Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Capite undecimo descripsit duces belli fidelium contra Antichristum, puta Eliam et Henoch; hic ipsum bellum describit. Itaque sub schemate mulieris et draconis concertantium, describitur multiplex Ecclesiae et diaboli pugna in fine mundi, Ecclesiaeque victoria. Nam primo, mulier parit masculum, draco eum rapere et devorare molitur; sed ille rapitur ad Deum: insequitur draco, ut eos in judicio Dei calumnietur et accuset; sed a Michaele dejicitur, trahitque secum tertiam partem stellarum: quocirca caelites glorificant Deum. Inde vers. 12, draco dejectus et frendens persequitur mulierem: illa, acceptis alis, fugit in desertum; draco insequens ore vomit et emittit in eam flumen, sed terra hians illud absorbet. Quare draco fremens, vers. 17, reliquias seminis ejus persequitur.
Textus Vulgatae: Apocalypsis 12:1-18
1. Et signum magnum apparuit in cælo: Mulier amicta sole, et luna sub pedibus ejus, et in capite ejus corona stellarum duodecim: 2. et in utero habens, clamabat parturiens, et cruciabatur ut pariat. 3. Et visum est aliud signum in cælo: et ecce draco magnus rufus habens capita septem, et cornua decem: et in capitibus ejus diademata septem, 4. et cauda ejus trahebat tertiam partem stellarum cæli, et misit eas in terram: et draco stetit ante mulierem, quæ erat paritura, ut cum peperisset, filium ejus devoraret. 5. Et peperit filium masculum, qui recturus erat omnes gentes in virga ferrea: et raptus est filius ejus ad Deum, et ad thronum ejus, 6. et mulier fugit in solitudinem ubi habebat locum paratum a Deo, ut ibi pascant eam diebus mille ducentis sexaginta. 7. Et factum est prælium magnum in cælo: Michael et angeli ejus præliabantur cum dracone, et draco pugnabat, et angeli ejus: 8. et non valuerunt, neque locus inventus est eorum amplius in cælo. 9. Et projectus est draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus, et Satanas, qui seducit universum orbem: et projectus est in terram, et angeli ejus cum illo missi sunt. 10. Et audivi vocem magnam in cælo dicentem: Nunc facta est salus, et virtus, et regnum Dei nostri, et potestas Christi ejus: quia projectus est accusator fratrum nostrorum, qui accusabat illos ante conspectum Dei nostri die ac nocte. 11. Et ipsi vicerunt eum propter sanguinem Agni, et propter verbum testimonii sui, et non dilexerunt animas suas usque ad mortem. 12. Propterea lætamini cæli, et qui habitatis in eis. Væ terræ, et mari, quia descendit diabolus ad vos habens iram magnam, sciens quod modicum tempus habet. 13. Et postquam vidit draco quod projectus esset in terram, persecutus est mulierem, quæ peperit masculum: 14. et datæ sunt mulieri alæ duæ aquilæ magnæ ut volaret in desertum in locum suum, ubi alitur per tempus et tempora, et dimidium temporis a facie serpentis. 15. Et misit serpens ex ore suo post mulierem, aquam tamquam flumen, ut eam faceret trahi a flumine. 16. Et adjuvit terra mulierem, et aperuit terra os suum, et absorbuit flumen, quod misit draco de ore suo. 17. Et iratus est draco in mulierem: et abiit facere prælium cum reliquis de semine ejus, qui custodiunt mandata Dei, et habent testimonium Jesu Christi. 18. Et stetit supra arenam maris.
Versus 1: Et Signum Magnum Apparuit in Caelo
«Signum,» id est ostentum, prodigium, portentosa visio et spectaculum, idque «magnum,» tum in se: in hoc enim signo visa est S. Joanni mulier magna amicta sole, coronata stellis, calcans lunam, pariens masculum, ac pugnans cum dracone; tum in re per signum hoc adumbrata et significata: haec enim magna fuit et eximia, uti mox explicabo.
Putant aliqui alludi hic ad constellationes virginis et draconis quae sunt in caelo, quasi per visionem hae Joanni ostensae sint instar virginis et draconis inter se confligere. Verum esto ad constellationes hasce nomine tenus alludat, tamen certum est eum non vidisse illas, sed revera personam virginis cum dracone certantem.
Symbolice Viegas: Ecclesia, ait, est «signum,» id est miraculum, quia prodigiosa fuit Ecclesiae a Christo institutio, ejusque inter tot hostes per Apostolos propagatio et incrementum. Secundo, «signum» est vexillum crucis in Ecclesia erectum. Tertio, «signum,» id est scopus: in Ecclesiam enim quasi in scopum omnes tyranni et haeretici sua tela collimarunt, ut Ecclesia vere dicere possit cum Jeremia Thren. III, 12: «Posuit me quasi signum ad sagittam, misit in renibus meis filias pharetrae suae.»
In Caelo
Non empyreo, nec sidereo, sed aereo: inde enim mulier haec volavit in desertum. Nam si mulierem ad caelum sidereum evehamus, ut sol, luna et stellae suis quaeque locis persistant, ac stellae eam coronent, luna se pedibus ejus subjiciat, sane ipsa immanis proceritatis et plusquam gigantea esse debuisset, inquit Alcazar. Fingitur ergo hic symbolice, quod sol et stellae e suis locis videantur descendere in aerem, ibique mulierem hanc amicire, luna vero se pedibus ejus substernere: ut per hoc significetur, quod Ecclesia (hanc enim repraesentat haec mulier) de caelo descendit, eo quod caelestis sit ejus vita, mores, doctrina, auctor, lingua, affectus, spes et finis, sive terminus et corona. Secundo, quia potior et potentior Ecclesiae pars est in caelo, scilicet Sancti et Beati. Unde alteram ejus partem, scilicet hic adhuc militantem, adhortans Apostolus Hebr. xii, 22: «Accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventis, et Jerusalem caelestem.» Tertio, quia alludit ad primum praelium Luciferi cum Michaele, ut mox dicam, quod in caelo gestum est. Quarto, quia draco, id est diabolus, persequitur Ecclesiam et Sanctos usque ad caelum, et usque ad thronum ac judicium Dei, ubi eos accusat: licet enim judicium in terra vel aere peragatur, tamen quia in eo est thronus Dei judicis, hinc caeli nomine appellatur. Ubi enim Deus est Deique thronus, ibi et caelum est: sicut ubi Rex est, ibi aula regia est. Atque huc maxime respicit S. Joannes, tum quia agit de electis qui in caelum ad Deum rapiuntur; tum quia vers. 9, ait ex caelo dejectum esse diabolum accusatorem fratrum in terram. Nam alioqui reipsa praelium hoc quod in sequentibus enarratur, non fuisse gestum in caelo, sed terra, patet ex vers. 6, ubi dicitur mulier ex hoc praelio, et praelii loco fugisse in solitudinem.
Mulier
Primo, aliqui per mulierem accipiunt Synagogam Judaeorum, quae erat Christo gravida et praegnans: ita Aretas, Rupertus et praeter Sebastianus Barradius, tom. 1, lib. X, cap. xii. Secundo, haec omnia Alcazar accipit de Ecclesia Christi primitiva: putat enim ab hoc capite usque ad finem libri describi Christi et Ecclesiae victoriam de Gentibus; sicut a cap. iv hucusque descripta est ejusdem victoria de Judaeis. Ratio ejus est, quia cap. xx, vers. 2, dicitur Satanas ligatus mille annis, et solvendus in fine mundi. Illi autem mille anni significant tempus primitivae Ecclesiae, et deinceps usque ad finem mundi: ergo de ea hic agitur; de fine vero mundi agere incipiet demum Joannes cap. xx. Verum respondeo cap. xx esse hysterologiam, uti ibi fusius ostendam; hysterologia enim frequens est Prophetis. Quocirca ea quae hic clare dicuntur de Antichristo et fine mundi, itaque passim accipiuntur a Patribus et Interpretibus, non debent alio, praesertim ad mysticas aut commentitias interpretationes, detorqueri, ob unum locum, qui, ut dixi, per hysterologiam commode communi Doctorum expositioni adaptari potest.
Quapropter dico cum Ambrosio, Tichonio, Primasio, Andrea Caesariensi, Haymone, Richardo, Beda et Methodio quem citat Aretas, per Mulierem hanc intelligi Ecclesiam, maxime quae erit sub finem mundi: de eo enim hic continuus est sermo, ut dixi cap. vi, vers. 12. Id ita esse patet ex sequentibus, praesertim vers. 6, 10, 11, 14. Ecclesia enim, adjuvante eam S. Michaele protectore, ejusque Angelis, luctatur continue, et maxime luctabitur in fine mundi cum dracone, id est Lucifero ejusque daemonibus. Dicitur Ecclesia mulier, quia est sponsa Christi.
Notandum tamen, cum Areta, in hac Ecclesiae lucta cum diabolo alludi, primo, et quasi refricari memoriam primi praelii Angelorum olim gesti in caelo, in quo Lucifer cum suis victus, deturbatus est in tartara. Unde duos illius praelii duces utrimque hic consignat, idque in caelo, Michaelem scilicet et draconem, id est Luciferum, atque utriusque Angelos, additque quod hic victus ab illo traxerit secum tertiam partem stellarum, id est illustrium Angelorum, quorum locus naturalis erat caelum, uti est et stellarum; quodque non sit inventus amplius eorum locus in caelo, sed inde projectus sit Lucifer cum suis in terram. Haec enim in sensu grammatico vel historico, clariora sunt in primo illo Angelorum praelio, quam in praeliis Ecclesiae contra daemones, quibus tamen et symbolice conveniunt, uti statim dicam. Simili modo Isaias, cap. xiv, describit casum regis Babylonis, sub typo et parabola casus Luciferi; et Ezechiel, cap. xxviii, opes et casum regis Tyri sub typo opum et casus cujusdam Cherubini. Simili schemate et parabola utitur hic S. Joannes, idque facit ad hoc, ut ex prima illa Michaelis contra Luciferum victoria sperent fideles, se etiamnum eumdem, Dei et Michaelis ac SS. Angelorum ope et adjutorio, superaturos. Michaelem enim et Angelos pro nobis, quasi clientibus et civibus suis, ardenter pugnare significat. Quocirca merito Poeta Christianus ita S. Michaelem Archangelum, daemonum triumphatorem celebrat et invocat:
Qui caelo Stygium pepulisti marte draconem, / Hunc simili terris ad Styga pelle manu.
