum fratrem Joannis, aut Paulum, vel quem alium e senioribus fuisse dixeris, quam Matthaeum vel Petrum.
ECCE VICIT LEO DE TRIBU JUDA. — Christus apparuit hic Joanni specie agni occisi, ut patet vers. seq.; ergo non apparuit specie leonis: dicitur tamen leo per metaphoram. «Vicit,» id est obtinuit, praevaluit, potens fuit ad aperiendum librum ita signatum, Christus. Addit Alcazar, «vicit,» id est spiritum suum hominibus communicavit, ut prophetias hasce intelligerent, non tantum speculative, sed et practice et sapide, ita scilicet ut ex iis efficerentur spirituales: hoc enim esse «aperire librum.» Verum hoc morale potius est quam litterale.
Nota: Christus hic vocatur leo, mox agnus occisus, quia per mansuetudinem, innocentiam et infirmitatem mortis et crucis meruit et obtinuit summam potentiam et imperium, factusque est leo, scilicet ex victo victor, ex mortuo redivivus, ex occiso vivificator omnium fidelium. Unde in Graeco est articulus duplex, magnam habens emphasin: ὁ λέων, ὁ ὢν ἐκ τῆς φυλῆς Ἰούδα, id est, leo ille illustris et celebris, qui est de tribu Juda.
Porro Christus vocatur leo, primo, quia ortus est ex tribu Juda, cujus insigne fuit leo. Illi enim benedicens Jacob patriarcha ait Genes. xlix, 9: «Catulus leonis Juda; accubuisti ut leo, et quasi leaena: quis suscitabit eum?»
Secundo, ob eximiam fortitudinem qua diabolum, mortem, peccatum et infernum devicit; passus est ergo Christus, sed passus est ut leo, quia patiens vicit suos hostes, et a passione ac morte mox ut leo resurrexit. Hoc est quod ait Apostolus Coloss. II, 15: «Exspolians principatus et potestates, traduxit confidenter palam triumphans illos in semetipso;» hinc vers. 6 dicitur habere cornua septem.
Tertio, ob regiam dignitatem: leo enim est rex animalium; sic Christus est Rex mundi, et princeps fidelium et Sanctorum.
Quarto, quia ut leo terribilis est impiis, eritque in die judicii. Leo enim solo rugitu ita percellit alia animalia, ut ea quasi stupefaciat et exanimet, ait Ambrosius. Et S. Hilarius in Psalm. CXXXI: «Leo, ait, terrori est feris omnibus, et hic solus per confidentiam et securitatem dormit intrepidus; terror omnium vigilans est:» ita et Christus.
Quinto, sicut leo solus inter animalia quae curvos habent ungues, mox ut natus est, oculos aperit, iisque videt et cernit: sic Christus mox ut conceptus fuit et incarnatus, vidit Deum, plenusque fuit sapientia et gratia.
Sexto, leo apertis oculis dormit; unde a veteribus creditus est non dormire: hinc leo symbolum est vigilantiae. Sic Christus in passione, totaque vita apertum habuit non tantum divinitatis, sed et humanitatis oculum per visionem beatificam, et per scientiam infusam: hinc dicitur hic habere oculos septem.
Septimo, addit S. Epiphanius, haeres. 78, quia mater Christi est leaena. Sicut enim leaena semel tantum parit, ita et B. Virgo. An hoc de leaena verum sit, disputavi Ezech. xix.
Octavo, idem S. Epiphanius in Physiol. docet quod leo sua obtegens vestigia, sit symbolum Dei cognitu difficilis, et Christi. «Cum leo, inquit, in monte oberrat, et venatorem odoratur, sua ipsius vestigia cauda obtegit, ne illis insistentes venatores, lustrum inveniant, atque ipsum capiant. Sic Christus spiritualis leo, qui vicit ex tribu Juda, a Patre missus sua cooperuit vestigia, id est divinitatem suam: se enim exinanivit, et in Mariae ventrem descendit, ut salvaret fraude deceptum genus. Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Quapropter illi qui ignorabant desuper ipsum descendisse, dicebant: Quis est iste Rex gloriae? Sanctus vero Spiritus: Dominus, inquit, virtutum ipse est Rex gloriae.» Addit quod catulus leonis nascitur mortuus et caecus, ac tertio die a patre leone in illum spirante, vitam et visum recipiat: sic et Christum gentes peccato mortuas et in fide caecas vivificasse et illuminasse, cum tertio die a morte resurrexit. Verum hoc de leone negant Physici, nec videtur verisimile, nisi dicas leonis catulum non mortuum, sed dormientem et mortuo similem a leone suscitari.
Denique virorum fortium sepulcro insculpebatur leo, uti factum Thebanis qui in acie contra Philippum ceciderant, docet Pausanias in Boeoticis. Cujus symboli auctorem fuisse Herculem docet Ptolemaeus Hephaestion, et ex eo noster Nicolaus Causinus, Elect. Symb., pag. 190. Christi ergo fortissime pro mundi salute occumbentis sepulcro debetur leo.
RADIX DAVID. — Syrus, illa radix David, nimirum celebris et eximia, non quae Davidem produxit, sed quae a Davide producta et generata est, q. d. Christus est radix, id est ramus et stirps, ex radice, id est ex familia Davidis jam pene succisa, extincta, humi depressa, et in radice tantum sub terra quasi delitescente, subpullulans et prognatus, qui regiam hanc Davidis familiam, ejusque regnum non temporale, sed spirituale restituit, imo longe amplius et gloriosius quam fuerat sub Davide, effecit. Est metonymia. Unde Arabicus vertit, de tribu Juda, et de radice David. Hunc esse sensum patet cap. ult., vers. 16, ubi dicit Christus: «Ego sum radix et genus David.» Idem est ergo «radix» quod genus, id est propago et filius Davidis. Alludit ad Isaiae XI, 1: «Et egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet.» Et ad Isaiae cap. LIII, vers. 1 [recte 2]: «Et ascendet sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti.» Ita Ribera, Alcazar et alii. Hic sensus est genuinus. Audi tamen et aliorum interpretationes.
Primo, Andreas et Rupertus: Dicitur, inquiunt, Christus radix David, quoad divinitatem, licet quoad humanitatem fuerit ipse ex radice Davidis. Christus enim qua homo, natus est ex semine David; sed qua Deus, fuit radix, id est creator et Dominus, Davidis.
Secundo, quoad humanitatem, ait Aretas et Ansbertus, David fuit quasi semen ex quo ortus est Christus, qui est quasi radix germinans omnes fideles, omnem gratiam, omnem gloriam.
Tertio, Pererius: David, ait, fuit radix Christi quoad naturam; Christus vicissim fuit radix Davidis respectu eximiae sanctificationis, exaltationis et glorificationis Davidis. Ob hoc enim David ita a Deo exaltatus fuit, totque donis ab eo cumulatus, quod ex ejus stirpe nasciturus esset Christus, ideoque appellandus filius Davidis. Unde S. Bernardus, serm. 1 De Paschate: «Merito, ait, David sancte, filium tuum vocas Dominum tuum, quia non tu radicem portas, sed radix te.» Hinc Poloni, Rutheni et Moschi B. Virginem vocant Bogoriza, id est Dei radix, quia scilicet ex ea quasi radice natus est Christus Deus Deique Filius.
Versus 6: Agnum stantem tanquam occisum, habentem cornua septem et oculos septem
6. ET ECCE IN MEDIO THRONI ET QUATUOR ANIMALIUM. — «In medio,» id est inter thronum et quatuor animalia: non enim Agnus erat in ipso throno; nam vers. 7 dicitur venisse et accepisse librum de manu sedentis in throno. Sed erat juxta thronum, sive proximus throno, ita ut medius esset inter thronum et quatuor animalia ac seniores. Est enim Agnus hic mediator Dei, angelorum et hominum. Hic ergo totius visionis fuit ordo. In throno sedebat Deus, prominus illi erat Agnus, quem sequebantur animalia cingentia tam Agnum, quam thronum a quatuor ejus lateribus; post animalia sequebantur 24 seniores in suis thronis considentes, una manu tenentes phialam aromatum, sive incensi, altera citharam; post seniores sequebantur millia millium Angelorum conclamantium: «Dignus es, Domine,» etc. Pulchra effigie haec omnia repraesentat Alcazar, pag. 420.
AGNUM STANTEM. — Christus, qui ob fortitudinem paulo ante vocatus est leo, hic ob immolationem, mansuetudinem et innocentiam vocatur agnus. Hinc Joannes Baptista Christum digito ostendens: «Ecce, inquit, Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi,» Joan. I. Audi S. Bernardum, serm. 1 De Paschate: «Leonem Joannes audiverat, et agnum vidit; agnus aperuit librum, et apparuit leo: dignus est non amittere mansuetudinem, sed accipere fortitudinem, ut agnus maneat et leo sit.»
Nota: Christus dicitur «Agnus Dei,» quia a Deo, id est jussu et voluntate Dei, pro hominum redemptione est immolatus, sicut vocatur sacrificium Abrahae, quod Abraham obtulit, ait Theophylactus, Euthymius et Maldonatus. Aut, quia ipsimet Deo est oblatus et immolatus. Aut «Dei,» id est divinus, propter divinitatem quae in ipso erat. Aut, ut Clemens Alexandrinus, lib. 1 Paedag., cap. v, et ex eo Toletus in cap. 1 S. Joannis, quia pro nobis factus est puer et infans Patris; pueros enim Agnos vocamus. Verba Clementis sunt: «Quoniam Scriptura pueros et infantes Agnos vocat, Deum, qui est Verbum, qui propter nos homo factus est, qui nobis in omnibus assimilari volebat, vocavit Agnum Dei, Filium Dei, infantem Patris,» q. d. Christus est Agnus Dei, id est Filius Dei: Agnus enim Filium notat; sicut Genes. xlix, catulus leonis dicitur, ut significetur mystice Filius Dei, quod multi antiqui annotarunt. Ita hic non ovem, non bovem, sed Agnum vocat, ut hominem hunc significet esse Filium Dei, non Patrem, non Spiritum Sanctum. Porro τὸ infantem Patris a Clemente improprie dicitur: Christus enim aequalis Patri, eique coaevus, non recte dicitur infans Patris, qua Deus est; nam qua homo est, recte id de eo dici potest. Joannem Baptistam sequitur noster Joannes Evangelista, qui Christum identidem vocat Agnum, mireque voce Agni delectatur, adeo ut in Apocalypsi vigesies septies eum nuncupet Agnum, uti videre est in Concordantiis Bibliorum. Pulchre S. Augustinus, serm. 50 De Verbis Domini: «Quid dicis, ait, Domine, bone Pastor? Tu enim bonus Pastor, qui bonus agnus: idem Pastor et pascua, idem agnus et leo.»
