Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Agnus aperit septem libri signati sigilla, nimirum: Primum aperit, vers. 1, et exit equus albus cum equite habente arcum et coronam. Secundum aperit, vers. 3, et exit equus rufus cum equite habente gladium magnum. Tertium aperit, vers. 5, et exit equus niger cum equite habente in manu stateram. Quartum aperit, vers. 7, et exit equus pallidus, cui insidet mors, quem sequitur infernus. Quintum aperit, vers. 9, et prodeunt animae sanctorum Martyrum petentes vindictam. Sextum aperit, vers. 12, et fit ingens terrae motus, sol obscuratur, luna ut sanguis rubescit, stellae de caelo cadunt, omnes homines territi in speluncas se abdunt.
Textus Vulgatae: Apocalypsis 6:1-17
1. Et vidi quod aperuisset Agnus unum de septem sigillis, et audivi unum de quatuor animalibus, dicens, tamquam vocem tonitrui: Veni, et vide. 2. Et vidi: et ecce equus albus, et qui sedebat super illum, habebat arcum, et data est ei corona, et exivit vincens ut vinceret. 3. Et cum aperuisset sigillum secundum, audivi secundum animal, dicens: Veni, et vide. 4. Et exivit alius equus rufus: et qui sedebat super illum, datum est ei ut sumeret pacem de terra, et ut invicem se interficiant, et datus est ei gladius magnus. 5. Et cum aperuisset sigillum tertium, audivi tertium animal, dicens: Veni, et vide. Et ecce equus niger: et qui sedebat super illum, habebat stateram in manu sua. 6. Et audivi tamquam vocem in medio quatuor animalium dicentium: Bilibris tritici denario et tres bilibres hordei denario, et vinum, et oleum ne læseris. 7. Et cum aperuisset sigillum quartum, audivi vocem quarti animalis dicentis: Veni, et vide. 8. Et ecce equus pallidus: et qui sedebat super eum, nomen illi Mors, et infernus sequebatur eum, et data est illi potestas super quatuor partes terræ, interficere gladio, fame, et morte, et bestiis terræ. 9. Et cum aperuisset sigillum quintum, vidi subtus altare animas interfectorum propter verbum Dei, et propter testimonium, quod habebant: 10. et clamabant voce magna, dicentes: Usquequo Domine (sanctus et verus), non judicas, et non vindicas sanguinem nostrum de iis qui habitant in terra? 11. Et datæ sunt illis singulæ stolæ albæ: et dictum est illis ut requiescerent adhuc tempus modicum donec compleantur conservi eorum, et fratres eorum, qui interficiendi sunt sicut et illi. 12. Et vidi cum aperuisset sigillum sextum: et ecce terræmotus magnus factus est, et sol factus est niger tamquam saccus cilicinus: et luna tota facta est sicut sanguis: 13. et stellæ de cælo ceciderunt super terram, sicut ficus emittit grossos suos cum a vento magno movetur: 14. et cælum recessit sicut liber involutus: et omnis mons, et insulæ de locis suis motæ sunt: 15. et reges terræ, et principes, et tribuni, et divites, et fortes, et omnis servus, et liber absconderunt se in speluncis, et in petris montium: 16. et dicunt montibus, et petris: Cadite super nos, et abscondite nos a facie sedentis super thronum, et ab ira Agni: 17. quoniam venit dies magnus iræ ipsorum: et quis poterit stare?
Versus 1: Et Audivi Unum De Quatuor Animalibus
1. «Et audivi unum de quatuor animalibus.» — «Unum,» id est primum, puta leo, ut patet cap. IV, vers. 7; sequitur enim secundum, tertium et quartum. Porro leo ostendit hanc visionem equi albi S. Joanni, dicens: «Veni, et vide;» quia Christus ejus sessor et eques hic inducitur ut rex, hostiumque debellator, victor et triumphator, uti mox patebit. Hinc vox leonis Christum indicantis est instar tonitrui, quod omnes percellit et sternit. Mystice Rupertus per tonitru accipit doctrinam Christi toto orbe personantem: «Auditur, inquit, vox tanquam tonitrui, quia videlicet non sicut probrosa vanitas susurrat in angulis, sed palam omni mundo praedicari amat plenitudo partus virginalis, ita ut merito comparetur tonantibus coelis.»
Versus 2: Et Vidi, Et Ecce Equus Albus
2. «Et vidi: et ecce equus albus.» — Ex quatuor primis libri signati sigillis quatuor prodeunt equi, scilicet primus albus, secundus rufus, tertius niger, quartus pallidus.
Quaeres quidnam hi significent? Primo, Victorinus per equum album accipit praedicationem Evangelii, quae mundum subegit sibi et Christo; per tres reliquos accipit bella, fames et pestes a Christo praedictas in Evangelio.
Secundo, Beda per equum album et equitem accipit Apostolorum certamina et victorias; per rufum, passiones Martyrum, qui Apostolos proxime secuti sunt; per nigrum, dolos et malignitatem hypocritarum et falsorum fratrum; per pallidum, versutias et fraudes haereticorum.
Tertio, Andreas Caesariensis et Aretas in primo et secundo equo consentiunt Bedae; per tertium vero, puta equum nigrum, accipiunt infirmorum Christianorum a Christo et fide apostasiam; per pallidum autem accipiunt eorumdem punitionem.
Quarto, Ambrosius per septem sigilla putat portendi ea quae septem mundi aetatibus, Sanctis et electis contigerunt, aut contingent. Unde quatuor prima sigilla refert ad vetus Testamentum, puta ad facta et gesta quae in eo contigerunt; tria vero ultima refert ad novum Testamentum: ut scilicet quintum sigillum pertineat ad Martyres; sextum, ad Judaeorum reprobationem et Gentium vocationem; septimum autem, ad Antichristum.
Quinto, Rupertus: Septem, ait, sigilla significant septem primaria vitae Christi mysteria, puta nativitatem, crucem, resurrectionem, ascensionem, Spiritus Sancti missionem, Gentium vocationem et universale judicium.
Sexto, Alcazar per quatuor prima sigilla, puta per quatuor diversi coloris equos et equites, censet repraesentari conversionem et felicitatem Judaeorum, qui Christo credent eique se subdent; per tria vero ultima significari infelicitatem et poenas Judaeorum Christo incredulorum et rebellium. Unde ipse hic notat. 3: Quatuor, inquit, amores inordinati homini mundoque dominabantur quasi tyranni: primus erat, nimius amor vitae ac deliciarum; secundus, divitiarum; tertius, honoris; quartus, proprii sensus ac judicii. Ex hisce quatuor Christianos, praesertim primitivae Ecclesiae, eripuit Christus. Nam a proprii judicii dominatione eos subduxit, dum eos suae fidei subjecit, quae spiritualis vitae fundamentum est. Deinde honoris studium dispulit, dum eos excitavit ut Christi fidem libere inter tot Gentilium probra et sannas profiterentur et praedicarent. Tertio, per Evangelicam et voluntariam paupertatem, in eis cupiditatem divitiarum exstinxit. Quarto, docuit vitam contemnere, et amare martyrium: unde quarto equo pallido insidet «mors,» significans mortem et martyrium Judaeorum qui Christum sunt secuti; tertio, nigro scilicet, insidet egestas, quam patiuntur pauperes; secundi rufi sessor est ipsa pacis perturbatio, sive audacia, quae pacem perturbat: unde datus est ei gladius, ut tolleret pacem de terra; primi, albi scilicet, sessor est Christus, transfigens corda, juxta illud Psalm. XLIV, 6: «Sagittae tuae acutae (populi sub te cadent) in corda inimicorum regis,» id est eorum qui prius erant inimici. Sessores ergo quatuor equorum sunt, fides et veritas, audacia, egestas, mors: quae quatuor amores inordinatos jam dictos interimunt. Hinc apte primi equi color est albus, qui est symbolum mansuetudinis; secundi equi color est rufus: hic enim symbolum est audaciae et ardoris; tertii color est niger, qui est symbolum humilitatis; quarti, est pallidus, quia vehit mortem, quae facit pallidos. Porro apte equus albus tribuitur fidei, quia color albus proprius est equi cicuris et mansueti: unde quoque equis albis pilus est lenis ac mollis instar fili serici. Hinc etiam equi albi aliis aliorum colorum sunt imbecilliores. Unde Virgilius in Georg.: «Color, ait, est deterrimus albis.» Ita fides leniter domat hominis judicium et rationem, illamque quasi infirmam subjugit Christo.
Rursum, fides pingitur hic quasi eques gestans arcum, per prosopopoeiam, uti per eam Poetae amori, sive Cupidini, arcum et sagittas affingunt, ut significent efficacissimam amoris vim qua corda ferit et sauciat, ita ut ea trahat et ducat, non quo ratio, sed quo amor ipse ea rapit. Sic enim fides rapuit homines in amorem rei mirae et insolitae, puta Christi crucifixi, ut in eo omnem spem et felicitatem reponerent. Hinc gestat coronam in signum victoriae. Unde ait S. Joannes, epist. I, cap. v, vers. 4: «Haec est victoria quae vincit mundum, fides nostra.»
Verum haec omnia allegorica sunt, non litteralia, atque ingeniose adinventa ad aptam sensus praeconcepti accommodationem, ut scilicet is singulis visionis partibus congrue adaptetur: Adde, communis Patrum et Interpretum sententia est, sessorem hujus equi non esse fidem, sed Christum.
Septimo, Aureolus et Viegas, per quemlibet horum equorum accipiunt Romanum Imperium, sub diversis tamen Imperatoribus, qui per sessores et equites significantur, ut Zacharias cap. vi, quatuor Monarchias designat per quatuor quadrigas. Cujus symboli ratio prima est, quod equus sit animal imperiosum et gloriosum, uti est monarchia; secunda, quod imperia quasi equi a Deo gubernentur, laxatis vel restrictis eorum habenis pro Dei libitu; tertia, quod imperia perinde ac equi pernices decurrant, et saepe ruant, suosque sessores et reges excutiant; quarta, quod equus sit animal bellicosum, item petulans et lascivum: talia quoque sunt imperia.
Equus ergo primus, puta albus, significat Imperium C. Caligulae, qui Christi Evangelium non impedivit, sed in Judaeos Christi hostes desaeviit. Secundus equus rufus significat Imperium Neronis, qui habet gladium magnum, quia fuit crudelissimus et maxime cruentus. Tertius equus niger significat Imperium Titi, qui Hierosolymam obsedit, atraque fame et gladio vastavit. Cui dicitur: «Vinum et oleum ne laeseris,» id est, ne tangas Christianos, qui propter charitatem vino, propter misericordiam oleo comparantur. Christianos enim non laesit Titus, sed ii ex Jerusalem Pellam evaserunt, teste Eusebio, lib. III, cap. v. Titus in manu habet stateram, id est, divinam justitiam: hujus enim ipse fuit executor. Equus pallidus significat Imperium Domitiani, qui sua persecutione ingentem metum et pallorem tum Senatoribus Romanis, tum Christianis incussit, quos partim bonis, partim vita spoliavit. Unde ipse vocatur hic mors: quamobrem ipse quoque a suis occisus est, et in infernum ob sua scelera detrusus. Notat Viegas recte huic equo insidere mortem, ob cursus sui velocitatem, qua ipsa non solum homines consequitur, sed et saepe praecurrit, cum eorum spes quasi antevolans demolitur et praescindit. Rursum, equum hunc esse χλωρόν, id est pallidum, vel, ut Tertullianus, lib. De Pudicitia, cap. xx, vertit, viridem: quia mors impiis est pallida, id est metuenda et tristis, eosque facit luridos; bonis vero est viridis, id est suavis et placida, spemque praebet messis vitae aeternae.
Quintum sigillum in lucem proferens animas interfectorum, significat Imperium Trajani, Adriani, Antonini et caeterorum sequentium, usque ad Diocletianum, qui ad sextum sigillum pertinet. Tunc ergo plurimi fuerunt Martyres, qui sub altari clamant, et vindictam a Deo postulant.
Sextum sigillum significat acerbissimam persecutionem Diocletiani, in qua terrae motus significat omnium Romanorum praesidum, ejus jussu, contra Christianos commotionem. Sol, id est Christus, visus est tunc obscurari et denigrari apud infideles; luna, id est Ecclesia, facta est rubea; stellae, id est multi praeclari viri, a fide et caelo exciderunt.
Septimum sigillum, de quo cap. VIII, significat magnam Ecclesiae commotionem, consolationem, pacem et laetitiam sub Constantino Magno, profligatis quatuor angelis malis, id est, quatuor tyrannis. In ea factum est silentium per dimidiam horam, quod significat persecutionem latentem et silentem Juliani Apostatae, sed brevissimam: tantum enim biennio regnavit Julianus. Ita Aureolus.
Haec sententia ex ipso rerum eventu apposita et plausibilis videtur: verum ei obstare videtur primo, quod tantum futura in Ecclesia a Christo usque ad Constantinum complectatur, a Constantino saliat ad Antichristum: cum tamen inter utrumque multa et mira contigerint, aeque notanda et praedicenda, ac tempora Constantini et praecedentium Imperatorum. Secundo, quod quatuor equos tantum viderit Joannes, jam autem decem fuerunt Ecclesiae persecutiones: ergo decem oportuisset eum videre equos. Tertio, quod haec expositio quinto sigillo complectatur sex persecutiones, quae fuerunt a Trajano usque ad Diocletianum, aliis vero sigillis singulis singulas tantum persecutiones attribuat, cum tamen illa Trajani et sequentes aeque acres, imo acriores fuerint, quam praecedentes. Quarto, videtur Joannes quatuor equis omnes Ecclesiae persecutiones voluisse complecti: nam post eos quinto, sexto et septimo sigillis non equos, sed alias visiones in medium producit. Cur mutat equos in alias visiones, si de iisdem persecutionibus agit? una enim alteri in materia, modo, auctore, acerbitate, etc., fuit simillima. Cum ergo priores per equos apte denotentur, etiam posteriores per equos designandae fuisse videntur.
Dico ergo septem sigilla significare septem mysteria, aeque ac tempora, arcana et secreta, a Deo statuta et signata, quibus res quae his sigillis continentur, ordine quaeque suo, suoque saeculo successive, ante et usque Antichristum, finemque mundi (nam futura sub Antichristo, et in fine mundi, ipso libro signato descripta continentur) manifestabuntur, et reipsa evenient, ita ut uno desinente mox ordine suo succedat alterum, quod proxime sequitur, v. g., ut desitio secundi sit inchoatio tertii, et desitio tertii sit inchoatio quarti, uti docui cap. V, vers. 1. Itaque primo sigillo inducitur hic Christus, quasi eques albatus, qui cum tribus sequentibus equis et equitibus, puta rufo, nigro et pallido, successive certabit, et quasi duellum inibit, singulosque tandem prosternet et debellabit: nimirum Gentiles, quos significat equus rufus; haereticos, quos significat equus niger; Turcas et Saracenos, quos significat equus pallidus: ita ut cum omni hostium et hominum genere certet, vincat et triumphet. Itaque cum in primo hoc sigillo ait Joannes: «Et ecce equus albus, et qui sedebat super illum habebat arcum, et data est ei corona, et exivit vincens ut vinceret,» respondeo, explico et dico hoc symbolo albi equi et equitis, significari bellicosissimum et victoriosissimum primitivae Ecclesiae statum. Nam equus primo, symbolum est belli; unde Virgilius, III Aeneid., ait Anchisen, patrem Aeneae, visis aliquot equis exclamasse:
«Bellum, o terra hospita, portas: Bello armantur equi, bello haec armenta parantur.»
Et duellicam equorum prolem Lucretius appellat. Hinc equus Marti apud Gentiles sacer erat, eumque Marti Idibus decembris immolabant. Narrat Plutarchus, et ex eo Pierius, Hieroglyph. IV, Horum post mortem apparuisse Osiridi, eique sciscitanti quod animal bello esset utilius, respondisse, equum. Cumque Osiris leonem praestare arbitraretur, respondisse Horum, posse quidem leonem auxilio esse, verum ubi semel fugam arripuisset, irrevocabilem abire; cum aliqui bellatori necesse esset nonnunquam cedere, nonnunquam ex inclinata jam acie rursum hostes aggredi: idcirco equum omnibus his officiis magis commodum et officiosum esse. Aristoteles in Ethicis, eam praecipue virtutem in equo laudat, quod sit ad currendum portandumque hominem idoneus, et ad invadendum exspectandumque hostem minime formidolosus. Hinc et Zacharias cap. VI, quatuor monarchiarum conflictus repraesentat per equos albos, rufos, nigros et varios; et ad eos alludunt hi quatuor equi et equites S. Joannis. Hinc forte iidem quoque alludunt ad quadriformes illius aevi aurigas, puta ad quatuor Circensium aurigarum factiones, quaternis coloribus discriminatas et denominatas, quae S. Joannis aetate Romae et alibi celebres, inter se non raro decertabant: imo postea saepe, ac nominatim sub Justiniano Imperatore graves in republica seditiones et tumultus concitarunt, teste Procopio in Anecdotis Justiniani, Marcellino in Chronico, Theophane et Zonara in Justiniano; dum quisque in suam factionem plures, etiam principes pertraxit, et ad in adversam factionem per caedes grassandum concitavit, uti avorum memoria in Italia fecerunt Gibellini et Guelphi; erant enim in Circensibus aurigae, alii albati, alii russati, alii prasini, alii veneti, de quibus omnibus exstant Epigrammata, lib. V Anthologiae, et Dio in Domitiano, lib. LIX, et Suetonius in Vitellio, cap. XIV. Albati respondent albo equo et equiti S. Joannis, russati rufo, prasini nigro, veneti pallido. Prasinus enim color est porraceus, sive viridis, conflatus ex gilvo et nigro, teste Platone in Timaeo; venetus color erat cyaneus, sive caeruleus, puta marinus, ait Vegetius, qui ad pallidum accedit.