Secundo, alluditur hic etiam altera ex parte ad mysterium incarnationis Verbi, et ad partum B. Virginis, ejusque prolem Christum. Hic enim est puer masculus, de quo vers. 5, qui maxime invisus est diabolo: ob illum enim maxima odia in Ecclesiam concepit, quia videbat per eum homines in suum suorumque locum, e quo dejecti erant, successuros. Quare furens livore et invidia, Christum adhuc puerum per Herodem voluit occidere, eoque per fugam ac Dei tutelam in Aegyptum elapso, propter eum tot millia infantium occidit: illo vero in caelum sublato, ejus Apostolos, Martyres, omnesque fideles internecino odio et bello persequitur, et persequetur usque ad finem mundi.
Quocirca, quidquid occinant Erasmus et Novantes, possunt haec apte, uti et alia quae alibi in Canticis, ac libris Sapientialibus de Ecclesia in sensu litterali dicuntur, cum Ambrosio, Andrea, Ansberto, Haymone, Areta, Pannonio, Gagneio et aliis hic, ac S. Augustino, lib. IV De Symbolo ad Catechumenos, cap. 1, et S. Bernardo, serm. De B. Virgine, circa hunc Apocalypseos locum, etiam accipi et appropriari B. Virgini, praesertim quia, ut ait Ambrosius, B. Virgo mater est, imo avia Ecclesiae: quia eum peperit, qui caput et parens est Ecclesiae. Unde Ansbertus: «Non mirum, ait, si illa typum Ecclesiae praetendat, in cujus beato utero capiti suo eadem Ecclesia uniri meruit. Ipsa est quae peperit masculum, non effeminatum, non ignavia torpentem, sed ad debellandas aereas potestates caput et corpus virile atque robustum.»
Rursum, ipsa est pars, civis et filia lectissima Ecclesiae, quia ipsa nobilissimum est Ecclesiae membrum. Denique, quia ipsa conatur et mire desiderat Christum filium suum spiritualiter etiamnum assidue parere in animis omnium fidelium, maximeque ad hoc annititur in fine mundi, tum per se, tum per Angelos et sanctos praedicatores. Est enim ipsa, utpote charitate flagrans, honoris Dei Filiique sui, aeque ac salutis animarum studiosissima. Unde de B. Virgine totum hoc caput fuse et docte explicat noster Blasius Viegas hic. Audi S. Bernardum loco citato: Virgo, inquit, Maria «omnibus omnia facta est, omnibus misericordiae sinum aperit, ut de plenitudine ejus accipiant universi: captivus redemptionem, aeger curationem, tristis consolationem, peccator veniam, justus gratiam, Angelus laetitiam, denique tota Trinitas gloriam, Filii persona carnis humanae substantiam, ut non sit qui se abscondat a calore ejus. Putasne ipsa est mulier amicta sole? quae velut alterum solem induit sibi. In sole et fervor et splendor stabilis: in luna solus splendor, atque is omnino mutabilis et incertus, qui nunquam in eodem statu permanet. Jure ergo Maria sole perhibetur amicta, quae profundissimam divinae sapientiae, ultra quam credi valeat, penetravit abyssum. Illo nimirum igne Prophetae labia purgantur, illo igne Seraphim accenduntur. Longe vero aliter Maria meruit, non velut summatim tangi, sed operiri magis undique et circumfundi, et tanquam ipso igne concludi. Candidissimus sane, sed et calidissimus hujus mulieris amictus, cujus omnia tam excellenter irradiata noscuntur, ut nihil in ea, non dico tenebrosum, sed obscurum saltem, vel minus lucidum, sed ne tepidum quidem aliquid, aut non ferventissimum liceat suspicari.» Ipsa ergo est signum magnum, quia, ut ait S. Bonaventura in Speculo B. Virginis, cap. viii: «Ipsa est qua majorem Deus facere non posset; majorem mundum facere posset Deus, majus caelum facere posset Deus: majorem matrem quam matrem Dei non posset facere Deus.» Et D. Thomas, I part., Quaest. XXV, art. 8, quaerit an Deus possit meliora facere ea, quaecumque facit, ac respondet, posse. Excipit tamen tria, scilicet Christum, B. Virginem, et nostram beatitudinem. Nam «humanitas Christi, ait, ex hoc quod est unita Deo; et beatitudo creata, ex hoc quod est fruitio Dei; et B. Virgo ex hoc quod est mater Dei, habent quamdam dignitatem infinitam ex bono infinito, quod est Deus; et ex hac parte non potest fieri aliquid melius eis, sicut non potest aliquid melius esse Deo.» Ita ipse in responsione ad 4.
Primus sensus de lucta Ecclesiae cum diabolo in fine mundi, maxime proprius est et genuinus, utpote propheticus (est enim Apocalypsis prophetia, eaque unica novi Testamenti), ideoque maxime intentus a Spiritu Sancto. Secundus sensus, de pugna Michaelis et Luciferi in caelo, est allusivus et symbolicus. Tertius, de pugna virginis et diaboli, historicus est, et quasi originalis et fundamentalis: atque ad hosce duos primus quoque alludit.
Mulier Amicta Sole
Arabicus, induta sole, hoc est, Ecclesia circumdata Christo sponso suo: Christus enim est sol justitiae, Malach. cap. iv, 2, uti Apostoli sunt stellae, quae suam lucem a sole, id est Christo, mutuantur. Rursum, Christus instar amictus et vestis circumdat, amicit et ornat Ecclesiam: unde toties hortatur fideles Apostolus dicens: «Induimini Dominum Jesum Christum.» Secundo, Christus Ecclesiam suam ita undequaque protegit et communit, ut eam amicire videatur; idque significat phrasis Graeca, περιβεβλημένη τὸν ἥλιον, id est, circumamicta sole. Tertio, quia Ecclesia a Christo, fidei, veritatis, gratiae et virtutum radiis circumquaque irradiatur et cingitur, idque maxime fiet in fine mundi, ne Antichristus eam obscuret vel obruat.
Alludit in hac phrasi Joannes ad Psal. lxxxviii, vers. 38, ubi de throno Davidis et Salomonis ad litteram, et antitype de throno Christi, id est de Ecclesia dicitur: «Thronus ejus sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta in aeternum.» Ita S. Bernardus loco citato, per solem accipit Christum, ubi haec applicans B. Virgini: «In te, ait, manet (sol Christus), et tu in eo; et vestis eum, et vestiris ab eo. Vestis eum substantia carnis, et vestit ille te gloria suae majestatis. Vestis solem nube, et sole ipsa vestiris.»
Et Luna Sub Pedibus Ejus
Alcazar hoc sic exponit: Luna, ait, est nobilior stellis, hic tamen ponitur sub pedibus, non ut calcetur, sed ut mulierem, id est Ecclesiam, fulciat et sustentet. Locus enim inferior in symbolis est maximae dignitatis, significatque basin, fundamentum et fulcimentum. Hinc tribuitur Ecclesiae, et terrae, quae est mater et genitrix omnium, perinde ac Pythagoras dixit, «lunam esse matrem stellarum.» Itaque censet ipse mulierem hanc amiciri sole, id est Deo, coronari stellis duodecim, id est duodecim Apostolis; et inferne quasi basi et fundamento fulciri et inniti lunae, id est Christo. Proponitur enim ipsa hic quasi parturiens, ideoque exprimitur quasi mysticae lunae ope et auxilio adjuta: nam et Gentes ad lunae fecunditatem respicientes, eam in partubus implorabant; et quasi obstetricem credentes, illam Junonem Lucinam appellabant, cujus etiamnum templum Romae, sed Junonis nomine in S. Laurentii commutato, exstat: vocatur enim ecclesia S. Laurentii in Lucina. Felix ergo primitiva Ecclesia partus Christi ope fovebatur, ideoque ut partus hic faustus et auspicatus esset, eleganter inducta fuit mystica Lucina, opem ferens suo contactu ac virtute parturienti mulieri, eamque super se sustinens, ne deficiat. Ita Alcazar nimis subtiliter, et poetice potius quam genuine et solide. Pergit ipse: Porro recte deitas comparatur soli, humanitas Christi lunae. Nam primo, sicut sol est fons lucis, reliquorum luminum parens: ita Deus Pater est totius divinitatis fons, et pater luminum. Et sicut luna lucem suam a sole mutuatur: ita Christi humanitas a deitate suam sapientiam, gratiam et gloriam accipit, ideoque «omnem suae lucis haustum eo regerit, unde accipit;» quod de luna ait Plinius, lib. II, cap. ix. Secundo, solem creavit Deus quasi «luminare majus, ut praeesset diei;» lunam vero quasi «luminare minus, ut praeesset nocti,» Genes. cap. i, 16. Pari modo Christi divinitas est quasi luminare majus, quod praeest diei beatitudinis in caelo; humanitas vero est luminare minus, quod praeest nocti hujus saeculi, uti ait S. Augustinus in Psalm. lxxiii, 16.