Hinc et S. Petrus spectans Christi innocentiam, redemptos nos esse dicit «pretioso sanguine quasi Agni immaculati Christi.» Ob hasce ergo agni de Christo figuras et prophetias, vetus fuit mos Christum depingendi agni specie, quem praecursor digito ostendit, ut docet sexta Synodus habita in Trullo Can. 82, ubi et hunc morem retineri jubet causamque addit, «ut per ipsum, (Agnum) ait, Verbi Dei humiliationem mente comprehendentes, ad memoriam quoque ejus in carne conversationis, ejusque passionis et salutaris mortis ducamur, ejusque quae ex eo facta est, mundi redemptionis.» Atque hunc usum Romana et Latina Ecclesia semper retinuit, licet Graeci, ob calumnias Iconoclastarum, aliquando vetuerint Christum alia specie pingi, quam humana, ob causam quam affert Gabriel Vasquez, lib. II De Adorat., cap. II; Romae enim et in aliis Ecclesiis Latinorum, «in antiquis caemeteriis et sepulcris videre est Christum musivo opere pictum, vel sculptum quasi agnum; sed et ex cera sacra sanctas confici agnorum imagines in Ordine Romano a Gelasio collecto (ut constantior opinio est) ex antiquo ejus Ecclesiae usu haec habentur. In eadem Dominica post Albas, id est, in Octava Paschae, intra Civitatem Romanam dantur agni cerei ab Archidiacono in Ecclesia post missam et communionem populo, etc. Haec quidem antiquitus in Ecclesia Romana servata, nunquam postea intermissa, hactenus perseverant, ait Cardinalis Baronius,» anno Christi 692, pag. 614.
Nota hic usum agnorum cereorum benedictorum, quasi usitatum et antiquum laudari a Gelasio, qui vixit ante annos mille et centum, puta sub annum Christi 500. Nimirum baptizati, cum vestem candidam baptismo acceptam deponebant Dominica in Albis, ejus loco accipiebant hunc agnum cereum a Pontifice benedictum, ut monerentur Agnum Christum, ejusque innocentiam baptismo acceptam jugiter prae oculis habere et conservare. Vide Josephum Vicecomitem in Observat. Eccles.
Denique Sergius Papa, anno Christi 701: «Statuit ut tempore Dominici corporis, Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis, a clero et populo decantaretur,» ait Anastasius Bibliothecarius, et ex eo Baronius. Ita nimirum voluit Ecclesia Agni hujus ideam, memoriam, amorem, cultum et invocationem jugiter nobis objicere.
Tropologice per hanc agni speciem significavit Christus, quam sibi Deoque pretiosa et chara sit mansuetudo, quamque ipsa sit fortis et invicta: nimirum Christus, utpote Agnus Dei primogenitus, amat agnellos, amat agnos, amat agnetes, amat innocentes, amat virgines, amat martyres, quia mites, et per mansuetudinem facit eos omnibus hostibus, omnibus tormentis, omnibus tentationibus superiores. Hoc ergo est secretum quod per agnum nos docet Christus, nimirum mansuetudinem et patientiam esse fidelium scuta in bello defensivo, aeque ac tela in bello offensivo invicta, quibus omnia adversa, omnesque adversarii superantur, imo subjugantur. Mansuetudo enim non tantum vincit hostes, sed et superat vitia, non solum superbiam, iram, invidiam, impatientiam, sed et libidinem omnemque concupiscentiam, uti docet Cassianus et prisci Ascetae, quin et ipsa Veritas clare pronuntiat: «Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram,» Matth. cap. v.
STANTEM, — id est jacentem, inquit Alcazar: sequitur enim: «Tanquam occisum;» agni enim occisi jacere solent, non stare. Verum Graecum ἑστηκός proprie significat stantem, non jacentem, et ita vertunt hic omnes Interpretes: licet enim Agnus hic olim fuerit occisus, jam tamen erat vivens. Venit enim et accepit librum de manu sedentis in throno vers. 7. Stabat ergo, non jacebat. Primo ergo, «stantem,» quia Christus resurrexit ad vitam immortalem, ait Glossa. Secundo, «stantem,» quasi paratum ad perficiendum opus redemptionis a se inchoatum, inquit Richardus. Tertio, «stantem,» ad judicandum, ait Pannonius. Quarto, «stantem,» ad opitulandum, ait Ansbertus, Hugo et alii. Quinto, S. Augustinus in Quaest. novi Testamenti, Quaest. LXXXVIII: Christus, ait, stat coram throno Dei, quasi advocatus noster pro nobis interpellans.
TANQUAM OCCISUM, — in praeterito (occisum enim est praeteriti temporis), non in praesenti, hoc est, non qui adhuc esset occisus et mortuus, sed qui brevi tempore, puta per triduum, occisus et mortuus fuerat; nam statim tertia die resurrexit et revixit: unde hic vivus et gloriosus Joanni apparuit, visusque est stare, non jacere: ita Aretas, Ambrosius et Haymo. Christi enim mors ob celeritatem resurrectionis, non tam mors, quae corruptionem corporis et dissolutionem membrorum inducit, quam mortis imago et somnus quidam fuit. Unde seniores in suo hymno ei acclamant vers. 9: «Quoniam occisus es, et redemisti nos Deo in sanguine tuo.»
Secundo, «tanquam occisum,» quia Christus resurgens servavit quinque vulnerum, quibus occisus est, cicatrices; unde ob has similis occiso videbatur. Ita Andreas Caesariensis.
Aliter Aureolus et Lyranus: censent enim Christum dici «Agnum tanquam occisum,» propter Eucharistiam, in qua Christus non est occisus, sed tanquam occisus, quia Eucharistia repraesentat nobis occisionem et mortem Christi: ita Alcazar. Tota hac visione, inquit, alluditur ad templum Salomonis, uti dixi in fine cap. iv. In Agno ergo hoc alluditur ad juge sacrificium, agni scilicet, qui quotidie offerebatur tam mane, quam vespere, ut jusserat Deus Exodi xxix, 39. Ut scilicet per eum jugiter repraesentaretur hic Agnus Dei, qui in Eucharistia quotidie immolatur in Ecclesia Christiana, cujus jugi immolationi debet Ecclesia septem sigillorum apertionem, et adytorum sapientiae coelestis perfectam penetrationem. Hinc pro tanquam occisum, graece est ὡς ἐσφαγμένον, id est tanquam jugulatum et immolatum. Sic enim Hebraice זבח zabach, id est sacrificare, immolare, vertere solent Septuaginta. Apparuit ergo hic Joanni Agnus tanquam occisus, et deinde surrexit, et ad Patris aeterni solium ascendit, acceptoque de ipsius dextera libro, aperuit eum, quod perinde est ac si diceretur: Id quod Christus mortem subiens, resurgens et gloriose ascendens effecit (scilicet reconciliare nos Deo, suamque virtutem et potentiam ostendere resurgendo, altissimumque coeli locum et thronum ascendendo, indeque suum spiritum in Apostolos et fideles emittendo), idipsum quotidie refici, rursumque fieri et repraesentari in hoc sacrificio Missae; ac proinde ab hoc sacrificio in Ecclesiam orthodoxam dimanare communicationem Spiritus Sancti: quae mysteria libri septem sigillis clausi reserat et explicat. Hinc S. Andreas Aegeae proconsuli cogenti eum ad sacrificandum idolis respondit: «Ego omnipotenti Deo, qui unus et verus est, immolo quotidie non taurorum carnes, nec hircorum sanguinem, sed immaculatum Agnum in altari, cujus carnem posteaquam omnis populus credentium manducaverit, Agnus, qui sacrificatus est, integer perseverat et vivus.»
Hic sensus elegans est et pius, ad eumque respexit et allusit hic Spiritus Sanctus, sed mysticus potius quam litteralis. Nam ad litteram hic Joannes vidit Christum, non in Eucharistia, sed in se sub specie Agni in cruce occisi et immolati. Verum, quia idem est Agnus qui quotidie immolatur in Eucharistia, quae eumdem in cruce occisum repraesentat et exhibet, hinc ad Eucharistiam quoque symbolice haec extendi possunt. Idem enim est sacrificium crucis et Eucharistiae, sive victimam, sive repraesentationem, sive fructum et effectum spectes.
HABENTEM CORNUA SEPTEM, ET OCULOS SEPTEM. — Alcazar satis concinne haec septem cornua in Agno depingit, ita ut in modum coronae caput, puta summitatem frontis, ambiant: deinde eodem modo singulos oculos singulis cornibus supponit, et aequali intervallo distribuit: ac praeter hos septem oculos symbolicos, duos dat ipsi naturales, eo loco et modo, quo solent habere agni.
