Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Aperit Christus septimum sigillum, et prodeunt septem Angeli cum tubis. Primus canit, et fit grando ignis, qui comburit tertiam partem terrae et arborum. Secundus canit, vers. 8, et mons igneus cadens in mare perdit tertiam partem piscium et navium. Tertius, vers. 10, canit, et stella cadens in flumina amaricat tertiam eorum partem. Quartus, vers. 12, canit, et tertia pars solis, lunae et stellarum obscuratur.
Textus Vulgatae: Apocalypsis 8:1-13
1. Et cum aperuisset sigillum septimum, factum est silentium in caelo quasi media hora. 2. Et vidi septem Angelos stantes in conspectu Dei, et datae sunt illis septem tubae. 3. Et alius Angelus venit, et stetit ante altare habens thuribulum aureum; et data sunt illi incensa multa, ut daret de orationibus sanctorum omnium super altare aureum, quod est ante thronum Dei. 4. Et ascendit fumus incensorum de orationibus sanctorum de manu angeli coram Deo. 5. Et accepit angelus thuribulum, et implevit illud de igne altaris, et misit in terram, et facta sunt tonitrua, et voces, et fulgura, et terrae motus magnus. 6. Et septem Angeli, qui habebant septem tubas, praeparaverunt se ut tuba canerent. 7. Et primus Angelus tuba cecinit: et facta est grando, et ignis, mixta in sanguine, et missum est in terram, et tertia pars terrae combusta est, et tertia pars arborum concremata est, et omne fenum viride combustum est. 8. Et secundus Angelus tuba cecinit: et tanquam mons magnus igne ardens missus est in mare, et facta est tertia pars maris sanguis. 9. Et mortua est tertia pars creaturae eorum quae habebant animas in mari, et tertia pars navium interiit. 10. Et tertius Angelus tuba cecinit: et cecidit de caelo stella magna, ardens tanquam facula, et cecidit in tertiam partem fluminum, et in fontes aquarum. 11. Et nomen stellae dicitur Absinthium: et facta est tertia pars aquarum in absinthium, et multi hominum mortui sunt. 12. Et quartus Angelus tuba cecinit: et percussa est tertia pars solis, et tertia pars lunae, et tertia pars stellarum, ita ut obscuraretur tertia pars eorum, et diei non luceret tertia pars, et noctis similiter. 13. Et vidi, et audivi vocem unius aquilae volantis per medium caeli dicentis voce magna: Vae, vae, vae habitantibus in terra, de ceteris vocibus trium angelorum, qui erant tuba canituri.
Versus 1: Silentium Quasi Mediae Horae in Caelo
1. ET CUM APERUISSET SIGILLUM SEPTIMUM, FACTUM EST SILENTIUM IN COELO, QUASI MEDIA HORA. — Primo, Primasius et Victorinus: « Silentium, inquiunt, semihorae ostendit initium quietis aeternae: et partem silentii vidit Joannes, quia adhuc eadem visurus erat. »
Secundo, Ambrosius per hoc silentium intelligit nativitatem Christi, in qua toto orbe fuit silentium, id est pax, quam Nero persecutione in Ecclesiam concitata, postea abrupit. Rursum, Christus silenti, id est media nocte natus est, Sapient. xviii, 14: « Cum quietum silentium contineret omnia, et nox in suo cursu medium iter haberet, omnipotens sermo tuus de caelo a regalibus sedibus, etc., in mediam terram prosilivit. »
Tertio Haymo et Ansbertus: Per silentium, inquiunt, mediae horae significatur brevitas quietis in contemplatione rerum coelestium, quam Deus Sanctis in hac vita concedit, ut futuram felicitatem praelibent et praegustent. Dico brevitas: nam mox post eam ingerunt se, et obtrudunt animo varii cogitationum tumultus. Unde et quidam doctor recentior hoc silentium exponit de quodam divini amoris actu, qui languescere facit animum, et rerum omnium humanarum oblivisci. Verum hoc mysticum est et symbolicum, ut inferius dicam. Tale est illud Matthiae Sueciae: « In fine mundi silentium aget fides, virtus et pietas, quia dominabitur iniquitas. »
Quarto, Lyranus et Aureolus per hoc silentium, ut dixi cap. vi, accipiunt silentem et brevem persecutionem Juliani Apostatae, qui silentium indixit Christianis tam in Ecclesia, quam in militia, academia et scholis. Verum haec persecutio significata est secundo et tertio sigillo.
Quinto, Rupertus: Silentium, ait, hoc significat, quod nullus in die judicii, contra Christum judicem hiscere audebit. Rursum, significat Sanctorum quietem futuram post diem judicii. Sed haec erit aeterna: quomodo ergo post hoc silentium Joannes novas orbi plagas inducit?
Sexto, Alcazar: Septimi, ait, sigilli mysterium nihil est aliud quam magna severitas, qua Deus per septem plagas animadvertit in Judaeos Christum repudiantes. Silentium vero plagis praevium significat insignem Christianorum tolerantiam, qua silenter et constanter passi sunt saevissimam persecutionem a Judaeis, ob quam plagae Judaeis parantur in septimo sigillo, quando jam Christianorum patientia ad perfectionis cumulum pervenerat. Licet enim haec persecutio primitivae Ecclesiae durarit quadraginta annos, vocatur tamen hic media hora, sicut a Paulo, II Cor. IV, 17, vocatur « momentaneum et leve tribulationis nostrae. » Hora enim significat totum persecutionis tempus, quod quia contrahit Deus, hinc vocatur media hora. Alludit ad Tobiae cap. xi, vers. 14, ubi cum Tobias junior linivisset oculos patris sui caeci felle piscis, subditur: « Et sustinuit quasi dimidiam fere horam; et coepit albugo ex oculis ejus, quasi membrana ovi, egredi; quam apprehendens Tobias traxit ab oculis ejus, statimque visum recepit. » Sicut enim dimidia hora Tobias senior tolerans acerbitatem fellis, meruit visum recipere: ita primi Christiani, tolerantes persecutionem Judaeorum, meriti sunt ingentem felicitatem, puta Ecclesiae incrementum et propagationem per Gentes: quando vicissim Deus Judaeos per Titum punivit et excidit. Porro dimidia hora tolerationis Tobiae, qua visum recepit, symbolice et tropologice significat, quod ad maximam Dei lucem et cognitionem compendiaria via sit labor et tribulatio. Haec apposita sunt, sed mystica et tropologica. Ad litteram enim agitur de silentio, non patientium in terra, sed Beatorum in caelo.
Septimo, Pererius opinatur septimum sigillum praecise in hoc silentio consistere, et septem plagas, septem Angelorum tubis, quae sequuntur, significatas, praevias fore huic silentio, sed per hysterologiam illi postponi. Porro per silentium hoc significari 45 dies quietis, qui dabuntur Ecclesiae et hominibus post mortem Antichristi, ut qui in ejus persecutione lapsi sunt poeniteant, uti praedixit Daniel cap. xii, vers. 12. Ita sentiunt quoque Beda, Anselmus, Richardus, Thomas, Dionysius. Accedit et Pannonius, qui tamen insuper addit eamdem Ecclesiae post mortem Antichristi quietem significari per mille annos, qui dicuntur fore post primam resurrectionem, cap. xx, vers. 4 et 6. Hoc enim spatium hic breve, puta mediae horae, cap. vero xx longum, puta mille annorum, fore dicitur, ne quis certo ejus longitudinem definire audeat. Quo tempore pace et otio fruentes Christiani, rursum ad vitia diffluent, ita ut, cum venerit Filius hominis, vix inventurus sit fidem, uti ipse praedixit Lucae xii; ac proinde homines genio et vitiis indulgentes, perinde ac in diebus Noe, Dei vindicta et extremo judicio Christi ex improviso obruentur. Verum nimis magna distantia est inter mediam horam et mille annos. Rursum, isti mille anni non sequentur, sed finientur in persecutione Antichristi, uti patebit cap. xx.
Octavo, Andreas Caesariensis et Aretas putant per septimum sigillum significari terreni regni, vitae et conversationis finem, cui subserviunt septem Angeli, ad supplicia impiis irroganda constituti. Silentium ergo significare summam Angelorum erga Deum, tot hominum peccatis offensum et iratum, reverentiam ac pudorem. Sic enim rege irato omnes aulici, etiam innoxii, ex veneratione et pudore se colligunt, contrahunt, et prae timore obmutescunt. Aut certe silentium hoc significare ignorantiam diei adventus Christi ad judicium: prudentes enim de eo quod ignorant, conticescunt. Dimidiam vero horam significare brevitatem temporis, quod inter novissimas plagas mundo inferendas, et regni Christi manifestationem diemque judicii intercedet.
Nono, optime Viegas et Ribera censent septimum sigillum non consistere in hoc silentio, sed in sequentibus septem tubis, quibus Angeli supplicia denuntiant et quasi evocant in eos qui non sunt signati cap. vii, 3 et sequent., sicut sigillo sexto significata est felicitas eorum, qui sunt signati. Unde cap. ix dicitur: « Et praeceptum est ne laederent, nisi tantum homines qui non habent signum Dei in frontibus suis. » Silentium ergo hoc fuit peristasis, sive circumstantia praevia, aut potius comitans septem tubas et plagas, atque significat tacitam exspectationem et considerationem septem tubarum et plagarum, quasi rerum magnarum, insolitarum et stupendarum, indeque consequentem quasi admirationem et ad silentium usque stuporem coelitum, stupentium nimirum et admirantium tum gloriam Sanctorum signatorum, visam sexto sigillo, tum poenas impiorum septimo sigillo contentas. Jam enim apertum erat septimum sigillum. Ait enim: « Et cum aperuisset sigillum septimum, factum est silentium in caelo quasi media hora. » Et statim subdit: « Et vidi septem Angelos stantes in conspectu Dei, et datae sunt illis septem tubae, » quibus scilicet septem plagas edicerent et evocarent in impios. Licet ergo Beati in terra, rebusque naturalibus et terrenis, utpote parvis, nihil admirentur: admirantur tamen divina et coelestia, utpote supernaturalia, ac praesertim ineffabilia et incomprehensibilia Sanctorum praemia et impiorum supplicia. Oculus enim non vidit, et auris non audivit, nec in cor hominis ascendit bonum quod diligentibus, et malum quod odientibus se Deus praeparavit. Secundo et potius, breve hoc silentium significat gloriam hanc Sanctis praeparatam, quam Joannes vidit cap. praeced. in sexto sigillo, Sanctis non illico obventuram, sed post mediam horam, puta post prodigia et supplicia impiorum, septimo sigillo et septem tubis contenta. Post haec enim plena beatitudo eis obtinget, quam enarrat S. Joannes cap. xxi et xxii. Silentium ergo hoc mediae horae fuit eodem tempore, quo septem Angeli effuderunt septem plagas: tunc enim siluerunt coelites, ut hoc silentio significarent Sanctos similiter tacituros in terra, nec evehendos in caelum ad hymnos Angelicos, quos audivit Joannes in sexto sigillo, cap. praeced., vers. 12, audiendos et pariter concinendos, donec plagae istae peragantur.