Tertio, sicut luna in plenilunio est ingens, unde a Jeremia vii, 18, vocatur «Regina caeli;» et ab Horatio in Saeculari carmine, «Regina siderum;» sed sensim decrescit et quasi evanescit: ita Christus exinanivit se in praesepio, et in cruce, ut non esset ei species neque decor, Isaiae liii; sed mox instar lunae rursum crescentis resurgendo et ascendendo in caelum, ad suam gloriam rediit. Quarto, luna stellis fixis natura est minor, sed luce major: ita Christus Angelis, quoad humanitatis naturam, est minor (unde de eo ait Psaltes, Psalm. viii, vers. 6: «Minuisti eum paulo minus ab angelis»), sed gratia et gloria longe omnes transcendit. Quinto, magnus est lunae in sublunaria influxus, ita ut nil videatur producere sol per se solus, nisi cum luna sociatus. Unde luna a priscis Romanis dicta est genitrix orbis. Vide Plinium, lib. II, cap. xli et xlix. Ratio est, quia magna solis vis et calor cum lunae humiditate ac mollitudine (utramque enim qualitatem ipsa efficit et producit) conjuncta, instar matris et patris causant et conservant naturalium rerum generationem, quae in calore et humiditate congruenti consistit. Pari modo generatio spiritualis, puta justificatio, ac justitiae et gratiae incrementum, non solum ex Dei virtute, sed etiam ex Christi meritis, benignitate et gratia pendet, ita ut nihil Deus hominibus det gratiae, nisi per Christum et Christi merita. Quocirca sicut Plinius, lib. II, cap. xcix, dixit, «lunae sidus esse rerum spiritum:» ita de Christo ait Jeremias, Thren. iv, 20: «Spiritus oris nostri Christus Dominus.» Sexto, sicut lunae accessus et recessus efficit aestum maris, ut scilicet mare quotidie singulis senis horis accrescat, et sequentibus senis decrescat: ita quod nunc hae gentes ad fidem et Ecclesiam Christi accedant, nunc illae, facit Christus.
Rursum, sicut luna est humanitas Christi, ita luna est et virgo Deipara: haec est enim quasi Lucina Ecclesiae parturientis, ut de ea dici possit illud Virgilianum:
Casta fave Lucina, tuus jam regnat Apollo.
Christus enim a B. Virgine, aeque ac filius a matre, avelli aut separari nequit. Quocirca Ecclesia multa quae in Scriptura de Christo primario dicuntur, secundario B. Virgini applicat, uti est illud Proverb. viii: «Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio: ab aeterno ordinata sum,» etc. Sic et Cantica Canticorum, quae primario sunt Epithalamium Christi et Ecclesiae, secundario Epithalamio Dei et B. Virginis attribuuntur. Unde Petrus Damianus, serm. De Nativitate B. Mariae, illud Cant. cap. vi, 9: «Pulchra ut luna,» de B. Virgine explicat dicens: «Quemadmodum nullum est astrum, excepto sole, adeo pulchrum ut luna: sic summa gloria est post Deum, videre Virginem, adhaerere illi, et in illius protectionis munimine commorari.» Et serm. De Assumptione Virginis: «Quantumlibet aliae stellae reluceant, luna tamen et magnitudine praeeminet, et splendore. Sic utramque naturam Virgo singularis exsuperat, et immensitate gratiae, et fulgore virtutum.»
Secundo, sicut «luna est super omnia pura luceque plena,» ut ait Plinius: ita et B. Virgo. Finxerunt Poetae Dianam (id est lunam) prae virginitatis amore commercia hominum fugisse, et virginibus comitatam sylvas petiisse. Unde Virgilius eam castam appellat. Quid castius B. Virgine? Quocirca S. Bernardus, tract. De Passione Domini, cap. xxxi: «Quis, ait, Sanctorum chorus melius lunae comparatur quam virgines?» videlicet propter earum candorem et pulchritudinem. Unde subjicit: «Honorabuntur prae caeteris, sicut lunam videmus prae caeteris sideribus eminere.» Dixit vetus auctor, «lunam margaritarum ideam videri.» Quae margarita purior et pulchrior virginitate ac B. Virgine?
Tertio, luna cum puritate jungit fecunditatem: est enim parens rerum. Unde in numismatibus Corneliae Augustae (uti refert Pierius, Hierogl. 44) cum lunae effigie, in aliis haec inscriptio apponitur, fecunditas; in aliis, pudicitia. Ita in B. Virgine junguntur summa virginitas et summa maternitas ac fecunditas. Ut de Christo recte dicatur:
Nec genitrice tua, nec foecunditate ulla parentum est, / Tot bona per partum quae dederit una suum.
Quarto, sicut luna, ita et B. Virgo, est et dicitur Regina caeli.
Quinto, sicut luna hic mulierem fulcit, ita B. Virgo Ecclesiam suis precibus et meritis, quasi basis et columna, fulcit et sustentat.
Sexto, sicut luna benigno influxu plantas et animalia vegetat; unde a Plinio, lib. II, cap. xviii, dicitur, «lunae color blandus»: ita B. Virgo fideles tam justos quam peccatores, quin et infideles, suam opem implorantes benigne complectitur, gratiam impetrat, ad salutem provehit. Est enim ipsa mater misericordiae.
Septimo, sicut luna patitur eclipsin et defectum, cum se terra inter lunam et solem interjicit, ac radios solis intercipit, ne ad lunam deferantur, eamque illuminent: ita et B. Virgo, et humanitas Christi in passione eclipsin et defectum virium ac vitae passae sunt, cum terreni Judaei inter eas et Deum suam malitiam interposuerunt, ac crucem Christo statuerunt. Hinc Christus in cruce exclamavit: «Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?» Haec summatim, quae fuse Alcazar, eaque eleganter, ingeniose et mystice potius, quam litteraliter et genuine prosequitur.
Respondeo ergo et dico: Ad litteram dicitur hic luna esse sub pedibus mulieris, id est Ecclesiae, quia ipsa cuncta temporalia, et omnem creaturarum mutabilitatem despicit, et pedibus calcat, ait S. Gregorius, lib. XXXIV Moral., cap. xii, vel juxta aliam editionem vii.
Rursum, luna semper vel accrescit vel decrescit, et, ut ait Plinius, lib. II, cap. xix: «Modo curvata in cornua, modo aequa portione divisa, modo sinuata in orbem; maculosa, eademque subito praenitens, immensa orbe pleno, ac repente nulla.» Hac de causa luna est symbolum, aeque ac causa inconstantiae: ipsa enim causat aestus et reciprocationes maris, facitque ut mare adeo sit instabile, ut singulis senis horis nunc affluat, nunc refluat. A luna quoque lunatici dicuntur, in quos luna agit, et, ut Apuleius ait, qui cursum lunae patiuntur: quales sunt potissimum qui comitiali morbo laborant, aut insania, aliove morbi genere quopiam certis lunae temporibus gravantur et agitantur. Quocirca Eccli. xxvii, 12, dicitur: «Homo sanctus in sapientia manet sicut sol; nam stultus sicut luna mutatur.» Ecclesia autem est constans in fide, doctrina, moribus, persecutionibus, martyriis; hinc lunam pedibus premit. Luna ergo hic non ut fulciens mulierem (quomodo enim fulciret ipsa quae maxime est vaga, varia, errans et instabilis?), sed ut a muliere calcata proponitur. Hoc enim significat τὸ et luna sub pedibus ejus, ideoque soli hic, qui sursum est, ipsa deorsum posita opponitur. Sol ergo in bonam partem, luna vero in malam hic capitur, ac significat res sublunares, variabiles, fluxas, et in perpetuo motu, fluxu et refluxu positas. Agitur enim hic de bello, imo duello Ecclesiae cum dracone: draconis autem arma sunt terrenae et sublunares, vel illecebrae, vel plagae, quas vel promittit, vel comminatur et infligit fidelibus; has omnes cum luna purissimam, virtutibus et gratiis omnibus cumulatissimam, ac Reginam Angelorum et hominum.
Et in Capite Ejus Corona Stellarum Duodecim
Duodecim scilicet Apostolorum, qui Ecclesiae ut stellae praefulserunt, idque in capite, id est, initio Ecclesiae Christianae: ita Patres et Interpretes passim. Arabicus vertit, et duodecim stellae corona super caput ejus. Notat Viegas hic sect. 7, Apostolos duodecim figuratos esse, primo, in duodecim Patriarchis et tribubus Israel; secundo, in duodecim titulis quos erexit Moses sanciens foedus inter Deum et populum, Exod. xxiv, 4; tertio, in duodecim fontibus Elim, Exod. xv, 27; quarto, in duodecim gemmis quae erant in Rationali pontificis, Exod. xxviii, 17; quinto, in duodecim panibus propositionis, Levit. xxiv, 5; sexto, in duodecim exploratoribus quos misit Moses in Chanaan, Numer. xiii, 3; septimo, in duodecim lapidibus, quos in signum Jordanis sicco pede transiti, erexit Josue iv, 4; octavo, in duodecim bobus aeneis, super quos Salomon collocavit mare aeneum, lib. III Reg. vii, 25; nono, in duodecim leunculis thronum Salomonis ambientibus, III Reg. x, 20; decimo, in duodecim stellis hic, et in duodecim signis Zodiaci.
Tropologice, notat Pannonius duodecim stellas esse Praelatos quoslibet, qui hic admonentur eximiae sapientiae et sanctitatis. Nam ipsi sunt corona Christi et Ecclesiae, ut sicut corona caput redimit et ornat, ita ipsi caput Ecclesiae, id est Christum, suis eloquiis et moribus exornent.
Porro S. Bernardus, serm. De B. Virgine, in haec Apocalyps. verba: «Signum magnum apparuit,» per has duodecim stellas accipit duodecim praerogativas gratiarum, quibus prae caeteris coronatur B. Virgo. «Nam primo, ait, singularis fulgor refulget in Mariae generatione; secundo, in Angelica salutatione; tertio, in Spiritus superventione; quarto, in Filii Dei inenarrabili conceptione; quinto, quod virginitatis sit primiceria; sexto, quod sine corruptione foecunda; septimo, quod sine gravamine gravida; octavo, quod sine dolore puerpera; nona, est mansuetudo pudoris; decima, devotio humilitatis; undecima, magnanimitas credulitatis; duodecima, martyrium cordis:» quae deinde fuse prosequitur.