Porro hisce quatuor coloribus videntur repraesentasse quatuor elementa, eorumque inter se pugnam et concertationem, nimirum rubro ignem: rubet enim ignis; albo aerem: albus enim videtur aer, cum serenus est; veneto, sive caeruleo, aquam et mare; prasino, sive viridi, terram viridi gramine vestitam. Haec enim quatuor elementa moderatur, interque se committit et contemperat summus auriga Deus. Unde de origine venetorum et prasinorum sic in antiquis Historiarum Collectaneis, Cod. Vatic. 96, legimus: «Onomaus primus invenit Circensium colores, quibus terrae et maris quasi certamen repraesentavit. Mittebantur sortes; quem vero contigisset terrae vicem agere certando, ille vestem viridem induebat; caeruleam autem, qui vices maris agebat. Hoc certamen 24 die martii Onomaus constituit. Quod si color viridis vicisset, terrae fertilitatem omnes sperabant; si caeruleus, tranquillam maris navigationem. Quare agricolae optabant victoriam viridi colori, nautae caeruleo.»
Quocirca Plato, cum in equum aliquando conscendisset, illico in terram desiliit, dicens, vereri se ne equino quopiam fastu contaminaretur. Tales fuere Apostoli, nimirum in praeliando contra daemones, mundum et peccata feroces, ignemque spirantes. Secundo, propter officium equi portandi equitem; de quo adagium: ἵππος με φέρει, βασιλεύς με τρέφει, equus me portat, alit rex. Cum enim juvenis quidam sub rege Philippo stipendia faceret, monitus est ut missionem peteret, et militia se abdicaret. Ille negavit se facturum, dicens se commodissime vivere, ut qui et pedibus alienis, puta equi, ingrederetur, et aliena pecunia, puta regis, pasceretur. Unde Horatius in Epistolis, sub Aristippi persona hoc usurpat:
«Splendidius multo est, equus ut me portet, alat rex.»
Idem fuit officium Apostolorum; Apostoli enim quasi equi portarunt equitem Christum, tum per sanctam operationem, tum per Evangelicam praedicationem. Equus ergo Christi fuit Paulus, Andreas, Joannes, etc. Tertio, propter miram equi agilitatem et velocitatem. Similiter enim de Apostolis dicitur: «In omnem terram exivit sonus eorum;» et: «Exultavit ut gigas ad currendam viam, a summo caelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus,» Psalm. XVIII, 7. Quarto, propter equi patientiam et obedientiam, qua freno se regi et quaquaversum ad nutum equitis agi sinit. Sic enim Apostoli gratiae Christi ductum et instinctum per omnia secuti sunt. Denique, quia equus symbolum est salutis et felicitatis, per bellicam fortitudinem et victoriam partae. Sic enim Apostoli salutem et felicitatem, certando contra infidelitatem et impietatem, pepererunt orbi. Quocirca Zacharias, cap. X, vers. 3, ait: «Posuit Dominus domum Juda quasi equum gloriae suae in bello.» Et Prov. XXI, 31: «Equus paratur ad diem belli: Dominus autem salutem tribuit.» Et Habacuc, cap. III, 8: «Ascendes super equos tuos, et quadrigae tuae salvatio.» Et Psalm. LXVII, 18: «Currus Dei decem millibus multiplex,» qui secuti S. Irenaeum, primum et priscum hujus explicationis auctorem, in eo uno ore consentiunt et conspirant omnes.
Nota: Apostoli recte comparantur equo, ut notat Thomas Anglicus. Primo, propter ejus alacritatem et ferociam in praelio, quam pulchre hisce ejus elogiis describit Job, cap. XXXIX, vers. 20: «Gloria narium ejus terror, terram ungula fodit, exultat audacter, in occursum pergit armatis, contemnit pavorem, nec cedit gladio. Super ipsum sonabit pharetra, vibrabit hasta et clypeus. Fervens et fremens sorbet terram, nec reputat tubae sonare clangorem. Ubi audierit buccinam, dicit: Vah! procul odoratur bellum, exhortationem ducum, et ululatum exercitus.» Et Virgilius, VIII Aeneid.:
«Quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.»
Secundo, equus symbolum est imperii. Carthaginis murorum fundamenta fodientibus oblatum est, ait Virgilius, I Aeneid., «caput acris equi.» Hinc urbem fore bellicosam et dominatricem conjectarunt. Narrat Suetonius in Julio Caesare, cap. LXI, in domo Caesaris natum fuisse equum humanis prope pedibus, ungulis scilicet in digitorum modum subscissis; ac aruspices respondisse, portendi orbis imperium ei apud quem equus hujusmodi editus esset. Eum itaque Caesar magna cura aluit, nec patientem sessoris alterius primus ascendit. Dedit et Aelio Pertinaci, qui post Commodum Imperium arripuit, invadendi regnum signum equus. Nam ea qua natus est hora, equus pullus in tegulas ascendit, atque ibi brevi temporis spatio commoratus, simul et decidit et expiravit. Quod Pertinaci futurae sublimitatis, quamvis modicum duraturae, augurium fuit. Denique Suetonius in Nerone, cap. XLVI, narrat ejus asturconem, quo maxime delectabatur, in somnio visum esse posteriori corporis parte in simiae speciem commutata, ac tantum capite integro, hinnitus edere canoros: ostento fuit, ait Suetonius, quod illa equi ferocitas in simiae ludibrium esset abitura.
Tertio, equus symbolum est victoriae. Sic de Marcello canit Virgilius, lib. VI Aeneid.:
«Hic rem Romanam magno trepidante tumultu Sistet equis, sternet Poenos.»
Ex adverso Flaminius Consul contra Annibalem proficiscens, cum in equum insiliret, equus repente corruit, consulemque lapsum super caput effudit, inauspicati incepti signum, ait Plutarchus; quo paulo post ipse cum exercitu, foedissima clade apud Trasimenum lacum, ab Annibale superatus et caesus occubuit.
Dico ergo primo: Equus albus sunt Apostoli aliique praecones Evangelii, ut S. Ignatius, Polycarpus, Dionysius, etc., per quos Christus orbem debellavit sibique subjecit. Ita Aretas, Andreas, Haymo, Ticonius, Ribera, Pererius et alii passim. Ergo Deum, vel Christum in equum ascendere, est eum in auxilium ac salutem populi sui, quasi bellatorem contra hostes properare et pergere. Sic angeli tutantes Eliseum contra Syros, in equis et quadrigis bellicis apparuerunt, IV Reg. VI, 17. Sic equus terribilis pro templo et Judaeis pugnans, Heliodoro volenti gazam templi invadere priores calces illisit, II Machab. III, 25. Sic quinque angeli in equis fulgidis apparentes, e quibus duo Judam Machabaeum in sui medio constituerunt, pro eo et Judaeis contra copias Antiochi tela et fulmina jaculando victoriam pepererunt, lib. II Machab., X, 29. Sic saepe S. Jacobus equo albo insidens, et armis radiantibus fulgens, Hispanis (ut habent eorum Annales) eum invocantibus, opem et victoriam attulit, ac nominatim Ramiro regi anno Domini 834, cum ipse, clade accepta a Mauris, fugiens in montem Clavigium, orans monitus est a S. Jacobo, ut ipse cum militibus confiteretur et communicaret, itaque rursum Mauros invaderet: se enim castra praeiturum; dixit, et fecit: nam equo albo insidens praeivit castra, et septuaginta Maurorum millia cecidit, caeteris vel captis, vel fuga elapsis. Idem de Castore et Polluce, quod scilicet in equis albis apparentes Romanis, ad maximas angustias redactis, opem tulerint, castraque praecesserint, narrant vel fabulantur Romani historici.
Atque hinc videtur fluxisse vetus proverbium, «Equis albis praecedere,» dici solitum in eos, qui quapiam in re longe superiores sunt: vel quod antiquitus equi albi meliores haberentur, vel quod victores in triumpho equis albis vectari solerent, uti de triumpho Diocletiani et Maximiani scribit Pomponius Laetus: «Post triumphantium currus ex auro et lapillis pretiosis, quem trahebant quatuor equi candore certantes cum nive,» etc.; vel quod equi albi fortunatiores et auspicatiores a Gentilibus crederentur.
Denique Romae die omnium maxime festo, quo novus Pontifex ad Lateranum, Pontificatus possessionem accepturus, deducitur, in communi urbis et orbis applausu, omnes Praesules in equis albis ei adequitare solent. Atque hoc forsan, uti et multa alia, sumptum est ex Apocalypsi hoc loco, scilicet ut repraesentent hunc equum album, cujus sessor est Christus, vicarius et successor est novus Pontifex.
«Et exivit vincens ut vinceret,» — ut scilicet confligendo cum tribus equis sequentibus, utpote hostilibus, eos vinceret. Secundo, ut per Apostolos eorumque successores sensim vinceret et subjugaret suae fidei et obedientiae totum orbem. Haec enim phrasis: «Exivit vincens ut vinceret,» significat sensim eum a victoria unius gentis, ad debellationem et victoriam alterius progressurum, idque continuo victoriarum progressu et incremento. Licet enim primo Apostolorum saeculo, per eos multos vicerit et converterit, tamen longe plures vicit secundo saeculo et tertio, scilicet a Trajano usque ad Constantinum; sub quo deinde totum orbem vicit effecitque christianum, ut publice ubique Christus coleretur, idolorum vero fana Constantini edicto clauderentur.
Hujus victoriae symbolum est equus albus. Unde apud Philostratum in Heroicis, legimus Gentiles pullum equinum coloris albi Soli sacrificasse pro victoria consequenda.
Dico secundo: Sessor hujus equi est Christus, ut patet cap. XIX, vers. 11, de quo pulchre Origenes, hom. 2 in Cant., ad illud, «Equitatui Pharaonis assimilavi te»: Equus, inquit, et equitatus Dei et Christi, sunt Apostoli et animae sanctae. Sessor est Verbum Dei, cujus illae frenum suscipiunt, ut quocumque voluerit flectat eas, ita ut ad omnia bona non a se, sed a voluntate sessoris ducantur et reducantur, atque a malo refrenentur. Haec sessio, inquit Thomas Anglicus, fit media sella, quae est justitia vitae, de qua dicitur Psal. LXXXVIII: «Justitia et judicium praeparatio sedis tuae.» Hujus sessoris duo calcaria sunt: timor, quo declinatur malum; et amor, quo perficitur bonum; frenum est virtus prudentiae et discretionis.
Dico tertio: Arcus Christi est sacra Scriptura, sive verbum Dei, de qua tot procedunt sagittae, quot verba et sententiae. Hoc arcu Christus alios occidit, puta daemonem, mortem, peccatum, infernum; alios vulnerat ad vitam. Vel potius, arcus hic est Evangelica praedicatio, gratia et vocatio, qua Christus hostes prosternit, et homines salutaribus sagittis vulneratos, ad Deum et salutem adducit. Hoc est quod ait Isaias cap. XLIX, vers. 2: «Dominus ab utero vocavit me, et posuit me sicut sagittam electam, in pharetra sua abscondit me.» Vide ibi dicta.
Dico quarto: Equus hic est albus, ut significet laetum et festivum fore hoc praelium, utpote finem habiturum certam victoriam. Unde et Christus corona insignitur, quia rex est et victor. Victor, inquam, non ut dux castrorum apud homines, qui hostem dum subigit, subdit; sed qui eum subigendo ex hoste faciat amicum, ex impio pium, imo faciat eum militem suum, quo quasi nova sagitta utatur ad alios feriendos et subigendos. Christus enim ex hostibus a se prostratis et percussis, conflat sibi novas sagittas, quibus alios et alios sui amore transfigat. Hoc enim facit haec sagitta, puta charitas et amor Christi, ut ea percussi, non sua solius salute sint contenti, sed omnium aliorum salutem sitiant, eamque ardenter procurent. Quocirca alios eadem sua sagitta, qua ipsi confixi sunt, sagittant et feriunt. Hinc ab Isaia vocatur haec «sagitta electa.» Et Psaltes: «Sagittae,» ait, «potentis acutae,» Psalm. CXIX; ubi S. Augustinus: «Sagittae, ait, potentis acutae» «verba Dei sunt. Ecce jaciuntur et transfigunt corda, ut amor excitetur, non interitus comparetur. Sagittat cor amantis ut adjuvet amantem, sagittat ut faciat amantem;» et: «Sagittae tuae acutae (hinc populi sub te cadent) in corda inimicorum Regis,» Psalm. XLIV, 6.
Moraliter, haec pulchre adaptat S. Vincentio Ferrerio, Doctori et Praedicatori Apostolico ex Ordine S. Dominici, auctor Vitae ejus cap. 1, quae extat in Surio, 5 aprilis. «Fuit enim,» ait auctor, «Vincentius insuperabili animi virtute, ac vicit mundi errores mirifica sapientia; amores, integra mentis et corporis castimonia; terrores, incredibili animi fortitudine et patientia. Comparatur equo, quia per totum orbem praedicando discurrit, eique albo, ob nitorem, pudicitiam et fulgorem doctrinae et coruscationem miraculorum. Super hunc equum album Christus sedit. Nam, ut ait S. Augustinus, Christi gratia est in sancti hominis anima, sicut sessor in equo. Sessor hic habet arcum, qui est veteris novique Testamenti scriptura, qua configitur Judaeorum perfidia, et haereticorum perversitas, defenditur vero Christiana religio. Data est huic equo albo corona triplex: una ex sideribus, et hoc propter mirabilium virtutum multitudinem; altera ex auro, propter eruditionem magnamque doctrinae claritatem, de qua Eccli. XLV: Corona aurea super caput ejus; tertia ex lapide pretioso, de quo Psalm. XX: Posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Hic equus exivit vincens carnis voluptates, mundi delicias daemonisque versutias. Exivit in campum mundanarum tribulationum, ut vinceret carnem castitate, mundum paupertate, daemonem humilitate, vitia perfecta charitate.» Quae deinde per exempla fuse auctor libris quatuor enarrat et confirmat.
Versus 3-4: Sigillum Secundum et Equus Rufus
3 et 4. «Et cum aperuisset sigillum secundum, audivi secundum animal» (habens speciem vituli, cap. IV, vers. 7, idque apposite: ostendit enim Martyrum hostias, quarum symbolum et pars magna olim erat vitulus: ita Andreas Caesariensis) «dicens: Veni, et vide: et exivit alius equus rufus.»
Nota: Tres sequentes equi, scilicet rufus, niger et pallidus, oppositi sunt primo, utpote albo et fausto, cujus sessor est Christus. Nam tres alios non esse Christi patet, quia secundus, scilicet rufus, pacem terrae conturbat, tertius niger stateram habet fraudulentam, quartus sessorem habet mortem, et comitem infernum, qui stragem illam edunt. Ita docent Ticonius, Primasius, Beda, Haymo, Lyranus, Thomas, Joachim, Aureolus, Pannonius, Ribera, Viegas, Pererius, licet id negent Ambrosius, Aretas, Arias et Alcazar, qui censent omnes hosce quatuor equos eumdem habere sessorem, scilicet Christum, ad ejusque salutem, redemptionem et victoriam pertinere.
Verum priorum sententia, uti communior, ita longe est probabilior. Ita tres horum trium primorum equorum colores, ut duos posteriores primo opponeret, imitatus est Tamberlanes, Scytharum Imperator saevissimus. Cum enim urbes obsideret, prima die albo tentorio utebatur, secunda rubeo, tertia nigro, ut hoc terrore ad deditionem hostes compelleret. Hac enim re significabat, quod, si prima die se dederent, clementem se habituri essent; si ad secundam usque pertinaces resisterent, sanguine suo poenas daturi essent; si ad tertiam quoque perdurarent, ultimo excidio omnia fumo ac igne ipse vastaturus esset.
Jam praeter expositiones quas attuli vers. 1, ac praesertim Alcazaris, qui censent sessorem hujus equi esse audaciam primorum Christianorum in sua fide promulganda, qui pacem mundanam de terra sustulerunt, et veram Dei pacem (qualis est Evangelica) substituerunt; unde de iis dixit Christus: «Non veni pacem mittere, sed gladium; veni enim separare hominem,» etc. Matth. X, 34. Gladius magnus hujus equitis est Evangelii praedicatio, quae magnam separationem, discordias et dissidia fidelium ab infidelibus orbi induxit. Verum omissa hac sententia, de qua dixi vers. 1,
Primo, Haymo: Equus rufus, inquit, est corpus diaboli, puta multitudo reproborum omnium, quae opposita est equo albo electorum. Haec rufa est, quia animarum caede cruentata. Hujus sessor est diabolus, cujus gladius est prava cupiditatum suggestio.