Tropologice, silentium hoc denotat Sanctorum quasi pudorem et verecundiam, ac gratitudinem; nam Sanctorum est, viso improborum supplicio, propriae vilitatis ac suorum delictorum reminisci, et pudere ac gratos esse Deo, quod se salvatos et electos, illos repulsos et damnatos videant. Rursum, silentium signum est laudis et modestae cujusdam approbationis, qua divinae justitiae integritatem et aequitatem Beati tacite approbant et collaudant. Huc spectat illud Psalmi LXIV: « Te decet hymnus Deus in Sion; » ubi Hebraea habent: Tibi silentium Deus in Sion; pio enim et reverenti silentio, aeque ac voce et hymnis honoratur Deus.
Hae tres ultimae sententiae probabiles sunt, et inter eas probabilior est ultima Riberae. Haec enim sigilla, ut saepius dixi, non sequuntur, sed praeeunt Antichristum; atque septem tubae et plagae sequentes plane videntur esse mysterium septimi sigilli, non autem nudum hoc et frigidum silentium: praesertim cum silentium necessario ad plagas hasce referendum sit. Nemo enim silet propter se, sed propter aliud, puta ob insolitas vel plagas, vel praemia, quae conspicit. Quocirca opinantur aliqui hoc silentium durasse usque ad excidium impiorum et Babylonis: nam ea excisa abrumpitur, cap. xix, ubi dicitur: « Post haec audivi quasi vocem turbarum multarum in caelo dicentium: Alleluia, salus, et gloria, et virtus Deo nostro, etc., qui judicavit de meretrice magna. » Mox enim post Babylonis excidium, quasi praeludium, sequetur simile excidium Antichristi et Antichristianorum, quo plene evertetur regnum impietatis et impiorum, post quod felicitas et gloria visa in sexto sigillo Sanctis obtinget, tumque abrupto silentio aeternos hymnos cum Angelis canent Deo.
Haec sententia probatur primo, quia silentium hoc refertur ad plagas sequentes, earumque causa factum est: ergo ab eis non debet divelli. Secundo, quia signati in sexto sigillo, cap. praeced., ad hoc signati sunt, ne plagis hisce septimi sigilli tangerentur: ergo hae plagae sequuntur sextum sigillum, et pertinent ad septimum. Idipsum satis significat Joannes, dum silentium cum plagis conjungit dicens: « Factum est silentium in caelo, et vidi septem Angelos, et datae sunt illis septem tubae. »
Negant idipsum Andreas, Aretas, Ribera, Viegas, Arias Montanus, Alcazar et alii, asseruntque septem plagas plane et proprie pertinere ad septimum sigillum, silentium vero esse tantum circumstantiam sigilli et plagarum; unde sequitur septimum sigillum porrigi usque ad finem cap. xi. Favet ipsa capitum sectio probata et recepta ab Ecclesia. Nam hoc capite septimum sigillum reseratur, vers. 1. Et mox, vers. 2 et seq., recensentur angeli plagas inferentes. Quod si vers. 2 nova plane incipit materia, inde certe inchoari debebat cap. viii, et vers. 1 remitti ad caput septimum, ibique finire septem sigilla.
Symbolice S. Gregorius, homil. 14 in Ezech.: « Caelum, inquit, est anima justi: cum ergo quies contemplativae vitae agitur in mente, silentium fit in caelo, quia terrenorum actuum strepitus quiescit a cogitatione, ut ad secretum intimum auris animum apponat; sed est quasi media hora, quia mox ut se animus sublevare coeperit, et quietis intimae lumine perfundi, redeunte citius cogitationum strepitu de semetipso confunditur, et confusus caecatur. » S. Gregorium secutus S. Bernardus, hom. De Duobus Discipulis euntibus in Emmaus, docet in meditatione subinde exoriri radium contemplationis et jubili, sed qui instar fulguris illico pertranseat. « Hic, inquit, est ille radius suavissimus contemplationis, quo anima per cincinnum capitis elevatur, cum, meditatione exardescente et oratione scintillante, nascitur in corde jubilus quidam, scilicet mellifluus cordis risus, quem nemo scit nisi qui sentit, nec etiam ipse qui sentit, quia cito pertransit. Felix hora, sed brevis mora, quia factum est silentium in caelo quasi media hora. » Et subdit: « Norunt experti quae dico, qui hac experientia suavitatis intimae didicerunt; quia cum in fervore orationis admiscetur ardor meditationis, erumpit ille contemplationis radius de medio earum quasi species electri, hoc est de medio ignis. Et scintillae quasi aeris candentis, suspiria scilicet conscientiae jubilantis. »
Moraliter, disce hic quanta sit virtus silentii, quam etiam in caelo servant, et nobis commendant Beati: de qua virtute multa dixi Isaiae cap. xxx, 15, et cap. xxxii, vers. 17, et Threnor. III, 26. Quocirca « S. Mechtildis silentium tantum indixerat sibi, ut mutam crederes: si vero loqueretur, cum Angelo te conferre putares, » ait Engelhardus in ejus Vita, cap. v; quae proinde, ut idem narrat, cum quadam vice ei inadvertenter verbum otiosum excidisset, illud diu multis lacrymis et poenis castigavit. Silentium ergo angelicum eam ejusque similes angelice docuit et docet loqui.
Versus 2: Septem Angeli cum Septem Tubis
2. ET VIDI SEPTEM ANGELOS STANTES IN CONSPECTU DEI. — Hi sunt septem primores Angelorum in aula coelesti, et principes Ecclesiae, quibus cura hominum et Ecclesiae a Deo demandata est, de quibus dixi cap. i, vers. 4. Ita Andreas, Aretas et Ribera. Aliter alii. Nam primo, aliqui putant hosce Angelos esse septem daemones, eo quod plagas inferant. Alii per Angelos accipiunt ipsasmet plagas, quas Deus in impios immittit. Sic enim venti vocantur Angeli Psalm. ciii, 4: « Qui facit Angelos suos spiritus, » id est ventos. Ita Arias Montanus. Quarto, Ticonius, Primasius, Beda, Anselmus, per septem Angelos putant significari omnes Ecclesiae doctores et concionatores. Sic fere et Ambrosius. Primus, ait, Angelus designat concionatores qui fuerunt ante legem Mosis; secundus, Mosen et legis doctores; tertius, Prophetas; quartus, Christum et Apostolos; quintus, fidei defensores; sextus, Martyres; septimus, Eliam et Henoch, aliosque praedicatores in fine mundi. Sic fere et Andreas et Joachim, nisi quod Joachim eos tantum notari putet, qui a Christo erunt per septem quasi aetates et saecula Ecclesiae, usque ad finem mundi.
Denique Alcazar censet septem tubas esse septem prophetias de septem plagis Judaeis inferendis, quas refricarunt Judaeis in primitiva Ecclesia Angeli, id est Prophetae et praedicatores. Verum primus sensus est litteralis et genuinus. Nam de hisce Angelis dicitur, quod erant « stantes in conspectu Dei: » ergo erant veri Angeli, iique boni et primi ac primores. Idem confirmatur ex Antiphona, quam recitat Ecclesia in officio S. Michaelis ad Vesperas, in qua dicitur: « Dum sacrum mysterium cerneret Joannes, Archangelus Michael tuba cecinit: Ignosce, Domine Deus noster. » Ergo unus ex hisce septem Angelis fuit Michael. Ubi obiter noto ex Alcazario, τὸ « ignosce, Domine, » non esse tubam, nec vocem Angeli, puta Michaelis, sed Ecclesiae: quae videns S. Michaelem classicum quasi canere ad plectendos sceleratos, procumbit in genua pro illisque intercedens ait: « Ignosce, Domine. »
ET DATAE SUNT ILLIS SEPTEM TUBAE. — Multi has tubas aenigmatice accipiunt et explicant, sed violenter, uti videre est in explicatione Aureoli et Lyrani, paulo ante recensita. Noster Alcazar censet, hisce septem tubis earumque plagis significari gravissima supplicia, quibus Deus severitatem suam adversus Judaeos rebelles ostendit sub primitivae Ecclesiae tempora, scilicet primo Christianae Ecclesiae saeculo. Porro septem plagas esse has: « Famem, bellum, pestilentiam, ignorantiam, concupiscentiam, iram, obdurationem. » Verum hae pariter aenigmaticae et mysticae sunt plagae, non litterales. Adde hic non agi de plagis Judaeorum jam praeteritis, sed de futuris totius orbis in ejus fine. Dico ergo, ad litteram, hosce septem Angelos septem habere tubas, ut eas inflando et clangendo per praedicatores, gravissimas mundi (sub ejus finem, paulo ante Antichristum) calamitates et poenas hominibus praenuntient et quasi evocent. Clangor ergo hic tubarum non est realis, sed symbolicus. Visus enim fuit Joannes sibi videre Angelos tubis clangentes, non quod vere iis clangent in fine mundi, sed ut hoc clangore quasi symbolo significaretur, eos per Prophetas et concionatores quasi tubas, hasce plagas in orbe proclamaturos, concionaturos et inducturos. Clangor ergo hic Angelorum erit prophetia et concio praedicatorum, eis ab Angelis suggesta: quae vocatur tuba, allusione ad septem tubas Hebraeorum clangentium, quibus corruit urbs Jericho, Josue vi, 4, de quibus ibidem dicitur: « Quarum usus est in jubileo, » quibus scilicet promulgabatur jubileum. Itaque sicut Deus prosternendo urbem Jericho, ejusque cives tradendo Hebraeis ad necem, Hebraeis dedit de hostibus victoriam, triumphum et quasi jubileum: ita in fine mundi Deus per hasce tubas et plagas plectendo impios, hoc ipso significabit piis et sanctis instare redemptionem et jubileum perenne in caelis, juxta illud Lc. xxi, 18: « His autem fieri incipientibus respicite, et levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra. » Adde: forte etiam ipsi Angeli sensibili organo, uti tuba, aut voce tubali, easdem plagas proclamabunt ac reipsa efficient et producent. Sic enim vere Archangelus evocans et citans mortuos ad judicium, canet tuba, I Cor. xv, 52. Id enim maxime litterale et planum videtur, itaque videtur explicari vers. 6 et seq. Clangor ergo tubarum est praeconium quoddam, et quasi promulgatio ac inchoatio belli: unde clangorem mox sequitur plaga, aeque ac cap. xvi effusionem phialae sequitur plaga. Sicut ergo judex sententiam latam contra reum per praeconem proclamari, et statim executioni mandari jubet: ita et hic Deus per Angelos plagas hasce proclamari, et reipsa inferri jubet.