Quaeres, quaenam sint haec cornua septem, et oculi septem? Primo, Viegas: Septem, inquit, cornua significant plenam potestatem, fortitudinem et imperium Christi, quod adeptus est in sua passione, moxque resurgens ostendit. Huc accedit Alcazar: Significantur, ait, hic septem spiritus, id est dotes providentiae divinae, de quibus dictum est cap. 1, vers. 4, sensusque est, q. d. Deus Pater communicavit Christo homini hasce suas septem dotes, eumque constituit totius mundi monarcham et universalem rectorem. Nam «Pater potestatem dedit ei (Filio) judicium facere, quia filius hominis est,» Joann. v, 27; unde de eo ait Isaias cap. xvi, vers. 1: «Emitte agnum, Domine dominatorem terrae.» Hinc cornua haec disposita erant in modum coronae, quae principatum significat. Unde infert Alcazar cum Ruperto, septem spiritus, septem cornua, septem lampades, septem oculos, septem sigilla libri, haec, inquam, omnia unum idemque significare. Secundo, Ansbertus, Beda et Rupertus, per septem cornua et septem oculos, censent significari septem dona Spiritus Sancti, quae dicuntur oculi, ob gratiam et vim illuminandi quam habent: dicuntur et cornua, ob excellentiam fortitudinis et potentiae quam continent. Tertio, Joachim per septem cornua accipit septem angelos Ecclesiarum Asiae, de quibus cap. II et III. Quarto, Ambrosius per septem cornua accipit septem mundi aetates ab Adam usque ad finem mundi; vel potius omnes Sanctos et electos Christi, qui septem, id est omnibus aetatibus, puta quolibet saeculo, floruerunt. Quinto, Dionysius per septem cornua accipit omnia regna et imperia mundi, quae sunt in manu et potestate Christi. Sexto et optime, Pererius et Ribera per septem cornua et septem oculos accipiunt septem spiritus, uti mox se explicat Joannes, puta septem angelos primarios praesides Ecclesiae et totius mundi, de quibus cap. 1, vers. 4, et cap. IV, vers. 5. Hi dicuntur esse cornua, quia sunt fortissimi ad profligandos daemones, ad tutandam Ecclesiam, ad patranda miracula, ad defensionem justorum et vindictam impiorum. Iidem vocantur oculi, quia perspicacissimi sunt et vigilantissimi ad Dei voluntatem cognoscendam et explendam, ad Ecclesiae et hominum salutem procurandam: unde de iis dicitur Zachar. IV, 10: «Septem isti oculi sunt Domini, qui discurrunt in universam terram,» uti et hic dicuntur missi in omnem terram, quod non potest de aliis quam de angelis hisce accipi.
Porro haec cornua agni fortissima esse patet, quia iis subegit totum orbem; unde rhinoceroti comparantur Deuter. XXXIII, 17: «Cornua rhinocerotis cornua illius, in ipsis ventilabit Gentes,» quod de cornibus crucis Christi, qua occisus est, et meruit haec angelorum cornua, mystice explicans Tertullianus, lib. Contra Judaeos: «Christus, inquit, significabatur, cujus cornua essent crucis extima; hac enim virtute crucis universas gentes nunc ventilat per fidem, auferens a terra in coelum, et tunc ventilabit per judicium.» De hisce crucis Christi cornibus prophetat et Habacuc cap. III, vers. 4, dicens: «Cornua in manibus ejus, ibi abscondita est fortitudo ejus;» pro quo Septuaginta vertunt: Cornua in manibus ejus, et posuit dilectionem robustam fortitudinis suae; nimirum: «Idcirco, inquit S. Hieronymus, Deus Pater operuit coelos gloria, et terram replevit laude, et cornua, id est regnum posuit in manu Filii sui, ut faceret dilectum suum ab hominibus diligi, et diligi non leviter, sed vehementer et fortiter.» Fortis enim sicut mors fuit ejus in nos dilectio, dura sicut infernus aemulatio: quae proinde fortes amoris sagittas in nos jacet, quibus cor nostrum sauciat et penetrat, ut forti amore eum redamemus, et per cruces, per tela, per hostes et ignes post eum curramus, dicentes cum Paulo: «Quis nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an angustia, an fames?» etc.
Versus 7: Et venit, et accepit de dextera sedentis in throno librum
7. ET VENIT, ET ACCEPIT DE DEXTERA SEDENTIS IN THRONO LIBRUM. — Hac visione et symbolo significatur Christum habere omnem scientiam, curam et providentiam Ecclesiae et suorum electorum. Rursum, eum ex libro lex decretorum Dei, tanquam judicem impiis poenas et supplicia, atque ac piis praemia pronuntiare et irrogare.
Alcazar sic explicat, q. d. Agnus qui jacebat quasi occisus, subito surrexit quasi leo, dum scilicet tertia die a morte et inferis resurrexit; et librum cum ingenti mundi totius stupore reseravit, dum hominibus Dei mysteria et abdita sua sapientiae penetralia manifestavit. Verum vers. praec. audivimus et vidimus «Agnum stantem,» non jacentem; nisi dicas Agnum non in latus demisso in terram capite decubuisse, sed innixum genibus erectum procubuisse, uti solent agni et oves dum comedunt et ruminant, ut simul stetisse et jacuisse dici possit, ac consequenter surrexisse et in pedes se erexisse cum accessit ad thronum Dei, accepturus ab eo librum. Licet enim haberet signa et cicatrices mortis obitae, ob easque videretur occisus et mortuus, revera tamen erat vivus jam pridem, puta ab annis 63 (tot enim sunt ab anno Christi 34, quo mortuus est et resurrexit, ad annum Christi 97, quo haec vidit et scripsit Joannes) a morte resurrexerat.
Porro Agnus pedibus excepit, et aperuit librum; pedes enim agno sunt vice manuum. Sic videmus simias et alia animalia pedibus efficere ea, quae manibus efficiunt homines: ita et Agnus hic pedibus pro manibus usus est: praesertim quia symbolicus fuit in visione apparens Joanni, non verus et realis.
Mystice Rupertus notat dici «de dextera,» quae bona aeterna, non de sinistra, quae bona caduca repraesentat. «Valde notandum, inquit, quia veniens Christus in hunc mundum per incarnationis mysterium, nihil divitiarum aut gloriae de sinistra; sed tantummodo librum, sive igneam legem accepit de dextera: bonum exemplum cunctis praebens discipulis et credentibus in se, nihil divitiarum, aut gloriae voluit, aut quaesivit in hoc mundo.»
Versus 8: Et cum aperuisset librum, quatuor animalia et viginti quatuor seniores ceciderunt coram Agno
8. ET CUM APERUISSET LIBRUM. — Dices: Necdum reseraverat Agnus sigilla libri; illa enim reserat cap. VI et seq. Quomodo ergo hic dicitur aperuisse librum, cum liber aperiri non potuerit, nisi prius apertis sigillis? Respondet primo Beda, esse hic mysterium: nam quod prius apertus sit liber, deinde aperta sint sigilla, significat quod Christus ubi resurrexit aperuit librum, sed in Pentecoste cum misit Spiritum Sanctum, tunc demum mysteria libri reserarit. Hinc alii dicunt Christum primo aperuisse librum, id est, dedisse suis fidem mysteriorum divinorum; deinde reserasse sigilla, id est, clariorem eorumdem intelligentiam communicasse. Verum alia sunt mysteria libri, alia sigillorum; nec poterat aperiri liber ejusque mysteria, nisi prius apertis sigillis, uti jam dixi.
Secundo, alii respondent esse prolepsin, sive anticipationem. Praeponi enim hic apertionem libri quae posterius, scilicet post reserata sigilla contigit. Verum haec prolepsis durior et nimis anticipata videtur; praesertim quia cap. VIII, post apertum septimum et ultimum sigillum, dicitur fuisse altum in coelo silentium per dimidiam horam; ergo non potuit tunc contingere haec seniorum et Angelorum adoratio, Deique glorificatio.
Dico ergo, «cum aperuisset,» id est, aperire coepisset, «librum,» nam sensim et ordine singula libri sigilla reseravit, ut patet cap. VI, vers. 1 et sequent. Significatur ergo hic actus inchoatus, non consummatus, uti et saepe alibi. Cum enim viderunt seniores et angeli Agnum posse aperire librum, et de facto eum aperire primum sigillum, antequam illud plene aperuisset, statim proruperunt in doxologiam: unde Graeca habent ὅτε ἔλαβε, cum accepisset librum; et ita legit Primasius, Arias et alii: licet Alcazar dicat se vidisse codicem Graecum in quo legebatur, ἐπεὶ ἤνοιξε, id est, cum aperuisset; sic etiam legisse videtur noster Interpres.
Aliter respondet Alcazar, scilicet, librum hunc saepius fuisse apertum, et rursum clausum. Itaque Agnum hic primo perfecte aperuisse librum, et omnia ejus sigilla reserasse, ut ostenderet suas vires et facultatem: unde mox seniores et angeli ipsum aeque ac Deum glorificarunt; quo facto Agnus rursum clausit librum, suisque sigillis obseravit. Denique eumdem iterum, sensim reserando ejus sigilla cap. VI et seq., aperuit, ut plenius et planius singulorum sigillorum mysteria contemplanda proponeret. Verum de hac iterata et frequenti libri apertione et clausura nihil dicit Joannes: eaque levior videtur, minusque Agni gravitatem decebat.
Nota: Haec omnia non revera fiebant, nec reipsa gerebantur, sed tantum symbolice in visione. Angelus enim haec symbola pingebat in phantasia S. Joannis, ut ipse sibi videretur videre thronum, quatuor animalia, seniores, Agnum accipientem librum, ejusque sigilla reserantem.
Symbolice, S. Gregorius, homil. 16 in Ezech.: «Signatum, ait, librum solus Leo de tribu Juda aperuit, quia omnia ejus nobis mysteria in sua passione ac resurrectione patefecit. Et per hoc quod infirmitatis nostrae mala pertulit, sua nobis potentiae et claritatis bona monstravit. Caro enim factus est, ut nos spiritales faceret; benigne inclinatus est, ut levaret; exiit, ut introduceret; visibilis apparuit, ut invisibilia monstraret; flagella pertulit, ut sanaret; opprobria et irrisiones sustinuit, ut ab opprobrio aeterno liberaret; mortuus est, ut vivificaret. Agamus ergo gratias vivificanti et mortuo.»