Secundo, magis particulatim magisque apposite Andreas Caesariensis, Ribera et alii quos citavi in primo sigillo equi albi, sic explicant: Sicut per primum equum album, primus scilicet, Apostolicus Ecclesiae status significatur: ita per equum rufum significatur secundus, proxime primo succedens, Martyrum status. Equus ergo rufus significat populum Paganum, puta Gentiles et infideles, Ecclesiae persecutores, adeoque ipsas decem cruentas Christianorum persecutiones, quae fuerunt a Nerone usque ad Constantinum per annos 250. Prima enim persecutio facta est a Nerone, qui capita Ecclesiae, Petrum et Paulum, occidit. Secunda a Domitiano, qui Joannem in dolium ferventis olei conjecit, sed inde illaesum exeuntem in Patmos relegavit. Tertia sub Trajano, qui S. Ignatium leonibus Romae in amphitheatro objecit. Quarta sub Antonino, qui tum alibi, ut scribit Eusebius lib. V Hist., cap. 1, tum Romae ad arcum S. Viti multa Christianorum millia occidit, quorum corpora S. Praxedes et S. Pudentiana in suis aedibus, quae deinde in templa conversae sunt, sepelierunt, ut in iis ipsis inscriptum videmus et legimus. Quocirca tunc passi sunt S. Polycarpus, Gervasius et Protasius, Felicitas cum septem filiis, Justinus qui Apologiam pro Christianis ad Imperatorem scripserat, et alii, donec Antoninus in bello Marcomannico, in extrema exercitus siti, pluvia precibus legionis Christianae, quae inde Fulminatrix est dicta, impetrata, persecutionem stitit. Quinta fuit sub Septimio Severo, qui vere severus fuit et crudelis: sub eo passus est Victor Pontifex, Leonides, pater Origenis, ipseque Origenes puer ambivit martyrium, teste Eusebio, lib. VI, cap. II et III, et alii: unde tunc Tertullianus scripsit Apologiam pro Christianis. Sexta fuit sub Julio Maximino, cujus vastitati corporis par respondit arrogantia, ut putaret se esse immortalem, nec posse occidi; arque crudelitas, ita ut illum alii Cyclopem, alii Busiridem, alii Scironem, alii Phalarim, alii Tiphonem, alii Gigem appellarent: sub eo passi sunt Pontianus et Anterus Pontifices. Vide Orosium, lib. VII, cap. IX, et Eusebium, lib. VI, cap. XXI. Septima fuit sub Decio, sub quo passi sunt S. Cornelius, Fabianus, Babylas, S. Apollonia, S. Agatha. Octava sub Valeriano, sub quo passi sunt S. Laurentius, Cyprianus et alii, donec justa Dei vindicta Valerianus a Sapore Persarum rege captus, illi equum ascensuro dorsum suum instar scabelli praebere coactus, ibidem misere periit. Nona fuit sub Aureliano, sub quo passi sunt Athenodorus, frater Gregorii Thaumaturgi; Felix Papa, Agapitus quindecim annorum puer, et alii. Decima, eaque saevissima fuit sub Diocletiano et Maximiano, sub quo passi sunt S. Sebastianus, S. Mauritius cum sua legione Thebaeorum, SS. Cosmas et Damianus, S. Agnes, S. Eulalia, S. Vincentius aliique plurimi: ita ut uno mense septemdecim Christianorum millia mactarentur. Unde Eusebius, lib. VIII.
Hujus equi sessor est Trajanus, Antoninus, Decius, Diocletianus, aliique Romani Imperatores et tyranni. Hi enim gestant gladium, quia eum exseruerunt in Christianos. His congruit color rufus, qui bellum, pugnas, caedem designat: unde illud Isaiae LXIII, 1: «Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra?» et vers. 2: «Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari?» Rubeus enim color, igneus et accensus, iram, zelum stragesque notat: hinc Alciatus, Emblemate 117:
«At ruber armatos equites exornat amictus.»
et Alexander ab Alexandro, lib. I Genial., cap. XX, ac Tiraquellus ibidem, referunt ex Xenophonte, Aeliano, Plutarcho et Valerio, Persas et Lacedaemonios euntes ad bellum, rubris vestibus indui solitos.
«Et datum,» — id est, permissum est a Deo. Nihil enim mali possunt in hoc mundo, nisi data a Deo potestate et venia: sicut in republica bene ordinata non possunt esse usurarii et lenones, nisi potestate a principe accepta.
Versus 5: Sigillum Tertium et Equus Niger
5. «Et cum aperuisset sigillum tertium, audivi tertium animal» (quod erat homo, ut patet cap. IV, vers. 7) «dicens: Veni, et vide. Et ecce equus niger.»
Primo, Haymo per hunc equum rursum accipit reproborum multitudinem. Hi enim in secundo sigillo comparati fuerunt equo rufo, ob crudelitatem; hic vero, inquit, comparantur equo nigro, ob foeditatem vitiorum. Verum haec sigilla plane alias et alias res ac persecutiones significant.
Secundo, Alcazar censet sessorem hujus equi nigri, per prosopopoeiam, esse voluntariam paupertatem et indigentiam Christianorum primitivae Ecclesiae: unde stateram habet in manu, qua non triticum, sed cujusque necessitatem ponderat, et nummos qui in singulos erogandi erant, ut pro justo necessitatis pondere distribuerentur, ut scilicet pro labore diurno quisque acciperet denarium ad bilibrem, graece choenicem, id est mensuram tritici, quae sufficeret ad victum diurnum coemendum: denarius enim significat pretium, quod operario pro labore diurno quotidie solvebatur. Hoc est quod fideles docet Apostolus I Timoth. VI, 8: «Habentes alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus.»
Porro, inquit Alcazar, «vinum et oleum,» quia in Graeco habent articulum, mystice accipienda sunt, q. d. «Vinum et oleum ne laeseris,» id est nos Christiani rogamus ne in tantis adversitatibus et aerumnis destituamur oleo, id est luce et cognitione felicitatis, quae in sancta paupertate quam eligimus, includitur, neve absit Spiritus Sancti unctio, quae nos recreet et soletur. Rursum, ut detur nobis vinum spiritualis laetitiae, quo fulti, defectum rerum temporalium pro nihilo ducamus. Nam, ut ait Seneca, lib. I, epistola 2: «Honesta res est paupertas laeta. Si vero laeta est, paupertas non est.» In reseratione ergo hujus tertii sigilli docet Christus rerum abundantiam, quam Messiam allaturum Prophetae praedixerunt, non esse temporalem, sed spiritualem, adeoque paupertate voluntaria non laedi, sed augeri. Denique significari hic ingentem annonae caritatem obventuram Christianis in Patmon relegatis, scilicet tantam, ut bilibris, id est 24 unciae frumenti emendae sint denario. Verum haec mystica sunt, non litteralia: atque supponunt hunc equum, aeque ac primum, esse Christi, cujus contrarium superius ex communi Interpretum sententia docui.
Tertio, Aureolus et Lyranus per equum hunc nigrum accipiunt Titum, qui Jerusalem vastavit. Ille tenet libram divinae justitiae et vindictae, quam contra Judaeos Christicidas exequitur. Rursum libra, inquiunt, significat et continet quinque Judaeos, ob quinque libros Mosis, quos quasi repraesentat: bilibris ergo tritici, sunt decem nobiles Judaei, qui a Romanis venditi sunt uno denario; hordei vero bilibres tres, sunt ignobilium et plebeiorum Judaeorum triginta, qui pariter venditi sunt denario uno. «Vinum et oleum ne laeseris,» q. d. Tu, o Tite, fideles qui in Christum crediderunt, tam ex Judaeis, quam ex Gentibus, quique propter charitatem vino, propter misericordiam oleo significantur, ne tangas, ne affligas. Itaque accidit. Nam Christiani ex Jerusalem, imminente obsidione, monitu Dei migrarunt Pellam, ut refert Eusebius lib. III Histor., cap. V. Verum haec Hierosolymae vastatio jam praeterierat 25 annis, cum haec vidit et scripsit Joannes, eratque toto orbe notissima et vulgatissima: cur ergo eam ipse hic tam obscure, per aenigmata bilibris, tritici, hordei et denarii significaret?
Quarto ergo, aptius Thomas Anglicus, Joachim, Gagneius, Pererius et Ribera, per equum nigrum accipiunt haereticos, qui in errorum nigris tenebris versantur, suntque veritatis hostes. Unde e diametro primo equo albo, cui Christus insidet, opponuntur. Cernens enim diabolus se per Gentiles imperatores et tyrannos contra Ecclesiam non proficere, quin potius ipsam per persecutiones crescere et inclarescere, excitavit haereticos, qui magis Ecclesiam vexarunt, magisque ei nocuerunt: ac praesertim mox tempore Constantini Magni, qui persecutiones stitit, pacemque dedit Ecclesiae, suscitavit Arium et Arianos. Quocirca multi per equum hunc accipiunt Wandalos et Gothos, qui fuerunt Ariani, ac mire Ecclesiam vastarunt per trecentos et amplius annos, ut patet ex Victore Uticensi in Wandal., Procopio, Baronio et aliis. Hi ergo sunt equus ater. Hic enim color denotat decetque tenebriones, lucifugas, calumniatores, improbos; tales autem sunt haeretici, quorum fides, conscientia et mores sunt atri. Sic monebat Pythagoras: «Ne gustaremus de his, quibus nigra est cauda;» quo vetabat cum iis versari, qui nigri essent morum improbitate. Et Horatius: «Hic niger est, hunc, tu Romane, caveto.» Sic idololatrae in Scriptura vocantur Aethiopes, ut Amos IX, 7: «Numquid non ut filii Aethiopum vos estis mihi, filii Israel, ait Dominus?» Ubi S. Hieronymus: «In omnibus,» ait, «Scripturis Aethiopes dicuntur, qui penitus in vitia demersi sunt,» quales sunt idololatrae et haeretici. Hinc Thren. IV, 8, Nazaraei candidiores nive cum pure Deum colebant, postea ad vitia et idola conversi, audiunt: «Denigrata est super carbones facies eorum.» Hinc et Saul malignus, et calumniator ac persecutor Davidis, vocatur Chus, id est Aethiops, in titulo Psalm. VII. Audi et Ciceronem pro Caecinna: «Sextus Clodius, cui nomen est Phormio, nec minus niger, nec minus confidens, quam ille Terentianus est Phormio,» q. d. Sextus Clodius aeque improbus et audax est, ac Phormio Terentii. Vulgare est proverbium: «Albus, an ater sis, nescio.»
Hujus equi sessor est diabolus, vel ipse haeresiarcha, v. g. Arius. Habet stateram, id est sacram Scripturam, ad quam omnia vult librare et examinare; non in mente, sed in manu, quasi ad libitum versatilem et flexibilem, ut eam ad errores suos, prout libuerit, torqueat et inflectat. Potest quoque cum Pererio per stateram accipi simulata et ostentata justitia, sive simulatus amor veritatis et recti. Sic Arius libravit Filium cum Patre in statera, docens iniquum esse ut Filius Patri aequetur in duratione, dignitate et divinitate. Hosce Joanni ostendit tertium animal, scilicet homo, cujus faciem praefert, quae est indicium rationis et aequitatis: quia haeretici hominis et humanitatis speciem mentiuntur, cum sint lupi rapaces. Secundo, quia omnes pene haereses Filio hominis, id est Christo, adversatae sunt, eique vel divinitatem, vel humanitatem, puta corpus, vel mentem, vel voluntatem humanam ademerunt. Tertio, quia homo significat doctores et praedicatores, qui haereses detegunt et confutant.
Versus 6: Bilibris Tritici Denario
6. «Bilibris tritici denario, et tres bilibres hordei denario: et vinum et oleum ne laeseris,» — scilicet, tu, o eques, et eque niger. Hoc enim illi imperat ex Deo tertium animal, sive tertius Cherubinus habens speciem hominis. Pro «bilibris,» graece est choenix, quae est mensura aridorum tantum capiens tritici, quantum ad diem unum uni homini ad victum sufficit. Unde proverbium: «Choenici ne insideas,» id est, ne innitaris, ne fidas dietae quotidianae. Porro, licet choenices fuerint variae, variaeque quantitatis et mensurae, tamen Attica et communis choenix, ut docet Alciatus lib. De Ponder. et mensur., ex Polluce et Suida, continebat 27 uncias, id est duas libras, et insuper quartam librae partem. Unde noster Interpres vertit «bilibris,» quod nomen Latinis notius est quam Graecum choenix; libra enim continet 12 uncias: bilibris ergo continet 24 uncias. Plura de choenice vide apud Alcazar, not. 7, ubi inter alia citat verba Galeni dicentis: «Choenix continet cotylas tres;» cotylae autem tres, inquit ipse, capiunt juste 25 uncias aquae, frumenti vero vulgaris uncias 24. Dico vulgaris: nam optimum frumentum est ejusdem cum aqua ponderis, ut docet Prado, et ex eo Alcazar. Denarius pretium est diurni laboris: operarii enim diurna merces erat denarius. Bilibris ergo significat sacram Scripturam (haec enim est libra, uti paulo ante dixi), quae quasi duplex est, scilicet novi et veteris Testamenti. Haec est choenix, quia animae ad victum quotidianum alimoniam sufficit. Denarius significat meritum sanae fidei, et sanctae vitae quotidianae. Triticum est Evangelium, hordeum est aspera lex vetus. Apposite autem triticum unius choenicis denario, hordei vero tres choenices eodem denario aestimantur: quia pretium tritici ad hordeum solet esse triplum; et talis est doctrina novi Testamenti respectu veteris, scilicet triplo melior et perfectior, triploque melius et succulentius animam nutriens. Vinum et oleum sunt medicina Samaritani nostri Christi Domini, ut patet Lucae X, 34, puta sunt S. Sacramenta. Sensus ergo est, q. d. Nolite timere hunc equum et equitem nigrum, o fideles mei; licet enim Ariani et Wandali aeque, imo magis, quam Decius et Diocletianus in vos saeviant, tamen ego vobis adero, vos alam, pascam et roborabo. Esto conentur illi omnibus viribus doctrinam et animae pabulum vobis eripere, tamen non poterunt annonam sacrae doctrinae, veritatis et fidei, quae vobis quotidie ad victum et robur spiritus sufficiat, adimere: illam enim ego vobis procurabo inter medios haereticos et hostes, si constanter studio et exercitio Christianae vitae, prout debetis, quotidie insistatis: ita Ribera.
Porro voces «bilibris» et «denarius» significant magnam fore caritatem annonae spiritalis, id est verbi Dei, sub Arianis, Gothis aliisque haereticis. Carum enim est triticum, cum duae ejus librae venduntur denario, id est decem assibus, id est decem bajocis Italicis, puta uno Julio, aut regali Hispanico, qui apud Belgas valet quinque stuferos; hic enim est denarius, qui continet drachmam argenti, estque quarta pars stateris, sive sicli: siclus enim continet quatuor drachmas argenti, valetque quatuor regales, hoc est unum florenum Brabanticum. Notat ergo miram arianismi propagationem et saevitiam in Orthodoxos, qua per Constantinum Imperatorem, Ursacium, Valentem aliosque Arianos plerique Episcopi decepti sunt, aut facti Ariani: adeo ut in generali Concilio Ariminensi, uti et in aliis, homousii et Nicaenae fidei damnatio conclamata sit, totusque orbis ingemiscens miratus sit se esse Arianum, ait S. Hieronymus, ita ut homousii et verae fidei defensio ad unum fere redacta esset S. Athanasium; tunc tamen Christus fideles suos non deseruit, sed per S. Athanasium aliosque sacerdotes et Orthodoxos necessarium fidelibus verbi Dei, homousii, veraeque fidei, et S. Sacramentorum alimoniam suppeditavit, licet sobrie, et furtim saepe (uti fit in locis ubi dominantur haeretici, ut in Anglia, Scotia, Hollandia), ac tantum ad necessitatem, non ad abundantiam.
Aliter Pererius: Triticum, inquit, sunt Praelati virique sancti; hordeum est plebs fidelis. Hi omnes, si in fide perstent, donabuntur eodem denario diurni laboris, scilicet vita aeterna, uti legimus in parabola operariorum, Matth. XX, Christum eumdem denarium singulis annumerasse.
Aliter quoque Viegas, sect. 10: Triticum, inquit, sunt insigniores Christiani; hordeum sunt segniores. Hi ab haereticis seducuntur uno denario, id est brevi et vili voluptate hujus vitae, sive morum licentia, quam affert haeresis et haeretici. Sed «vinum et oleum ne laeseris,» q. d. Eminentes in charitate, quos designat vinum, et in misericordia, quos designat oleum, o haeretice, seducere non poteris.
Versus 7-8: Sigillum Quartum et Equus Pallidus
7 et 8. «Et cum aperuisset sigillum quartum, etc., Et ecce equus pallidus.» — Graecum χλωρός significat colorem viridem herbarum, indeque earumdem marcescentium et arescentium squalorem et pallorem. Quocirca Chloris ab Ovidio ponitur dea florum: quae cum nympha esset celebris, et Zephyro nuberet, quasi dotis loco id a marito accepit, ut florum omnium potestatem haberet: unde inquit ipsa apud Ovidium, lib. V Fastorum:
«Chloris eram, quae Flora vocor: corrupta Latino Nominis est nostri littera Graeca sono.»
Hinc χλωρὸν δέος vocatur pallidus timor, eo quod faciat pallidos; atque Constantius, pater Constantini Magni, cognominatus est Chlorus, propter pallorem, inquit Zonaras in Diocletiano. Morbidus iste color equo huic congruit, utpote cui insidet ipsa mors.
Jam primo, Lyranus et Aureolus per equum hunc pallidum accipiunt persecutionem Domitiani; Andreas Caesariensis, Diocletiani; Ribera, Trajani, quae teste Eusebio fuit acerrima, plurimosque occidit. Unde pallido equo comparatur: pallor enim est morientium.
Verum hae persecutiones omnes equo secundo, rufo scilicet, designatae sunt, uti paulo ante ostendi.