Ex hoc loco nonnulli viri religiosi et cultus B. Virginis studiosi, conficiunt coronam, sive Rosarium duodecim stellarum, illudque hoc modo recitant. In honorem S. Trinitatis legunt interpolate ter orationem Dominicam, puta ter Pater noster; ac in honorem duodecim stellarum, id est, duodecim illustrium virtutum B. Virginis, legunt totidem Ave Maria. Ad singula petentes ejus opem, ut illam ea in virtute imitari, in eaque crescere seque perficere possint. Primum ergo Pater noster recitant in honorem Dei Patris, petentes ab eo hyperduliam, et insignem reverentiam erga B. Virginem, utpote Filii ejus matrem purissimam, virtutibus et gratiis omnibus cumulatissimam, ac Reginam Angelorum et hominum.
Deinde recitant quater Ave Maria in honorem quatuor virtutum quae Deum concernunt, quibus excelluit B. Virgo. Prima virtus est fides, qua credidit se virginem fore simulque Dei matrem, ac sub cruce firma ac stabilis in fide divinitatis, redemptionis et resurrectionis Christi permansit. Secunda est spes, qua se in conceptione, partu, fuga in Aegyptum, passione et morte Christi, aliisque summis angustiis pressa, totam divinae providentiae resignavit et commisit. Tertia est charitas: primo, pura et ab omni proprio commodo aliena; secundo, fervens, laboriosa et numquam cessans; tertio, fortis et constans juxta crucem; quarto, liberalis, seque totam cum filio suo nobis communicans. Quarta est religio erga Deum et Christum, ei serviendo, vestiendo, lactando, etc., ejus verba in corde suo conservando, servando circumcisionem, purificationem aliasque legis et templi caeremonias.
Deinde recitant secundum Pater noster ad Filium, qui est spes nostra, postulantes donum spei, ut in omnibus necessitatibus magna fiducia ad B. Virginem, quae est mater misericordiae, vita, dulcedo et spes nostra, recurramus. Mox recitant quater Ave Maria in honorem quatuor virtutum B. Virginis, quibus perfecta erat erga seipsam.
Prima est humilitas, qua primo, salutata ab Angelo, et electa Dei mater, se ejus ancillam vocavit; secundo, visitavit Elisabeth, eique servivit; tertio, mysterium incarnationis celavit, et laudata laudem in Deum retulit, dicens: «Magnificat anima mea Dominum;» quarto, servivit B. Josepho, et ultimo loco tum in domo, tum inter Apostolos et fideles sedit, ideoque in Actis Apostolorum ultimo loco nominatur.
Secunda est virginitas, qua primo, prima omnium virginitatem Deo vovit; secundo, maximo illam zelo custodivit, dicens: «Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco?» Tertio, domi manebat; ideoque vocatur hortus conclusus et porta clausa. Quarto, impuras aliorum cogitationes solo aspectu pellebat, uti S. Ambrosius, De Virginibus, et alii graves auctores testantur. Porro conceptio et partus Christi virginitatem B. Virginis non violavit, sed sacravit, fecitque ut inaudito a saeculis prodigio ipsa simul esset virgo et mater, ideoque mater Dei. Audi B. Chrysologum, serm. 148: «Quae ibi verecundiae laesio, ubi init deitas cum amica sibi semper integritate consortium, ubi est interpres Angelus, fides pronuba, desponsatio castitas, donatio virtus, judex conscientia, causa Deus, conceptus integritas, virginitas partus, virgo mater?»
Tertia est fortitudo, quae eluxit in morte Christi, in qua stabat juxta crucem; secundo, in injuriis Judaeorum tolerandis; tertio, in serviendo Filio, omnibusque Christianis adjuvandis.
Quarta est paupertas, quae tanta fuit, ut non esset ei locus in diversorio, sed in stabulum secedere sit coacta, ibique parere Christum orbis dominum.
Denique tertium Pater noster recitant in honorem Spiritus Sancti, postulantes ab eo gratum animum erga B. Virginem, cui ut matri Redemptoris, et mediatrici nostrae apud Deum, ut matri amantissimae, omnia nostra debemus.
Deinde legunt quater Ave Maria, ruminantes quatuor eximias virtutes B. Virginis erga proximum.
Prima est charitas fraterna, qua juvit Elisabeth et sponsos in nuptiis Canae Galilaeae, cum vinum non haberent; ac impense desiderat adjuvatque omnium hominum salutem.
Secunda est obedientia, qua et Augusto Caesari Ethnico in pendendo censu, et legi Mosis in purificatione, et Josepho sponso obedivit, ac curavit ut Filii sui praeceptis alii obedirent, ut cum in nuptiis ministris dixit: «Quodcumque dixerit vobis, facite.»
Tertia est misericordia, qua viscera misericordiae suae cuilibet in qualibet afflictione eam invocanti effundit; aeque ac Filium suum in redemptionem nostram in cruce, ac in cibum in Eucharistia, nobis misericorditer et liberaliter elargita est.
Quarta est modestia, quae tanta fuit, ut S. Dionysius, epist. ad S. Paulum, quam recitat Christophorus a Castro in Hist. Deiparae, xix, scribat se eam pro dea habiturum fuisse, nisi fides eum aliud docuisset. Hinc in sermone erat parca: verba ejus singula erant praemeditata, pia, pudica, humilia, plena misericordiae, charitatis et laudis Dei, ut cum concepto Dei Verbo, ac salutata ab Elisabeth mater Dei, respondit: «Magnificat anima mea Dominum.» Denique duodecim hasce stellas pie pulchreque adaptat duodecim mysteriis vitae B. Virginis P. Antonius Spinellus in suo Mariali, pag. 599 et 604.
Versus 2: Et in Utero Habens, Clamabat Parturiens
Ecclesia in fine mundi ob acerbissimas persecutiones et persecutores magnis doloribus et aerumnis, quasi parturiens, filios, id est fideles, Christo pariet: ita passim Patres et Interpretes. Historice, cruciata quoque est B. Virgo, non dolore partus, sed desiderio pariendi et videndi Christum Salvatorem mundi. Rursum cruciata est paupertate et molestiis itineris, et hospitii et alimoniae, in quibus se Christum parituram et educaturam praevidebat ac dolebat. Tertio, cruciatur etiamnum (unde graece est κρίνει, id est clamat) ut Christum in aliis pariat, quovis saeculo, ac praesertim in fine mundi: tunc enim instar Rachelis pariet ultimas proles, et quasi Benjaminos Christo. Cruciatur, inquam, in suis instrumentis, puta Apostolis et praedicatoribus, aliisque qui zelo animarum aguntur. In seipsa etiam cruciatur per metalepsin, id est summe desiderat et allaborat pro partu, vita et salute fidelium, indeque cruciaretur, si cruciatus in eam jam cadere posset: quomodo Deus dicitur dolere, poenitere, contristari.
Alludit Joannes ad Isaiae lxvi, 7: «Antequam parturiret, peperit: antequam veniret partus ejus, peperit filium masculum.» Et mox: «Quis audivit unquam tale? et quis vidit huic simile? numquid pariet terra in die una? aut parietur gens simul, quia parturivit et peperit Sion filios suos.» Ubi cum ait: «Antequam parturiret,» non significat partum hunc fuisse sine parturitionis dolore; sed tam dolores, quam partum simul confluxisse, ut simul pareret et parturiret; brevi quidem, sed ingenti nisu et cruciatu.
Tropologice discant hic qui animabus convertendis student, sibi eas magno labore et dolore constituas, scilicet tanto, imo majore, quam est parientium; sed pro tali tantaque prole fortiter omnia tolerent et superent, ac, si opus sit, pro suis Benjaminis cum Rachele animam et vitam ponant. Ita fecit Paulus; unde ait Galat. iv, 19: «Filioli mei, quos iterum parturio.» Idipsum suis praedixit Christus, Joann. xvi, 21: «Mulier, inquit, cum parit, tristitiam habet, quia venit hora ejus; cum autem pepererit puerum, jam non meminit pressurae, etc. Et vos igitur nunc quidem tristitiam habetis,» etc. Quocirca S. Gregorius, lib. XXX Moral., cap. ix et x, explicans illud S. Job cap. xxxix: «Numquid nosti tempus partus ibicum in petris, vel parturientes cervas observasti?» vere et apposite eos qui animabus convertendis student, comparat cervis et ibicibus parturientibus, quarum partus est difficillimus. Ubi inter alia notat «observasti»: «Quia, ait, perpaucorum est pensare quis labor sit in praedicationibus patrum; quantis doloribus quasi quibusdam conatibus animas in fide et conversione parturiunt; quam cauta se observatione circumspiciunt, ut sint fortes in praeceptis, compatientes in infirmitatibus, minis terribiles, in exhortationibus blandi, in ostendendo magisterio humiles, in rerum temporalium contemptu dominantes, in tolerandis adversitatibus rigidi, et tamen dum vires suas sibimet non tribuunt infirmi; quantus sit eis dolor de cadentibus, quantus sit de stantibus timor, quo fervore alia adipisci appetunt, quo pavore alia adepta conservant.» Ad hosce labores et dolores accedunt vexationes et tentationes, quas daemon suscitare solet, tum ex ira et invidia, tum ne praeda, puta anima peccato subdita, sibi eripiatur. Hasce enim se expertam esse quotiescumque peccatorem aliquem ad meliorem vitam traducebat, fatetur S. Teresia, itaque longo usu se didicisse hoc esse signum fructus pii laboris, puta animam conversam, vel convertendam, si quis eas sentiat; quocirca eas esse contemnendas et fortiter superandas. Si enim fortiter obsistas, daemon, qui timidissimus est, instar feminae confusus aufugiet: sin cedas, daemon in te insurget et saeviet ut leo.
Pulchre S. Gregorius, lib. V Moral., cap. xvi: «Diabolus, ait, est myrmicoleon, id est formicarum leo, vel formicaleo: est enim myrmicoleon parvum valde animal formicis adversum, quod se sub pulvere abscondit, et formicas frumenta gestantes interficit, interfectasque consumit; est ergo aliis animalibus formica, ipsis autem formicis leo. Has enim quasi leo devorat, sed ab illis quasi formica devoratur: sic diabolus contra erectos est timidus, contra subditos audax.»