Symbolice et tropologice S. Hildegardis anno Domini 1146, pollens luce et revelatione divina, adeo ut de ea scribat Taulerus in libro Vaticinii, pag. 671, « B. Hildegardem luce clarius exposuisse caput nonum Apocalypseos: » Hildegardis, inquam, in epist. ad Abbatissam S. Glodesindis, pag. 105 et 106, hasce septem plagas ita explicat et nominat: « Prima, inquit, est vana gloria; secunda, delectationis amplexatio; tertia, vivere quasi Deo mortuum; quarta, de praedictis peccatis se excusare; quinta, superbia; sexta, quaerere solatium a creatura, et non a Deo; septima, idololatriae servitus, quae diabolum adorat. » Subjungit deinde haec septem vitia superari per septem dona Spiritus Sancti.
Versus 3: Angelus cum Thuribulo Aureo ante Altare
3. ET ALIUS ANGELUS VENIT, ET STETIT ANTE ALTARE (thymiamatis) HABENS THURIBULUM AUREUM. — Alcazar thuribulum, graece λιβανωτόν, accipit improprie pro acerra, sive arcula thuris, quam naviculam (quia ejus figuram habet) vocant sacristae, q. d. Angelo accedente ad altare, navicula ejus impleta fuit thymiamate, ut illud imponeret altari, in eoque illud cremaret et adoleret. Censet enim Alcazar thymiama in ipso altari fuisse crematum, non autem in thuribulo aut prunario altari imposito: ipsum enim altare fuisse prunarium. Verum contrarium, uti decentius, ita et verius est. Solet enim thus et thymiama non immediate in ipso altari, sed in foculo, sive thuribulo altari imposito suffiri et adoleri; itaque hic factum ostendi Exodi xxx, 8. Proprie ergo hic thuribulum accipio; nam illud mox Angelus vers. 5, implevit igne; qui non solet in naviculam conjici. Tale ergo habuit Angelus, illudque implens incenso, sive thymiamate sibi dato, posuit super altare, ibique illud suffitum edere et evaporare permisit.
Quaeres: Quisnam fuit hic Angelus? Primo, Alcazar respondet esse charitatem Christianam: charitati enim hic per prosopopoeiam dari nomen et personam Angeli. Illa enim Christianos primos impulit, ut pro Judaeis persecutoribus ardentes preces effunderent, quibus ab eis supplicia Dei, quae eis impendere cernebant, averterent. Illa quoque ignem et prunas sui amoris in terram projecit. Significat ergo Christum exspectasse, ut charitas primorum Christianorum in persecutione Judaeorum exardesceret, itaque suam plenitudinem acciperet antequam iram et vindictam suam in Judaeos effunderet.
Secundo, Aureolus consequenter ad superiora censet Angelum hunc esse S. Damasum Papam, sub quo valde floruit et crevit Ecclesia, quia instituit ut psalmi in Ecclesia canerentur, eisque in fine adderetur: « Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. » Unde dicuntur hic ei data incensa multa; et mox « factae sunt voces, » id est, illo tempore floruerunt Doctores, qui Ecclesiae sunt quasi os et vox, nimirum S. Hieronymus, Ambrosius, Nazianzenus, Augustinus; ac « fulgura, » id est, Sancti ferventes, uti Eremitae agentes vitam coelestem, ut S. Macarius, Moses et alii per Aegyptum; atque « tonitrua, » id est patratores miraculorum, uti fuit S. Martinus et alii, ex quibus magnus in Ecclesiam, tam terrae, quam animorum factus est motus.
Tertio, Viegas censet hunc Angelum esse Christum: Christi enim est universae Ecclesiae incensa, id est orationes, Deo offerre; ipseque est magni consilii Angelus, qui de igne sui thuribuli misit in terram, cum Spiritum Sanctum in Pentecoste misit, et Apostolos charitate inflammavit. Quocirca Christus hic apparet quasi sacerdos cum thuribulo, quia mediator est Dei et hominum. Porro accipit Christus ignem de altari, holocaustorum scilicet, id est de cruce. Crucis enim suae merito obtinuit et misit nobis Spiritum Sanctum, ac mox coeperunt fulgura, tonitrua, et terrae motus; quia mox coeperunt Apostoli variis linguis detonare, fulgurare et coruscare miraculis, omnesque homines Dei metu concutere.
Verum haec licet plausibilia videantur, tamen mystica sunt, nec satis congrue cum littera et textu cohaerent. Nam Christus hic cap. iv, vers. 5 et seq., Joanni visus est ut Agnus (non ut Angelus assistens sedenti in throno) et reserans septem sigilla libri signati; ita ut Angelus hic tam Agno, quam sedenti in throno hoc orationum thymiama offerret.
Dico ergo: Angelus hic vere et proprie fuit Angelus, aeque ut alii septem, qui tuba canunt et plagas immittunt. Ita Aretas, Ribera et alii. Putant aliqui Angelum hunc fuisse Gabrielem, vel Raphaelem; hos tamen Alcazar et alii potius inter Angelos tubarum, utpote primores stantes in conspectu Dei vers. 2, referunt.
Porro ex hoc loco Apocalypsis et similibus colligunt viri docti peculiarem esse Angelum, qui sacerdoti celebranti assistat, eum juvet et dirigat, ejus preces et hostias Deo offerat, sive is angelus sit custos celebrantis, sive custos altaris et templi, ad hanc custodiam et sacrificiorum oblationem peculiariter a Deo deputatus, de quo legimus in Prato Spirituali apud Joannem Moschum, cap. iv, Leontium Abbatem dominica euntem in ecclesiam ad sacra mysteria, vidisse Angelum astantem altari, ac ab eo audiisse: « Ex quo sanctificatum est altare istud, ego jugiter illi astare jussus sum. » Sic in Vita S. Chrysostomi legimus milites ab Eudoxia ad Chrysostomum in templum missos, ab Angelo pro foribus vestibuli stante, et romphaeam vibrante repulsos, re infecta domum rediisse. Sic Ado in Chronicis, aetat. 6, sub annum 774, narrat Saxones, volentes invadere ecclesiam a S. Bonifacio consecratam, a duobus juvenibus (Angelis utique) mirae claritatis et splendoris eam defendentibus, in fugam actos. Hic ergo Angelus vel est custos altaris, vel custos sacerdotis, qui celebranti attentius et efficacius assistit; vel uterque. Unde de eo legimus et oramus quotidie in canone Missae, dicentes: « Supplices te rogamus, omnipotens Deus, jube haec perferri per manus sancti Angeli tui, in sublime altare tuum in conspectu divinae Majestatis tuae, » etc. Ita D. Thomas, III part., Quaest. LXXXIII, art. 4, ad 9.
Simili modo Zachariae offerenti thymiama « apparuit Angelus Domini (Gabriel) stans a dextris altaris incensi, aitque: Ne timeas, Zacharia, quoniam exaudita est deprecatio tua; et uxor tua Elisabeth pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Joannem, » Lucae i, 12. Sic Angelus apparens Manue, eique promittens filium Samsonem, astitit oblationi Manue: « Cumque ascenderet flamma altaris in caelum, Angelus Domini pariter in flamma ascendit. » Judic. xiii, 20. Sic Angelus astitit Gedeoni sacrificanti, ac virga tangens victimam elicuit ignem de petra, qui victimam incendit et consumpsit, Judic. cap. vi, vers. 21. Sic Angelus astitit Abrahae volenti sacrificare Isaac, gladiumque ejus continuit, ac pro Isaac substituit arietem, Genes. xxii, 11. Sic Angeli ascendentes et descendentes in scala, quasi per eam preces Jacobi sursum in caelum ferentes, et dona e caelo in terram ad eum deferentes, apparuerunt Jacobo; adeoque locum Deo dedicarunt, ut vocatus sit Bethel, id est domus Dei, Genes. xxviii, 12. Sic Angelus apparuit Davidi in area Areuna Jebusaei, hoc ipso locum templo ibidem a Salomone aedificando designans. Unde David jussu Gad prophetae in eodem altare erexit, et holocausta et pacifica obtulit, itaque plagam pestilentiae stitit et cohibuit, II Reg. xxiv, 16 et seq. Sic Angelus astitit et apparuit celebrantibus S. Basilio, S. Chrysostomo, S. Gregorio et aliis pluribus. Refert P. Ludovicus de Ponte in Vita P. Balthazaris Alvarez, cap. vi, ipsi celebranti astare et apparere solitum Angelum, qui eum dirigeret, eique necessitates eorum pro quibus celebraturus erat, panderet et suggereret, ut easdem Domino commendaret. Angelorum enim proprium munus est duplex: prius, Deum laudare et honorare; summus autem honor Dei est sacrificium: illi ergo cooperantur Angeli. Posterius, curare hominum salutem: haec autem salus minime curatur per sacrificia, quibus hominibus a Deo gratia impetratur. Illa ergo Deo offerunt Angeli, ut gratiam ejus hominibus concilient et impetrent. Quocirca sacerdos dum celebrat, meminerit sibi astare Angelum; eumque veneretur et invocet, ut se dirigat, illuminet, accendat ad digne sacrificandum. Huc facit quod in Vitis Sanctorum legimus, Angelos nonnullos ministrasse S. Eucharistiam, nimirum Marco monacho, teste Sozomeno, lib. IX, cap. xxix, et Palladio in Lausiaco, cap. xx, S. Bonaventurae, S. Bertrandae, ut habetur in Vita S. Elzearii, cap. xvii. Onuphrio quoque Dominicis singulis Angelus Domini S. Synaxin divinitus deferebat. Ita habetur in Vitis Patrum. Nostrum B. Stanislaum Kostkam ex Angelorum manibus, assistente S. Barbara, sumpsisse S. Eucharistiam, indeque visitatum a B. Virgine, ab incurabili morbo miraculose curatum convaluisse, habet ejus Vita. Dicat ergo sacerdos dum celebrat, dicant assistentes et communicantes cum Davide Psalm. cxxxvii, vers. 2: « In conspectu Angelorum psallam tibi. » Audiat S. Ephrem, tract. De Virginitate, tom. I: « Esto, ait, totus orationis tempore velut coelestis Angelus: sicque contende ut oratio tua sit sancta, ac pura, et immaculata, et irreprehensibilis, ut, cum illam sursum ascendere viderint portae caelestes, gaudentes ultra ei aperiantur, ut ipsam carpentes Angeli et Archangeli cuncti laetantes illi occurrant, et coram sancto atque excelso throno immaculati Dei ipsam offerant. Sic ergo semper orationis hora esto Deo conjunctus ut Cherubim et Seraphim. »
Singulare est quod Damascenus, orat. De iis qui cum fide dormierunt, scribit, S. Gregorium I Pontificem, « cum sacris operaretur, coelestem ac divinum Angelum sacrosancti muneris socium habuisse. » Nec id mirum; nam, ut ait S. Ildefonsus Toletanus, De Viris illustr., « S. Gregorius ita cunctorum meritorum claruit perfectione sublimis, ut exclusis omnium virorum illustrium comparationibus, nihil illi simile demonstrarit antiquitas. Vicit enim sanctitate Antonium, eloquentia Cyprianum, sapientia Augustinum. »
ANTE ALTARE — thymiamatis, super quo incensum adolebatur coram Deo residente in Sancto sanctorum, cui hoc altare in Sancto obversum planeque vicinum erat, Exodi xxx, 1.