Secundo, Alcazar per mortem hanc accipit mortem tam Martyrum, quam aliorum fidelium, puta Judaeorum ad Christum conversorum. Mors enim, inquit ipse, hic per prosopopoeiam inducitur, quasi occidens Judaeos Christo credentes. Sequitur eam infernus: quos enim ipsa occidit, mox hic devorat, et suis subterraneis includit cavernis, scilicet corpus sepulcro, animam limbo. Hic enim erat communis naturae ordo ante Christum, Christique gratiam, qua caelum patefecit, suosque eo subvexit. Hoc ergo sigillo novum et inauditum quid apparuit, scilicet mortem ut Christi ministrum equo insidentem, ad perfectam Judaeorum salutem adventare, qui Christum ipsum recipiebant. Quo innuitur mortis saevitiam et stragem in Christi servis editam, non fuisse veram mortem et interitum, viamque ad inferos, uti Gentiles putabant; sed fuisse viam ad absolutam eorum felicitatem. Quocirca primi Christiani mortem non formidabant, sed optabant et ambiebant: sciebant enim ex Paulo, mori corpus et sepeliri in fidelibus, idem esse quod seminari, ut gloriose in resurrectione renascatur et resurgat. I Cor. XV, 42. Porro quatuor hic, inquit, genera mortis nominantur, quibus primi Christiani moriebantur. Primum est gladius, qui significat carnis castigationem et affectuum refrenationem, quam docet et jubet Christi Evangelium. Secundum est fames, quae significat divinae gloriae zelum, et proximorum salutis aemulationem, de qua ait Christus Matth. V, 6: «Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam.» Tertium est mors, qua Deus Christianos peccantes rigide puniebat, uti punivit Ananiam et Saphiram Actor. V; et Paulus I Cor. V, 5, ait se tradidisse fornicarium Satanae in interitum carnis; et I Corinth. XI, 30, scribit multos emori, quod indigne ad Eucharistiam accederent. Quartum sunt bestiae, per quas significatur martyrium: multi enim reipsa bestiis objecti sunt. Subdit deinde Alcazar: Simplicius tamen et aptius esse censeo, ut a «gladio, fame et morte» designentur bella, fames et pestis («mors» enim, sive mortalitas saepe pestem significat), quae immissa sunt a Deo non solum in Judaeos rebelles, sed etiam in eos qui Christum receperant; sed illi per haec ad infernum, hi ad caelum et felicitatem ibant. Atque hoc pacto patuit quanta sit Dei sapientia, qua homines mortificando vivificat, et perdendo salvat, ut egregie depingitur apud Jobum cap. XXXIX et XL.
Verum, equum hunc non esse amicum et infaustum, sed inimicum et infaustum, nec sessorem habere Christum, Christive ministrum, sed Christi adversarium et aemulum, superius ex communi Interpretum sententia docui. Adde hanc explicationem arctiorem esse, quia ad solos Judaeos hoc sigillum, uti et praecedentia, restringit; nec satis cohaerere, quia per mortem tam accipit mortem Martyribus ob fidei confessionem illatam, quam aliis Christianis ob peccata, vel sua, vel reipublicae a Deo inflictam. Denique multa miscet, quae magis tropologica sunt, quam litteralia.
Tertio, Thomas Anglicus, Dionysius, Gagneius, Richardus, Viegas et alii multi per hunc equum nigrum accipiunt hypocritas et impios fideles, quia sua mala vita et sceleribus Evangelio adversantur, suoque pravo exemplo non parum nocent Ecclesiae (ut hi tres equi significent tres hostes equi albi, id est Ecclesiae et Christi, scilicet rufus significet mundum, niger daemonem, pallidus carnem). Hi pallidi sunt, quia hypocritae jejuniis et carnis maceratione, vel certe ejus fuco et ostentatione facies suas exterminant, ait Richardus et Hugo; vel quia charitate et sapientia fulgere se fingunt et ipsa simulatione pallescunt, ait Dionysius; vel quia igneam charitatem sua luxuria perdiderunt, itaque expalluerunt. Huic equo et equiti permissum est homines interficere «gladio» linguae impiae, incitantis alios ad peccata; et «fame,» id est penuria verbi Dei; et «morte,» id est pestilentibus moribus; et «bestiis terrae,» id est brutis et irrationalibus vitiis.
Hic sensus generalior est, magisque moralis quam litteralis: nec satis congruo ordine sequitur praecedentem, tertium scilicet equum nigrum. Nam tempore illius, puta tempore haeresium, imo etiam tempore persecutionum Gentilium, adeoque quovis saeculo fuerunt impii et hypocritae in Ecclesia.
Quarto ergo et optime, Joachim, Seraphinus Firmanus, Pannonius et Pererius per equum hunc pallidum intelligunt sectam Mahometis, Turcas et Saracenos, infensissimos et celeberrimos jam mille annis hostes Christianorum. Hi enim post Gothos, Arianos aliosque priscos haereticos mox Ecclesiam gravissime infestarunt et jugiter infestant: estque haec quasi quarta aetas Ecclesiae. Haec secta recte comparatur equo, quia plane irrationalis est, bruta et carnalis. Unde eam ostendit quartum animal, scilicet aquila, quae sublimis est et caelestis. Hic equus est pallidus, quia respondet sessori suo: sessor enim ejus est pallida mors. Rursus, pallor significat Saracenorum invidiam, livorem et odium in Christianos (unde et apposite Turcae multi vultu sunt pallido), eorumque nequitiam et malitiam, insuper libidinem: in hac enim suis praecelluit Mahomet, eamque lege sua permisit, imo promisit: unde et polygamiam induxit. Libido enim spiritus et sanguinem exhaurit, itaque facit pallidos et luridos. Denique pallor notat eorumdem avaritiam, uti videmus Turcas auri esse cupidissimos, ideoque apud eos auro venalia jura. Avari enim ob curas et metus congerendi et conservandi opes, pallescunt. Quocirca argute Diogenes rogatus cur aurum palleret: «Quia multos, inquit, habet sibi inhiantes et insidiantes;» testis est Laertius, Lib. VI. Hujus sessor est mors, id est, Mahomet, qui, deficiente secta Arii, mox ortus est regnante Heraclio Imperatore, anno Christi 630, suamque sectam propagavit gladio, nimirum omnes sibi resistentes occidendo. Hoc enim erat Mahometis symbolum, quod quotidie Saracenis in suis Moskaeis sive fanis usque ad ravim inclamant: «Non est Deus nisi unus, et Mahomet Apostolus ejus.» Quicumque hoc recipere et profiteri nolebant, necabantur ab eo; qui vero recipiebant, servabantur, ideoque dicti sunt Musulmani, id est servati et liberati a morte (a radice של schalam, quae Hebraice et Arabice significat esse salvum, incolumem, prosperum): sed hi pejore, scilicet spirituali, morte ab eo occidebantur. Sequitur eum infernus, id est, Antichristus. Est enim ipse praecursor Antichristi, qui erit vitiorum abyssus, et quasi infernus; illique viam praeparat: putatur enim secta Mahometis duratura usque ad Antichristum, ait Firmanus; adeoque Joannes Annius et alii putarunt ipsum Mahometem esse Antichristum. Rursum, totus infernus omnesque daemones ad juvandum Mahometem, ejusque sectam propagandam, videntur concurrisse. Tertio, proprie sequitur eum infernus, quia plurimos ipse prae Gothis aliisque haereticis ad infernum detrusit. Ipsius enim secta victoriis plurimis, non tantum Trapezuntinum et Constantinopolitanum, duo Orientis imperia, sed et majorem orbis partem occupavit, et plura in dies occupat; adeo ut nuper subacta majori Hungaria et Transylvania, jam Germaniae, Italiae et Poloniae immineat, idque per Christianorum principum dissidia: hisce enim crescit; ac Christiani quasi excaecati id non vident, aut non curant. Unde dicitur hic per quatuor partes terrae grassatus: huic proinde datum est interficere gladio, fame, morte et bestiis terrae incolas orbis. Hae enim sunt quatuor plagae Dei, de quibus ait Ezechiel, cap. XIV, vers. 21: «Si quatuor judicia mea pessima, gladium et famem, ac bestias malas, et pestilentiam (quam hic Joannes vocat mortem) immisero in Jerusalem, ut interficiam de ea hominem et pecus.» Saraceni enim multos Christianos gladio, alios fame, alios aerumnis, indeque consequente peste, alios aliis generibus mortis, alios etiam leonibus, ursis aliisque bestiis objiciendo occiderunt.
Addunt nonnulli regnum Turcarum vocari mortem et infernum, eo quod ejus vires et milites constent Scythis, praesertim habitantibus juxta Bosphorum Cimmerium et Pontum Euxinum. Ibi enim est Cerberion mons et oppidum, Cocytus, Phlegethon et Tartarus: quocirca Homerus inferni sedem collocat apud Cimmerios, sive ob perpetuas tenebras, sive ob metallorum frequentes fodinas, sive ob valles opacissimas et hiberno soli inaccessas; adeo ut Gentiles censerent illic esse inferni ostium. Sicque accipiunt illud Isaiae xxviii, 15: «Percussimus foedus cum morte, et cum inferno fecimus pactum,» puta cum Cimmeriis, scilicet cum Assyriis regnantibus in Ponto et Bosphoro. Huc facit illud Tibulli:
«Elysios olim liceat cognoscere campos, Lethaeamque ratem, Cimmeriosque lacus,»
caliginosos scilicet et infernos. Huc quoque alludere putant S. Joannem cap. xx, vers. 14, cum ait: «Et infernus et mors missi sunt in stagnum ignis;» nec enim proprie infernus mitti potest in stagnum ignis, id est, in infernum; sed Cimmerii, Turcae et Scythae, qui in Ponto quasi in inferno habitant, ferique sunt et crudeles, ac vivunt quasi homines infernales, eo mittentur. Haec allusio non est incongrua, nec inelegans; plus tamen vult S. Joannes, uti paulo ante dixi.
Sicut ergo per secundum equum rufum significati sunt Gentiles et Pagani Ecclesiae persecutores; per tertium, nigrum scilicet, Ariani, Gothi, Wandali aliique haeretici: ita per pallidum significantur Saraceni, Turcae et Tartari (ex quibus prodibit Gog et Magog, de quo cap. xx, vers. 7). Hi enim prae aliis duobus, puta prae Gentilibus et Gothis, fuerunt et sunt acerrimi et continui, per decem saecula, primi albi equi et equitis, puta Christi et Christianorum, hostes. Itaque significatur hic acre, longum et continuum Ecclesiae certamen et bellum, aeque ac victoria, cum omni hostium et hominum genere. Primo enim per trecentos annos certavit cum Gentilibus et Imperatoribus Romanis: hosce tandem subegit, cum Constantinus et sequentes Imperatores colla subdiderunt Christo et Ecclesiae. Secundo, certavit cum Arianis, Nestorianis, Eutychianis aliisque haereticis per totidem, scilicet trecentos annos proxime sequentes; sed et hos vel profligavit, vel extinxit. Tertio, certavit, et adhuc certat cum Turcis et Saracenis: hosce etiam suo tempore dissipabit, praesertim cum eorum monarchia cadere et ruere incipiat, cujus ruinae initia et praesagia conspicimus. Post hosce omnes quasi ante ambulones et sagittarios sequetur acerrimus hostis Antichristus, qui ex Judaeis ortus primum per Judaeos, deinde per Gog et Magog gravissime affliget Christianos; sed et hunc mox destruet Christus adventu suo ad judicium, cum Ecclesiam militantem post tot luctas et victorias coronabit, atque triumphantem deducet ad regnum suum caeleste. Tunc enim «suscipient regnum sancti Dei altissimi, et obtinebunt regnum usque in saeculum, et saeculum saeculorum,» inquit Daniel, cap. vii, vers. 18. Haec est materia, hoc argumentum, hic ordo et series totius Apocalypseos. In ipso enim ejus libro signato continetur certamen et victoria de Antichristo; in sigillis vero libri continentur praeviae omnium Gentium persecutiones jam dictae. Simili modo Daniel, cap. vii, vers. 4, quatuor monarchias, quarum una alteram ex ordine bello appetit et protrivit, ac imperium ad se transtulit, comparat quatuor bestiis, scilicet leae, urso, pardo, et quartae terribili, ac mirae et insolitae formae; atque Zacharias, cap. i et cap. vi, easdem comparat quadrigis et equis variorum colorum, aeque ac Joannes hic.
Ex dictis sequitur Saracenismum esse quartam et ultimam generalem Ecclesiae persecutionem, ac post eam mox secuturum finem mundi. Ad illum enim statim transit S. Joannes in sexto sigillo, vers. 12, ac consequenter appropinquare illum in hoc sexto illius annorum millenario: mundi enim aetas est sex millia annorum, uti ostendam cap. xx, vers. 5. Hinc et Saraceni Turcaeque clamitant, jactitantque quasi oraculum, suam sectam duraturam mille annis.
Versus 9: Animae Sub Altari
9. «Et cum aperuisset sigillum quintum, vidi subtus altare animas interfectorum.» — Martyrum scilicet omnium, qui occisi sunt vel a Romanis Imperatoribus, vel a Gothis, Arianis aliisque haereticis, vel a Turcis et Saracenis. Cum enim in primo sigillo, equo albo significatum sit laetum et faustum Christi in Ecclesia regnum, mox tria sequentia sigilla reserarunt tres equos illi contrarios, puta tres generales Ecclesiae persecutiones sibi invicem ordine successuras et duraturas usque ad Antichristum: hinc hoc quinto sigillo apte et consequenter inducitur communis vox fidelium, qui in iis passi sunt, puta Martyrum optantium et orantium pro fine et termino persecutionum, ut scilicet Deus eas terminet, inhibeat et sistat; utque passos et Martyres coronet, persecutores vero puniat et adigat in tartara: quibus respondet Deus, jubetque ut requiescant adhuc tempus modicum, donec compleantur conservi eorum, et fratres eorum, qui interficiendi sunt sicut et illi, scilicet ab Antichristo: hujus enim tempus erit modicum, quo complebitur Martyrum et Electorum numerus, ideoque mox finis omnium ac judicium universale, et regnum Christi ejusque electorum gloriosum adveniet. Perperam ergo, et nimis arcte Alcazar censet in hoc sigillo tantum esse vocem Christianorum a Judaeis occisorum.
Quaeres, quodnam sit hoc altare? Aliqui ex hoc loco putarunt animas sanctas ante diem judicii non videre Deum, sed esse in locis quibusdam quietis et amoenis, quae hic vocantur altare; ac primo, Origenes, lib. II Periarchon, putat animas statim post mortem duci ad loca quaedam terrena, ubi depurantur, et multa discunt; inde deduci ad loca aerea, ubi plura addiscunt; tandem supra coelum ad Christum evehi, ibique plenam scientiam omnium adipisci. Secundo, Victorinus putat hoc altare esse loca quaedam subterranea amoena et similia campis Elysiis. Tertio, Tertullianus, lib. De Anima, sub finem, putat hunc animarum locum esse paradisum terrestrem, in quo, ait, attingunt Eliam et Henoch. Quarto, S. Bernardus, serm. 4 in Festo omnium Sanctorum, censet animas mox a morte rapi supra coelum, ibique degere cum Christo. Ergo sunt «sub altari,» id est, fruuntur conspectu humanitatis Christi, non autem divinitatis. Sic et alii Patres, ut Irenaeus, Hilarius, Ambrosius, Origenes, negare videntur animas Sanctorum ante diem judicii frui visione Dei. Sed hi commode exponendi sunt, scilicet ut tantum velint dicere eas non frui integra beatitudine totius hominis, quia videlicet carent gloria corporis: habere ergo illas beatitudinem incompletam et perfectam, ejusque complementum in resurrectione exspectare.
Quocirca perperam ex ipsis, et ex hoc Apocalypseos loco docent Graeci, Vigilantius et Calvinus, animas post mortem sub altari quiescere, et quasi dormire, nec videre Deum, idque usque ad diem judicii. Unde S. Hieronymus scribens contra Vigilantium, jure eum vocat «Dormitantium,» additque: «Tu vigilans dormis, et dormiens scribis.» Nam animas hasce non dormire patet, quia clamant, petuntque vindictam; et quia sequentur Agnum quocumque ierit, cap. xiv, vers. 4. Hic ergo est error et haeresis. De fide enim est animas plene a peccatis purgatas, statim a morte videre Deum, esseque beatas. Ita definit Concilium Florentinum, Tridentinum et Benedictus II, ac Innocentius III in Decretalibus hac de re editis. Idque hic satis significat Joannes, cum ait animas hasce habere stolas albas, et esse ante thronum Dei, eique servire die ac nocte, cap. sequent., vers. 15. Altare enim hoc sub quo eas vidit Joannes, est proximum Sancto sanctorum, ideoque in Scriptura vocatur altare oraculi, id est Sancti sanctorum, quod repraesentabat caelum empyreum, Deumque in eo residentem: unde scisso jam per Christi mortem velo intermedio, quod erat inter Sanctum sanctorum et Sanctum, in quo erat altare hoc, clare vident Deum in Sancto sanctorum residentem, uti patebit cap. viii, vers. 3. Vide Bellarminum, lib. I De Beatitudine Sanctorum, cap. iii.
Orthodoxi ergo, qui credunt animas sanctas jam Deum videre, altare hoc varie interpretantur. Primo, Ambrosius, Haymo, Richardus et Rivera, per altare accipiunt Christi curam, sive eam fruitionem, cui, per quem, pro quo et super quo immolati sunt S. Martyres, et sub cujus protectione jam beate vivunt.
Secundo, Joachim: Altare, inquit, est Romana Ecclesia, sub cujus fide et obedientia multi Christiani quinto sigillo, id est quinta aetate Ecclesiae, tunc, puta tempore Joachimi florentis, occisi sunt a Mahometanis in Africa.
Tertio, Dionysius ait animas esse sub altari, hoc est, eas esse in securissima Dei tutela, juxta illud Sapient. III: «Justorum animae in manu Dei sunt.»