HABENTES SINGULI CITHARAS. — «Singuli,» scilicet 24 seniores. Ansbertus et Alcazar vi singuli etiam extendunt ad quatuor animalia, per enallagen generis masculini, quod hic complectitur et neutrum: unde ipse pingit quatuor animalia, aeque ac seniores, una manu tenentes citharam, altera phialam incensi, sive thymiamatis; sed ita ut cum citharam pulsabant, phialam ante se deponerent.
CITHARAS ET PHIALAS AUREAS PLENAS ODORAMENTORUM. — Citharae, ait Andreas, significant concinnam suavemque Dei laudem; thymiama significat sacrificium, quod fideles per castimoniam et morum integritatem Deo offerunt; phialae sunt piae castaeque cogitationes, ex quibus hoc thymiama exhalat.
Secundo, Rupertus: Citharae, ait, sunt pectora casta, cum plectro linguae laudes Dei personantia; phialae sunt corda charitate dilatata. Ita et phialas explicat Richardus, Beda et Hugo; imo Ansbertus: Phiala, inquit, est charitas; est aurea, id est, pretiosa. Ita et Viegas.
Tertio, Richardus rursum: Citharae, ait, quae manu pulsantur, significant bona opera Sanctorum, quae suis effectibus, suaque fama quasi sonis suavibus, aeque ac vehementibus, proximos ad Dei amorem excitant. Sic et Pannonius per citharas accipit spiritualem harmoniam, ex variarum virtutum consonantia resultantem, per quam Sancti semper Deum laudant. Est enim in citharae chordis suus cuique sonus, gravis, acutus, medius, atque alius aliis: hos modulatur et contemperat arte sua citharoedus. Ita sensus in corpore sunt, quasi chordae in cithara, compositi: citharoedus est mens sapiens, quae cum illis imperat, discernit animus quid absonum, quid concinnum sit, quale sit unicuique rei temperamentum adhibendum, ut nihil meditetur, aggrediatur, faciat, quod modulis et tonis non respondeat, unde concors concentus exaudiatur. Hinc nonnulli concordiam dici putant, quod chordae variae in unam conveniant harmoniam: licet alii concordiam a corde dictam malint. Ita Cicero Tuscul. 1: «Aliis, inquit, cor ipsum animus videtur, ex quo excordes, vecordes, concordesque dicuntur.» Hic sensus illustris est, sed moralis et tropologicus. Quocirca cithara hieroglyphicum est animi sedati et compositi, imo et causa. Hinc Spartani ad lyrae citharaeque sonum acies instruebant, rejectis tubis et classicis, ut sedatiore animo praelium aggrederentur. Unde Homerus strepitum et tumultum in congressu primo barbaris dedit, cum Graeci sensim et taciturni in pugnam progrederentur. Hanc tamen in Pompeio frigidam cunctationem reprehendit Caesar, cum in Pharsalia ardore militum victor evasisset. Ita Pierius, Hierog. XLVII, cap. x.
Quarto, Alcazar: Adoratio, inquit, Agni referenda est ad Missae sacrificium; illae enim gratiae Christo redemptori nostro prae ceteris placent, quae illi in altaris sacrificio referuntur: quod idcirco nominatur Eucharistia, id est gratiarum actio, et in eo Christo gratiae aguntur, quod nos sanguine suo redemerit, et plurimis aliis beneficiis, quae ex redemptione dimanarunt, cumulaverit. Hinc adorantes dicunt: «Quoniam occisus es, et redemisti nos Deo in sanguine tuo.» Ratio ejus est, quia censet ipse 24 seniores esse sacerdotes novi Testamenti, quorum proprium est sacrificare et offerre Missae sacrificium: haec enim est eorum adoratio, et Eucharistia, id est, gratiarum actio. Habent ergo citharas, easque pulsant, id est exultant et gratias agunt Deo ob peccatorum conversionem. Agunt enim gratias Deo et Christo, quod hominibus duris suum spiritum communicarit, cum aperuit eis librum signatum, id est, cum eos luce suae doctrinae et Evangelii illustravit, uti fecit Saulo, cum eum effecit Paulum. Citharae enim significant gaudium ac laetitiae voluptatem. Phialae aureae sunt calices aurei, quibus sacrificium Missae offerunt: hi enim calices spiritualiter praestant idem quod phialae sive prunaria, in quibus odores incenduntur. Nam sacerdotes in calice missae offerunt thymiama, id est contritionem et orationes eorum, qui ad Dei cognitionem et amorem sunt traducti. Unde in calicis oblatione dicitur: «Offerimus tibi, Domine, calicem salutaris, tuam deprecantes clementiam, ut in conspectu divinae majestatis tuae, pro nostra et totius mundi salute ascendat.» Verum haec omnia allegorica sunt et mystica, non litteralia. Adde: alia plane est forma et usus phialarum, alia calicum; calices enim profundi sunt et arcti, phialae latae et planae, uti ipse eas depingit.
Quinto ergo, genuine et plane ad litteram, per citharas primo, per synecdochen intellige instrumenta musica, puta organa, citharas, chelydes, tibias, etc., quibus Sancti in corpore glorioso psallunt et laudant Deum: haec enim in caelo fore insinuat hic S. Joannes, uti et cap. xiv, vers. 2, ubi e caelo audivit vocem et symphoniam quasi «citharoedorum citharizantium in citharis suis.» Corpora enim et aures Beatorum, uti et reliqui sensus, aeque ac mens et spiritus, suam in caelo habebunt voluptatem, eamque summam. Major autem et suavior est melodia instrumentorum, quam vocum; summa vero melodia est planeque perfecta, cum vocibus organa, citharae et chelydes consonant et concrepant. Si ergo hic in ecclesiis laudamus Deum, non tantum vocibus, sed et organis, aliisque instrumentis musicis, quidni et in caelo, ubi longe plenior et consonantior erit ea laus et hymnodia? Porro citharae illae caelestes et organa longe nostris pretiosiores, sublimiores et resonantiores sunt. Hinc S. Anselmus in Elucidar.: «O qualis, ait, voluptas auditus illorum, quibus incessanter sonant harmoniae caelorum, et concentus angelorum, dulcisona organa omnium Sanctorum!» S. Augustinus in Meditat., cap. xxv: «Omne, ait, opus eorum laus Dei sine fine, sine defectione, sine labore. Felix ergo, et vere in perpetuum felix, si post resolutionem hujus corpusculi audire meruero illa cantica caelestis melodiae, quae cantantur ad laudem Regis aeterni ab illis supernae patriae civibus.» Et Clarius, cap. xxvi in Hymno paradisi: «Novas, ait, semper harmonias vox meloda concrepat, et in jubilum prolata mulcent aures organa; qui sunt victores, Regi dant praeconia.»
Denique in Vitis Sanctorum legimus non raro eos audisse musicam, non tantum vocum, sed et instrumentorum caelestium, uti de S. Francisco refert S. Bonaventura, quod, cum averet audire caelestem musicam, Deo annuente audierit angelum scitissime citharam pulsantem.
Secundo, per citharas intellige cum Andrea Caesariensi et Areta, quamlibet modulationem et hymnodiam, qua ore consono omnes Sancti uniformiter laudant Deum; ut sit metalepsis, q. d. Expediti erant hi 24 seniores cum quatuor animalibus, parati, prompti et avidi ad modulandum hymnos eucharisticos, ei ad Dei Agnique laudes personandum, idque concorditer et consonanter, ac si omnes citharoedi fuissent. Nam in multarum vocum, aeque ac cithararum, aliorumve instrumentorum musicorum concentu, innuitur eleganter admirabilis Beatorum charitas et concordia, atque maxima Dei Christique gloria, quae ex illo concordi consensu, communique omnium doxologia emicat et splendescit. Musica enim concordiae est symbolum, ut non tantum sacri Scriptores, sed et Plato ac Cicero docuerunt. Nominat citharas, quia hae suave resonant melos. Caelo ergo competunt citharae, ubi felix est voluptas; terrae tuba, ubi sunt praelia.
Guilielmus Parisiensis, lib. II De Univ., part. II, fol. 166, col. 2, ait: «Os cujuscumque glorificati erit sicut cithara chordarum innumerabilium, et innumerabilium fistularum; et erit sonoritas ex ore uniuscujusque glorificati hominis concentus vocum sive sonorum innumerabilium, mira et incogitabili nobis hic suavitate sibi invicem consonantium, et auribus perfectionis illius simul audibilium.» Hoc est quod ait Psaltes, Ps. cxlix, vers. 5: «Exultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis: exaltationes Dei in gutture eorum.» Ubi S. Basilius: «Exaltationes, ait, hymnodias et psalmodias dicit.» Citharae ergo hae significant summum Beatorum gaudium et jubilum; secundo, summam Dei laudem; tertio, summam eorum inter se concordiam et consonantiam.
Mystice et tropologice, Primasius per citharam accipit crucem Agni, id est Christi (ejus enim insignia gestant hi seniores Agni stipatores et asseclae), ejusque passionis et mortificationis imitationem. Sic et Beda, Rupertus, Ansbertus et Hugo, per citharas accipiunt mortificationem carnis, per quam 24 seniores aliique Sancti ad caelum, caelestesque has citharas ac thronos pervenerunt; idque primo, quia uti in cithara chordae, sic in mortificatione membra distenduntur et cruciantur. Tales citharae suave melos in auribus Dei resonantes, fuere Martyres in equuleo distenti et pulsati, uti S. Romanus, cujus haec est vox apud Prudentium in Hymno:
Miserum putatis, quod retortis pendeo / Extensus ulnis, quod revelluntur pedes, / Compago nervis quod sonat crepantibus.
Et rursum: Audite cuncti, clamo longe ac praedico, / Emitto vocem de catasta celsior.
In hac cithara cycnaeum canticum cecinit Guardianus Minoritarum Cantuariensis, qui cum suis Religiosis ab Henrico VIII, Angliae rege, anno Christi 1537, damnatus ad patibulum, cum scalas conscenderet, psallebat: «Voluntarie sacrificabo tibi, et confitebor nomini tuo, quoniam bonum est,» uti referunt Martyrologia Anglic.