Per altare hoc Primasius, Beda, Ansbertus et alii accipiunt Ecclesiam, sive fideles ipsos, in quibus haec incensa, id est orationes, offeruntur per Dominum nostrum Jesum Christum. Thuribulum aureum est Christi humanitas charitate ardens, ait S. Augustinus, serm. 98 De Tempore; unde Deo grata et exaudita fuit haec ejus thurificatio, et interpellatio. Hoc est quod subditur:
Versus 4: Fumus Incensorum Ascendit
4. ET ASCENDIT FUMUS INCENSORUM DE ORATIONIBUS SANCTORUM IN MANU ANGELI CORAM DEO. — Vir ergo sanctitate praestans est altare thymiamatis, quia per coelestium contemplationem terrena despicit, Deoque sancta desideria et preces in ara cordis sui adolet: qua ex re evadit instar altaris lapideus et quadratus, id est, fixus et immobilis inter prospera et adversa; quatuor habet cornua sive pomella speciosissima, scilicet prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam; offertur in eo mane et vesperi thymiama simul, id est, eodem tempore quo in altari holocaustorum offerebatur agnus, sive juge sacrificium, quia charitas et oratio, sive contemplatio jungi debet mortificationi.
Verum pro responsione adverte S. Joannem hic passim alludere ad vetus tabernaculum et templum (ejus enim tempore Christiani necdum habebant templa qualia nunc, sed oratoria), ut patet cap. vi, vers. 9, et cap. vii, vers. 14, 15 et seq. Locus enim Beatorum in caelo optime repraesentatur per templum, tum quia templum erat Deo sacrum Deique thronus; tum quia erat augustissimum, ditissimum et pulcherrimum, ita ut esset orbis miraculum; tum quia erat locus sacerdotum, qui erant sancti et Christi Dei: pariter enim in caelo Beati sunt sacerdotes Dei, uti dixi cap. v, vers. 10.
Nota primo: Duae fuerunt praecipuae veteris templi partes, scilicet Sanctum et Sanctum sanctorum, velo interjecto divisae. In Sancto erat altare hoc thymiamatis obtensum et oppositum Sancto sanctorum.
Nota secundo: Allegorice Sanctum sanctorum significabat coelum empyreum Dei et gloriosae ejus divinitatis, in quo Deus est et apparet Angelis et Beatis in sua gloria et beatitudine, ac quasi in throno majestatis suae. Itaque arca facta ex lignis setim imputribilibus, significabat corpus Christi non jam corruptibile et mortale, sed incorruptibile et gloriosum post resurrectionem. Propitiatorium, quod erat supra arcam ex puro auro, significabat thronum divinitatis, humanitati Christi (quam repraesentabat propitiatorium) quasi insidentis, et praecedentis, cui astant undique et ministrant Cherubim omnesque Angeli.
Nota tertio: Sanctum significabat Ecclesiam hominum justorum, quae in hac vita Deo servit, et ad Deum tendit: item illa quae in ea sunt. Itaque altare thymiamatis, quod erat in Sancto, significabat locum precum, gratiarum actionis et laudis, quatenus ea super Christo, quasi altari, et per Christum, ejusque passionem et mortem Deo offeruntur. Mensa panum propositionis significabat tum sacramentum Eucharistiae, tum opera charitatis et misericordiae; candelabrum, lucem et fulgorem doctrinae Christianae.
Nota quarto: Christus sua passione et morte scidit velum intermedium dividens Sanctum sanctorum a Sancto, quia morte sua Sanctum sanctorum, id est coelum, hominibus patefecit, Hebr. IX, 12. Vult ergo dicere hic S. Joannes, quod animae Sanctorum, quae in hac vita quasi sacerdotes spirituales versabantur, Deoque serviebant in Sancto, id est in Ecclesia, per preces et laudes, ac puram piamque vitam, itidem et in coelo eidem deserviant in Sancto quasi perpetui et regales sacerdotes, illique perpetuum thymiama orationum et laudum offerant. In Sancto, inquam, non terrae, sed caeli, ubi jam per Christum diffracto omni velo, altare hoc thymiamatis (in quo degunt animae Sanctorum, ut dictum est cap. VI, vers. 9, ac serviunt Deo die ac nocte, uti dictum est cap. VII, vers. 15) conjunctum est arcae, propitiatorio et Sancto sanctorum, id est throno Dei: adeo ut in coelo unus idemque sit locus Sancti et Sancti sanctorum; ac animae beatae ex suo Sancto, et suae felicitatis loco, in templo coelesti jugiter intueantur Deum in Sancto sanctorum, seu in coelo suae divinitatis existentem. Vide ea quae dixi Exodi XXVI, XXVII et XL.
Animae ergo beatae dicuntur esse sub altari; quia altare hoc erat in Sancto, quod proprie erat locus sacerdotum, quales sunt hae animae in caelo; sicut Sanctum sanctorum proprie erat locus et thronus solius Dei: unde in illud solus ingrediebatur summus Pontifex, idque semel tantum in anno. Pontifex autem repraesentabat Christum, non Sanctos.
Nota quinto: Quod dicitur: « Ut daret de orationibus Sanctorum, » sensus est, q. d. Ut in suum thuribulum ejusque ignem conjiceret thymiama confectum ex variis orationibus et desideriis Sanctorum, petentium everti regnum peccati, impiosque puniri; ut illud deinde imponeret ipsi altari thymiamatis, ibique illud Deo per suffitum adoleret et offerret. Non enim hic fuit aliud incensum vel thymiama, quam orationes Sanctorum. Adverte: Graeca habent ταῖς προσευχαῖς; quod Beza vertit, cum orationibus, subaudiendo praepositionem ov. Sed perperam: nil enim aliud cum orationibus, sed nudas et solas orationes Sanctorum Deo obtulit hic Angelus. Quocirca melius Noster, quin et Erasmus et Vatablus vertunt, de orationibus Sanctorum: est enim hebraismus. Nam Hebraei dicunt העלה מתפלורת heela mittephillet, id est obtulit de orationibus; praepositio enim מין min apud Hebraeos est index et nota ablativi, aeque ac apud Latinos de. Voluit id ipsum eodem casu Graeco exprimere S. Joannes; sed quia Graeci praepositionem non habent, quae significans de vel ex, apte cum ablativo vel dativo construatur, hinc eamdem omisit, eamque subaudivit, ac solum posuit nomen προσευχαῖς, id est orationibus. Porro Angeli offerunt Deo preces hominum, quorum quasi clientum suorum, ipsi custodes, patroni et advocati sunt; non ut Deo illas manifestent, cum nihil ipsum lateat, sed ut ipsi pro iis simul Deum deprecentur, itaque eas efficaces reddant: quo fiat ut optatum sortiantur effectum, et impetrent illud quod postulant.
Nota sexto: S. Joannes vidit in coelo altare incensum, thurificationem, hymnos, adorationem, Agnum occisum instar victimae et sacrificii, tum quia Christi passio, mors et sacrificium cruentum hisce omnibus adumbratum, virtute et merito permanet, suoque aspectu jugiter provocat Deum ad miserandum hominibus; tum quia reipsa et actu, quoad hostiam id ipsum permanet in sacrificio Eucharistiae, in quo quotidie, ut aiebat S. Andreas, Christum quasi Agnum Deo immolamus, ita ut post immolationem Agnus semper supersit integer et vivus.
Quocirca Christus ipse jam in coelis gloriosus, subinde visus est in terris sacrificium hoc suum iterare et peragere. Audi memorabile quod narrat Nauclerus ad annum Domini 1011: « Fertur de Henrico hoc, quod semper post primam noctem ingrediens Urbem solitus fuerit in ecclesia S. Mariae Majoris manere: contigit autem semel quod, dum solitarius oraret, visus sit sibi Christus pontificalibus indutus procedere Missam celebraturus, quem sequebatur S. Laurentius, et loco subdiaconi Vincentius: post hos Virgo Dei genitrix cum multitudine virginum et Angelorum; dehinc Joannes Baptista cum Patriarchis et Prophetis: post hos Petrus et Joannes cum caeteris Apostolis et Evangelistis, S. Stephanus cum Martyribus, S. Martinus cum Confessoribus. Angeli inceperunt introitum: Suscepimus, Deus, misericordiam; et cum cantaretur: Dextera tua plena est justitia, omnes Christum et B. Virginem imitantes extenderunt digitum in Henricum. Post Evangelium indicibili jubilo Angelus librum deosculatum a Christo praesentavit B. Mariae, et post eam omnibus per ordinem deosculandum. Demum innuit B. Virgo Angelo, ut porrigeret librum etiam Henrico ad osculandum, dicens: Praebe ei pacis osculum, cujus mihi virginitas placet; et cum prae nimio gaudio raptus nesciret ad plenum intendere, Angelus ipsum in nervo tangens dixit: Hoc tibi erit signum dilectionis Dei propter tuam castitatem et justitiam, et exinde usque ad mortem claudicabat, ex quo eventu vocatus est Henricus Claudus. »
Alterum huic ferme geminum beato Godrico contigit, qui duodecimo a Virginis partu seculo solitariae vitae in Anglia sectator, prodigiorum mirus opifex, et alter istorum temporum Thaumaturgus audiit, a B. Thoma Cantuariensi cultus unice, cuique et exilium, et honorificam post septennium restitutionem, ac denique gloriosam pro Ecclesiae defensione mortem longe ante praenuntiavit. De hoc inter pleraque alia divinitus concessa beneficia, recenset et istud Nicolaus Harpsfeldius, Archidiaconus Cantuariensis, ad historiae Ecclesiasticae Anglicanae duodecimum saeculum, cap. XL: « Inter alia illustre, quod idem Petrus Apostolus sacrae Missae mysteria, Ecclesiae more, apud eum celebraverit; ejusque confessione et exomologesi, quam exquisite Godricus de omnibus peccatis suis, quae ad memoriam revocare potuit, eo ita jubente fecit, audita, omnium delictorum gratiam fecerit, et sacrosanctam illi de altari Eucharistiam ministrarit. » Similia nonnulla hoc saeculo, atque adeo hoc anno 1622, in canonizatione nostrorum S. Ignatii et Xaverii contigere Duaci, quae recensentur in libello hac de re ibidem edito. Sic Christus stipatus Angelorum multitudine visitavit S. Dionysium Areopagitam in carcere, eique porrigens S. Eucharistiam, animavit ad instans martyrium. Ita Hilduinus in Vita S. Dionysii. S. Honoratum quoque, quartum Ambianensem Episcopum, e Christi manu communicasse, indeque deinceps ab omni inquinamento carnis illaesum permansisse, habet Breviarium Ambianense. Idem S. Catharinae Senensi contigisse, habet Vita ejus scripta a Raymundo Capuano, lib. II, cap. XXXII.