Verum respondeo significari hic duplex altare, scilicet altare holocaustorum, quod erat in atrio: et altare thymiamatis, quod erat in Sancto. In illo enim quasi immolata, et sub eo quasi sepulta sunt corpora Martyrum: in hoc vero post mortem translatae animae eorum quasi requiescunt, juge thymiama laudis Deo exhalantes. Dico ergo primo alludi et notari hic altare holocaustorum. Id patet, quia sub eo latent animae interfectorum, id est immolatorum in altari; et quia clamant, postulantes vindictam suae immolationis. Pro quo nota: Corpora Martyrum, ex antiquo more et sanctione Felicis I Papae, solebant sepeliri sub altari, uti docent S. Augustinus, serm. 11 De Sanctis, Anselmus, Richardus et alii; quia enim Martyres instar holocausti erant immolati Deo super altare hoc, hinc sub eo pariter sepeliebantur. Id fiebat primo, ut loco tam sacro honorarent Martyres. Ita S. Ambrosius, inventis reliquiis S. Gervasii et Protasii per revelationem S. Pauli, eas sub altari recondidit, ut ipsemet asserit epist. 54 ad Marcellinam sororem: «Succedant,» inquit, «victimae triumphales in locum ubi Christus hostia est. Sed ille super altare, qui pro omnibus passus est; isti sub altari, qui illius redempti sunt passione. Hunc ergo locum praedestinaveram mihi. Dignum est enim ut ibi requiescat sacerdos, ubi offerre consuevit. Sed cedo sacris victimis dexteram portionem: locus iste Martyribus debebatur.» Secundo, ut Martyrum corpora et sepulcra orantibus ad altare essent continuum excitamentum devotionis et virtutis, ac fortitudinis, quam imitarentur. Tertio, ut Martyres eorum preces apud Deum offerrent et adjuvarent. Hinc altare vocabatur Sepulcrum Martyris, Memoria Martyris, «Martyrium,» sive «Confessio.» Martyrium enim graece idem est quod latine Confessio, puta testimonium, ut ait hic Joannes, quod Martyr fidei perhibuit, et sua morte ac sanguine obsignavit. Nam «Martyr» idem est quod «confessor,» sive testis fidei. Hinc hisce eorum sepulcris et altaribus postea, cum scilicet sub Constantino Ecclesia pacem adepta est, superaedificarunt ecclesiam, sive templum, quod inde pariter vocabant Martyrium. Ita in Concilio Chalcedonensi vocatur Martyrium, id est ecclesia, S. Euphemiae. Rursum, inde extensa vocis significatione, ecclesia quaevis vocata est Martyrium, quia Martyrum, vel certe Sanctorum, reliquias aliquas eo transferebant, ibique condebant, ut ad primaevum morem aedificandi altaria et templa super sepulcra Martyrum accederent quantum possent. Hinc jure Canonico sancitum est ut altare non consecretur nisi illatis eo Martyris, vel Sancti alicujus reliquiis. Quocirca sacerdos accessurus ad altare orat, dicitque: «Oramus te, Domine, per merita sanctorum tuorum, quorum reliquiae hic sunt.» Ita ecclesia Resurrectionis, Hierosolymis in Golgotha erecta, vocata est Martyrium, ait Cyrillus Hierosolymitanus, Catech. 14. Vide Barchium in Martyrolog. 6 Julii. Atque haec est origo et causa cur Romae in basilicis S. Petri, S. Pauli, S. Laurentii, S. Sebastiani, S. Caeciliae, S. Susannae, et passim in aliis templis ubi sepulta sunt, significatur altare collocatum in basilicis: videamus gradus et descensus in cryptas, sive in sacella subter ea. In hisce enim cryptis proprie sepeliebantur Martyres: unde ipsa crypta sive sepulcrum Martyris vocabatur Confessio, vel Martyrium; supra quam deinde aedificabant altare et templum, quod exinde quoque Martyrium dicebatur, uti paulo ante dixi. Porro hinc intelligimus illam phrasim, quam toties in Vitis Sanctorum et Martyrologiis legimus: «Hic Sanctus sepultus est in Confessione S. Laurentii, S. Susannae, S. Priscae,» etc.; nam «in Confessione» idem est quod in crypta vel sepulcro S. Laurentii, S. Susannae, Priscae, etc.: nec enim totum templum vocabatur Confessio, sed Martyrium, uti solerter annotavit Baronius.
Sensus ergo hujus loci est, q. d. Vidi per visionem symbolicam, animas Martyrum sub altari, quia secundum corpus sub eo sepulti sunt, qui super altare quasi holocausta suam vitam Deo immolarunt: ut sit synecdoche, scilicet ut pars ponatur pro toto, nimirum anima pro homine, puta pro Martyre. Sic Genes. XLVI, dicuntur septuaginta animae, id est homines, egressae de femore Jacob. Clamant ergo Martyres, id est, animae Martyrum per corpora sua; clamant, inquam, ex hoc suo Martyrii loco et sepulcro vindictam, perinde ac sanguis Abel eamdem clamat, Genes. IV, 10. Unde sequitur: «Datae sunt ei stolae albae,» quasi in consolationem et mercedem. Agitur enim hic de sigillis, quae tegebant persecutiones, et res non in coelo, sed in terra gerendas. Loco ergo animarum vocat altare: quia ubi est corpus, ibi censetur esse et anima. Secundo, quia hae animae, hoc est hi Martyres, sunt quasi victimae quae in altari cremantur, quarum cinis per craticulam dilabebatur sub altare, ut viderentur quasi sub altari sepeliri: ita enim et corpora Martyrum immolata quasi in altari, sub illud delapsa et sepulta sunt; unde et in consecratione altaris dicit Pontifex: «Sub altari Dei sedes accepistis, intercedite pro nobis»: ita Viegas, Ribera et alii, quin et S. Augustinus, serm. 11 De Sanctis, quem audi: «Recte sub altari animae justorum requiescunt, quia super altare corpus Domini offertur. Nec immerito illic justi vindictam sanguine postulant, ubi etiam pro peccatoribus Christi sanguis effunditur. Convenienter igitur, et quasi pro quodam consortio, ibi Martyribus sepultura decreta est, ubi mors Domini quotidie celebratur. Non immerito, inquam, consortio quodam illic occisis tumulus constituitur, ubi occisionis Dominicae membra ponuntur, ut, quos cum Christo unius passionis causa devinxerat, unius et loci religio copularet.»
Dico secundo: Sub hoc symbolo, et symbolica visione animarum sub altari terrestri holocaustorum, in quo corpora Martyrum immolata et sepulta sunt, significatur altare collocatum in quo proprie animae Martyrum requiescunt. Ad hoc enim post corporis immolationem et sepulturam in altare holocaustorum, translatae sunt animae eorum beatae: ibi enim acceperunt stolas albas, jugiterque laudant Deum: unde id eorum altare potius vocandum est thymiamatis, quam holocaustorum, uti mox patebit. Hoc ergo altare est secretius et penetrale coeleste, puta locus felicitatis et gloriae Martyrum in coelo. Nam hoc altare esse in coelo patet primo, ex eo quod cap. seq. vers. 9 de similibus animabus dicitur, quod sint ante thronum Dei, et in templo, scilicet coelesti, serviant ei die ac nocte. Dico similibus: tam enim hae, quam illae, sunt animae interfectorum; et licet illae futurae sint ultimis temporibus Antichristi, tamen aeque ac hae requiescent ad modicum tempus, donec impleatur numerus conservorum eorum. Secundo, idem patebit clarius cap. VIII, vers. 3, ubi angelus harum animarum thymiama, id est orationes et laudes, offert Deo in altari thymiamatis. Sub eo ergo quasi requiescunt in coelo; sed ita, ut distracto per Christum velo, quod hoc altare et Sanctum dirimebat a Sancto sanctorum, videant Deum in Sancto sanctorum residentem, ut ibidem ostendam: unde patet eas jam esse beatas. Itaque sicut locus felicitatis Beatorum vocatur sinus Abrahae, ob quietem: ita hic vocatur altare, ob Dei laudem, et ob martyrii victimam: proprius enim locus et sepulcrum Martyrum est altare, uti jam dixi. Dicitur et cubile, quia in eo quasi lecto requiescunt; hoc est enim quod ait Psaltes, Psalm. CXLIX, 5: «Exultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis.» Ita prius hoc hemistichium, scilicet: «Exultabunt sancti in gloria,» recitante S. Evergisto, Coloniensi Archiepiscopo, ingrediente templum S. Gereonis et Thebaeorum Martyrum, ab iis ipsis posterius subnecti et responderi audivit: «Laetabuntur in cubilibus suis,» uti refert Helinandus in Vita S. Gereonis. Ibi ergo se requiescere etiamnum ipsaemet animae Martyrum confitentur, ibique exspectant gloriam quietis et beatae aeternitatis. Unde Romae in coemeterio S. Priscillae, haec eorum vox in ipso limine inscripta legitur: «Hic exspectamus requiem.»
Nota: Alludit hic Joannes, uti et in nonnullis aliis, ad lib. IV Esdrae, cap. IV, vers. 35, ubi animae ex promptuariis clamant ad Deum idem pene, quod hic. Ait enim ibi Esdras: «Nonne de his interrogaverunt animae justorum in promptuariis suis dicentes: Usquequo spero sic? et quando veniet fructus areae mercedis nostrae? respondit ad ea Jeremiel archangelus, et dixit: Quando impletus fuerit numerus seminum in vobis; quoniam in statera ponderavit saeculum, et mensura mensuravit tempora, et non commovit, nec excitavit, usque dum compleatur praedicta mensura.» Quanquam Esdras haec promptuaria animarum viderit non in coelo, sed in inferno, sive limbo, uti ipse ait vers. 41; eo enim tum descendebant omnes animae, utpote quod Christus necdum advenerat, qui eis coelum patefecit. Hac de causa vocat promptuaria, id est cellaria, sive cryptas; atque de iis subterraneis clare ait cap. IV, vers. 41: «In inferno promptuaria animarum matrici assimilata sunt: quemadmodum enim illa, etc., sic et haec festinat reddere ea quae commendata sunt.» Quocirca Tertullianus, De Resurrectione carnis, cap. XXVII, citans illud Isaiae, cap. XXVI: «Vade, popule meus, intra in cubicula (id est sepulcra) tua;» ad quem locum alludit Esdras, aeque ac Joannes hic; pro «cubicula» legit «cellas promas,» id est cellaria, sive penuaria, «in quibus,» inquit, «caro salita, et usui reposita servatur, depromenda illinc suo tempore: sic enim et e sepulcris processura sunt corpora, cum jusserit Dominus.» Nam liber tertius et quartus Esdrae suam habent auctoritatem, licet non canonicam S. Scripturae: unde et libris canonicis subjunguntur, et ab Ecclesia in officio Missae et Ecclesiastico multa ex iis citantur et recitantur; Patres quoque plerique non raro eos citant, ac nominatim S. Ambrosius, lib. De Bono mortis, citat hunc de animabus in promptuariis degentibus locum. Quocirca viri graves librum tertium et quartum Esdrae reponunt inter libros canonicos tertii ordinis (qui scilicet, licet canonici non sint, proxime tamen ad eos accedunt), uti et librum tertium et quartum Machabaeorum, ac librum Hermetis, qui a veteribus vocatur liber Pastoris eo quod in eo angelus specie pastoris loquens et docens inducatur. Immerito ergo Sixtus Senensis, et pauci alii hunc Esdrae librum ut fabulosum rejiciunt, ut dixi in Esdra.
Sicut ergo ante Christum dicebantur animae esse in promptuariis, sive cellis in limbo, exspectantes Christum et beatam resurrectionem, ita post Christum dicuntur esse sub altari, puta thymiamatis in coelo; quia enim sunt animae interfectorum pro Christo, hinc, sicut corpus eorum dicitur esse sub altari holocaustorum in terra, ita et anima eorumdem dicitur esse sub altari thymiamatis in coelo, exspectantes unionem cum corpore, ut illo vestitae super altare quasi eleventur ad perfectam gloriam et consummatam beatitudinem. Altare enim holocaustorum erat in atrio, quod terram significabat: unde sub eo corpora terrena Martyrum sepulta dicuntur. Altare vero thymiamatis erat altare oraculi, id est Sancti sanctorum, puta coeli empyrei: unde sub eo animae beatae collocantur, ut per hoc symbolice significetur, illas esse animas Martyrum, atque exspectare martyrii praemium, puta gloriosum corpus, atque ac vindictam suorum homicidarum; quia enim sunt animae nudae, hinc quasi ad tegendam nuditatem earum, dicuntur esse sub altari, sub eoque quasi latere, ac illo tegi, id est ab hominibus abscondi, donec in resurrectione glorioso corpore donatae et vestitae, sese suamque gloriam et martyrii lauream publice toti mundo ostentent.
«Interfectorum propter verbum Dei» (ideoque Martyrum), «et propter testimonium quod habebant,» — quod tuebantur, scilicet veritatem fidei et vitae innocentiam: hoc enim est martyrum testimonium; unde Alcazar: «Propter testimonium,» inquit, id est, propter doctrinam, quam defendebant. Saepe enim «testimonium» ponitur pro doctrina. Pro «animas interfectorum,» aliqui legunt, ψυχάς τῶν ἀνθρώπων ἐσφραγισμένων, id est animas hominum signatorum; sed noster et alii legunt, ἐσφαγμένων, id est jugulatorum, interfectorum.
Versus 10: Et Clamabant Voce Magna
10. «Et clamabant voce magna.» — «Clamor magnus, magnum est desiderium;» animarum enim verba sunt ipsa desideria: tanto enim minus quisque clamat, quanto minus desiderat. Nam si desiderium sermo non esset, Propheta non diceret: «Desiderium cordis eorum audivit auris tua,» ait S. Gregorius, lib. II Moral., cap. IV.
«Dicentes,» — ex zelo justitiae, non vindictae, appetentes scilicet, ut destruatur regnum impietatis et peccati, utque pii ab eo liberentur, et impii puniantur, itaque super omnes adveniat regnum Dei, ait S. Augustinus loco citato.
«Usquequo, Domine (utpote qui es) sanctus et verus,» — id est aequus et justus, cujus proinde est tueri sanctos et veros, id est justos; compescere autem et punire impios et injustos, quales sunt qui nos fideles tuos persequuntur et occidunt. «Sanctus» ergo «et verus,» idem est quod «sancte et verax»: nominativi enim ponuntur pro vocativis Attice. Simile est quod canitur in Parasceve: «Sanctus Deus, Sanctus fortis, Sanctus immortalis, miserere nobis;» «Sanctus», id est «Sancte».
«Non judicas, et non vindicas sanguinem nostrum de iis qui habitant in terra?» — Judicium ad causae cognitionem pertinet, vindicta ad perficiendam et exsequendam rem judicatam, sive sententiam pro insonte contra injuriantem latam.
Quaeres, quod judicium, quam vindictam a Deo postulent animae Martyrum? Respondet primo Alcazar, eas petere vindictam de Judaeis Christicidis et Christianorum persecutoribus, eamque in hac vita, scilicet ut Deus eos exscindat per Titum, Adrianum, etc. Non enim, inquit, orant, nec volunt statutum a Deo extremi judicii diem precibus suis accelerare et antevertere, sed petunt ultionem quam Martyrum sanguis de persecutoribus petebat. Verum haec vindicta et hoc excidium jam per 25 annos facta erant et praeterierant: quorsum ergo ea quasi necdum facta, sed futura optant?
Secundo, alii passim censent eos petere vindictam condemnationis ferendam et exercendam in persecutores fidelium in die judicii.
Verum dico hasce animas primario non tam poscere injuriantium et persecutorum punitionem et condemnationem, quam innocentium, puta sui, suorumque asseclarum ab injuria liberationem. Hanc enim significat Hebr. Danakam, id est vindicare, quando construitur cum praepositione מן min, id est a, ex, de; et Graecum ἐκδικέω, quando construitur cum praepositione ἐκ, uti hic fit: optant enim vindicari ἐκ τῶν κατοικούντων ἐπὶ τῆς γῆς, id est, ex habitantibus in terra. Sic I Reg. cap. XXIV, vers. 14, ait David ad Saul: «Judicet Dominus inter me et te, et ulciscatur me Dominus ex te; manus autem mea non sit in te.» «Ulciscatur,» id est, «liberet me ex tua tam acri persecutione»: non enim in os imprecatur Sauli necem, et ultionem Dei. Ait enim: «Manus mea non sit in te,» q. d. Absit ut te occidam, esto habuerim te in manu mea; non enim tibi mortem, sed mihi a te liberationem et salutem opto et quaero. Fuit enim ipse mansuetissimus: unde de eo canimus, Psalm. CXXXI, 1: «Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus.» Sic Luc. XVIII, 3, ait vidua judici: «Vindica,» id est «libera,» «me de adversario meo.» Sic judices et vindices Israelis in libro Judicum vocantur Josue, Gedeon, Samson et alii, qui Israelem a virga Philistinorum aliarumque Gentium exemerunt, et in libertatem asseruerunt: esto id fecerint saepe cum hostium strage. Sic vulgo dicimus principem Christianos e manu Turcarum in libertatem vindicasse, cum eos e captivitate Turcarum eripuit, liberosque effecit. Sic ait Simon Machabaeus, lib. I Machab. cap. XIII, vers. VI: «Vindicabo,» id est «liberabo de jugo et tyrannide Antiochi,» «gentem meam et sancta, natos quoque nostros et uxores: quia congregatae sunt universae gentes conterere nos.» Animae ergo Martyrum hic optant vindictam, id est sui liberationem, eamque duplicem, scilicet primo, ut Deus eorum sanguinem injuste effusum et corpora injuste occisa, quae adhuc in hac injusta occisione et morte manent et detinentur, sibi restituat, iisque rursum animae spoliatae nuditatem tegat et vestiat: unde responsum a Deo accipiunt, ut pro corporibus accipiant stolas candidas, quibus se tegant et vestiant, donec compleatur numerus conservorum eorum; tunc enim plene eos corpore glorioso vestiendos esse. Unde S. Gregorius, lib. II Moral., cap. IV: «Quid,» ait, «est animas vindictae petitionem dicere, nisi diem extremum judicii, et resurrectionem extinctorum corporum desiderare?»