Talis mulier parturiens fuit S. Monica, quae tum alios, tum filium Augustinum tam carne quam spiritu, puta multis precibus, lacrymis et laboribus Deo peperit; de qua S. Augustinus, lib. V Confess., cap. ix: «Non, inquit, satis eloquar quid erga me habebat animi, et quanto majore sollicitudine me parturiebat spiritu, quam carne pepererat.» Unde et ab Episcopo quodam audivit: «Fieri non potest ut filius istarum lacrymarum pereat,» teste eodem Augustino, lib. III Confess., cap. xii. Qui rursum lib. IX, cap. ix, describens mortem ejus: «Nutrierat, inquit, filios, toties eos pariens, quoties abs te deviare cernebat. Postremo nobis, Domine, omnibus qui ante dormitionem ejus in te consociati vivebamus, ita curam gessit, quasi omnes genuisset; ita servivit, quasi ab omnibus genita fuisset.»
Versus 3: Aliud Signum in Caelo — Draco Magnus Rufus
Plinius, lib. VIII, cap. xiv, memorat serpentem 120 pedes longum, qui balistis instar urbis fuit oppugnatus et superatus. Additque in India serpentes esse adeo magnos, ut integros tauros et cervos deglutiant.
Nota: Draco hic, id est diabolus, apparuit S. Joanni in caelo: primo, quia inde decidit; secundo, proprie, quia in caelo hoc aereo dominatur, tentatque homines, et a multis in idolis colitur quasi Deus, praesidens caelo. Unde ab Apostolo, Ephes. ii, 2, vocatur princeps aeris hujus; et cap. vi, vers. 12, ait nobis esse colluctationem «contra spiritualia nequitiae,» id est contra spiritales nebulones, puta daemones, qui sunt «in caelestibus.» Sic et mulier haec, id est Ecclesia militans, visa est in caelo aereo, non sidereo, ut dixi vers. 1. Tertio, quia Ecclesiam, cujus conversatio est in caelis, ejusque fideles, qui sunt instar stellarum puri et lucidi, oppugnat et persequitur. Addit quarto Alcazar, symbolice per caelum significari arrogantiam ac fiduciam daemonis, qua certa quadam spe devoraverat Ecclesiam primitivam utpote exiguam, et cui se tam Judaei quam Gentes, ac totus quasi mundus opponebat. Sperabat enim se illam, quae moribus caelestis est, et in caelo quasi degit, gradu et loco suo deturbaturum, eumque occupaturum. Idem sperabit in fine mundi. Sic de eodem sub typo regis Babylonis dicitur Isaiae xiv, 13: «In caelum conscendam;» et de Antiocho rege superbo, ejusque regno dicitur Daniel. viii, 10: «Magnificatum est usque ad fortitudinem caeli;» et II Machab. ix, 10: «Sidera caeli contingere se arbitrabatur;» et I Machab. i, 4, de Alexandro Magno dicitur: «Exaltatum est et elevatum cor ejus,» scilicet supra terram, supra homines, in caelum usque.
Nota secundo: Daemon vocatur serpens, vel draco (draco enim idem est quod serpens grandior et saevior; unde vulgo dicitur: «Serpens non fit draco, nisi serpentem devoret»), tum quia primitus Evam serpentis specie decepit, indeque perennes inter eum et mulierem ejusque sobolem conflatae sunt inimicitiae et bella, Genes. iii: unde inferius vocatur serpens antiquus; tum quia dolos, saevitiam et horrorem serpentis ac draconis imitatur. Vide dicta Daniel. cap. xiv, vers. 22.
Nota tertio: Licet Alcazar per draconem accipiat totam daemonum rempublicam, eo quod dicatur habere capita septem et cornua decem, tamen verius est per draconem solum intelligi Luciferum daemonum principem. Patet id primo, quia opponitur Michaeli, quasi dux duci; secundo, quia caeteri vocantur angeli ejus; nam, vers. 9, dicitur: «Projectus est draco ille magnus, etc., et angeli ejus cum illo missi sunt;» tertio, quia, vers. 4, dicitur cauda sua traxisse tertiam partem stellarum, id est Angelorum, qui facti sunt daemones.
Denique Aureolus ordine prosequens suam seriem temporum, et chronica Ecclesiae, per draconem intelligit Chosroen, regem Persarum; per mulierem, Ecclesiam; per filium masculum, Heraclium Imperatorem, qui ope Dei et Angelorum Chosroen profligavit, et Christi crucem ab eo ablatam recepit. Hic sensus est accomodatitius, non genuinus et litteralis.
Rufus
Quia est homicida, Joann. viii, 44; nam Adamo et Evae, omnibusque ejus posteris sua per pomum vetitum tentatione, fuit causa mortis; secundo, quia per suos ministros, puta infideles et haereticos, multos fideles affecit martyrio, ac plures eodem afficiet per Antichristum in fine mundi; tertio, color rufus, inquiunt Viegas et Alcazar, significat fraudem et malitiam: quid enim daemone fraudulentius aut malitiosius? quarto, Alcazar, pro rufus, inquit, graece est πυρρός. Scitum est autem serpentem inveniri rufo colore, qui graece πυρρίας dicitur, estque caeteris callidior et exitialior; ac fortasse rufus idem est quod ignitus, quasi πυρρός dicatur a πῦρ, id est igne, ut alludat ad ignitos serpentes, qui immissi sunt in Judaeos murmurantes, Num. xxi, 6. Porro visos subinde esse dracones qui ignes vomerent, narrant historici. Leslaeus in sua Scotia, anno 1558, refert apud Marchiam et Laudoviam draconem quemdam ignes vomuisse, quibus segetes et fruges incendebat, ac proinde populum coactum fuisse pervigilare, ut ignes hosce extingueret. Addit Alcazar, sicut in libro Job daemon habet tria nomina, scilicet Satan, cap. ii, vers. 1, Leviathan, cap. xl, vers. 20, et Behemoth, cap. xl, vers. 10. Ita hic totidem ei dari. Nam nomini Satan respondet nomen draco; nomine Leviathan, id est balaenae vel ceti, respondet bestia maris, cap. xiii, vers. 1; bestia terrae, cap. xiii, vers. 11, est Behemoth, id est elephas. Verum de bestiis hisce dicam cap. xiii. Audi ex Patribus draconis hujus indolem, saevitiam, fraudes, artes et arma.
B. Isidorus, lib. I De Summo Bono: «Daemones, ait, triplici acumine praescientiae vigent, scilicet subtilitate naturae, experientia temporum, revelatione superiorum potestatum. Quanto propinquius finem mundi diabolus videt, tanto crudelius persecutiones exercet, ut qui se continuo damnandum conspicit, socios sibi multiplicet, cum quibus gehennae ignibus addicatur.»
S. Cyprianus, tract. 3 De Praelat. simplic.: «Diabolus, ait, dictus est serpens, quia cum latenter obrepit, cum per pacis imaginem fallens, occultis accessibus serpit (unde nomen serpentis accepit), ea est ejus astutia, ea circumveniendi homines caeca et latebrosa fallacia, ut asserere videatur noctem pro die, venenum pro salute, desperationem sub obtentu spei, perfidiam sub praetextu fidei, Antichristum sub vocabulo Christi; ut, dum verisimilia mentitur, veritatem subtilitate frustretur. Nam transfigurat se in Angelum lucis.»
Basilius in aliquot Scripturae locos comparat diabolum pardali, quae capitalis est hominis hostis: unde venatores, ut feram deludant, hominis imaginem ex charta ei ostendunt; illa statim furibunda eam concerpit et dilacerat. Sic et diabolus imaginem Dei in homine apparentem insectatur, quando Deum ipsum attingere nequit. Hinc et esca ejus electa est, uti ex Job docet S. Gregorius, lib. XXXII Moral., cap. ii.
S. Martinus apud Sulpitium videns mergulos in flumine pisces capientes et vorantes: «Haec, ait, forma daemonum est. Insidiantur incautis, capiunt nescientes, captos devorant, exsaturari non queunt devoratis.»
S. Gregorius, lib. XXXIII Mor., cap. xiv: «Diabolus, ait, dicitur jumentum, draco et avis. Humanum genus tribus vitiis tentat, luxuria, malitia et superbia. In eis igitur quos excitat ad luxuriam, jumentum est; in eis quos ad nocendi malitiam inflammat, draco est; in eis quos ad superbiam elevat, avis est; in illis quos pariter luxuria, malitia et superbia polluit, jumentum, draco simul et avis existit.»
S. Augustinus in Serm. commun., serm. 4: «Quid pravius, quid malignius, quid adversario nostro nequius? qui posuit in caelo bellum, in paradiso fraudem, odium inter primos fratres, et in omni opere nostro zizania seminavit. Nam in comestione posuit gulam, in generatione luxuriam, in exercitatione ignaviam, in conversatione invidiam, in gubernatione avaritiam, in correctione iram, in praesulatu sive dominatione superbiam, in corde posuit cogitationes malas, in ore posuit locutiones falsas, in membris operationes iniquas; in vigilando movet ad prava opera, in dormiendo ad somnia turpia. Laetos movet ad dissolutionem, tristes autem ad desperationem. Sed ut brevius loquar, omnia mala mundi sua sunt pravitate commissa.»
S. Chrysostomus, homil. 4 in Isaiam: Sicut navigia vacua non metuunt piratas, sed onusta auro, argento et lapidibus pretiosis: sic et diabolus non facile persequitur peccatorem, sed justum potius, ubi multae sunt opes, id est virtutes et merita.
S. Salvianus, lib. VI De Provident.: «Sicut, ait, exercitus pugnaturi ea loca per quae venturas hostium turmas sciunt, aut foveis intercludere, aut sudibus praefigere, aut tribulis infestare dicuntur; scilicet ut etiamsi non in ea omnia quispiam incidat, nullus tamen omnia penitus evadat: ita etiam daemones tam multas in via ista humano generi illecebrarum insidias praetendunt, ut etiamsi plurimas earum aliquis effugiat, tamen ab aliqua capiatur.»