Porro orationes has Sanctorum vindictam, non veniam precari patet primo, quia has orationes statim non venia, sed supplicia subsequentur, scilicet tonitrua, tubae et plagae. Secundo, quia cap. VI, vers. 9, animae sub altari clamarunt postulantes vindictam: « Usquequo, Domine, non judicas et non vindicas sanguinem nostrum? » Tertio, quia cap. IX, vers. 13, prodit haec vox ex cornibus altaris: « Solve quatuor Angelos, » qui soluti gravia impiis intulerunt supplicia. Quarto, quia alluditur ad Ezech. X, 2, ubi Angelus unus jubet alteri accipere prunas ignis ex altari, easque effundere in Jerusalem, ut eam vastet et comburat per Chaldaeos. Ait enim: « Imple manum tuam prunis ignis, quae sunt inter Cherubim, et effunde super civitatem, » etc. Vide ibi dicta; sicut enim ibi cap. IX, signantur prius servi Dei, ne in urbis excidio laedantur: ita hic cap. praeced. prius signati sunt servi Dei, ne ab Angelis plagarum sequentium effectoribus tangantur. Ergo, sicut ille ignis Ezechielis fuit vindictae et conflagrationis Jerusalem, ita hic ignis erit vindictae et excidii orbis.
Contrarium sensit Alcazar, scilicet hasce orationes Sanctorum petivisse veniam, non vindictam. Hic enim est spiritus Sanctorum novi Testamenti, scilicet amare inimicos, pro iisque orare: Angelus ergo, misit in terram ignem non vindictae, sed charitatis et religionis, de quo ait Christus Lucae cap. XII, vers. 49: « Ignem veni mittere in terram »; quia licet hisce suis precibus non potuerint impetrare Judaeorum rebellium et infidelium conversionem, nec ab eis avertere supplicia septem tubarum, tamen mitigarunt iram et vindictam Dei, ac impetrarunt ut multi ex Judaeis, puta Paulus, Stephanus, Ananias, Gamaliel, etc., ad Christum converterentur, utque Deus supplicia septem tubarum non pauca ad tertiam partem coarctaret, uti significatur cap. XI, vers. 13, cum dicitur: « Decima pars cecidit. » Voluit enim Deus ut Christianorum patientia, charitas, oratio et zelus ad perfectionis velut culmen perveniret, antequam plagas in perfidos Judaeos immitteret, eosque disperderet. Verum haec non Judaeos, nec primitivam Ecclesiam, sed finem mundi, quando Deus pluet plagas et omne suppliciorum genus in impios, spectant, uti multoties jam dixi et docui.
Versus 5: Thuribulum Impletum Igne et Missum in Terram
5. ET ACCEPIT ANGELUS THURIBULUM (post suffitum et evaporationem thymiamatis, indeque simul ignis consumptionem et incinerationem), ET IMPLEVIT ILLUD DE IGNE ALTARIS, — puta de igne, qui erat in aliis thuribulis quibus in eodem altari Deo adolebatur et cremabatur thymiama. Nec enim in ipso altari thymiamatis erat ignis: nam sacerdos incensurus thymiama, ignem et thuribulum accipiebat ex altari holocaustorum, illique imponens thymiama deferebat et imponebat thuribulum altari thymiamatis, in eoque illud adolebat, ut dixi Exodi cap. XXX, vers. 7 et 8.
ET MISIT IN TERRAM, — non thuribulum, sed ignem, sive prunas thuribuli: idque ad hoc, ut eo quasi symbolo significaret, quod per orationes Sanctorum (hae enim fuerunt thymiama thuribuli) poscentium vindictam de impiis suisque persecutoribus, perque charitatem Christi, qua suos fideles et sanctos prosequitur, ignis vindictae, id est tonitrua, fulgura et plagae sequentes septem Angelorum et tubarum, in impios sint demissae. Nam ignis hic tonitrua et plagas defert; ergo est vindex. Ignis autem charitatis est symbolum, perinde ac altare significat Christum: charitas enim zelat Dei honorem, ideoque impiorum Dei hostium est vindex. Quocirca apposite Haymo: « Thuribulum, inquit, significat corpus Christi, quod in passione multis plagis quasi fenestris, vel cancellis instar thuribuli apertum est. Et quia per Christi passionem nobis charitas et spiritus orationis datur, hinc congrue in thuribulo ignis et incensa ponuntur. »
Rursum, quia Christus sua vulnera Patri ostendit pro Sanctis in terra laborantibus, suamque in eos charitatem, indeque Pater ad puniendum impios Sanctorum hostes excitatur, hinc thuribulum de igne altaris impletur et mittitur in terram: charitas enim quasi ignis hanc vindictam procuravit; hoc est, ignis charitatis Christi exivit a Deo, et in terram demisit ignem vindictae in impios, piorum persecutores et homicidas.
Nota: Haec omnia fuerunt visio imaginaria, Joanni exhibita ad significandum ea quae dixi. Nam in coelo non est altare thymiamatis, nec thuribulum, nec ignis. De igne tamen credibile est, quod in fine mundi Angelus realiter ignem in terram demittet, quasi indicium et initium plagarum sequentium, unde sequitur:
ET FACTA SUNT TONITRUA. — Haec omnia praenuntia sunt calamitatum ingentium, quas Deus in fine mundi in impios immittet. Unde tunc ante illas revera praemittet crebra tonitrua, fulmina et terrae motus, uti praedixit Christus Lucae XXI. Ita Ribera et alii. Aliter Alcazar, qui ad suam expositionem apposite et consequenter censet hic per tonitrua, fulgura et terrae motus significari admirabilem primitivae Ecclesiae praedicationem, cum sanctimoniae splendore et verbi efficacitate conjunctam, et magnam vitae mutationem (hanc enim repraesentat terrae motus) in eorum animabus, qui coelesti illi praedicationi se subjugabant.
Versus 6: Septem Angeli Praeparant Se ad Tubam
6. PRAEPARAVERUNT SE (accipiendo tubas suas, easque ori admovendo), UT TUBA CANERENT.
Versus 7: Prima Tuba — Grando et Ignis Mixta in Sanguine
7. ET PRIMUS ANGELUS TUBA CECINIT, ET FACTA EST GRANDO, ET IGNIS, MIXTA IN SANGUINE. — To mixta est neutrum plurale; unde tam ad grandinem, quam ad ignem refertur, ut patet ex Graeco μεμιγμένα.
Quaeres: Quinam sunt hi septem Angeli, et quaenam eorum tubae ac plagae, praesertim prima haec? Primo, Alcazar, juxta dicta vers. 2, per hanc plagam accipit famem immissam Judaeis tempore excidii per Titum. Solent enim tenerae quaeque segetes, fruges et stirpes grandine decuti, exortoque igne, et sanguine putrefieri; unde sequitur fames. Vide Psalm. CIV, 32. Sanguis notat crudelitatem famis, quae tanta fuit, ut mater filium proprium coqueret et voraret, teste Josepho. Verum haec mystica et aenigmatica, ac potius accommodatitia sunt, quam litteralia.
Secundo, Lyranus et Aureolus per hos septem Angelos accipiunt quatuor celebres haeresiarchas, ac tres principes qui eorum haereses secuti, valde Ecclesiam turbarunt sub tempora Constantini et Juliani Apostatae, quem ipsi putant notari per silentium vers. 1. Haeresiarchae fuerunt, Arius, Macedonius, Eutyches et Pelagius, contra quos (scilicet contra tres primos, non contra Pelagium) congregata fuere prima quatuor Concilia oecumenica, scilicet Nicaenum, Constantinopolitanum, Ephesinum et Chalcedonense. Primus ergo angelus est Arius, quem fovit et promovit Valens Imperator Arianus; hic tuba suae haeresis et persecutionis insonuit, indeque facta est grando animositatis et schismatis inter Episcopos, ac ignis aemulationis et zeli, quae mixta sunt sanguine, quia usque ad mortes et martyria in Catholicos desaevierunt. Unde tertia pars terrae, id est, fidelium communium et populi simplicis, ac tertia pars arborum, id est, Episcoporum, igne Arianismi afflata, prostrata et combusta est. Tunc etiam faenum viride, id est, nova gens prodiens et quasi enascens, Gothi scilicet, petentes a Valente Imperatore Episcopos Christianos, qui se docerent, baptizarent, facerentque Christianos, submissis a Valente Episcopis Arianis, pro Catholicis facti sunt Ariani.
Tertio, Anshertus, Haymo, Richardus, Pannonius et Viegas per septem Angelos, sive nuntios, accipiunt septem diversos concionatorum Catholicae fidei in Ecclesia ordines, qui variis temporibus suae praedicationis tuba orbi insonuerunt. Sed quia eis Judaei et Gentiles infideles resistebant, ac contra Ecclesiam pugnabant, hinc variae plagae eis a Deo immissae et inflictae sunt: inde etiam tumultus ac seditiones exortae sunt, quae hic per terrae motus, uti plagae per grandinem, ignem et sanguinem significantur. Primus ergo Angelus significat primum concionatorum ordinem, puta Apostolos; grando et ignis mixta sanguine significant iram Dei in infideles, eorumque aeternam damnationem. Ita Haymo, Ambrosius, Ansbertus. Infideles enim et impii hic vocantur terra, quia terreni sunt; et arbores, quia omni vento agitantur; et faenum, quia omnis gloria mundi instar faeni evanescit. Rursum, Pannonius per grandinem et ignem cum sanguine accipit iram et furorem non Dei, sed Gentilium et infidelium contra Apostolos et Ecclesiam: ex qua tertia pars terrae et arborum, id est multi fideles tam plebeii, quam magnates et primores, a fide defecerunt.
Verum dico cum Irenaeo, lib. IV, cap. L, et Lactantio, lib. VII, cap. XV, Areta et Ribera haec omnia ad litteram, ut sonant, esse accipienda. Haec enim signa et hae plagae litteraliter praecurrent, saltem inchoate, id est, inchoabunt et fieri incipient ante judicium et ante Antichristum (continentur enim septimo sigillo, cujus resignatio et explicatio praeit resignationem et explicationem libri signati, qui continet futura sub Antichristo et deinceps usque ad judicium et finem mundi), idque ad hoc, ut Deus per hasce plagas terreat et puniat impios fidelium persecutores. Et hoc est quod praedixit Christus Lucae XXI, 11: « Terroresque de coelo et signa magna erunt. » Illa enim signa quae Christus paucis et generatim completurus est, S. Joannes hic particulatim ex ordine explicat et enarrat.