Secundo, quia, ut ait Ansbertus, in cithara aliae chordae magis, aliae minus tendantur, ut aliae acutum, aliae gravem sonum edentes faciant concentum: sic et in Ecclesia, alii plus mortificationis subeunt, alii minus, sed plus vacant operibus charitatis et misericordiae, atque ex omnibus pulchra fit consonantia qua Deus laudatur.
Tertio, ut ait S. Gregorius, lib. III Moral., cap. III, sicut in cithara chorda, si minus tendatur, non sonat; si nimis, raucum sonat: ita mortificatio, si levior sit, vel rigidior justo, in Dei auribus non sonat, nec ei placet.
Quarto, sicut cithara ex inferiore parte sonat, ita mortificatio inferiores animae vires et carnem domando, personare eas facit, Deumque laudare. Ita S. Augustinus in illud Psalm. XLII: «Confitebor tibi in cithara Deus, Deus meus;» quo hic alludit S. Joannes.
Rursum, noster Viegas et alii per citharas accipiunt praedicationem Evangelii et verbi Dei, ipsosque ejus praecones, de quibus mystice ait Isaias, cap. xvi: «Venter meus ad Moab quasi cithara sonabit.» Ubi S. Hieronymus docet concionatorem, quasi citharam, omnium virtutum consonantia excellere debere. Sic Clemens Alexandrinus in Exhort. ad Gentes, ait Christum fuisse novum quemdam citharoedum, qui nova concentus suavitate omnia ad se traxit instar Amphionis, de quo dicitur: «Movit Amphion lapides canendo.» Et instar Orphei, quem solo cantu feras, sylvas et rupes attraxisse fabulantur Poetae. «Sic enim Christus, inquit, Gentiles, qui erant quasi lupi, imo lapides et saxa, quia lapides et saxa colebant, ad se traxit, eaque in homines transformavit. Vide quantum potuit canticum novum, quod ex lapidibus et feris homines effecit.» Ita Alexander monachus in Vita S. Barnabae: «Barnabas, ait, magnus Ecclesiae orator, Evangelicae praedicationis tuba, magna Christi vox, Spiritus Sancti cithara, divinae gratiae plectrum, virginitatis margarita,» etc. Huc spectat versiculus a Spartanis decantari solitus, quem citat Plutarchus, lib. II De Fortuna Alexandri:
Vergit ad lethale ferrum, lepide cithara canere.
Quo significabant certis citharae modis et modulationibus sedari motus animorum, alios audientes exstimulari ad praelium. Cum Alexander Magnus audisset Antigenidam tibia modos incinentem, qui vocantur Harmatii, adeo inflammatus est, ut simul cum armis exurgens manus injecerit in proxime assidentes. Veteres in hisce musicae tonis excelluerunt, ut ad libitum variando tonum et modulationem, nunc ad risum, mox ad fletum, inde subito ad bilem audientes concitarent, ita ut eorum affectus viderentur habere in sua manu et potestate. Tales etiamnum sunt nonnulli, praesertim in Italia. Talis sit concionator. Vere enim dixit S. Augustinus, lib. X Confes., cap. xxxiii, et ex eo S. Thomas, II II, Quaest. XCI, art. 2, in fine: «Omnes affectus spiritus nostri, pro sua diversitate habent proprios modos in voce atque cantu, quorum occulta familiaritate excitantur.» Atque est causa, cur in Italia, praesertim in Apulia, videamus eos qui tarantularum morsu lethargo corripiuntur, certo harmoniae tono excitari, et saltando sudandoque venenum excutere.
In vocum ergo et cithararum consociatione, significatur hic perfecta Evangelii praedicatio, in qua exemplum sanctae vitae cum sana doctrina vocis conjungendum et consociandum est. Ore enim canitur, cithara vero manibus pulsatur. Tales fuerunt Apostoli, suntque etiamnum viri Apostolici, qui manum aeque ac linguam in Dei laudem moventes, sunt quasi divini Orphei et Amphiones, qui feras, sylvas et saxa, id est homines feros, rudes, duros et barbaros ad Christi fidem et sanctimoniam pertraxerunt et pertrahunt. Quos quasi caelestes sapientes, oratores et musicos dilaudans Ecclesiasticus, cap. xxxix, vers. 17, adhortatur et incitat dicens: «Obaudite me, divini fructus,» id est, ut graece, υἱοὶ ὅσιοι, id est filii sancti, «florete,» id est producite, «flores» quasi lilium, «et date odorem, et frondete in gratiam,» id est cum gratia, et gratiose, quasi dicat: Deum sanctitatis sanctaeque famae odore, et Christianae simul eloquentiae gratia praedicate, ut cum Paulo Christi bonus odor sitis toti mundo in vitam, «Date nomini ejus magnificentiam in canticis labiorum et citharis,» q. d. Labia manibus sociate, plectro labiorum aeque ac manuum personate Christi, ejusque Evangelii laudes: hac harmonia corda etiam durissima mulcebitis, et ad Dei amorem et laudem pellicietis; itaque per vos, et per ipsos a vobis conversos, magnifice celebrabitis Dei Christique gratiam et gloriam. Hic sensus pius est et elegans, sed mysticus, non litteralis, uti ejus auctores volunt. Nam horum citharizantium in hoc capite voces et melodia, ad litteram non dirigitur ad populum, sed ad Deum et Agnum, quos hymno eucharistico glorificant. Est ergo hic doxologia Dei et Agni, non autem concio ad populum, nec Evangelii praedicatio.
ET PHIALAS AUREAS PLENAS ODORAMENTORUM, QUAE SUNT ORATIONES SANCTORUM. — Symbolice phialae hic adhibentur (revera enim in caelo Sancti non egent phialis, ut offerant Deo orationes sanctorum), visaeque sunt Joanni; quia in phialis solet thymiama offerri in templo Salomonis, in altari thymiamatis, ad quod hic alluditur. Thymiama enim componebatur ex odoramentis, puta ex galbano, stacte, onyche et thure, quorum litteralem et moralem explicationem recensui Exodi cap. xxx, vers. 34.
Nota: Orationes Sanctorum comparantur hic suffitui non cujusvis rei, sed odoramentorum. Primo, quia oratio instar thuris sursum ascendit. Hinc ait Psaltes, Psalm. cxl, vers. 2: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo.» Secundo, quia uti thus est odoratum, ita orationes Sanctorum Deum, ejusque nares subtiles et divinas oblectant. Hinc de sacrificio et orationibus Noe dicitur Genes. viii, 21: «Odoratusque est Dominus odorem suavitatis, et ait: Nequaquam ultra maledicam terrae.» Tertio, ut thus foetorem, ita oratio peccatum abigit, Deique iram mitigat. Quarto, thymiama in igne adolebatur et cremabatur: ita oratio in igne tribulationum exardescit. Quinto, thymiama fiebat ex aromatibus contusis, sic oratio ex animo mortificato et humili procedere debet. Hinc S. Gregorius, hom. 22 in Ezech., explicans illud Cantic. III, 6, Quae est ista quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae, et thuris, et universi pulveris pigmentarii?: «Fumus, inquit, ex aromatibus compunctio est orationis concepta ex virtutibus amoris; quae tamen oratio virgula fumi dicitur, quia, dum sola caelestia postulat secreta, progreditur, ut ad terrena petenda minime reflectatur. Subjungitur, Myrrhae et thuris, quia thus in sacrificium incenditur, myrrha corpora mortua condiuntur, ne vermibus corrumpantur. Quare myrrhae et thuris sacrificium offerunt, qui et carnem affligunt, ne eis corruptionis vitia dominentur, et redolentem in conspectu Domini amoris sui hostiam incendunt.»
Addit Viegas ignem quo thymiamata in Sancto incendebantur, deferri consuevisse ex altari holocaustorum, quod erat in atrio, ad altare thymiamatis, quod erat in Sancto; quia videlicet orationum fervor ex perfecta mortificatione oritur, a qua nunquam cessandum est, propter assiduos concupiscentiae spiritui rebellantis motus; hoc enim significat ignis, qui jugiter in altari holocaustorum ex lege Dei, Levit. cap. vi, 12, alendus erat. Qui ergo orationi vacare studet non incumbens mortificationi, perinde facit, ac si quis sine igne thymiama incendere vellet. Unde Cantic. cap. v, vers. 1, dicitur: «Messui myrrham meam cum aromatibus meis,» quia nimirum utrumque conjungendum est, mortificationis videlicet myrrha et orationis aromata. Et Cantic. cap. IV, 6, dicitur: «Vadam ad montem myrrhae, et ad collem thuris;» quae verba sunt sponsi, quasi dicat: Visitabo eos qui in arduis mortificationis operibus, tanquam in montibus, occupantur; et eos qui in dulcedine orationis, tanquam in collibus ex monte illo manantibus, conquiescunt. Oratio enim est quasi collis, qui ex monte mortificationis porrigitur: solent enim montes in colles desinere. Denique multi pulchras habent citharas, id est, externas voces quibus Dei laudes canunt, sed destituuntur phialis aureis plenis odoramentorum, id est, interna cordis devotione, quae maxime in hac citharizatione requiritur.
Nota hic contra Vigilantium, Lutherum, Calvinum et alios Hagiomachos, Sanctos pro nobis orare, nostrasque orationes Deo offerre. Idem faciunt Angeli, cap. viii, vers. 3. Porro id maxime competit Apostolis et Prelatis, quales erant hi 24 seniores: horum enim est, fidelium sibi subditorum orationes et necessitates Deo offerre.
Versus 9: Et cantabant canticum novum: Dignus es, Domine, accipere librum
9. ET CANTABANT CANTICUM NOVUM. — Graece ᾄδουσι, id est cantant assidue et jugiter. Quaeres cur hoc canticum dicatur novum? Respondeo, quia cantores erant novi, scilicet Apostoli et Patriarchae, renovati, non tantum per gratiam, sed et per gloriam in caelo.