S. Anselmus in Similitud., cap. lxxx, comparat diabolum injusto litigatori, qui cum causa ei abjudicatur a Juris-consulto vel judice, post aliquod tempus, cum judicium hoc oblivione sepultum putat, rursus litem suscitat, dicens priorem sententiam fuisse injustam. Ita et daemon ubi victus est, rursus easdem illecebras suggerit, et tentat hominis animum, quem scit esse mobilem et inconstantem. Remedium suggerit. Sed ille, ait, «qui semel mundum, ipsumque diabolum recte superavit, non curat ea quae fraudulenter ille dicit; sed firmum tenet, quidquid semel recte est stabilitum, non esse denuo destruendum; et quod recte definivit relinquendum, non esse iterum appetendum. Sic enim facile Deo subveniente diabolum poterit superare.»
Habens Capita Septem, et Cornua Decem: et in Capitibus Ejus Diademata Septem
Solum caput primarium draconis habebat cornua decem; reliqua vero tantum habebant suum diadema, quod etiam habebat caput primarium. Hinc Alcazar opinatur draconem hunc in visione ostensum Joanni fuisse hydram: haec enim multorum fuisse capitum a Poetis dicitur, aut potius fingitur. Rursum hydra est invidiae symbolum, uti docet Pierius, Hierogl. 16. Jam quoad sensum, Alcazar per septem capita accipit septem nefarios spiritus, quos sancti Patres daemoni adscribunt, scilicet spiritus superbiae, avaritiae, luxuriae, irae, gulae, invidiae et acediae. Ac licet Scriptura capita haec non describat, suspicari tamen licet fuisse ea horum septem animalium, scilicet leonis, tigridis, ursi, viperae, lupi, serpentis et asini. Daemon enim dum tentat, nunc caput et vultum superbi leonis nobis ostendit, nunc serpentis invidi, nunc viperae iratae, nunc asini ignavi, nunc lupi gulosi, nunc tigridis avarae, nunc ursi luxuriosi, de quo Plinius, sic enim de bestia maris dicitur cap. seq., vers. 7: «Datum est illi bellum facere cum sanctis, et vincere eos.» Verum dico cum S. Gregorio, lib. XXXII Moral., cap. XIV, Ribera et aliis, sicut praecipuum hujus draconis caput, ita et cauda illi respondens repraesentat Antichristum. Ipse enim est caput draconis, quia diaboli primarius erit dux, princepsque omnium tyrannorum et impiorum. Idem est cauda, quia ipse erit extrema draconis, id est corporis diaboli, pars. Hic trahet post se in suam perfidiam tertiam partem stellarum, id est illustrium Sanctorum, qui quasi duces, vel doctores, vel ceteris eminentes, instar stellarum aliis praelucebant. Nam ex plebe multo plures trahet et pervertet. «Stellas de caelo cadere, ait S. Gregorius, est nonnullos, relicta spe caelestium, illo duce ad ambitum gloriae saecularis inhiare.» Sic de Antiocho Epiphane dicitur Daniel. VIII, 10: «Dejecit de fortitudine, et de stellis, et conculcavit eas;» ubi stellas vocat Judaeos doctrina, pietate, vel genere illustres, quos Antiochus suis minis ad apostasiam et idololatriam inflexit: ita S. Hieronymus, Theodoretus et alii ibidem.
Alludit ad primum Luciferi superbiae peccatum, ut docet Victorinus, quo ipse rebellans Deo, sua cauda, id est post se, suadendo et sollicitando traxit tertiam partem stellarum, id est angelorum. Unde ex hoc loco et nonnullis similibus, multi moderni Doctores Scholastici, inter quos est Franciscus Suarez, III part., tom. II, disp. 31, sect. 4, § Ex his ergo, probabiliter opinantur Luciferi et asseclarum ejus ambitionem in eo sitam fuisse, quod accepta a Deo revelatione de futura unione hypostatica Verbi cum humana natura, humanae naturae hanc dignitatem inviderit; videbat enim eam sibi et angelis praeponi. Quocirca illam sibi appetiit, itaque voluit fieri Deus non per essentiam (hoc enim sciebat esse impossibile, et implicare contradictionem), sed per unionem hypostaticam. Idcirco enim insecutus est puerum masculum quem peperit mulier, puta Christum, ob eumque in caelo cum Michaele dimicavit, uti hic dicitur, volens eum neci tradere, quia invidit ei hanc unionem. Omne enim ejus bellum est contra puerum hunc, adeoque duellum quod cum eo inchoavit in caelo, illud ipsum continuat jugiter in terra.
Unde Ecclesia haec septem vitia capitalia ab hisce draconis capitibus, ut videtur, appellavit; quia ad ea quasi ad capita cetera reducuntur, ut docet S. Gregorius, XXXI Moral., XXXI, et Cassianus, Collat. V, cap. II. Porro per decem cornua denotatur daemonum tum multitudo, tum etiam singulorum vis et potentia, ut significetur bellum quod adversus Ecclesiam et Christianos gesserunt, gerunt et gerent, acerrimum esse, aeque ac periculosissimum. Sic Danielis VII, 7, quarta bestia significans Romanum imperium, decem habet cornua, quae significant Romanorum polyarchiam, scilicet Senatores numero multos et potentia validos: hi enim regebant olim Romam et Romanum Imperium, iique soli ante Julium Caesarem, post eum vero una cum Imperatore. Erat enim Senatus gravissima principum concio, quae Imperatorem et Imperium numero, virtute et consilio fulciebat, ita ut, moriente Imperatore, ipsa non moreretur, sed jugiter permaneret. Verum haec mystica sunt potius quam litteralia. Unde Haymo et alii passim, mystice per septem haec capita accipiunt septem vitia capitalia. Rursum Richardus per decem cornua accipit saecularem potestatem, puta reges omnes qui Decalogum, Deique legem et cultum impugnant.
Ad litteram ergo decem cornua draconis, id est Luciferi, sunt decem reges (cornu enim symbolum est roboris et regni, uti ostendi Daniel. VII) qui dominabuntur in orbe quando veniet Antichristus, e quibus tres occidet Antichristus; unde reliqui septem timore perculsi, sponte ipsi se subdent, et cum eo quasi daemonis instrumento, Christianos et Ecclesiam pessumdare et evertere conabuntur. Id ita esse patet ex Daniel. VII, 24, et cap. XI. Vide ibi dicta. Similiter septem capita sunt septem alii reges, e quibus unus, isque praecipuus erit Antichristus: sex reliqui erunt illius praecursores, illumque alii per plura, alii per pauciora saecula anteibunt; ita enim se explicabit Joan. XVII, 9 et 12, ubi explicabo quinam sint hi reges. Quocirca solum praecipuum draconis caput habebat decem cornua, id est, decem reges sibi subditos; reliqua vero ejus capita lateralia et minora carebant hisce cornibus, et solum singula habebant diademata, ut recte advertit Alcazar, et in imagine mulieris et draconis expressit pag. 614, quia solus Antichristus subjiciet sibi decem mundi reges, non ceteri sex. Symbolice Petrus Galatinus hic censet per septem draconis capita significari septem Ecclesiae persecutiones, sibi invicem ex ordine successuras, quas ipse enarrat.
Versus 4: Cauda Ejus Trahebat Tertiam Partem Stellarum
Id est, daemon occidit multos ex Apostolis, primisque fidelibus et Evangelii praeconibus, inquit Alcazar. Pro trahebat enim graece est ἔβαλεν, quod significat caudae ictibus et voluminibus devolvere, indeque mittere in terram, ut casu elidantur et occidantur.
Porro quod in hac allusione (alius enim est sensus litteralis primario intentus, uti jam dixi) dicitur Lucifer traxisse post se tertiam partem stellarum, id est angelorum, non arithmetice, sed vulgariter accipiendum est, scilicet tertiam, id est magnam partem. Nam non videtur praecise traxisse tertiam; inde enim sequeretur plures esse homines quam sint angeli et daemones simul juncti. Id sequi patet, quia soli homines beandi, puta electi, supplent hanc tertiam partem angelorum lapsorum, eorumque ruinas adimplent. Jam vero homines beandi non sunt tertia pars, imo nec decima omnium hominum. Nam longe plures homines damnantur quam salventur, nimirum ex decem vix unus, imo si credimus S. Chrysostomum ex centum vix unus salvatur. Ergo homines beandi vix sunt decima, et secundum Chrysostomum vix centesima pars hominum. Quocirca si homines beandi explent numerum tertiae partis angelorum quae lapsa est, damnandi non tantum duas reliquas angelorum partes, quae perstiterunt, explebunt, sed et insuper septem, et secundum S. Chrysostomum 97 alias tantas. Hoc autem non videtur verum. Nam S. Dionysius, lib. de Coelesti Hierarch., docet angelos maximo esse numero et quasi innumerabiles, ac superare numerum rerum corporearum: ergo et hominum. Aut ergo dicendum est tertiam partem angelorum praecise non cecidisse; aut si praecise tertia cecidit, in eam non tot praecise succedere homines beandos, quot ceciderunt angeli; quod posterius valde verisimile est.
Cum enim dicitur homines succedere in locum angelorum lapsorum, ut eorum ruinas sarciant, hoc generice et indefinite, non singulariter et definite intelligendum est, nimirum quod coetus electorum ex hominibus succedet in coetum angelorum lapsorum, etsi ille hoc sit minor, eumque numero non adaequet: non autem quod singuli homines singulis angelis succedant, ac consequenter tot sint homines salvandi, quot angeli labentes facti sunt daemones. Hoc ita esse liquido constabit legenti ea quae dixi Apocal. III, 11, ad illa verba: «Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam.» Sicut enim homines hominibus, ita et angelis labentibus sufficiuntur, sed fine secundario. Primario enim Deus omnes homines, aeque ac angelos, ad suum finem, scilicet salutem et vitam aeternam, creavit, destinavit et vocavit; ac creasset, destinasset et vocasset, etiamsi nulli angeli cecidissent: primario enim voluit Deus condere hoc universum, ejusque incolas, scilicet angelos et homines, non propter aliud, sed propter se; imo universum hoc voluit condere propter homines: hominem enim decrevit et statuit finem et scopum universi; ac consequenter caelum empyreum creavit, ut esset locus corporeus beatitudinis et gloriae hominum, qui corpore aeque ac anima constant. Angeli enim, cum sint incorporei, loco corporeo non indigent.