Atque haec eadem praedixit Sibylla, lib. II Oracul., ubi sic inter cetera canit: « Έσται κόσμος ἄκοσμος ἀπολλυμένων ἀνθρώπων, » Mundus erit non mundus, id est, sine ornatu et specie, pereuntibus hominibus, aeque ac plantis per grandinem, ignem, sanguinem, etc. Et Sapiens Sapient. V, 18: « Armabit creaturam ad ultionem inimicorum, et pugnabit cum illo orbis terrarum contra insensatos. » Ad litteram ergo grando et ignis sunt fulmina et exhalationes ignitae, ac lapides grandinis. His miscebitur sanguis sive pluvia sanguinea; haec enim saepius accidisse narrat Plinius, lib. II, cap. XXVI. Porro pluvia sanguinis semper coelestis irae fuit indicium, et instantis vindictae praenuntium, uti hic est: nam prosternitur et crematur tertia pars germinum et arborum. Rursum, sanguine puniuntur impiorum caedes, quibus piorum et Martyrum sanguinem effuderunt, ut patebit cap. XVI, vers. 6. Alludit ad septimam plagam Aegypti de qua dicitur Exodi IX, 24: « Grando et ignis mixta pariter ferebantur. » Vide ibi dicta. Simili modo tenebrae plagae quartae respondent et alludunt ad plagam nonam Aegypti, quae pariter fuit densissimarum tenebrarum. Et plaga quinta locustarum cap. IX, vers. 3, respondet plagae octavae Aegypti, quae pariter fuit locustarum, Exodi X, 4. Et plaga tertia aquarum amararum et impotabilium respondet primae plagae Aegypti, quae fuit conversio aquarum Aegypti in sanguinem, Exodi VII, 17. Illae enim plagae Aegyptiacae fuerunt typus et praeludium harum ultimarum totius orbis, uti docet et asseverat S. Irenaeus, lib. IV, cap. L, et Lactantius, lib. VII, cap. XV.
ET MISSUM EST (totum hoc aggregatum, scilicet grando, ignis et sanguis inter se commixta, ita ut facerent quasi unum quoddam compositum) IN TERRAM.
ET TERTIA PARS TERRAE COMBUSTA EST. — Tertiam hanc partem terrae, arborum et germinum accipe non conjunctim, et simul ac continue eodem loco, sed mixtim et sparsim, scilicet ut aliqua in Hispania, alia in Italia, alia aliis locis et provinciis combusta et vastata sint, scilicet illa et illis locis, in quibus erant pessimi incolae et maximi persecutores fidelium (hae enim illorum sunt plagae, non fidelium et justorum): ita nimirum ut, omnibus computatis quae sparsim vastata sunt, tertia pars terrae, arborum et germinum, quae in toto orbe tunc erunt, hac prima plaga et strage disperdatur et comburatur.
Porro tertiam tantum partem percussit grando, non vero totum et omnia, quia noluit Deus hac prima plaga disperdere terram, et homines ejus incolas, sed per eam castigare eos, et admonere ut poeniteant, itaque ceteras plagas jam paratas evadant; quod si tanta plaga moniti resipiscere et poenitere nolint, reservat eis sex atrociores plagas, quas sensim majores et majores per sex Angelos sequentes evocabit et producet.
ET OMNE FOENUM VIRIDE, — omnis herba, omne germen herbescens et virescens: hoc enim significat Graecum χόρτος, ut patet Marci IV, 28: « Terra, » inquit, « fructificat primum herbam (Graece χόρτον), deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica. » Alludit enim ad sextam Aegypti plagam, de qua dicitur Exodi IX, 25: « Cunctamque herbam agri percussit grando. » Et vers. 31: « Linum ergo et hordeum laesum est, eo quod hordeum esset virens, etc.; triticum autem et far non sunt laesa, quia serotina erant. » Ubi nota majorem fore hanc Apocalypseos stragem, tum quia in ea non excipitur triticum aut far, tum quia in ea additur etiam tertiam arborum partem hac grandine fuisse prostratam. Herba ergo vocatur faenum metonymice, quia per hanc plagam exaruit, factaque est faenum. Sicut e converso virga Mosis versa jam in colubrum, vocatur tamen virga, quia fuerat virga, Exodi VII, 12, cum dicitur: « Devoravit virga Aaron virgas eorum, » id est, serpens Aaronis ex virga ejus productus, devoravit serpentes Magorum, ex eorum virgis productos.
Versus 8: Secunda Tuba — Mons Ardens in Mare
Primo, Alcazar per hanc plagam accipit bellum quod Titus intulit Judaeis, quo eos perdidit et consumpsit: sanguis enim significat Judaeorum necem et stragem; « tertia pars maris » significat magnam partem imperii Romani in eo bello Judaeorum sanguine esse conspersam, ita tamen, ut multi ex eis fuga elapsi necem evaserint. Unde « mortua est tertia pars creaturae eorum quae habebant animas in mari, » id est hominum navigantium, puta Judaeorum, non piscium. Nam « habere animas in mari » dicuntur navigantes, quia animam, id est vitam, credunt et committunt mari cum magno periculo, juxta illud Sap. XIV, 5: « Exiguo ligno credunt homines animas suas. » Pisces enim sunt filii aquae. Navigantes vero sunt filii terrae, qui habent animas in mari, quia per mare divagantur causa lucri, cujus Judaei sunt avidissimi. Ergo navigantes per catachresin vocantur Judaei, quia institores et lucriones; consequenter cum dicitur: « Et tertia pars navium interiit, » naves intelliguntur ipsorum Judaeorum urbes et oppida; in bello enim et excidio Titi facile tertia pars urbium Judaeae interiit. Navim enim civitatis esse symbolum patet ex Ezech. XXVII, et ex Poetarum allegoriis.
Secundo Aureolus: Hic, ait, secundus Angelus fuit Macedonius haeresiarcha, qui docuit Spiritum Sanctum esse creaturam et servum Filii, contra quem congregata fuit secunda Synodus generalis Constantinopolitana. Tunc ergo mons magnus igne ardens, id est, grandis et tumens haeresis missa est in mare, id est in Ecclesiam, quae dicitur mare, propter aquas baptismi et propter multitudinem gentium omnium quas continet. Haec facta est sanguis, quia a Macedonio deturpata, et sanguine, id est haeresi, infecta est; atque tertia pars piscium, id est fidelium, per haeresim mortua est; ac naves interierunt, quia plures Episcopi qui alios ferre et gubernare, ac ad fidam stationem fidei et salutis dirigere debebant quasi naves et naucleri, facti sunt Macedoniani, suosque secum traxerunt et demerserunt in abyssum. Quibus adde, ob haeresim de Spiritu Sancto, scilicet quod Spiritus Sanctus non procedat a Filio, sed tantum a Patre, Graeci schismate a Latinis divisi, igne et sanguine puniti sunt, praesertim cum Constantinopolis vi capta, et cum Imperio Orientali eversa est a Mahomete, Turcarum rege, ipso festo Spiritus Sancti, puta in Pentecoste anno Domini 1453. Tunc enim mons magnus igne ardens, id est ingens exercitus Turcarum furore ardens, missus est in mare, id est, in Graeciam et Constantinopolim adjacentem mari, puta Bosphoro; ac tertiae, id est magnae, partis incolarum sanguis effusus est, quin et Constantinus Palaeologus, Imperator, et ipse matre Helena (uti et primus Constantinus urbis et imperii conditor) genitus, capite truncatus, regni simul et vitae, ac Orientis pariter Imperii finem fecit.
Tertio, Viegas et alii citati in plaga prima, vers. 7: Secundus Angelus, inquiunt, est secundus concionatorum ordo, tempore decem persecutionum sub decem Imperatoribus in primitiva Ecclesia. Mons magnus est daemon superbus et ardens invidia, qui per tyrannos quasi mons obruere voluit mare, id est Ecclesiam, quae tunc facta est sanguinea ob crebra martyria. Tunc multi pisces, id est fideles, imo et naves, id est Praelati virique magni, qui alios ad portum salutis vectare debebant, prae metu fecere fidei naufragium. Praelati enim recte vocantur naves, aeque ac currus. Unde illud Elisaei ad Eliam, dum raperetur in coelum: « Pater mi, currus Israel et auriga ejus, » IV Reg. II.
Quarto, planissime et simplicissime Ribera, per montem igneum accipit ingentem globum ardentem et igneum, quem mittet Angelus in mare, eoque afflabit et comburet tam naves quam pisces, puta tertiam navium et piscium partem. Non enim homines navigantes, sed pisces sunt creatura et animalia quae habent animas in mari; Graece enim est, καὶ ἀπέθανε τὸ τρίτον τῶν κτισμάτων ἐν τῇ θαλάσσῃ τὰ ἔχοντα ψυχάς, id est, mortua est tertia pars creaturarum in mari habentium animas, quod proprie piscibus convenit. Atque hoc est quod canit Sibylla:
Et trepidi cuncti morientur in aequore pisces,
Nec sulcabit aquas jam pondere navis onusta.