Secundo, quia cantici materia erat nova, scilicet nova Christi incarnatio, passio, redemptio; nova et caelestis ejus doctrina, nova beneficia, nova miracula, nova Sacramenta, nova lex, nova promissa, nova gratia, nova gloria; proprie vero hic erat nova novi libri tot mysteriis pleni, itaque obsignati, reseratio, in quo nova Christi et Ecclesiae victoria de suis hostibus, ac praesertim de Antichristo, describitur: novum ergo hic Christo, novo victori, canunt epinicium. Audi Rupertum: «Canticum, inquit, novum dicitur, quia novum fuit Filium Dei hominem fieri et crucis mortem subire; novum fuit, resurgere et in caelum ascendere; novum, remitti peccata et Spiritu Sancto visibiliter signari homines; novum, accipere sacerdotium sacrae observationis et regnum exspectare immensae repromissionis.»
Hinc tertio, canticum hoc dicitur «novum,» id est singulare, exquisitum, eximium, jucundissimum, nova semper hilaritate afficiens mulcensque animum, ideoque iterum iterumque, immo millies et infinities absque fastidio repetendum. Sic dicitur Jerem. xxxi, 22: «Creavit Dominus novam,» id est rem singularem, eximiam, inauditam, «super terram,» nimirum «femina circumdabit virum,» id est, virgo concipiet Christum.
Quarto, «novum,» quia spectat canitque innovationem et glorificationem tam Agni, quam ejus sponsae, puta Ecclesiae et Sanctorum, laetitiam et gloriam tam animi, quam corporis. Sic dicitur Psalm. CXLIX, vers. 1: «Cantate Domino canticum novum.» Quod explicans Gilbertus Abbas, serm. 4 inter eos quos addidit S. Bernardi sermonibus in Cantic.: «Vere, inquit, novum, cujus nescit antiquitatem materia, fastidium gratia, quia semper est amore recens, usu recentior. Vere enim novum, quod hominum animos ad aeternam innovat beatitudinem. Denique legitur: Ne memineritis priorum, et antiqua ne intueamini: nova quippe ego facio. Jure nova, quae ab antiquo currentis naturae nequaquam conclusa sunt legibus.» Et S. Augustinus, Psalm. CXLIX, vers. 1: «Vetus, inquit, homo, vetus canticum; novus homo, novum canticum. Vetus testamentum, vetus canticum; novum testamentum, novum canticum. Quisquis terrena diligit, vetus canticum cantat. Qui vult cantare canticum novum, diligat aeterna. Ipsa dilectio nova est et aeterna. Ideo semper nova, quia nunquam veterascit.» Et inferius: «Omnes ergo qui innovantur in Christo, ut ad vitam aeternam incipiant pertinere, canticum novum cantant; et hoc canticum pacis est, canticum hoc charitatis est. Quisquis se a conjunctione sanctorum separat, non cantat canticum novum: secutus est enim vetustam animositatem, non novam charitatem.» Ita mystice et moraliter S. Augustinus.
Simili modo et causa ait Christus Joan. xiii, vers. 34: «Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem, sicut dilexi vos.» Mandatum enim dilectionis, licet fuerit antiquum, utpote legis naturae, tamen a Christo dictum et factum est novum, ratione novi objecti et causae. Christo enim, qui caput est Ecclesiae, incarnato, facta est singularis communicatio et unio membrorum Ecclesiae, tum inter se, tum cum Christo capite suo jam homogeneo: unio, inquam, per naturam, per gratiam, et maxime per sacramentum Eucharistiae, quo Christus se omnibus dat in cibum, ut omnes sibi et inter se invicem uniat; quae unio fundamentum est magis singularis obligationis et arctioris amoris Dei, Christi et Christianorum. Per hanc enim corporaliter uniti sumus Deo Verbo, totique SS. Trinitati, ideoque illam magis redamare, magisque illi conjunctos, puta proximos, diligere tenemur. Hunc sensum innuit Christus dum subdit: «Ut diligatis invicem, sicut dilexi vos,» quasi dicat: Ego novo modo dilexi vos, ut nova dilectione vos mihi et inter vos invicem obstringerem, novamque dilectionis causam et obligationem vobis suggererem; ergo par est ut novo ardentioreque amore invicem diligatis, quam ante. Exigo enim tantum a vobis, ut invicem diligatis sicut ego dilexi vos: hoc a vobis dilectionis meae praemium postulo, hoc novae dilectionis exemplum suggero, ut eo excitati invicem diligatis, sicut ego dilexi vos: me ita vestri amantem redamate, non tam in me ipso (qui hoc vestro amore et subsidio non egeo), quam in membris meis, qui sunt fratres vestri. Atque ut hoc faciatis, aspiro vobis meam gratiam et spiritum, non timoris, sed amoris, novoque modo mitto vobis Spiritum Sanctum; Christianis enim proprie hoc novum praeceptum dedit Christus, non autem omnibus hominibus, ut recte animadvertit ibidem Toletus. Jubet enim ut Christiani non tantum se, quasi proximos propter Deum, sed quasi fratres et unius corporis Christi membra ament propter Christum. Quocirca ad dilectionis hujus officia et actus magis obligantur Christiani, quam ceteri homines. Consequenter ad novum Deo canendum canticum, ad novam gratiarum actionem, ob novum hoc dilectionis beneficium et praeceptum ab eo acceptum, obligantur.
Aliter Alcazar: censet enim ex praeconcepto suo scopo et fine, cantico hoc grates Deo referri ob novam Judaeorum hactenus rebellium et Ecclesiam oppugnantium, ac praesertim S. Pauli conversionem ad Christum. Verum de ea hic proprie non agi superius docui.
DIGNUS ES, DOMINE, ACCIPERE LIBRUM, ET APERIRE SIGNACULA EJUS, QUONIAM OCCISUS ES. — Nota tó quoniam: significat enim causam meritoriam. Unde patet Christum, merito passionis et mortis suae, accepisse a Deo potestatem revelandi cui vellet futura circa regimen et propagationem Ecclesiae suae, praesertim ea quae contingent sub tempora Antichristi, et sub secundum ejus adventum ad judicium.
ET REDEMISTI NOS DEO. — Est hoc canticum quatuor animalium, id est angelorum primariorum, aeque ac 24 seniorum: non quod angeli a Christo redempti sint; sed quod loquantur ipsi cum 24 senioribus, qui omnes homines repraesentant. Cum iis ergo, et pro iis, quasi clientibus suis, quorum ipsi sunt angeli et custodes, dicunt: «Redemisti nos,» non pro se ipsis. Addit Rupertus per Christum redemptos esse angelos, quia per ipsum reparata est eorum ruina facta per lapsum daemonum, atque impletus est numerus Beatorum et Ecclesiae triumphantis. Pro redemisti graece est ἠγόρασας, id est emisti nos; sumus ergo servi emptitii Christi: hoc est quod ait Paulus: «Empti estis pretio magno; glorificate et portate Deum in corpore vestro,» I Corinth. cap. vi, vers. 20.
EX OMNI TRIBU, ET LINGUA, ET POPULO. — Duplex est hic sensus: Prior, redemisti, tibique selegisti nos paucos ex omnibus Gentibus, quasi populum singularem. Sicut olim ex omnibus mundi nationibus selegisti tibi Israelem, ut esset tuus populus, tuaque Ecclesia, Deuter. iv, vers. 34. Christus enim sua passione meruit accipere potestatem assumendi sibi in populum, sibique diligendi quoscumque voluisset, iisque applicandi meritum sanguinis sui, non tantum quoad sufficientiam (sic enim omnibus hominibus applicuit), sed etiam quoad efficaciam. Ita explicat Alcazar.
Secundus, q. d. Redemisti, Domine, nos Christianos ex omni gente. Nam Christianismus sparsus est per omnes gentes: licet enim hi 24 seniores pauci essent, et ex paucis gentibus, ac fere ex Judaeis selecti, tamen repraesentant omnes Christianos, et praesentes et futuros, sicut senatus repraesentat totum populum. Totius ergo populi Christiani voce et nomine loquuntur, dicuntque se ex omni gente redemptos a Christo, ab eoque vocatos ad christianismi gratiam et salutem. Hoc est quod expressius dicitur cap. VII, vers. 9: «Post haec vidi turbam magnam, quam dinumerare nemo poterat: ex omnibus gentibus et tribubus, et populis, et linguis, stantes ante thronum, et in conspectu Agni, amicti stolis albis, et palmae in manibus eorum; et clamabant voce magna, dicentes: Salus Deo nostro qui sedet super thronum, et Agno.» Hoc est enim canticum novum, quo celebrant novum redemptionis mundi, id est omnium gentium, per Christum factae beneficium, quo meruit Christus facultatem resignandi hunc librum signatum, uti paulo ante dixi; ut nimirum posset Joanni, et per Joannem omnibus Christianis omnium gentium, utpote a se redemptis sibique selectis, eum ejusque mysteria pandere et explicare. Itaque hic sensus non minus quam primus appositus est. Quocirca plenus erit sensus, si utrumque conjungas, q. d. Redemisti nos Christianos, Domine, nosque tibi selegisti et sanctificasti, non ex solis Judaeis, ut olim; sed ex omni gente: selegisti, inquam, nam multos alios ex omni gente in sua infidelitate aut peccatis reliquisti.
Versus 10: Et regnabimus super terram
ET FECISTI NOS DEO NOSTRO REGNUM, ET SACERDOTES. — Ecclesia enim est regnum sacerdotale, et regale sacerdotium Dei et Christi: consequenter Christiani sancti reges sunt et sacerdotes. Vide dicta cap. 1, vers. 6. Addunt hoc, quia talibus decuit pandi hunc librum signatum continentem futura Ecclesiae mysteria: horum enim decet sacerdotes, aeque ac reges, esse conscios. Vere S. Augustinus in Sententis, Sententia 242: «Non caret, ait, regia potestate, qui corpori suo noverit rationabiliter imperare. Vere enim dominator est terrae, qui carnem suam regit legibus disciplinae.» Unde sequitur:
ET REGNABIMUS SUPER TERRAM, — tum hanc morientium: in hac enim Christiani regnant et dominantur carni, mundo et diabolo; tum illam viventium in caelis, cum in illam transferemur, uti hi seniores translati erant. Christiani enim qui adhuc hic vivunt, dominantur terrae rebusque terrenis; dum vero per martyrium aut mortem ad Deum transeunt, dominantur et regnant cum Christo in caelo: sunt ergo domini et reges caeli et terrae. Alludit ad id quod Deus promisit Ecclesiae, Isaiae LXII, 3, dicens: «Eris corona gloriae in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui.» Vide ibi dicta.