Secundo, optant vindictam, id est, liberationem Ecclesiae et fidelium a persecutorum tyrannide, ut scilicet Deus eam inhibeat et sistat, reddatque Ecclesiae pacem et quietem: quibus pariter respondet Deus se id brevi praestiturum, sed oportere adhuc modicum exspectare, donec compleatur Martyrum et electorum numerus. Secundario tamen et consequenter optant quoque vindictam proprie dictam ex zelo justitiae, quasi dicant: Usquequo, Domine juste, non facis justitiam, ut nos et Ecclesiam insontem liberes, persecutores vero punias, ut omnes laudent et celebrent tuam in utrosque justitiam? Hanc enim postulat Martyrum sanguis. Idem enim est dicere animas petere vindictam, quod dicere, sanguinem earum illam deposcere. Alludit ad lib. IV Esdrae XV, 8: «Ecce sanguis innoxius et justus clamat ad me, et animae justorum clamant perseveranter.» Unde S. Augustinus, serm. 59 De Tempore, tom. X, docet animas has petere ut evertatur regnum peccati.
Tertio, indirecte et quasi eminus orant accelerari diem extremi judicii: illo enim die facienda est plena haec vindicta. Non quasi decretum Dei de hoc die jam fixum et statutum mutari et accelerari desiderent: hoc enim fieri nequit; sed quod abstrahant ab hoc decreto, illudque quasi praeveniant. Deus enim ob orationes Sanctorum decrevit, ut finis mundi et dies judicii citius adveniat et acceleretur, cum alias illum diutius differre potuisset, et de facto diutius distulisset, nisi hae Sanctorum preces ab eo praevisae et acceptatae fuissent. Pari modo, ob preces Danielis et Prophetarum, dicuntur abbreviatae 70 hebdomades adventus Messiae, Daniel. IX, 20, juncto cum vers. 24. Hae ergo preces antecedenter se habent ad hoc decretum, non consequenter: eodem modo se habent preces Sanctorum ad Dei praedestinationem, puta ad electionem hujus vel illius ad salutem et gloriam.
Quocirca S. Augustinus, serm. 11 De Sanctis, incusat praedicatorum et fidelium desidiam, quod ea in causa sit, cur differatur resurrectio et regnum gloriosum Beatorum. «Videtis,» inquit, «quia propter nos (dum ait: Donec compleatur numerus conservorum) Martyrum vindicta differtur. Dum enim nos retardamus, horum sanguis inultus est. Sed hoc contingit nostra desidia, qui non religiose vivimus, qui non pie, sicut congruit, operamur. Nam si bonorum operum ad Dominum justitia nostra praecederet, jam conservorum numerus, qui exspectatur, esset completus. Unde oportet, fratres charissimi, quia primitias Martyrum hodierna festivitate veneramur, de aeterna quae in coelis est, Martyrum festivitate sedulo cogitemus, eorumque vestigia, in quantum possumus, sequendo, et ipsi ejusdem festivitatis supernae participes existere curemus,» ut compleamus numerum civium coelestis Jerusalem, sicque acceleremus regnum gloriosum Christi et Sanctorum.
Moraliter S. Bernardus, serm. 3 in Festo omnium Sanctorum: «Unde tibi, o misera caro, o foeda et foetida, unde tibi hoc? Animae sanctae quas propria Deus insignivit imagine, te desiderant; quas redemit proprio sanguine, te exspectant; et ipsarum sine te laetitia compleri, perfici gloria, consummari beatitudo non potest. Adeo siquidem viget in eis desiderium hoc naturale, ut necdum tota earum affectio libere pergat in Deum, sed contrahatur quodam modo et rugam faciat, dum inclinantur desiderio tui. Sine macula ergo sunt,» ut ait Joannes, cap. XIV, vers. 5, «sed non sine ruga.»
Versus 11: Et Datae Sunt Illis Singulae Stolae Albae
11. «Et datae sunt illis singulae stolae albae,» — id est, plena puritas, quies et spes certa beatitudinis, inquit Andreas Caesariensis et S. Bernardus, loco superius citato. Verum dico: stola alba est gloria et beatitudo animae, quam Martyres acceperunt, nimirum lumen gloriae, visio et fruitio Dei, ac consequenter humanitas Christi, B. Virginis, sanctorum Angelorum, ac Beatorum omnium. Haec enim gloria instar stolae albae, animam corpore nudatam et spoliatam vestit et condecorat. Est alba, quia lucida et splendida, et quia symbolum est innocentiae et puritatis Martyrum, cui in praemium donata est. Hinc et Christi in transfiguratione facies resplenduit sicut sol, et vestimenta ejus facta sunt alba sicut nix, hoc est, mira luce candicantia et fulgida. Haec est ergo stola alba, quam Christus vincenti promisit cap. III, vers. 5, dicens: «Qui vicerit, sic vestietur vestimentis albis, et non delebo nomen ejus de libro vitae,» Vide ibi dicta. Unde patet hasce animas videre Deum, et esse beatas: haec enim beatitudo vincenti promissa est sub nomine stolae, sive vestis albae. Hac etiam de causa ait quod Martyribus datae sint stolae «singulae.» Singuli enim unam tantum acceperunt, scilicet gloriam animae: nam in resurrectione accipient singuli stolas binas: addetur enim illis gloria corporis. Porro stolas albas symbolum esse gloriae et felicitatis, patet ex cap. seq., vers. 13 et 14, ubi degentibus coram throno Dei dantur palmae et stolae. Ita S. Gregorius in Psal. IV Poenitent., vers. 10, et S. Anselmus, Richardus, Haymo, Beda hic, ac S. Augustinus, serm. 11 De Sanctis. Stola enim priscis erat honestae et nobilis mulieris vestis, usque ad imos pedes demissa. Unde Horatius, lib. I Serm., satyr. 2:
«Ad talos stola demissa, et circumdata palla.»
Et Martialis:
«Quisquis stolae purpuraeve contemptor, Quos colere debet, laesit impio versu.»
Hinc stolata mulier vocabatur locuples et primaria: contra togata vocabatur plebeia et secundae classis, ut videre est apud Horatium, loco citato. Hac de causa stola, praesertim candida et splendida, in Scriptura symbolum est gloriae, immortalitatis ac felicitatis. Hinc Pharao vestivit Josephum stola byssina, Genes. XLI, 42; et I Paralip. cap. XV, vers. 27: «David erat indutus stola byssina.» Judith cap. XVI, vers. 10, post victoriam «accepit stolam novam.» Mardochaeus indutus fuit stola et impositus equo ab Aman jussu regis volentis eum honorare, Esther cap. VI, vers. 11. De sapientia ait Eccli. VI, 30: «Erunt tibi torques illius in stolam gloriae;» et vers. 32: «Stolam gloriae indues eam.» Et cap. XLV, vers. 12, ait Aaronem jussu Dei induxisse stolam sanctam. Et cap. L, vers. 11, ait Simonem pontificem accepisse stolam gloriae. Isaiae cap. LXIII, 1, de Christo victore dicitur: «Iste formosus in stola sua.» I Machab. VI, 15, dedit Antiochus Philippo intimo suo stolam suam et annulum. Ibidem cap. X, vers. 21: «Induit se Jonathas stola sancta.» Marci XII, 38: «Cavete, ait Christus, a Scribis, qui volunt in stolis ambulare;» et cap. XVI, vers. 5, mulieres in sepulcro Christi viderunt angelum coopertum stola candida.
Dices: Spes ardens quae differtur, affligit animam: quomodo ergo hae animae Martyrum ardenter sperantes et postulantes vindictam jam dictam, sunt beatae? Respondeo: Spes haec est ordinata, est quieta et composita in Beatis: acquiescunt enim in voluntate Dei; non enim sperant, nec volunt ut statim haec vindicta fiat, sed ut fiat suo tempore quod Deus constituit et ordinavit: illius ergo tantum ingens se habere desiderium, sed in Dei voluntatem resignatum, significant.
Moraliter Tertullianus, lib. De Cultu feminarum, in fine, eas ex hoc loco adhortatur, ut ornent se stolis, non purpurae, byssi, vel auri, sed innocentiae, sanctitatis et fortitudinis: «Tempora, inquit, Christianorum semper, et nunc vel maxime, non auro, sed ferro transfiguntur: stolae martyriorum praeparantur, angelis bajulis sustinentur. Prodite vos jam ornamentis exstructae Apostolorum, sumentes de simplicitate candorem, de pudicitia ruborem, depictae oculos verecundia, et spiritus taciturnitate, inferentes in aures sermonem Dei, annectentes cervicibus jugum Christi. Caput maritis subjicite, et satis ornatae eritis. Manus lanis occupate, pedes domi figite, et plus quam in auro placebunt. Vestite vos serico probitatis, byssino sanctitatis, purpura pudicitiae. Taliter pigmentatae Deum habebitis amatorem.»
«Et dictum est illis ut requiescerent adhuc tempus modicum, donec compleantur conservi eorum.» — Alcazar exponit, «ut requiescerent,» scilicet a visione, non Dei, sed vindictae de hostibus, puta de Judaeis, quam postulant, q. d. Deus animas Martyrum statim convestivit stola gloriae, sed quoad petitionem vindictae eorum, jussit hic ut modicum requiescerent, significans illam differendam esse, donec numerus Martyrum ab eis occidendorum compleatur, quo completo se eos puniturum et excisurum per Titum et Romanos.
Verum, jam saepius dixi haec referenda esse ad omnes Martyres, et ad finem mundi. Sensus ergo est, q. d. Sicut corpora vestra, o animae sanctae, et vestro sanguine purpuratae, requiescunt in suis sepulturis (quae inde vocantur graece coemeteria, id est dormitoria) sub altari holocaustorum, exspectantia gloriam resurrectionis, ita et vos pariter requiescite sub altari thymiamatis in coelo, in vestris stolis albis, id est in vestro lumine gloriae et beatitudinis, ac modicum exspectate eamdem resurrectionem: brevi enim corpus, quod hic pro me morti tradidistis, vobis reddam gloriosum, ac simul ulciscar et puniam vestros persecutores et homicidas, condemnando et adigendo eos in tartara; brevi, inquam, scilicet postquam completus fuerit sociorum vestrorum, puta Martyrum, numerus, quod propediem per Antichristum fiet. Apposite S. Augustinus serm. 11. De Sanctis: «Tali,» inquit, «modo loquitur Deus omnipotens Sanctis, velut quilibet pater familias habens multos filios, singulisque de agro revertentibus, et rogantibus ut cibum sibi tribuat, respondet: Refectio quidem vestra parata est; sed exspectate fratres vestros, ut, cum in unum positi fueritis, omnes in commune comedatis.» Et S. Gregorius, II Moral., IV: «Respondere eis (animabus) est, ut collectionem fratrum exspectare debeant, eorum mentibus libenter exspectandi moras infundere, ut, cum carnis resurrectionem appetunt, etiam ex colligendorum fratrum augmento gratulentur.»
Versus 12: Sigillum Sextum et Terrae Motus Magnus
12. «Et vidi cum aperuisset sigillum sextum: et ecce terrae motus magnus factus est, etc.» — Primo, Aretas haec refert ad prodigia facta in morte Christi; verum haec jam diu praeterita erant, non futura.
Secundo, Ambrosius et Rupertus haec referunt ad Judaeorum reprobationem et excidium per Titum; sicut quae sequuntur cap. VII, referunt ad laetissimam vocationem Gentium. Vide Pererium singula applicantem pag. 462. Huc accedit Alcazar, qui hoc sexto sigillo putat significari minas horrendas, quibus Deus voluit praemonitos Judaeos ante excidium, et ante septem plagarum supplicia, quae septimo sigillo continentur: porro has minas comparari cum prodigiis, quae minabuntur instantem extremi judicii diem, quia hae illarum fuerunt typus: unde et Christus, Matth. XXIV, confert excidium urbis Hierosolymae cum excidio orbis, et ab illo ad hoc immediate transit. Minae autem hae septem sunt. Prima est terrae motus, qui significat magnam rerum commutationem et perturbationem, quae Hierosolymis accidit, cum seditionem et bellum contra Romanos concitarunt. Secunda est obscuratio solis: haec significat signa et prodigia quae visa sunt, Dei indignationem contra Judaeos testantia. Deus enim supplicia illaturus, lugubri veste quasi se induit, eo modo quo reges Lusitaniae olim sententiam capitis laturi, saccum induebant. Tertia est lunae sanguis, qui denotat maximum supplicium, quod eis pro Christi sanguine effuso impendebat. Quarta est stellarum casus, qui indicat symbolice necem, quam S. Jacobo, Stephano aliisque viris sanctissimis intulerunt, quod etiam Judaeis minabatur ruinam. Quinta est complicatio coeli, quae symbolum est Christianorum discessionis ab urbe Hierosolyma, quae non levis etiam fuit civitati comminatio: quia enim hic Deus per solem, Christus per lunam, Apostoli virique Apostolici per stellas fuerunt significati; hinc consequenter apposite primitiva Ecclesia, sive primi Christiani per coelum significantur; de iisdem ait Christus: «Virtutes coelorum movebuntur.» Virtutes enim coelorum sunt exercitus coeli, puta Ecclesia militans, quae poterat Jerusalem ab excidio defendere, sed eam deserens ac suo praesidio destituens, eamdem Romanorum praedae exposuit. Rursum in libro involuto notatur Judaeorum excaecatio, quasi omnis eorum sapientia fuerit convoluta et complicata, ut quasi nihil scirent, nullas rationes salvandi se et urbem invenire possent. Sexta est migratio ac secessio montium et insularum, quae portendit Deum Tito et Romanis obices, difficultates et impedimenta omnia amovere et tollere, viamque quasi complanare in Judaeam, ut eam subigant et evertant. Septima est metus et horror communis omnium, dicentium montibus: Cadite super nos, qui figurat ingentem timorem, qui Judaeos pervaserat, evidens esse argumentum, quod Deus severissimam in eos vindictam jamjam exercere velit.
Verum haec omnia pariter praeterita jam erant, non futura, ideoque historica, non prophetica. Constat autem Apocalypsin esse prophetiam de futuris. Itaque hic sensus est accommodatio quaedam, et adaptatio potius quam expositio genuina. Adde vers. 15 nominari reges, quos constat non fuisse Hierosolymae. Insuper, quod dicent montibus: «Abscondite nos a facie Agni,» non congruit Judaeis, qui Christum non agnoverunt nec Agnum, sed ursum potius et lupum eum vocitarunt.
Tertio, Aureolus et Lyranus haec referunt ad persecutionem Diocletiani, quando Christiani montibus, id est Beatis in coelo, eos invocantes, dixerunt: «Cadite,» id est, «protegite nos.» Verum haec expositio violenta est et contorta, ut patet: est et inordinata. Nam persecutio Diocletiani, uti et caeterorum Imperatorum, repraesentata fuit sigillo secundo, puta equo rufo, uti ostendi cap. VI, 2.
Dico ergo S. Joannem hic transire ad tempora novissima, et ad finem mundi. Id patet ex ipsis ejus verbis, quae proprie nulli alteri competere possunt, praesertim si quis ea conferat cum verbis Christi Matth. XXIV, 25 (ubi orbis excidium, signaque ei praevia describit); ille enim videbit pene eadem hic dici cum iis, quae ibidem dicit Christus. Quod enim hic dicitur: «Sol factus est niger,» ibi dicitur: «Sol obscurabitur;» hic dicuntur stellae de coelo casurae, ibi idipsum dicitur; hic: «Luna facta est sicut sanguis,» ibi: «Luna non dabit lumen suum;» hic dicitur: «Coelum recessit sicut liber involutus,» ibi: «Virtutes coelorum commovebuntur;» hic dicunt «montibus: Cadite super nos,» ibi idem dicent, ut patet Lucae XXIII, 30. Idipsum poscit ordo Apocalypseos, et septem sigillorum. Cum enim S. Joannes secundo, tertio et quarto sigillis, repraesentarit tres generales et illustriores persecutiones Ecclesiae, successive duraturas usque ad finem mundi (unde quinto sigillo induxit communem vocem Martyrum, optantium finem): hinc sexto hoc sigillo ad eumdem transit; imo ab hoc loco deinceps usque ad finem libri loquitur de extremis mundi temporibus.
Hoc ergo sexto sigillo describit ultimam Dei vindictam in impios, signaque horrenda quae praeibunt, et indicabunt instare extremum judicium. Ita Victorinus, Primasius, Ticonius, Haymo, Andreas, Beda, Ribera, Pererius et alii.
Dices: Haec signa sequentur Antichristum; erunt enim proxima judicio: haec autem septem sigilla significant ea, quae evenient ante Antichristum: ergo alia sunt ab illis signis Antichristo posthumis. Respondeo: Aliqui censent haec omnia signa, uti et caeteras plagas septimo sigillo orbi infligendas, quae cap. VIII et IX recensentur, fore ante Antichristum: continentur enim in sigillis hisce, quae prius reserari debent et evolvi, quam liber signatus, id est Antichristi tempora, succedere et videri possint. Sic enim optimo ordine consignatur et progreditur haec Apocalypseos prophetia, estque quasi historia prophetica de rebus successivo tempore et ordine futuris. Favet et ratio: nam post mortem Antichristi non fore haec tristia prodigia, probari videtur ex eo, quod post mortem Antichristi summa erit pax et quies in mundo, uti ostendi Daniel. XII; unde et Christus Lucae XII, 40, et Matth. XXIV, 37, praedixit se insperato die, et subito venturum ad judicium, cum homines vacabunt gulae et voluptatibus, uti faciebant in diebus Noe: cum e contrario de hisce signis dicat, quod arescent homines prae timore et exspectatione caeterorum prodigiorum, quae supervenient universo orbi.