Montem hunc in terra, et terrenum fore innuit Alcazar, ut scilicet significet ingentes reipublicae perturbationes, juxta illud Psalm. XLV, vers. 3: « Dum turbabitur terra, et transferentur montes in cor maris. » Mons ergo hic, instar Aetnae, succensus ab angelo, ardebit et comburetur, ac mittetur in mare, suoque igne et ardore occidet pisces, ac aquas maris vertet in sanguinem, non tam naturali sua vi, quam supernaturali Dei imperantis virtute et potentia. Verius tamen videtur hunc montem fore aerium, puta exhalationes multas et magnas collectas, quae incensae videbuntur esse mons igneus, tum quia dicit: « Tanquam mons magnus »; vox enim tanquam innuit non fore verum montem, sed montis similitudinem; tum quia plagae hae coelestes sunt, et a coelo per angelos evocantur, ac depluunt in terram tanquam tela a Deo e coelo in impios vibrata. Erit ergo hic mons ardens, ingens massa pinguis materiae in aere concreta et accensa, quae instar montis ardentis ruet in mare: quo fiet ut tertia pars maris vertatur in sanguinem, et tertia pars piscium moriatur, et tertia pars navium intereat. Verisimile est hanc massam primo in sublimi, et in initio lapsus, instar montis ardentis conjunctim apparituram oculis hominum; deinde in progressu spargendam in varias partes, ut variis locis mare inficiat. Similis fuit pluvia ignis sulphurei, qua Sodoma et Pentapolis conflagravit, Genes. XIX. Quare sicut illa, ita et hic mons ardens erit formidabilis, magnumque terrorem et pavorem hominibus incutiet, praesertim ubi cernent et sentient ejus effectus, damna et strages. Jam quod per hanc plagam tertia pars maris facta sit sanguis, spectat tum ad stragem piscium: hi enim extra suum elementum, puta extra aquam in sanguine vivere nequeunt; tum ad horrorem impiis incutiendum, dum videbunt et terram per plagam primam, et mare per hanc plagam secundam cruentari, ut terra et mare videantur repraesentare impiorum tum culpam, praesertim homicidia et caedem Martyrum; tum poenam, dum suo cruore innuunt tantam fore impiorum occisionem, ut rivi sanguinis eorum terram et mare cruentent, eaque saltem quoad superficiem in sanguinem convertant. Sic sanguis significat ingentem hostium stragem a Christo edendam, Isai. LXIII, 1, 2 et 3: « Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? » Et: « Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari? calcavi eos in furore meo, et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea, et omnia indumenta mea inquinavi. » Et Psal. CIX, 7: « De torrente in via bibet, propterea exaltabit caput. » Psal. LVII, vers. 11: « Laetabitur justus cum viderit vindictam: manus suas lavabit in sanguine peccatoris. » Porro sanguis animae et vitae est symbolum. Unde de graviter saucio et emoriente ait Poeta: « Purpuream vomit ille animam, » id est, vomit sanguinem in quo quasi vehiculo residet vita et anima. Quin et prisci Philosophi nonnulli, teste Aristotele, lib. I De Anima, censuerunt sanguinem esse ipsissimam animalis animam. Quocirca per effusionem tanti sanguinis, significatur multarum animarum et vitarum profusio, et multorum hominum internecio. Hoc est quod ait Ezechiel, cap. XXXVIII, vers. 22: « Judicabo eum peste et sanguine. »
Mystice Rupertus: « Hic mons, » inquit, « est Pharao, exemplar superbiae diabolicae. » Nam sicut Pharao, orante Moyse, dejectus est in mare Rubrum: ita Christo Domino magni consilii Angelo in mundo praedicante, cecidit ex suo imperio diabolus, in abyssum miseriarum deturbatus. Tanta vero celeritate ruit ac cessit, ut quamvis sua mole, seu potius sua malitia mons magnus esset, tamen sua velocitate lubricus quidam ac volubilis serpens fieret, et per antonomasiam fugitivus diceretur, juxta illud: « Visitabit Dominus super Leviathan serpentem vectem, » Isai. cap. XXVII, 1. Seu, ut habent Septuaginta: « Super Leviathan serpentem fugientem. » Nam ille serpens, qui primum Adamum victor invasit, a secundo facile victus, tanquam timidus serpens effugatur.
Versus 9: Tertia Pars Creaturarum et Navium Interit
Versus de eo: « Et mortua est tertia pars creaturae eorum quae habebant animas in mari, et tertia pars navium interiit, » simul cum versu octavo supra tractatur. Vide explicationes Alcazaris (de strage Judaeorum eorumque urbium quasi navium), Aureoli (de haeresi Macedoniana et Episcopis tanquam navibus Ecclesiae), Viegae (de fidelibus tanquam piscibus et Praelatis tanquam navibus), et Riberae (de litterali combustione piscium et interitu navium) ibidem datas.
Versus 10: Tertia Tuba — Stella Magna Cadit
Primo, Alcazar per tertiam hanc plagam accipit pestem, qua Deus Judaeos punivit: post famem enim in obsidione Hierosolymae toleratam, de more secuta et grassata in eos est pestis, teste Josepho, lib. VII Belli, cap. XVII, et Eusebio, lib. II, cap. VI, et lib. III, cap. III. Est catachresis: per aquas enim amaras significatur pestis, veluti si aquae veneno forent penitus imbutae. Porro τὸ « cecidit de coelo stella magna, » non significat stellam vere ac proprie e coelo delapsam, sed ejus influxum sive influentiam, qua pestem creavit.
Secundo, Aureolus et Lyranus: Stella cadens de coelo, inquiunt, est Pelagius monachus et haeresiarcha, qui aquas gratiae et baptismi fecit amaras. Docuit enim, sine gratia, per solas naturae vires nos posse recte vivere et salvari. Rursum, aquas baptismi non prodesse infantibus, utpote sine peccato originali (hoc enim ipse negabat, asserens hominem nasci in puris naturalibus) natis: ideoque multis ei credentibus hae aquae factae sunt insipidae, amarae, imo mortiferae. Verum minus recte: nam per Angelum quartum qui sequitur, accipiunt ipsi Eutychetem, qui Pelagio fuit prior et antiquior.
Tertio, Viegas: « Tertius, » inquit, « Angelus est tertius praedicatorum ordo, cui Arius et haeretici restiterunt, sicuti secundo Angelo restiterunt imperatores et tyranni. Stella magna et ardens sunt ipsi haeresiarchae. Hi ergo sunt absinthium, quia amarissimi et mortiferi: occidunt enim animas. Haec stella cecidit in fontes, id est, in S. Scripturas; et in flumina, id est, in scripta et libros SS. Patrum: haec enim depravant haeretici, ea vel corrumpendo, vel detorquendo et perverse explicando. Sed sicut absinthium, licet amarum, oculos acuit, ita haeretici studium et scientiam Ecclesiae auxerunt, ait Aretas. »
Quarto et proprie, stella haec erit non coelestis, sed aerea, puta cometa, stella cadens; aut simile meteoron, quae de coelo cadet, suoque casu dissiliens, comminuta dividetur in multas faculas seu exhalationes, quae in varios fontes et flumina incidentes, eos inficient. Vocatur absinthium, quia amaricabit aquas, idque in poenam sceleratae voluptatis, ac praesertim gulae et crapulae impiorum, ut qui biberunt vina dulcissima et sapidissima, lisque ventrem ingurgitarunt, jam bibant absinthium, eoque crucientur et enecentur.
10. CECIDIT DE COELO STELLA MAGNA. — Docent medici corpus vitamque hominis ab aeris coelique influxu pendere, adeoque pestem alias ex contagione, alias ex coeli et astrorum influxu, alias ex aeris infectione oriri; quinimo, inopinatos ignotosque morbos et mortes vocant siderationes.
Versus 11: Nomen Stellae Dicitur Absinthium
11. ET NOMEN STELLAE DICITUR ABSINTHIUM. — Ita et Syrus; sed Arabicus vertit: Et nomen stellae dicitur absenymum; et tertia pars aquarum facta est amara sicut absinthium. Videtur ergo absenymum scriptoris incuria irrepsisse pro absinthium. Nam et Syrus, aeque ac Graecus et Latinus habet: Et nomen stellae dicitur « illud absinthium, » per antonomasiam, quasi excellens et peramarum. Graece ἀψίντος in abstracto, q. d. Ipsa absinthii amarities, ipsa amaritudo. Nota est amaritudo eximia herbae quae vocatur absinthium, de qua Plinius, lib. XXVII, cap. VII, et Dioscorides, lib. III, cap. XXV, et Ovidius, lib. III De Ponto:
Tristia deformes pariunt absinthia campi,
Terraque de fructu quam sit amara docet.
Quocirca dicitur ἀψίντος, ab ἀψεσθαι, id est tangere, per antiphrasin, eo quod nullum animal hanc herbam ob summam amaritiem attingat. Veteres Graecocomici eamdem affini vocabulo Apinthion, id est impotabilem, vocaverunt, quod hanc nemo ob insignem amarorem possit ebibere. Huc alluditur in hisce aquis, quae ob absinthium factae sunt apinthion, id est impotabiles.
Rursum, sicut absinthium oculos corporis exacuit, ita hoc aquarum absinthium oculos cordis hominibus in fine mundi ad poenitentiam aperiet, inquit Aretas. Ita locus, in quo S. Bernardus primum sui Ordinis aedificavit monasterium, vocabatur Vallis absinthii, tum ob absinthii in ea germinantis copiam, tum ob amaritudinem eorum qui in ea cadebant occisi a latronibus; erat enim vallis latronum. Sed S. Bernardus Vallem absinthii in Claravallem et nomine et reipsa commutavit.
ET MULTI HOMINUM MORTUI SUNT. — Hinc patet amaritiem hanc fuisse excessivam, ac proinde venenosam et lethiferam; alioqui amarities moderata sana est, corpusque a putredine conservat, uti patet in absinthite, id est, in cerevisia vel vino absinthiaco. Italorum vox est: « Il vino amaro te sia caro. » Denique axioma medicorum est: « Omnia dulcia stomacho sunt inimica; amara ergo amica. » Erit ergo amarities haec extrema, ideoque venenata, qualis est in colocynthidis, de quibus merito dicebat ille Elisaei discipulus: « Mors in olla. » Sic et herba quae dicitur absinthium, tantae est amaritudinis, ut, si distilletur, vel in magna quantitate sumatur, instar veneni sit. Itaque aquae hae extrema amaritie a stella affectae et infectae in fine mundi, mortiferae erunt, ita ut ex eis bibentes (aquae enim potus vitari non potest) permulti emoriantur. Nam, ut docet Galenus, lib. I Epidem., comment. 1, prooemio: « Potest interdum efficere morbum universalem haustus aquae infectae, quod quidem memoria proditum est in castris accidisse. » Aqua enim venenata si ebibatur, quia liquida est et penetrans, statim ad hepar et cor, quae sunt partes vitales, pervadit, easque inficit et enecat, suo nimio vel calore, vel frigore, aut alia intemperie. Quocirca Aristoteles, lib. VII Polit., cap. XI, ut urbs aliqua commodo et sano loco constituatur, primum, inquit, situs spectandus est. « Ad orientem enim solem conversae urbes, et ad eos ventos qui inde perflant, salubriores sunt; secundo loco, quae sunt secundum Boream sitae: hae namque sunt ad hiberna potiores. » Et inferius: « Secundum est in aquarum salubrium usu; quibus enim plurimum et frequentissime utimur ad corpus, ea plurimum important ad sanitatem: aquarum autem et ventorum potentia talem habet naturam. Quocirca in civitatibus quae recte sapiunt, distinguendus est aquarum usus, si non omnes sint pares, nec abundantia sit earum aquarum, ut aliae seorsim aquae ad cibum et potum, aliae ad aliam indigentiam deputentur. » Ea nimirum vis est aquae, aeque ac aeris jugiter corpus ambientis, imo in intima vel potu, vel respiratione attracti, eaque penetrantis et pervadentis, ut docet Cicero, lib. De Fato, ubi inter alia ait: « Athenis tenue est coelum, ex quo acutiores etiam putantur Attici; crassum Thebis, itaque pingues Thebani et valentes. »
Versus 12: Quarta Tuba — Sol, Luna et Stellae Obscurantur
Primo, Alcazar per hanc plagam obscurationis siderum, accipit ignorantiam et excaecationem qua Deus percussit Judaeos, quia mundi lucem, scilicet Christum, aspicere et recipere noluerunt. Excaecati ergo non viderunt solem, id est, non agnoverunt Deum trinum et unum; nec lunam, id est, humanitatem Christi; nec stellas, id est, Apostolos, eorumque Evangelicam doctrinam et sanctimoniam. Porro tertia pars siderum dicitur obscurata, quia non plane caeci fuerunt. Mansit enim in eis cognitio unius Dei, Mosis et Prophetarum; quin et viderunt miracula Christi et Apostolorum; sed haec lux et cognitio eis in gravius peccatum, et majorem excaecationem ac damnationem cessit. Ex iis enim agnoscere poterant et debebant Christum, viamque salutis. Illos est quod de eis ait Christus, Joann. IX, 41: « Si caeci essetis, non haberetis peccatum. » Rursum, cognitio de Deo tripliciter acquiritur: primo, per opera ejus admirabilia, quae fiunt per ejus potentiam, quae attribuitur Patri; secundo, per doctrinam, quae attribuitur Filio; tertio, per internam illuminationem, quae attribuitur Spiritui Sancto: duo priora habuerunt Judaei, sed tertium eis defuit, ideoque dicitur eis obscurata tertia pars solis et siderum.