Unde notat Rupertus non dici «in terra,» sed «super terram,» quia sancti, inquit, conditione in terra sunt, sed vita et conversatione super terram, et super terrena membra sua tenent principatum.
Quomodo in caelis omnes Beati sint reges, ita explicat S. Anselmus, epist. 2 ad Hugonem: «Tanta erit dilectio inter Deum et eos qui ibi erunt, et inter seipsos, ut omnes invicem diligant sicut seipsos, sed plus ament omnes Deum quam seipsos. Et propter hoc nullus ibi volet, nisi quod Deus; et quod volet unus, hoc volent omnes; et quod volet unus vel omnes, hoc ipsum volet Deus. Quapropter quidquid unusquisque volet, hoc erit et de seipso, et de omnibus aliis, et de tota creatura, et de ipso Deo. Et sic singuli erunt perfecti reges, quia quod singuli volent, hoc erit; et omnes simul cum Deo unus rex, et quasi unus homo, quia omnes unum volent, et quod volent, erit.» Et inferius cum dixisset pretium quo emitur hoc regnum, esse amorem, subdit: «Denique quoniam regnare in caelo non est aliud, quam sic glutinari cum Deo, et cum omnibus sanctis angelis et hominibus per dilectionem in unam voluntatem, ut omnes utantur simul una potestate: ama Deum plus quam teipsum, et jam incipis tenere quod ibi perfecte vis habere. Concorda cum Deo et hominibus, si tantum ipsi a Deo non discordent, et jam incipis cum Deo et cum omnibus Sanctis ejus regnare. Nam secundum quod tu concordabis modo cum Deo, et cum hominibus in voluntate illorum, concordabit tunc Deus et omnes Sancti tecum in tua voluntate. Si ergo vis esse rex in caelo, ama Deum et homines sicut debes, et mereberis esse quod optas.»
Versus 11: Et vidi, et audivi vocem angelorum multorum in circuitu throni
11. ET VIDI, ET AUDIVI VOCEM ANGELORUM MULTORUM, — q. d. Vidi angelos innumerabiles et audivi vocem eorum; una enim consona voce clamabant: «Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem;» etc. Ad litteram loquitur, non de monachis et Religiosis, quos Nazianzenus vocat angelos terrestres; sed de veris et caelestibus angelis, qui sunt innumerabiles. Unde sequitur:
ET ERAT NUMERUS EORUM MILLIA MILLIUM. — Graeca Complutensia legunt, μυριάδες μυριάδων, καὶ χιλιάδες χιλιάδων, id est myriades myriadum, et millia millium. Porro myriades myriadum sunt decies millies dena millia. Alludit ad Daniel. VII, 10: «Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei.» Alcazar ad litteram haec accipit de sacrificio Missae, quod celebrabant 24 seniores, id est, sacerdotes; angelorum enim proprium est in Missae sacrificio assistere, et sanctissimum Christi corpus venerabundos comitari. Verum superius docui haec omnia in caelo non esse, non in terra, ac caelestium gloriam significare, non terrestrium.
Versus 12: Dignus est Agnus qui occisus est, accipere virtutem et divinitatem et sapientiam
12. DICENTIUM VOCE MAGNA. — Vox magna indicat ingentem animi affectum et ardorem ad glorificandum Deum et Agnum, eo quod hominibus patefecisset librum Dei signatum; mire enim gaudent angeli de hominum commodis et salute, ideoque cum iis, et pro iis mire laudant Deum. «Clamor in Dei auribus est desiderium vehemens,» ait S. Bernardus, serm. 16 in Psalm. XC. Nam «apud Deum valet non magnus clamor, sed magnus amor.» Unde S. Augustinus in Serm.: «Cum oras, ait, clama non voce, sed mente; nam et tacentes exaudit Deus.»
DIGNUS EST AGNUS QUI OCCISUS EST, ACCIPERE VIRTUTEM ET DIVINITATEM. — «Accipere,» scilicet ab omnibus hominibus, vel «accipere,» non in se, sed in mente et ore hominum, ut scilicet omnes homines agnoscant et laudent Agni virtutem, graece δύναμιν, id est, fortitudinem et divinitatem, eamque a suis idolis ad Christum, cujus revera est, transferant. Nam alioqui Christus non potuit mereri divinitatem, utpote quae in Christo praecessit ejus existentiam et meritum, fuitque causa et ratio quae ejus operibus infinitum valorem et vim merendi tribuit, ut docent S. Thomas, III part., Quaest. XIX, art. 3, Suarez et alii. Facessat ergo Photinus, qui docuit Christum fuisse hominem purum, et ob merita vitae sanctae meruisse accipere divinitatem. Nam Christus ab initio suae conceptionis fuit Filius Dei, nec aliam habuit hypostasin quam Filii Dei. Hoc est enim quod de eo praedixit Gabriel B. Virgini: «Quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei,» Lucae 1. Facessant multo magis Nestoriani, et nostri Sociniani, qui censent Christum nec ab initio incarnationis, nec postea fuisse Deum, sed sua sanctitate meruisse ut vocaretur Deus, id est vir divinus, quomodo judices vocantur Dii, Psal. LXXXI: «Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes.» Frustra enim id ex hoc loco probare contendunt, cum aeque ipsi fateantur hic non aliud dici, quam Christum meruisse divinitatem, id est nomen, famam et gloriam divinitatis; ut scilicet ab hominibus honoraretur et coleretur, non tantum ut vir divinus, sed vere ut Deus, uti videmus eum toto mundo coli et adorari. Meruit autem nomen verum, et famam et gloriam veram, non falsam, non ementitam; ergo revera habebat in se divinitatem, eratque Deus. Hoc est quod ait Apostolus, Philipp. cap. II, vers. 5, de Christo: «Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, etc. Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis; propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen: ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum; et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris.» Ecce hoc fuit accipere Agnum divinitatem. Ita Lyranus, D. Thomas, Pererius et alii. Sic saepe alibi jubemus Deo dare gloriam, honorem, sanctitatem, benedictionem, non in se (illius enim gloria et sanctitas cum in se sit immensa, ei nihil addere possumus), sed apud homines, faciendo scilicet ut homines cognoscant, colant et laudent Dei sanctitatem et gloriam.
Nota: Sicut septem erant sigilla libri signati, quae continebant septem illustres divinae providentiae effectus, ita septem hic elogia dantur Agno occiso ea reseranti, quibus laudatur et celebratur septemplici laude, scilicet «virtus, divinitas, sapientia, fortitudo, honor, gloria et benedictio.» Sic et cap. VII, vers. 12, Deo, eo quod suos a septem plagis liberarit, septuplex datur doxologia a quatuor animalibus et 24 senioribus, scilicet: «Benedictio, et claritas, et sapientia, et gratiarum actio, honor, et virtus, et fortitudo Deo nostro.» Septemplici ergo laude et hymno celebrant septemplicem Dei providentiam.
Nota secundo, pro «divinitatem» graece est πλοῦτον, id est divitias, et ita hic legunt Andreas, Aretas, Ticonius et Primasius. Sed alii passim legunt «divinitatem;» unde ita videtur fuisse primitus in Graeco: licet Alcazar «divitias» in Graeco putet poni pro divinitate. Sermo enim est, inquit, de ostensione divitiarum in earum communicatione, id quod divinitatis est proprium, scilicet divitem esse in misericordia et beneficentia, idque videtur verius. Nam inter πλοῦτον et θειότητα nulla est litterarum affinitas, ut non videatur pro θειότητα irrepsisse πλοῦτον.
Porro, Deus nomen accepit a πλούτῳ, id est divitiis, tam apud Latinos, quam Graecos et Hebraeos: Latine enim dicitur Deus, quod nihil ei desit, aut quod omnia commoda hominibus det. Rursum Deum vocarunt ditem, quasi divitem. Audi Ciceronem De Natura Deorum: «Terrena autem vis omnis atque natura Diti patri dedicata est, qui dives, ut apud Graecos Πλούτων, quod et omnia recidant in terras, et oriantur e terris.» Graecis Πλούτων, id est Pluto, vel Plutus Deus, a πλούτῳ, id est divitiis, nomen accepit. Hebraice dicitur שדי saddai, quasi שדי sche dai, id est cui est sufficientia, abundantia, cornucopiae omnium rerum: hanc enim significat dai; unde multi Latinum Deus, et Graecum Δίς, Jovis nomen, deducunt. Sic et in lingua Illyrica Deus nomen habet a divitiis; Illyrice enim Bogh est Deus, Bogath, dives, Bogaztuo, divitiae. Deitas enim in eo consistit, quod sit dives et affluens omni sapientia, bonitate, justitia, omnibusque gratiis, attributis, perfectionibus, omnique bono. Hinc de Deo ait Apostolus, quod sit «dives in omnes qui invocant illum,» Rom. X, 12. Et de Christo: «Propter vos egenus factus est, cum esset dives,» II Corinth. VIII, 9. Et: «Deus autem, qui dives est in misericordia,» Ephes. II, 4. Et: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei!» Rom. XI, 33.
ET SAPIENTIAM, — scilicet plenam et perfectam, puta rerum omnium cognitionem, ait Glossa. Unde Ludovicus Molina, I part., Quaest. XII, art. viii, disp. 1, memb. 7, ex hoc loco probat Christum hominem in verbo videre omnia praeterita, praesentia et futura, ideoque videre infinita; quia decet ut ejus actualis cognitio ut minimum tam late pateat, quantum ipsius dominatio ac potestas sese extendit. Haec autem ad omnia jam dicta se extendit. Ergo, etc.