Verum durum et difficile est creditu haec signa omnia complenda fore ante Antichristum. Sunt enim signa judicii instantis, et judicis advenientis; unde dicunt impii vers. 16, «montibus et petris: Cadite super nos, et abscondite nos a facie sedentis super thronum, et ab ira Agni; quoniam venit dies magnus irae ipsorum: et quis poterit stare?» Quomodo haec dicent, si inter haec signa et diem judicii intercedant plures anni, puta totum tempus regni aut saltem monarchiae Antichristi, quae erit trium annorum cum dimidio? Quomodo haec signa dicuntur signa judicii, et judicis Christi, cum potius dicenda essent signa adventantis Antichristi?
Secundo, cap. seq., in septimo sigillo audiemus Judaeorum conversionem ad Christum, quae fiet in fine mundi, maxime post occisum Antichristum: ergo quaedam ex his sigillis, non erunt praevia, sed posthuma Antichristo. Idem manifestum est ex eo quod in septimo sigillo angelus septimus, tuba canens, dicatur inducere consummationem rerum omnium: quae utique fiet, non ante, sed post Antichristum. Ita enim habetur cap. X, vers. 7, et cap. XI, vers. 15.
Tertio, Christus, Matth. XXIV, 29, ait haec signa fore post tribulationem dierum illorum, id est post persecutionem Antichristi, inquiunt multi; verius tamen Ribera sic exponit, «post tribulationem,» scilicet inchoatam, non autem perfectam. Inchoabitur autem haec mundi tribulatio ante Antichristum. Christus enim paucis verbis perstringit et convolvit multa, quae successive per plures annos fient in fine mundi. Denique ibidem Christus de hisce signis ait: «Cum videritis haec omnia, scitote quia prope est in januis,» scilicet dies Domini et adventus Christi ad judicium. Quocirca haec signa fore, non ante, sed post interitum Antichristi, diserte docet Franciscus Suarez, III part., Quaest. LIX, disp. 56, sect. 3, et alii permulti.
Dico ergo haec signa inchoanda fore ante Antichristum, ideoque poni inter sigilla; sed perficienda et complenda esse post Antichristum, ita ut quaedam ex iis fiant ante, quaedam, et quidem plura ac majora, post Antichristum. S. Joannes ut omnia, utpote eodem spectantia, conjungeret, eodem sigillo omnia complexus est: quae quatenus praeibunt Antichristum, eatenus spectant ad sigilla; quatenus vero sequentur, eatenus pertinent ad librum signatum. Cum enim illa orbis desolatio et excidium sit futurum ultimum et maximum, idcirco Deus eminus per plures annos antequam accidat, idipsum comminari, et plagas ei praevias orbi immittere incipiet. Sic enim fecit in excidio Hierosolymae, et aliarum urbium et regnorum. Judaeos enim impios per Isaiam, Osee, Joelem, imo per Eliam, Eliseum aliosque Prophetas per centum annos admonuit et praemonuit de futuro excidio per Chaldaeos, ut ab impietate sua resipiscerent, itaque excidium evaderent. Idem fecit in diluvio: jussit enim Noe anno quingentesimo aetatis suae fabricare arcam, ut per eam instans diluvium hominibus praenuntiaret et comminaretur, cum tamen diluvium induxerit demum anno sexcentesimo Noe: dedit ergo orbi centum annos ad poenitendum. Quidni idem, vel simile faciat in ultimo orbis excidio, cum non aquae, sed ignis diluvio totus obruetur, et conflagrabit? Itaque ante Antichristum inundabit in orbe impietas et impii, quibus Deus minabitur excidium; ideoque signa haec illi praevia, plagasque ejus praenuntias immittere incipiet, puta insolitos terrae motus, maris fremitus et exundationes, fulgetra, tonitrua, eclipses, obscurationes solis, lunae et stellarum: ut coelum, terra, mare et aer in impios fremere, eisque necem et interitum minari videantur; ex quibus consequentur fames, pestilentiae et bella, quae Christus tum fore praedixit; sed contemnent ea impii: itaque plagas plagis addet Deus. Superveniet Antichristus, qui erit caput et culmen impietatis. Quocirca Deus acriora in eum, et impios ejus asseclas, supplicia e coelo vibrabit, adigens eos in tartara; inde in impios caeteros, totumque orbem desaeviet, eique mala extrema, ac inter ea solis, lunae et stellarum plenam obscurationem inducet; ac tandem diem ultimum orbi afferet per ignem conflagrationis, tumque ipse Christus descendet e coelo, et veniet ad judicium: ita tamen, ut post Antichristi ejusque asseclarum stragem, et plagas impiorum, Deus aliquod tempus quietis daturus sit orbi, quo Christiani in persecutione Antichristi lapsi, Judaei omnesque gentes tot plagis perculsae, respirare, Deo reconciliari, justificari et salvari possint. Quo tempore mundani homines, sicut pueri amota virga, ad ingenium redibunt, nubent et nubentur, epulabuntur, uti in diebus Noe fecerunt, donec ex insperato Deus mundi finem adducat, Christumque judicem mittat, uti Christus praedixit Matth. xxiv, 37, et Joannes Apocalyp. xiii et sequentibus, et Daniel cap. xii, vers. 12: «Beatus,» inquit, «qui exspectat, et pervenit usque ad dies mille trecentos triginta quinque,» id est, qui vivet post tempora et mortem Antichristi, uti ibi ostendi.
Quocirca parum probabile est, quod censent S. Hieronymus et S. Chrysostomus in Matth. xxiv, et Eusebius Emissenus, homil. in Domin. XXIV post Pentecosten, scilicet haec signa in sole, luna et stellis, fore post generalem resurrectionem in ipso adventu Domini, ac proinde fore non praevia judicio, sed in ipso judicio. Argumentum eorum est: Quia, inquiunt, immediate post haec signa subdit Christus: «Et tunc apparebit signum Filii hominis in coelo, et tunc plangent omnes tribus terrae.» Nam «videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli.» Verum hoc non urget. Nam Christus apud S. Matthaeum multa conjungit et conglomerat de excidio urbis et orbis, quae tamen non simul fient, sed tempore valde disjuncto et separato; quinimo S. Matthaeus, cum dixisset Christum venturum cum virtute magna et majestate, subjungit: «Et mittet angelos suos cum tuba;» cum tamen hoc sit futurum non post, sed ante adventum Christi ad judicium.
«Et sol factus est niger.» — Quaeres an ad litteram haec signa, ut sonant, eventura sint? Primo, S. Augustinus, epist. 80 ad Hesychium, atque ex eo Primasius, Andreas et Beda, haec signa mystice accipiunt pro persecutione Antichristi, sicque exponunt: Sol et luna, id est Ecclesia, obscurabitur; stellae, id est illustres Sancti, a fide, et consequenter a coelo et salute, excident. Verum hanc expositionem esse mysticam, non litteralem, nemo non videt.
Secundo, S. Chrysostomus et Hieronymus ac Beda in Matth. xxiv; Eusebius Emissenus, homil. in Domin. XXIV post Pentecosten; Hilarius, can. 26 in Matth.; D. Thomas in Opusc. X, art. 36, putant haec signa fore in ipso die judicii, scilicet quod Christus adveniens tanto lumine radiabit, ac totum orbem suis radiis perstringet, ut sui claritate obscuret fulgorem solis, lunae et stellarum. Sic et S. Augustinus, serm. 130 De Temp., ubi hoc peculiariter tribuit fulgori crucis, qui tantus erit, ut solem occultet. Verum jam ostendi haec signa fore praevia judicio, ac consequenter ante adventum Christi. Unde clare ait Joel II, 10 et seqq.: «Sol convertetur in tenebras, antequam veniat dies Domini.» Et Christus Lucae xxi, 26: «Arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae supervenient universo orbi.»
Tertio, Origenes, tract. 30 in Matth., putat solem, lunam et stellas obscuranda a fumo, qui procedet ab igne conflagrationis mundi. Verum haec signa erunt ante finem mundi, quem inducet haec conflagratio; unde et Origenes in hac expositione non persistit: imo Suarez loco citato censet, ignem conflagrationis mundi fore post ipsum diem judicii.
Quarto, Rabanus in Matth. xxiv, idque refert, nec improbat D. Thomas in IV, dist. xLVIII, Quaest. I, art. 4, quaestiunc. 2, putat quod sol, et consequenter luna aliaque astra a Deo privabuntur sua luce intrinseca et connaturali.
Quinto, Dionysius Carthusianus haec accipit ad litteram, sed putat ea hyperbolice dici, sicuti Prophetae dicunt in excidio Hierosolymae et Babylonis obscurandum fore solem. Verum quia haec excidia tantum typus fuerunt et tenuis umbra excidii totius orbis, quod maxime erit horrendum et portentosum, hinc haec signa ad litteram et summo sensu accipienda sunt.
Dico sexto, haec plane ad litteram, ut sonant, esse accipienda. In fine ergo mundi Deus ad vindictam peccatorum solem faciet nigrum instar sacci cilicini, qui niger est ex nigris setis et pilis, e quibus contextus est. Porro id fiet partim ex densitate nubium, quas Deus inter solem et terram interjiciet, ut vult Ribera et Dominicus Soto in IV, dist. 46, Quaest. II, art. 2; partim ex miraculosis eclipsibus, ut vult Pererius, quae provenient ex inusitatis motibus coelorum, qui nunc tardius, nunc velocius solito movebuntur. Unde Lactantius, lib. VII, cap. xvi, de sole et luna sic ait: «Motus extraordinarios peragent, ut non sit homini promptum aut siderum cursus, aut rationem temporum agnoscere. Fiet enim vel aestas in hieme, vel hiems in aestate: tunc et annus breviabitur, et mensis minuetur, et dies in angustum coarctabitur.» Quae si vera sunt, facile erit varias tunc produci eclipses. Tertio, suspendet Deus non lumen, sed illuminationem solis et astrorum, nimirum negando luci solis et astrorum concursum, sine quo non potest lumen suum spargere et illuminare orbem: unde ex eo sequentur densissimae et universales tenebrae per totum orbem; idque faciet facillima actione, ac minima rerum ac naturae immutatione: ita Franciscus Suarez, III part., Quaest. LIX, art. 6, disp. LVI, sect. 3.
«Luna tota facta est sicut sanguis.» — Id fiet per interpositionem nubis ita dispositae, ut per impressionem radiorum lunae, ipsa videatur tota sanguinea, ad significandam divini judicii severitatem, ait Suarez ibidem: nam rubicunda luna repraesentat cruorem, id est stragem impiorum, ob sanguinem Christi ab iis vel effusum, vel neglectum et spretum; item ob effusum sanguinem Martyrum, praesertim Eliae et Henoch, aliorumque fidelium ab Antichristo et Antichristianis. Rursum rubicunda luna portendit ventos, procellas et tempestates irae et suppliciorum Dei, quas effundet Deus in peccata et peccatores; nam
«Pallida luna pluit, rubicunda flat, alba serenat.»
Et Virgilius, I Georg.:
«At si virgineum suffuderit ore ruborem, Ventus erit.»
Sanguis enim in Scriptura symbolum est peccati. Unde ait Osee IV, 2: «Sanguis sanguinem tetigit.» Et Isaias cap. I, vers. 15: «Manus vestrae sanguine plenae sunt.» Vide ibi dicta. Erit ergo tunc inusitata solis, lunae et stellarum partim rubricatio, partim obscuratio, et quasi deliquium. Primo, ut significetur obscurari ac finiri jam gaudium impiorum.
Secundo, luna fiet rubea, ut videatur quasi pudore vultus sui, de turpissimis et atrocibus hominum sceleribus, noctu praesertim, cum lucet luna, in lectis et tenebris perpetratis, erubescere; visis namque tot tamque enormibus hominum sceleribus, ab initio mundi ad finem usque perpetratis, sol, luna et stellae quasi erubescent, quod talibus dominis tam impiis servierint, et ad eorum scelera lucem suam praebuerint. Hanc causam dat S. Antoninus, IV parte Sum., tit. XIV, cap. xi, § 2. Ita in martyrio Felicis Episcopi Africani, anno Christi 302, luna conversa est in sanguinem, ut habent ejus Acta fidelia 24 octobris, quae citat et probat Baronius.
Tertio, sol et stellae, quasi metu Christi judicis venientis perculsa, splendorem suum retrahent: sicut homines in metu solent calorem et sanguinem in intima, ad cor confortandum, retrahere, itaque expallescere, ait Maldonatus, Matth. xxiv. Omnia enim haec signa eo tendunt, ut de hominibus impiis (quales tunc erunt plerique; pauci enim tunc erunt fideles et pii, uti praedixit Christus Lucae cap. xviii) vindicta sumatur, utque ipsi timore percellantur, majoraque supplicia exspectent.
Versus 13: Et Stellae De Caelo Ceciderunt Super Terram
«Et stellae de coelo ceciderunt super terram.» — Primo, aliqui: «Ceciderunt,» inquiunt, id est occiderunt, subito raptae ad aliud hemisphaerium; sic enim Poetae significant stellarum occasum, dicendo eas in Oceanum sive mare se praecipitare. Unde Virgilius, II Aeneid.:
«Et jam nox humida coelo Praecipitat, suadentque cadentia sidera somnum.»
Sic Romae, et alibi, qui non longe a mari habitant, in aestate jucunde spectant vespere solis occasum. Videtur enim eis sol se librare inter undas identidem, ac tandem subito in eas se demergere. Verum hic dicitur: «Stellae ceciderunt super terram,» non in mare, nec in aliud hemisphaerium.
Secundo, Origenes, tract. 30 in Matth.: «Stellae,» ait, «de coelo ceciderunt, id est lumen suum deficiente fomento amiserunt, ac quod in eis terrestre remansit, in terram decidit»: putat enim ipse, ex sententia Platonis in Timaeo, caelos et astra ex elementis esse composita et conflata, ac proinde egere nutrimento instar nostri ignis vel lampadis: quare sensim deficiente alimento in fine mundi, astrorum quoque lucem, sive id quod in eis igneum est, defecturum; quod vero terrestre est, ad sua elementa et terram relapsurum. Verum duplici errore nititur: primo, caelos et stellas esse elementares; secundo, indigere alimento.
Tertio, Jansenius, et Cajetanus in Matth. xxiv: Stellae, inquiunt, retrahent lumen suum et non videbuntur, ut videantur de coelo cecidisse. Cadent ergo non a loco suo, sed a luce sua.
Quarto, Maldonatus ibidem censet stellas proprie dictas in fine mundi de coelo casuras. Magis enim, inquit ipse, Christo id affirmanti, quam Aristoteli id fieri posse neganti, assentior. Verum sic findi deberet coelum, imo coeli omnes Planetarum; et quo deciderent hae stellae? Quaevis enim stella fixa in firmamento nobis visibilis, major est tota terra. Melius ergo Ribera et Pererius per «stellas» accipiunt cometas, fulgura, ignes cadentes, aliaque meteora ignea instar stellarum, qualia multa erunt in fine mundi, eaque novae et prodigiosae magnitudinis, formae, figurae, motus et lapsus. Deus enim illa, quasi horribilia fulgetra et tonitrua, jaculabitur et deturbabit in terram, ut homines terrefaciat.
«Sicut ficus mittit» (βάλλει, id est abjicit, evertit. Ita Syrus. Male ergo legunt aliqui «mittit») «grossos suos» (ὀλύνθους, id est ficus immaturas) «cum a vento magno movetur.» — Significat Deum ob scelera, citius opinione hominum et rerum natura, finem mundo impositurum, cum is naturaliter diutius durare posset, sicut fecit in diluvio Noe. Sic enim grossi ex ficu ante maturitatem intempestive decidunt. Rursum «grossi» indicant ver beatitudinis laetissimum et florentissimum, quod tunc inchoabunt Beati. Arabicus vertit, «sicut ficulnea, cum ceciderit graminetum ejus a vento grandi.»
Versus 14: Et Caelum Recessit Sicut Liber Involutus
14. «Et coelum recessit sicut liber involutus,» — εἰλισσόμενος, id est qui involvitur, vel convolvitur; Syrus, «caeli separati sunt sicut liber qui involvitur;» Arabicus, «coelum involvetur quasi charta,» q. d. Sicut liber more veterum cylindro involutus (uti tela circa radium circumvolvitur) absconsis litteris legi non poterat: ita coelum, ejusque stellae quasi litterae, abscondentur atris nubibus et tenebris, ut videri non possint, videanturque in alium mundum recessisse. Rursum, desinet notus coelorum usus, motus et splendor, astrorum intuitus, ex iisque prognostica conjectatio et divinatio; sicut libro uti desinimus, nec eum legere possumus, cum eum complicamus, sive claudimus. Alludit, imo citat Isaiae xxxiv, 4, ubi idem dicit Isaias: vide ibi dicta. Unde S. Thomas et Suarez sic explicant, q. d. Homines et Astrologi non divinabunt amplius ex astris, quasi ex libro prognostico. Coelum, inquit Suarez, recedet, non motu locali, sed ab oculis hominum, sicut recedere solet liber involutus, quia litterae ejus videri non possunt. Ita ipse loco citato, et lib. II De Superstitione, cap. xi. Aliam rationem hujus phrasis dat S. Augustinus, lib. V De Genesi ad litt. cap. xx: Deus, ait, saecula, quae cum primum condita sunt, tanquam implicita ediderat, succedentibus temporibus explicat; id est, per coelorum motus ac vicissitudines temporum, mundum involutum paulatim evolvit, eductis scilicet aliis et aliis e capacitate specierum individuis, aliis ac aliis effectibus e causarum suarum sinubus, ac praesertim e coeli solisque motu et influxu. Cum ergo ab hoc motu et hac providentiae suae explicatione cessat, ac individua et effectus inde manantes tollit vel suspendit, uti faciet in die judicii, tunc dicitur sua providentia librum coelumque complicare et convolvere.
Contrarie explicat Andreas Caesariensis: Recessit, ait, coelum a priori complicatione et occultatione rerum quas continebat, quia tunc aeterna patefient.