Tropologice, Origenes, tract. 30 in Matth.: «Fidelis, inquit, qui debet audire: Post Dominum Deum tuum ibis, et: Venite post me; et ad haec quidem obstruit aures suas, peccatum autem sequitur, trahitur a cauda draconis, vadens post eum. Si autem contigerit eum qui sic vixit, ut audiat: Vos estis lux mundi, et aliquando splenduerint opera ejus bona, hic aliquando constitutus stella, et in caelo habens conversationem, si avulsus fuerit a dracone in terram, hic erit stella a cauda draconis tracta, et missa in terram.»
Et Draco Stetit Ante Mulierem Quae Erat Paritura, ut, Cum Peperisset, Filium Ejus Devoraret
Narrat Plinius, lib. VIII, cap. XIV, sub Claudio imperatore Romae in Vaticano occisum fuisse serpentem ex illis quae Boae vocantur, et in ejus alvo inventum fuisse solidum infantem. Unde et Hercules, qui natus dicitur ad teterrima monstra quae orbem infestabant debellanda, dicitur vel fingitur, dum adhuc infans in cunis ageret, a duobus serpentibus fuisse invasus, qui eum devorare satagebant. Ita Herodes infanticida, ad quem hic alluditur, qui Christum puerum voluit pariter enecare, recte vocatur draco; imo, ut ait Arias Montanus in Apparatu, Herodes Syriace idem est quod draco ignitus: Herodes enim conflatur ex ירוד ierud, id est draco, et אש esh, id est ignis. Porro quis sit hic partus et filius jam dicam.
Versus 5: Peperit Filium Masculum
Primo, quia secundum allusionem historicam B. Virgo, et per consequens Ecclesia vetus genuit Christum, qui masculus est, uti sexu, ita et fortitudine, qui dominus est et rector omnium gentium. Huic enim dictum est Psal. II: «Reges eos in virga ferrea.» Hinc etiam draco eum voluit devorare per Herodem: ita Barradius, lib. X, cap. XII, ubi docet hunc esse proprium hujus loci sensum; sed verius est esse allusivum: ita Aretas et alii.
Secundo proprie et genuine, filius masculus est populus fidelis et sanctus, quem Christo parit Ecclesia. Alludit enim ad Isaiae LXVI, vers. 7, ubi dicitur mulier, id est Ecclesia, parere filium masculum, id est populum Christianum. Simili modo populus Israel vocatur filius, isque primogenitus Dei, ut Osee cap. XI, vers. 1: «Puer Israel, et dilexi eum; et ex Aegypto vocavi filium meum.» Sensus ergo est, q. d. Ecclesia parit, et maxime in fine mundi (de eo enim hic proprie agitur) pariet Christo masculos, id est fideles et sanctos, qui masculo, forti et invicto sint animo, ideoque martyrium obibunt sub Antichristo. Aut quod eodem redit, q. d. Ecclesia parit, et pariet in fine mundi Christum in animis firmiter credentium et fortiter amantium Deum. Nam quod sequitur: «Et reget Gentes in virga ferrea,» soli Christo proprie et perfecte competit, participative tamen competit etiam aliis Sanctis, uti dixit S. Joannes cap. II, 27. Unus ergo masculus est, ait Ambrosius, quem peperit B. Virgo, quemque Ecclesia parit: quia Christus cum omnibus suis membris, puta fidelibus, unum est corpus, et quasi una persona, uti ait Apostolus I Cor. XII, vers. 12 et 27. Vide ibi dicta: ita et Richardus, Primasius et alii hic.
Nota: Fideles ut sint Christo chari et genuini ejus filii, debent esse masculi, ut fortiter suis cupiditatibus imperent, et constanter adversa quaevis sustineant. Nam feminae, id est voluptuarii, molles, timidi et inconstantes, quasi spurii ab eo rejiciuntur. Vide dicta Exodi I, 16, et Num. cap. XXXVI, vers. 2 et 11. In masculis ergo fidelibus perstat Christi, quasi parentis, nomen et gloria. Masculus enim hebr. dicitur זכר sachar a secher, id est memoria, quod in eo patris post mortem nomen et memoria perduret, juxta illud Eccli. cap. XXX, vers. 4: «Mortuus est pater, et quasi non est mortuus: similem enim reliquit sibi post se.» Vice versa feminae hebr. vocantur נשים nasim, a נשה nasa, id est oblitus est, eo quod in feminis patris nomen dispereat, et memoria oblivioni tradatur.
Alcazar more suo refert haec ad Ecclesiam primitivam: unde per filium masculum accipit Romanam Ecclesiam, q. d. Primitiva Ecclesia peperit et fundavit Romanam Ecclesiam, antequam a Judaeis ad desertum gentilitatis evolaret. Romano enim Pontifici data est a Christo virga ferrea, qua regat omnes Gentes Christianismo subditas.
Et Raptus Est Filius Ejus ad Deum, et ad Thronum Ejus
Perstringit ascensionem Christi in caelum; sed ad litteram, uti dixi, significat Christianos, q. d. Christiani qui in fine mundi erunt sancti, fortes et electi Dei, rapientur per mortem, vel per martyrium, in caelum, ut Deo fruantur, itaque evadant os et manus draconis. Ita Ambrosius et Ribera. Alludit ad raptum pueri Joas, quem Josaba amita surripuit, ne cum aliis filiis regiis interficeretur ab Athalia, eumque abscondit in domo Domini, id est in atrio templi, uti dicitur IV Regum XI, 2. Ubi nota. Apte Joas hebr. significat Dei ignem, q. d. Volebat Athalia extinguere ignem, id est lucernam, Davidis, ne quis ex ejus posteris regnaret: ita et volet draco extinguere lucernam Christi, sed servabitur in domo Domini sub alis et protectione Dei; nam, ut dicitur Psal. XC: «Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei caeli commorabitur.» Sicut ergo Deus in templo servat lucernam suam in candelabro ardentem, ita servabit et Joas, quasi scintillam lucernae Davidis et suae, ac multo magis servabit scintillas, id est fideles, in fine mundi, nec permittet extingui lucernam, id est fidem, religionem et cultum Christi sui.
Versus 6: Et Mulier Fugit in Solitudinem
Q. d. Cum puer masculus, id est heroes illi fortes per martyrium rapientur ad thronum Dei, tunc mulier, id est populus fidelis, puta ceteri Christiani et Sancti infirmiores tempore Antichristi, fugient ad deserta et latibula; eo scilicet tempore, quo Elias et Henoch, eorumque asseclae generosi, palam et intrepide cum Antichristo cominus decertabunt. Est autem hic histerologia, sive occupatio et anticipatio. Nam haec fuga continget post dejectum draconem, uti enarratur vers. 14. Nota: Alludit ad fugam B. Virginis et Christi in Aegyptum. Rursum ad fugam Christianorum in solitudines et speluncas tempore Decii (uti sub eo fugit S. Paulus primus Eremita, teste S. Hieronymo) et aliorum persecutorum.
Sic Poetae narrant, aut potius fingunt, Latonam filium Jovi parituram a Pythone serpente acrem insectationem passam, fugisse in Delon insulam, ibique Apollinem et Dianam uno partu esse enixam.
Mystice, solitudo est solitaria quies a rebus terrenis, et contemplatio rerum divinarum et caelestium gaudiorum, in quam quasi in asylum, a tumultu et persecutione mundi confugiendum est, inquit Primasius. Eo confugit David Psalm. LIV, 7: «Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo, et requiescam? Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine;» et Job cap. XXIX, vers. 18: «In nidulo meo moriar, et sicut palma multiplicabo dies;» et Sponsa Cantic. III, 1: «In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea;» quod explicans S. Gregorius, VIII Moral., XVII: «In lectulo, inquit, et per noctem dilectus quaeritur, quia invisibilis conditoris species, repressa omni corporeae visionis imagine, in cubili cordis invenitur.» Unde Psalm. CXLIX, dicitur: «Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis; quia scilicet cum mala ab exterioribus fugiunt, securi intra mentium secreta gloriantur;» et Isaias cap. XXX, vers. 15: «In silentio et in spe erit fortitudo vestra;» et Jeremias, Thren. cap. III, vers. 28: «Bonum est viro cum portaverit jugum ab adolescentia sua. Sedebit solitarius, et tacebit, quia levavit super se.»
Et S. Ambrosius, lib. III Offic., 1: «Non primus, inquit, Scipio scivit solus non esse cum solus esset: scivit ante ipsum Moyses, qui cum taceret, clamabat; cum otiosus staret, praeliabatur. Adeo otiosus, ut manus ejus alii sustinerent: nec minus quam ceteri negotiosus, qui otiosis manibus expugnabat hostem, quem non poterant vincere qui dimicabant. Cujus autem majora negotia quam hujus otia, qui quadraginta diebus positus in monte, totam legem complexus est? Quando ergo justus solus est, qui cum Deo semper est? quando solitarius est, qui nunquam separatur a Christo?»