Versus 13: Et omnem creaturam, quae in caelo est, et super terram, et sub terra
13. ET OMNEM CREATURAM. — Sicut versu praecedenti angeli, ita hic omnes aliae creaturae in visione visae sunt Joanni laudare Agnum, ob reseratum ab eo librum signatum: quo per prosopopoeiam significatur admirabile fuisse Agni beneficium in reserando libro, ob quod omnes angeli et homines jubilent, ita ut caelum et terra, omnesque creaturae irrationales exultare videantur, ac reipsa exultarent, si sensu et ratione praedita essent. Congaudent enim hominibus quasi heris suis: creata enim sunt a Deo ut serviant homini; unde et cum homine renovationem sui exspectant, Rom. viii, 19. Addit Rupertus: Gaudent, inquit, non quia redemptae, sed quia creatae sunt, ideoque Deum laudant non rationali aut vocali confessione, sed naturali quadam sui status praesentatione.
QUAE IN CAELO EST, — puta sol, luna, stellae. Ita Ambrosius, Rupertus et Pererius. Aliter Alcazar: nam «esse in caelo» refert ad Christianos; «esse super terram,» ad Judaeos; «esse sub terra,» ad daemones et damnatos; «esse in mari,» ad Gentiles, q. d. Omnes Christiani, Judaei, Pagani et daemones, licet inviti, glorificant Agnum. Verum hoc mysticum est, non litterale.
ET SUB TERRA. — Hae sunt animae existentes in Purgatorio; illae enim licet in poenis sint, amant tamen et laudant Deum et Agnum, a quo brevi sperant liberationem, salutem et gloriam. Ita Franciscus Suarez, Ribera et alii passim. Rursum, sunt damnati et daemones, qui coguntur Deum et Christum agnoscere et revereri, non voluntaria confessione, sed coacta concessione, ait Rupertus et S. Gregorius, IV Dialog., cap. XLII.
Dices: Psalm. cxiii, vers. penult., et Baruch. ii, 17, dicitur: «Non mortui laudabunt te, Domine, neque omnes qui descendunt in infernum.» Respondeo: Sensus est: Mortui non laudabunt te, Domine, scilicet ea ratione et modo, quo nos viventes laudamus, nimirum voce communi et publica coram viventibus. Vide dicta Baruch. ii, 17.
ET QUAE SUNT IN MARI, — puta pisces, margaritae et gemmae, etc.
ET QUAE IN EO, — scilicet «mari.» Graeca jam habent, τὰ ἐν αὐτοῖς, quae in eis, scilicet caelo, terra et mari. Repetit «in mari,» subdens, «et quae in eo,» ut significet creaturas in mari existentes longius abesse a glorificatione Dei et Agni, et tamen revera Deum et Agnum glorificare. To ergo «et quae in eo» confirmatio est ejus quod praecessit, «Et quae sunt in mari.» Aliter Ribera: refert enim vi «in eo» ad Graecum κτίσμα, id est creaturam quod est neutrum, q. d. Omnia quae sunt in hac creatura caeli, terrae et maris.
Nota: Haec omnium creaturarum doxologia significat omnes creaturas esse sub Christi, aeque ac Dei dominio et imperio, illudque maxime cognituras, veneraturas et adjuturas in extremo judicio, cum mysteria hujus libri signati, puta judicium universale totius mundi, ipseque Christus judex toti mundo gloriosus apparebit. Tunc enim plangent omnes tribus terrae, et pugnabit orbis terrarum pro Christo contra insensatos; omnis enim creatura videbit quod ipse sit judex vivorum et mortuorum: quocirca eum ut talem colet et adorabit.
DICENTES, — muta voce, qua laetabundae creaturae suo modo laudant Deum creatorem suum. Huc spectat illud Philonis, lib. De Plantat. Noe, paulo ante finem: «Fertur, inquit, fabula a sapientibus viris ad posteros per manus tradita. Est autem talis. Olim cum totum mundum opifex absolveret, quemdam e Prophetis rogavit, num quid desideraret nondum creatum sive in terra et aqua, sive in aere et coelo? Respondit ille esse quidem perfecta et plena ubique omnia, unum tamen se requirere, laudatorem horum sermonem, qui in rebus omnibus vel quod minimum obscurissimumque videtur, non tam laudet, quam enarret; ipsam enim enarrationem operum Dei sufficientissimam esse laudem, nullo egentem auctario. Hoc responsum Patri universorum placuisse fertur; nec multo post exortum genus canorum et musicum, ex una divinarum potentiarum virgine memoria, quam mnemosynam vocant. Haec est priscorum fabula: ex cujus auctoritate discimus nihil esse Deo magis proprium quam benefacere, nihil item creaturae quam gratias agere, cum praeterea nihil rependere valeat.»
Moraliter, discimus hic ab angelis et caelitibus varios actus gratulationis, amoris, laudis et jubili, quibus Deum et Agnum crebro ob summam ejus majestatem, sapientiam, sanctitatem, et ob beneficia creationis, conservationis, gubernationis, etc., sed maxime incarnationis Verbi et redemptionis nostrae, celebrare debemus. Primus est ipsa ejus cognitio, consideratio et professio, qua profitemur ipsum esse oceanum immensum essentiae, bonitatis, sanctimoniae, perfectionis, beatitudinis et gloriae, a quo veluti fonte omnes angeli, homines et creaturae guttulam suae entitatis, sapientiae et virtutis emendicant et participant. Ipse enim est omnium principium, omnium finis, omnium conditor, imo creator ex nihilo, omnium sustentaculum, omnium locus, omnium aevum, duratio, terminatio, ordinatio, conservatio, concordia, consummatio, praesertim per gratiam et gloriam, quam per Christum nobis communicat. Ipse est omne bonum angelorum et hominum, ac totius naturae, quae est, et quae non est, sed esse, et ab eo creari potest. Ex hoc actu sequitur secundus, scilicet summa ejus reverentia et admiratio; considerantes enim immensam hanc divinitatis ejus excellentiam, et ex altera parte nostram vilitatem, et abyssum nihili, summe eam reveremur et admiramur, summeque nos sub ea demittimus et humiliamus, perinde ac Seraphini prae reverentia velant facies suas coram ea, Isaiae vi, 2. Tertius est actus amoris concupiscentiae, quo eum ut auctorem omnis nostri boni summe diligimus, eique dicimus: Tu Deus meus, et omnia mea, «Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum.» Quartus est actus amoris amicitiae, quo eum purissima charitate et benevolentia amamus, quia propter suam infinitam praestantiam et dignitatem infinite dignum est omni amore, omni gloria, omni laude, omni cultu, omni veneratione, omni obedientia et obsequio. In ipso enim est omne bonum, omne pulchrum, omne delectabile, omnis dulcedo, omnis quies, omnes divitiae, omnis nobilitas, omnis majestas, omnis sapientia, omnis potentia, omnis gloria, et quidquid mens concipere potest, imo infinities plura. Quocirca mens amans hoc bonum immensum, fastidit omnia bona creata, velut umbras, somnium et tenuem picturam illius summi boni.
Porro S. Bernardus, S. Bonaventura et Richardus Victorinus, tract. De Gradibus Charitatis, hujus amoris varios assignant tum gradus, tum effectus et dotes. Primus est, quod amor sit inseparabilis, ut anima cum Apostolo dicere possit: «Quis nos separabit a charitate Christi?» Secundus, quod sit insatiabilis; ignis enim nunquam dicit: Sufficit. Tertius, quod sit invictus, «Fortis enim est ut mors dilectio; et aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem.» Quartus, quod sit delectabilis, ut dicat anima hoc amore ebria: «Introduxit me rex in cellaria sua; fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo.» Quintus, quod vulneret animam ardentibus desideriis, et plurimis, quibus optat et procurat quantum potest, ut omnes eum cognoscant, timeant, ament, colant, laudent. Sextus, quod semper Deum sitiat, semper eum praesentem habeat; in omni creatura ad eum ascendat, eumque contempletur. Septimus, quod desideret dissolvi et esse cum Christo, non taedio vitae, sed ut fruatur dilecto suo.
Ex hoc amore sequitur quintus actus summi gaudii, quo mens gaudet de Dei Creatoris, Domini, Patris et Redemptoris sui attributis et perfectionibus immensis, nempe quod Deus noster sit optimus, potentissimus, sanctissimus, gloriosissimus, omnibusque bonis quaquaversum circumfluat. Ex gaudio sequitur sextus actus gratulationis, quo illi tanquam Deo nostro tantam majestatem, tantas opes, tantam felicitatem gratulamur, dicentes: In te omnis gloria et dignitas, omnes divitiae et thesauri, omnes voluptates et consolationes, omnes deliciae, omnia gaudia, omnes beatitudines. Tibi omnia ista debentur, et si quid illis deesset, aut si quid iis addere possem, omnia mea ad id liberalissime expenderem. Tu enim iis dignissimus es: tuae divinitati haec congruunt. Tibi ergo ea gratulor, tibi congaudeo. Ex gratulatione sequitur septimus actus jubili, quo cum Beatis exultantes de tanta Dei nostri gloria, jubilamus et dicimus: «Sedenti in throno et Agno benedictio; et honor, et gloria, et potestas in saecula saeculorum.» In eo enim jubilat mens, qui infinities pluris est omnibus quae sunt, et in infinitis mundis esse possunt; qui infinito amore et jubilo dignus est: ac proinde in eum totum cor suum laudando et exultando effundit, optaretque, si fieri posset, infinita corda, quibus eum infinitis amoribus et laudibus celebraret; denique invitat omnes angelos, omnes homines, omnes caelos, omnia animantia, omnia creata, ut secum ei jubilent, aitque: «Benedicite omnia opera Domini Domino, laudate et superexaltate eum in saecula.»