Pro «caelum recessit sicut liber involutus,» Christus, Matth. xxiv, ait: «Virtutes coelorum movebuntur.» Ubi primo, S. Chrysostomus per virtutes has accipit angelos, qui, inquit, obstupescent ad tanta prodigia, et, ut ait D. Thomas, a coelorum motione cessabunt. Unde et S. Augustinus, serm. 130 De Temp.: «Sicut, inquit, principe judicante, non solum rei, sed et officia, quae nihil sibi conscia sunt, timore et tremore comprehenduntur propter judicis terrorem: ita et tunc, cum genus humanum judicabitur, et coelestes ministri pavebunt, et terribili apparatu de judicis intuentis horrenda formidine contremiscent,» id est videbuntur contremiscere: vere enim contremiscere nequeunt; sunt enim beati, in quos non cadit tremor, nec ulla passio aut perturbatio. Ad haec coelo et Deo fruentes, nihil sub coelo et Deo, utpote exiguum, mirabuntur. Sic et «sapiens,» ait Seneca, «super terram et lunam animum attollens, nihil in terra aut metuit, aut miratur.» Hoc enim est magnanimi. Ita Cyrus, ait Xenophon, doctus erat nihil admirari.
Secundo, Cajetanus, Titelmanus et Pererius per virtutes has accipiunt influentias coelorum, quae in fine mundi cessabunt.
Tertio, Eusebius, apud S. Thomam in Catena, Matth. xxiv, per has virtutes accipit januas coeli, quae Christo descendenti ad judicium, et rursum ascendenti ad thronum coelestem, aperientur.
Quarto et genuine, Jansenius ait has virtutes esse astra coeli: haec enim in Scriptura vocantur militia coelorum; ut, sicuti paulo ante dixit: «Stellae de coelo cadent,» ita hic de iisdem, sed aethereis et coelestibus, non autem de aereis, uti paulo ante, dicat, quod commovebuntur et quasi contremiscent. Huc accedunt Hesselius et Maldonatus in Matth. xxiv: Virtutes, inquiunt, coelorum, sunt poli et cardines coelorum, q. d. Cardines ipsi et bases ac fundamenta coelorum commovebuntur, ut coeli a suis cardinibus concuti et convelli videantur. Hoc est enim quod ait Job, cap. ix, vers. 6: «Qui commovet terram de loco suo, et columnae ejus concutiuntur.» Et cap. xxvi, vers. 11: «Columnae caeli contremiscunt, et pavent ad nutum ejus.»
Quinto, Franciscus Suarez, III part., Quaest. LIX, art. 6, disp. LVI, sect. 3: Virtutes coelorum, inquit, hoc est angeli, commovebuntur; commovebunt enim et comparabunt se, ut fiant ministri divinae justitiae, qui coelos et elementa commoveant, qui nimirum omnes illas admirandas mutationes et motus in sole, stellis, mari et terra causent et efficiant. Erunt enim, ut videtur, majores, quam ut per solam stellarum influentiam, vel virtutem fieri possint. Fient ergo per angelos, quibus recte accommodari potest illud Psalm. CXLIX: «Gladii ancipites in manibus eorum, ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis, ut faciant in eis judicium conscriptum.» Et huc etiam referri possunt multa quae in Apocalypsi dicuntur, scilicet S. Joannem vidisse angelos nunc canentes tubis, nunc effundentes phialas aureas plenas iracundia Dei, et similia, quae legi possunt a cap. viii usque ad xvi. Hucusque Suarez. Huc accedit Lactantius, lib. VII, cap. xvi, qui per virtutes has accipit angelos motores coelorum. Hi, inquit, commovebuntur, quia mutabunt ordinem et modum movendi coelos, eumque nunc accelerabunt, nunc retardabunt, etc., uti superius ipsius verbis commemoravi. Hinc et sequitur:
«Et omnis mons, et insulae, de locis suis motae sunt,» — proprie ut verba sonant. Si enim stellae de coelo cadent et coelum recedet sicut liber involutus, quid mirum si in terra montes et insulae de locis suis moveantur? Erit enim in die illa horribili quasi occasus mundi, totiusque Universi inversio et eversio, ut omnia inverse sursum, deorsum, antrorsum, retrorsum pessum eant. Sic «L. Marcio,» inquit Plinius, lib. II, cap. LXXXIII, «et Sex. Julio Coss. in agro Mutinensi duo montes inter se concurrerunt, crepitu maximo assultantes recedentesque, inter eos flamma fumoque in coelum exeunte interdiu, spectante e via Aemilia magna equitum Romanorum, familiarumque et viatorum multitudine. Eo concursu villae omnes elisae.» Et paulo post: «Non minus mirum ostentum et nostra cognovit aetas, anno Neronis supremo, pratis oleisque, intercedente via publica, in contrarias sedes transgressis, in agro Marrucino.» Et capite sequenti: «Maximus terrae memoria mortalium extitit motus, Tiberii Caesaris principatu, duodecim urbibus Asiae una nocte prostratis.» Vide eumdem lib. II, cap. xc et sequent., ubi terras terrae motu mari permutatas, haustas, absorptas recenset. Et cap. xciv, ait terras semper trementes extare in agro Gabiensi et Reatino. Et cap. xcv: «Quaedam,» ait, «insulae semper fluctuant, sicut in agro Caecubo, et eodem Reatino, Mutinensi, Statoniensi; in Vadimonis lacu et ad Cutilias aquas sylva opaca, quae nunquam die ac noctu eodem loco visitur: in Lydia quae vocantur Calaminae, non ventis solum, sed etiam contis quo libeat impulsae. Sunt et in Nymphaeo parvae, Saltuares dictae, quoniam in symphoniae cantu ad ictus modulantium pedum moventur. In Tarquiniensi lacu magno Italiae, duae nemora circumferunt, nunc triquetram figuram edentes, nunc rotundam complexu, ventis impellentibus; quadratam nunquam.» Tales terrae insulaeque fluitantes visuntur juxta Audomaropolim in Belgio, eaeque olim mihi ibidem ostensae sunt. Memorabile est quod scribit Gregorius Turonensis, lib. IV, cap. xxx: «Castrum Tauredunum in Gallis,» inquit, «situm est in monte supra Rhodanum. Auditus est vero per dies amplius sexaginta murmurem edere mons, donec tandem mirabiliter scissus ab alio sibi vicino monte, cum universo castro omnibusque incolis in Rhodanum praeceps rueret. Accidit hoc imperante Justiniano.» Simile quid accidit nuper anno Domini 1618, die 4 septembris. Cum enim tunc agerem in Italia, Romae certo intellexi oppidum Piure in Valle Telina (quae subjecta est Rætiis, qui nunc Grisones vocantur) non longe a Como, situm ad radices montis, eo, per ventum internum, qui terrae motum excitavit, corruente, plane oppressum esse et obrutum, omnesque incolas (censebantur ad tria millia) pariter obrutos, quinque tantum evasisse. Indicium praecessit, fluminis, quod oppidum interluebat, siccatio; ac duo examina apum ita furiose inter se depugnantia, ut utrimque omnes mortuae conciderint. Horribile hoc exemplum Grisones et totam Italiam perculit. Damnum aestimatum fuit duobus millionibus auri. Tradunt veteres Historici Siciliam olim fuisse Italiae conjunctam, postea dirupta maris fluctibus terra, aquam perviam eam avulsisse insulamque effecisse. Ita Diodorus, lib. IV, cap. XIV.
Secundo, ex hisce verbis: «Et omnis mons, et insulae de locis suis motae sunt,» aliqui opinantur in fine mundi montes deprimendos in valles, iisque aequandos, ut terra sit plane rotunda, qualis creata est die primo mundi. Nam die tertio ad usus hominum et animalium, Deus terram una ex parte aggeravit et erexit in montes, alia sustulit et depressit in valles, uti docui Genes. cap. I, 8. Cessante ergo usu vitaque hominum et animalium, videtur terra ad primigeniam suam figuram orbicularem plane reditura: quod si verum est, ergo deprimentur montes. Similiter censent insulas in mari enatas, in fine mundi sorbendas a mari, ut mare plenum suum locum alveumque recipiat, quem accepit primitus Genes. cap. I, vers. 9 et 10. Quid hac de re futurum sit, docebit experientia finisque mundi. Nam pro adversa sententia facit, quod montes et insulae non parum faciant ad decorem et varietatem Universi: unde non primo die mundi rudis et informis, sed tertio, quo terra formata et adornata est, a Deo producta sunt.
Versus 15: Omnis Servus et Liber
15. «Omnis servus et liber,» — omnis homo cujuscumque conditionis, impius scilicet. Haec enim est impiorum poena, aeque ac vox et gemitus, qui sequitur. Erunt enim tunc plerique omnes infideles et impii, et mox dominante Antichristo eum, quasi suum regem et monarcham, sequentur, tum ut ejus tormenta evadant, tum ut ab eo opes et honores consequantur. Sic enim hoc saeculo vidimus, cum rex fit haereticus aut schismaticus, totum regnum et pene omnes subditos fieri haereticos aut schismaticos. Pauci ergo erunt fideles, qui adhaereant Eliae et Henoch, pauciores qui cum iis Antichristo in faciem resistant. Hoc est quod ait Christus Lucae xviii, 8: «Filius hominis veniens, putas, inveniet fidem in terra?» Et Matth. xxiv, 12: «Et quoniam abundavit iniquitas, refrigescet charitas multorum.»
Versus 16: Et Dicunt Montibus et Petris
«Et dicunt montibus et petris» (magnis, ait Arabicus, puta rupibus): «Cadite super nos.» — Citat verba Osee cap. x, vers. 8, sed in sensu allegorico. Nam Osee ad litteram loquitur de captivitate, desperatione et calamitate extrema decem tribuum, cum urbs et regnum Samariae excisum est a Salmanasar, decemque tribus ab eo in Assyriam sunt traductae. Pari modo idem dicent homines sentientes plagas Dei in fine mundi, tum ante Antichristum, tum magis sub Antichristo, et maxime post eum, cum jamjam adventabit Christus ad judicium. Eadem verba habet S. Lucas, eaque attribuit Judaeis in excidio Jerusalem; utrumque enim horum fuit typus excidii et consummationis saeculi.
Alludit quoque ad Isaiae II, 19, ubi de iisdem Judaeis obsessis et oppressis ait: «Introibunt in speluncas petrarum, et in voragines terrae, a facie formidinis Domini, et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram.»
«A facie sedentis super thronum» (coelestem suae divinitatis, puta a facie Dei), «et ab ira Agni,» — puta Christi hominis adventantis ad judicium: licet enim infideles et impii, praesertim Antichristiani et persecutores fidelium, initio non credent Dei et Christi potentiam, vindictam et providentiam, tamen cum audient Martyres in tribunalibus identidem illam depraedicare, ac comminari, illosque pro ea generose et hilariter pati et mori, cumque mox sentient eorum dicta reipsa verificari, plagasque et vindictam ab eis praedictas sibi immitti, vel inviti credent haec sibi a Deo et Christo infligi, ac acriora mox infligenda esse. Sic enim Antiochus subsannans et occidens Judaeos, ridensque eorum sacra et Deum, a Deo percussus, agnovit suam culpam, Deique justam in se vindictam, II Machab. cap. ix, 8. Sic et Pharao in mari Rubro cernens fulgetra in se e coelo vibrari, marique se obrui, dixit: Fugiamus Israelem, «Dominus enim pugnat pro eis contra nos.» Sic Imperator Maximianus, acer Christianorum persecutor, sentiens acres dolores et morbos putidos sibi a Deo immissos, agnovit sibi a Deo Christianorum haec juste infligi, ac persecutionem stitit. Sic Julianus telo coelesti confossus: «Vicisti,» inquit, «Galilaee, vicisti.»
Versus 17: Quoniam Venit Dies Magnus Irae Ipsorum
17. «Irae ipsorum,» — Dei et Agni: graece αὐτοῦ, id est ejus. Deus enim et Agnus unum sunt in natura divina. Acute conjicit Leo Magnus, quam formidabilis futura sit potentia irati Agni, ex ipsius lenitate et mansuetudine, serm. I De Passione Domini: «Ego sum, inquit (Joan. xviii, 5), et ad vocem ejus turba prosternitur impiorum. Quid jam poterit majestas ejus judicatura, cujus hoc potuit humilitas judicanda?» Et Gregorius, lib. XVII Moral., cap. xxi: «Quis ejus iram toleret, cujus et ipsa non potuit mansuetudo tolerari?»
Porro tantus erit pavor tantusque pudor damnandorum coram Christo judice, qui ita percellet et perterrebit conscientiam ipsorum, ut optent obrui tegique montibus, imo esse in inferno potius, quam in valle Josaphat coram Christo irato. S. Basilius merito existimat acerbissimum cruciatum ultricibus inferorum flammis inustum damnatis, pudore isto et confusione longe leviorem ac tolerabiliorem esse. Ponderans enim acerrimam illam increpationem, Lucae XII, 20: «Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te; quae autem parasti, cujus erunt?» sic ait homil. Contra Divites Avaros: «Superat aeternam poenam irrisio ista stultitiae.» Lege Cardinalem Toletum, Lucae XII, annotat. 39.
Nota: Haec eadem signa horrenda, judicio et excidio orbis praevia, praedixerunt alii Prophetae, partim sensu litterali, partim allegorico. Unde Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, cap. XXII citans verba Christi Matth. xxiv, de excidio urbis et orbis, sic ait: «Posteaquam edixit: Et tunc erit Jerusalem conculcatui nationibus, inde jam in orbem et in saeculum praedicat secundum Joelem et Danielem, et universum concilium Prophetarum, futura signa in sole, luna et stellis.»
Primus ergo Joel cap. III, vers. 2, de eo ad litteram sic ait: «Congregabo omnes gentes in vallem Josaphat, et disceptabo cum eis ibi super populo meo;» et vers. 14: «Juxta est dies Domini in valle concisionis. Sol et luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum.» Et cap. II, vers. 1, sub typo excidii Hierosolymae per Chaldaeos: «Venit,» inquit, «dies Domini, dies tenebrarum et caliginis;» et vers. 10: «A facie ejus contremuit terra, moti sunt coeli. Sol et luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum. Et Dominus dedit vocem suam ante faciem exercitus sui.» Et vers. 30: «Dabo prodigia in coelo, et in terra, sanguinem, et ignem, et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis.»
Secundus est Isaias, qui cap. XIII, vers. 9, ad litteram loquens de excidio urbis Jerusalem, allegorice, sub eo quasi typo, diem excidii orbis ita depingit: «Ecce dies Domini veniet, crudelis, et indignationis plenus, et irae furorisque, ad ponendam terram in solitudinem, et peccatores ejus conterendos de ea. Quoniam stellae coeli, et splendor earum non expandent lumen suum: obtenebratus est sol in ortu suo, et luna non splendebit in lumine suo. Et visitabo super orbis mala,» etc.
Tertius est Jeremias, Isaiae assecla, cap. XV, vers. 9: «Infirmata est quae peperit septem, defecit anima ejus: occidit ei sol, cum adhuc esset dies, confusa est, et erubuit.»
Quartus est Amos, qui pariter ad litteram urbi Jerusalem, allegorice orbi cladem ultimam intentat, cap. VIII, vers. 9: «Et erit in die illa: occidet sol in meridie, et tenebrescere faciam terram in die luminis; et convertam festivitates vestras in luctum, et omnia cantica vestra in planctum; et inducam super omne dorsum vestrum saccum, et super omne caput calvitium; et ponam eam quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum.»
Quintus est Ezechiel, qui litteraliter stragem Pharaonis et Aegypti, allegorice Antichristi et impiorum ac mundi ita describit cap. XXXII, 7: «Operiam, cum extinctus fueris, coelum, et nigrescere faciam stellas ejus: solem nube tegam, et luna non dabit lumen suum, omnia luminaria coeli maerere faciam super te; et dabo tenebras super terram tuam, dicit Dominus Deus, cum ceciderint vulnerati tui in medio terrae.» Vide de horrore extremi judicii S. Basilium, serm. De Judicio, et S. Ephrem, serm. De S. Cruce et De Adventu secundo Domini, item serm. De Timore Dei, tom. III.
Moraliter, nota ingens esse et fore malorum supplicium, metum et pavorem, ac pavidam exspectationem plagarum incognitarum et imminentium, «Pejor est bello timor ipse belli.» Ita saepe rei magis affliguntur timore et apprehensione mortis ad quam damnati sunt, quam ipsa morte: nam singulis momentis ita anguntur, ut mori millies videantur. Quocirca Seneca, lib. De Vita beata, cap. IV et seq., miseram vitam sitam esse docet in metu atque eo cupiditate; beatam vero vitam sitam esse in utriusque contemptu et victoria. «Summum,» inquit, «bonum est animus fortuita despiciens, virtute laetus, quem non extollunt fortuita, nec frangunt; cui vera voluptas est voluptatum contemptio. Quid enim prohibet nos beatum dicere liberum animum, et erectum et interritum, ac stabilem, extra metum, extra cupiditatem positum; cui unum bonum sit honestas, unum malum turpitudo? Cetera vilis turba rerum, nec detrahens quidquam beatae vitae, nec adjiciens. Hunc ita fundatum necesse est, velit, nolit, sequatur hilaritas continua, et laetitia alta, atque ex alto veniens. Quo die infra voluptatem erit, et infra dolorem erit.» Et cap. V: «Beatus est, qui nec cupit, nec timet beneficio rationis. Tunc enim mens pura est, et soluta omnibus malis, cum non tantum lacerationes, sed et vellicationes effugerit, statura semper ubi constitit, ac sedem suam etiam irata et infestante fortuna vindicatura. Nam quod ad voluptatem pertinet, licet circumfundatur undique, et per omnes vias influat, quis mortalium, cui ullum superest vestigium hominis, per diem noctemque titillari velit, et deserto animo corpori operam dare?»