Secundo, Aureolus et Lyranus per Angelum hunc accipiunt Eutychetem et Nestorium haeresiarchas. Ille enim in Christo posuit unam tantum naturam, conflatam ex deitate et humanitate: hic in eo posuit duas personas, unde negavit Christum hominem esse Deum, ac B. Virginem esse Deiparam. Ab his per haeresim percussa est tertia pars solis, id est excellentia et dignitas Christi: illius enim vel personae, vel naturae fuerunt injurii; et lunae, id est Ecclesiae; et stellarum, id est Episcoporum, quos sua haeresi infecerunt, inter quos fuit Dioscorus, Patriarcha Alexandrinus.
Tertio, Viegas per quartum hunc Angelum accipit quartum concionatorum ordinem, qui contra quartae Ecclesiae hostes, puta hypocritas, tuba verbi Dei insonuerunt. Hypocritae enim transfigurantes se in angelos lucis, occulte nova falsaque dogmata sparserunt, quasi essent Dei oracula. Ex quo tertia pars solis, lunae et stellarum, id est, fidelium nobilium et ignobilium obscurata est.
Quarto, planissime Ribera haec ad litteram, ut sonant, accipit; vere enim in fine mundi obscurabitur sol, et luna et stellae, uti audivimus cap. VI, vers. 12. Ita ut diei non luceat eorum tertia pars, id est, ut dies, aeque ac nox, tertia parte fiat obscurior solito; non autem quod tertia temporis, puta diei et noctis, parte sol, luna et stellae plane obscurabuntur, et duabus tantum reliquis temporis partibus lucebunt, ut aliqui imaginantur.
Alludit ad nonam plagam Aegypti, quae fuit densissimarum tenebrarum, de qua dicitur Exodi X, 22: « Factae sunt tenebrae horribiles in universa terra Aegypti tribus diebus. Nemo vidit fratrem suum, nec movit se de loco in quo erat. » Et Sapient. XVII, 2: « Vinculis tenebrarum et longae noctis compediti. Et ignis quidem nulla vis poterat illis lumen praebere, nec siderum limpidae flammae illuminare poterant illam noctem horrendam. » Vide ibi dicta.
Versus 13: Aquila Clamans Vae, Vae, Vae
13. ET VIDI (aquilam quae sequitur) ET AUDIVI. — Syrus quaedam addit: « Et vidi, » inquit, « et audivi aquilam unam volantem, in medio caudae sanguinem habentem, dicentem voce magna: Vae, vae, vae, illis qui habitant super terram! »
Primo, Alcazar censet hanc aquilam esse doctrinam Evangelicae sapientiae (hujus enim symbolum est aquila): volat per medium coeli, id est, Ecclesiae; inclamat Judaeis ter vae, ut significet tres sequentes plagas trium Angelorum, scilicet concupiscentias, iras et obdurationem, infligendas Judaeis, majores et formidabiliores fore quatuor jam recensitis, scilicet fame, bello, peste et ignorantia.
Secundo, Lyranus, Aureolus et Viegas putant hanc aquilam fuisse ipsummet S. Joannem. Commode enim et congrue potuit Deus imaginariam aquilam per visum S. Joanni ostendere, clamantem voce magna: Vae, vae, vae, ut per illam significaret ipsummet Joannem tres adhuc plagas prodigiosas conspecturum, easque orbi denuntiaturum, et hoc libro descripturum.
Tertio, Abbas Joachim per aquilam hanc accipit S. Gregorium Magnum Pontificem, qui floruit anno Domini 590, et multa composuit moralia ad correctionem populi Dei, in quibus saepe exclamat instare vae, id est tempora amara, et horrendas grassationes Longobardorum, ideoque finem mundi appropinquare.
Quarto et genuine, Beda, Aretas et Ticonius per aquilam, vel, ut multi Graeci codices habent, Angelum, accipiunt praedicatores, qui in fine mundi, illi imminentes plagas, exertamque vindicis Dei manum, strictumque gladium denuntiabunt. Quocirca aptissime Ribera per aquilam hanc intelligit aliquem sanctum et caelestem Prophetam, quem Deus in fine mundi excitabit, ut hominibus toto orbe existentibus praenuntiet sequentes tres plagas, atque Antichristi adventum imminere. Unde volabit per medium caelum, id est, celerrime per mediam terram discurret, ut praedicet graviora instare impiis supplicia, ni vitam moresque mutent. Clamat ter « vae, » ut indicet quod tres plagae gravissimae trium Angelorum proxime sequentur, et incumbent impiis. Denique, si quis per aquilam accipiat Angelum, qui assumpta aquilae forma volabit per orbem, haecque ubique proclamabit, non repugnabo.
Tropologice, talis aquila fuit S. Paulus, ait S. Gregorius in illud S. Job cap. XXXIX, vers. 27: « Numquid ad praeceptum tuum elevabitur aquila, et in arduis ponet nidum suum? » De his etiam ait Isaias, cap. XL, vers. 31: « Qui sperant in Domino mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut Aquilae. » Vide ibi dicta, quibus adde:
Primo, aquilae cornicum garritus obstreperos contemnunt. Cornices enim aquilas irritant, sed aquilae eas despicientes sursum evolant, ait Aelianus, lib. V, cap. XXII. Ita doctores virtute illustres aemulos et invidos contemnunt, quoque magis ab eis lacessuntur, eo altius se librant, et infra se volantes obstreperas corniculas rident, dicentes: « Sola virtute sequantur. »
Secundo, aquilae fel Attico melle temperatum, illitum oculis hebescentibus, visum facit acutissimum, ait Aelianus, lib. I De Animal., cap. XLII. Ita sapientis correptio suavitate condita docet voluptuarios sapere, eosque ad frugem revocat. « Blando vis latet imperio, » ait Ausonius ad Theodosium.
Tertio, aquila quaedam in Septentrione ova in pelle vulpina soli exponit, calefacit et fovet, ait Albertus Magnus: ita sapiens robori addit calliditatem.
Quarto, aquila senescens se cum pennis renovat: ita sapientes dicunt docentque illud Psaltis: « Renovabitur ut aquilae juventus mea. »
Quinto, Auctor Geoponicon, lib. I, scribit ad avertendum grandinis periculum multum valere chalazitem lapidem, vel aquilae alam dexteram in medio agro defixam: ita sapientes Dei praecones suis concionibus et orationibus avertunt procellas irae Dei.
Sexto, in Imperatorum exequiis fiebat ingens pyra, in cujus cacumine considebat aquila, quae, inferne omnibus conflagrantibus, in coelum evolabat, ut animam Imperatoris in coelum deferre videretur, ait Herodianus in Severo, et Xiphilinus in Augusto. Sic mundus instar pyrae deflagrabit: soli sapientes quasi aquilae in apice derident flammas, et se librant in coelum. Ita Maximilianus II Imperator pro insigni habuit aquilam in nubibus volantem.
Septimo, licet aquilae feris captis vescantur, una tamen quae Jovis dicitur, sola herba vescitur, ait Aelianus, lib. IX, cap. X. Ita doctores religiosi Deo consecrati abstinentiae vacant, ut purius caelestia contemplentur. « Puriorum enim mentium propria est abstinentia, » ait Isidorus Pelusiota, epist. 52.
Octavo, Pythagoras dictitabat se aquilam albam advolantem sinu excepisse, ex quo se divinum hominem factum, et multa supra mortalium captum scivisse asserebat, ait Aelianus, lib. IV, cap. XVII. Tales sunt eruntque in fine mundi, qui aquilarum, id est caelestium doctorum, voces excipient.
Nono, aquila ex insperato subinde advolans, destinatos gladio et neci eripuit, uti Tilgamum, qui postea rex Babylonis creatus est. Sic et Achemenes Persa, a quo nobilis Achemenidarum stirps descendit, aquilae fuit alumnus, ait Aelianus, lib. XII De Animal., cap. XXI. Sic et Valeriam Lupercam immolandam Junoni ad avertendam pestem, aquila eripuit, cultrumque victimarium buculae juxta templum pascenti infixit, inquit Aristides, lib. IX Ital. Ita caelestes viri et praecones peccatores convertendo, eos a morte et gehenna liberant, suntque eis quasi Deus ex machina, ut vulgo dicitur.
Nota hic Dei clementiam, qua licet ab hominibus graviter offensus, iisque iratus et indignans, mittit tamen Prophetas, qui eos ad peccatorum agnitionem et paenitentiam adducant, ne cogatur eos punire.
VAE HABITANTIBUS IN TERRA! — Vae hominibus terrae incolis! Mystice, vae terrenis et mundanis, qui corde et affectu habitant in terra, imo eidem prorsus affixi sunt! « Sanctus enim non est habitator terrae, sed advena atque peregrinus, dicitque: Advena sum et peregrinus sicut omnes patres mei. Quamobrem et Abraham Hebraeus, id est περάτης, et peregrinus transitorque memoratur, » ait S. Hieronymus in Ezechiel. VII. Et S. Ambrosius, lib. II De Abraham, cap. VII, citans hunc locum: « Vae habitantibus in terra! » explicansque subdit: « Non utique omnes homines comprehendit, qui tunc vitae hujus cursum conficient (sunt enim et in terris positi, quorum conversatio in coelis est), sed eos quos terrenae conversationis affectus, ac saeculi hujus vicerit gratia. Ergo non habitatores, sed accolae sumus terrae hujus. Accola enim temporalis diversorii spem gerit: habitator autem spem omnem, atque usum suae illic substantiae locare videtur, ubi habitandum putaverit. Itaque qui est terrae accola, habitator coeli est; qui autem habitator terrae, possessor est mortis. »