Et Ansbertus hic: «Solitudo, ait, ad quam mulier fugiens, locum a Deo praeparatum invenit, est quies mentis, quae inordinatos motus desideriorum a secreto cordis ejiciens, solatium in Deo invenit. Sancti etenim viri, quia alibi draconis insidias evadere non possunt, seipsos desertum quietis faciunt, ut habeant quo salubriter fugere possint. Prius quippe terrenorum desideriorum motus manu considerationis a corde rejiciunt, et postmodum quietis locum in ipsa solitudine quo latere possint, inveniunt. Quia enim transitoria cuncta despiciunt, ex his nascentes cogitationum insolentias non patiuntur. Solam namque aeternam patriam appetunt, et quia nulla hujus mundi diligunt, magna mentis tranquillitate perfruuntur. Ad hunc refugii locum avolare concupiverat Psalmista, cum diceret: Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae. A frequentia quippe terrenorum desideriorum fugiens, ad magnam videlicet solitudinem (peta ad) semetipsum, ubi nil extraneum conspiceret, quo incompetens nil amaret, a tumultu rerum corporalium magnum quoddam secretum petierat, quietam mentem, in qua tanto purius Deum cerneret, quanto hunc cum se solo solum inveniret.»
Denique Caelius Pannonius uberius et magis particulatim eamdem ita pertractat: «Mens, ait, a mundi tumultibus segregata jure solitudo est, quae nihil in mundo concupiscit, anhelat autem ad sola caelestia, sicut scriptum est: Sedebit solitarius, et tacebit, et levabit se supra se, Thren. III. Et in psalmis mysticis loquitur vir spiritualis: Ecce elongavi, id est, longe me feci a concupiscibilibus mundi fugiens, et mansi in solitudine; subditque: Exspectabam eum qui salvum me fecit a pusillanimitate spiritus, et tempestate, Psal. LIV. In quibus verbis propheta David dat intelligi, quo secedendum sit de hujus mundi turbine, et quid agendum postea. Primo ergo secedendum longe, nec in confinio subsistendum. Non enim licet viro justo usquam ulla in regione circa peccatrices urbes immorari; sed properare in montem, nisi malit perire. Secundo, ut non cunctanter, non timide, non pigre, non quasi recusanter, sed strenue, atque (ut ita dixerim) gladiatorie, sed festinanter. Piger vult, et non vult. Non oscitantibus contingit regnum caelorum, sed plane vim facientibus; et violenti rapiunt illud. Quo festinantem non charorum affectus retardet, non revocent illecebrae mundi, non remorentur curae domesticae. Incidenda est semel saecularium negotiorum catena, quandoquidem aliter ab hac explicari homo non potest. Clamat Propheta, ut fugiamus de medio Babylonis: exitus de Aegypto fuga vocatur. Et mulier haec fugisse in solitudinem memoratur, non sensim emigrasse. At videas plerosque comperendinantes, et consiliis nimium lentis fugam vitiorum molientes. Ubi his me curis, inquiunt, extricavero. Ubi illud atque illud negotii perfecero. Nescientes hac in re utilissimam praecipitationem. Negotium ex negotio seritur, vitium vitio invitatur. Non reputa quid aut quantum relinquas, certus esto unum Christum tibi pro omnibus satis futurum. Aude modo te illi toto pectore committere; aude omnem tui curam illi credere: excipiet te, te enutriet. Dominus regit me, inquit Propheta, et nihil mihi deerit. Tertio, ut certo proposito mundum relinquas, ut non ultra relabare, neque respice. Sic deserenda est Aegyptus, ne quando redeas animo ad ollas carnium. Non est fas respicere. Respexit mulier, et versa est in statuam salis. Ne velis teipsum duobus partiri, mundo et Christo. Non potes duobus dominis servire. Nulla societas Deo cum execrabili Belial. Non fert eos, qui in duas partes claudicant genu utroque. Evomit eos, qui neque frigidi sunt, neque calidi, sed tepidi. Nimis zelotypus est amator animarum Deus. Solus ac totam possidere vult. Non patitur consortium diaboli, quem semel morte sua devicit. Duae tantum viae sunt: altera, quae per obsequium affectuum ducit in exitium; altera, quae per carnis mortificationem ducit ad vitam. Quid dubitas? tertia nulla: harum alteram, velis nolis, adeas oportet. Sed arcta haec, si servari velis, tibi potius adeunda, quam Christus et ipse calcavit.»
Subdit deinde quatuor, quae in hac solitudine observanda sunt, dicens: «Jam vero quid in solitudine agendum sit explicat Propheta, dicens: Sedebit solitarius, et tacebit, et levabit se supra se. Et David: Exspectabam eum, qui salvum me fecit, etc., ubi quatuor docentur: primum, quod solitarius sit, hoc est liber a cupiditatibus mundi, cum propriae et ejusdem noxiae voluntatis abnegatione. Etenim nihil concupiscere in hoc mundo, fida et tranquilla mentis solitudo est, in qua habet Ecclesia locum a Deo praeparatum; secundum, aeternum ejus propositum: in quo quisquis habitat, in adjutorio Dei altissimi habitat, et in protectione ejus commorabitur. Hinc confestim taciturnitas docetur, juxta quod scriptum est: In silentio, et in spe erit fortitudo vestra, Isaia XXX. Silentium autem animi est quies a strepitu vanarum et superfluarum cogitationum: in qua quisquis fuerit positus, in id quod sequitur vires assumet; tertium, ut per contemplationem se elevet in Deum, magna ejusdem miracula considerando, quod sit bonus, quod misericors, justus et sanctus; quartum sequitur ad haec, videlicet exspectatio quaedam Dei majestatis, quod solus salvat a pusillanimi spiritu, ac tentationum procella: hunc talem locum paravit Deus et parat suis fidelibus, qui ad se confugientibus quietem spondet et refectionem, dicens: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos, Matth. XI.» Haec Caelius, imo Caelicus.
Ut Ibi Pascant Eam (Episcopi Scilicet, Pastores, Religiosi, Aliique Verbi Dei Ministri Submissi ab Elia et Henoch) Diebus Mille Ducentis Sexaginta
Tot enim diebus praedicabunt Elias et Henoch, uti dictum est vers. 3.
Versus 7: Et Factum Est Praelium Magnum in Caelo
(In aere, puta in Ecclesia hic cum aereis potestatibus confligente et militante, ac per vitam caelestem tendente in caelum): Michael et Angeli Ejus Praeliabantur cum Dracone.
Alcazar per Michaelem accipit Christum; per angelos ejus, Apostolos et praedicatores, qui draconem, id est diabolum ejusque cultum et idololatriam, ex Gentilitate ejecerunt. Michael enim hebr. significat quis ut Deus? Ita Christus fuit humillimus et gloriae Dei studiosissimus. Unde ait: «Ego non quaero gloriam meam.» Hinc rursum ait Joan. cap. XII, vers. 31: «Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras.» Sciant ergo praedicatores se habere societatem cum angelis, ac ab eis mire adjuvari, imo se in terris esse angelos. Ex adverso draco et angeli ejus sunt Nero, Simon Magus, Apollonius Thyanaeus aliique tyranni, infideles et impii, per quos daemon pugnavit et oppugnavit Christum et Ecclesiam. Sed uti olim per Michaelem caelo empyreo, ita nunc per Christum caelo terreno, id est Ecclesia, ejectus est, ac totius terrae et mundi possessione privatus. Nam de caelo dejici idem est quod causa cadere, et conceptam animo fiduciam de Christo et Ecclesia supplantandis, deponere et abjicere.
Rursum, sicut Mathathias vocatur Michael, Daniel. XII, 1, quia se Antiocho Epiphani opposuit, aeque ac Michael Lucifero: ita hic, licet primario nomen Michaelis tribuatur Christo, secundario tamen tribuitur S. Petro: hic enim se opposuit Simoni Mago, ac vexillum Christi contra draconem, ejusque cultum et idololatriam Romae in Imperii metropoli erexit. Angeli Petri sunt praedicatores, Episcopi et Religiosi, qui infidelitatem, haereses ceteraque draconis semina toto orbe evellunt. Hi enim dicunt cum Paulo: «Nos autem praedicamus Jesum Christum, et hunc crucifixum,» I Cor. cap. I, 23. Ita ipse notat. 6, apte ad sua principia; at non ad acoluthiam novissimorum temporum, quam hic pertexit Joannes.
Dico historice hic alludi ad praelium Luciferi cum suis, gestum cum Michaele ejusque asseclis in caelo: illud enim hic clarissime perstringitur. Tunc enim Lucifer cum suis caelo dejectus, ex angelo factus est diabolus. Unde Rupertus notat hic innui illam Michaelis et angelorum contra Luciferum pugnam fortiter initam, et illam victoriam feliciter partam, non tam angelicae virtuti, quam divinae illius sanctissimi partus potestati tribuendam. Unde et David non de angelo, sed de ipso Deo: «Tu, inquit, confregisti capita draconis,» Psal. LXXIII, vers. 14. Imo et ipsi angeli victores ac triumphatores: «Nunc, inquiunt, facta est salus, et virtus, et regnum Dei nostri, et potestas Christi ejus.» Sed per hoc praelium symbolice significatur bellum, quod Lucifer in dies gerit contra fideles in Ecclesia, eorumque tutelares angelos; prophetice vero et genuine ad litteram, significatur praelium quod ipse geret acerrimum et ultimum in fine mundi contra Sanctos. Hoc enim proprie hic intenditur. Est enim hic continua prophetia de fine mundi: ita Beda, Haymo, Aretas, Viegas, Ribera hic, et S. Gregorius, homil. 34 in Evang. et XXXII Moral., XII: «Stellas, ait, de caelo cadere, est relicta nonnullos spe caelestium, illo duce ad ambitum gloriae saecularis inhiare.» Idque ita esse patet Daniel. XII, 1. Tunc ergo praeliabitur Michael cum suis angelis contra Luciferum ejusque daemones, adjuvando, confortando et animando Christianos fortiores et constantiores, ut se cum Elia et Henoch aperte et generose opponant Antichristo, cum quo et pro quo pugnabit Lucifer per blandiloquentiam, astutiam, fraudes, ficta miracula, hypocrisin, minas, tormenta, ceterasque artes et arma quae ipse Antichristo suggeret. Rursum tunc praeliabitur Michael defendendo suos hosce fideles in judicio Dei praesertim post eorum mortem, contra accusatorem diabolum. Eo enim, scilicet ad thronum Dei, raptus erat filius masculus, ut dixit vers. 5, quem eousque persecutus est diabolus, volens suis criminationibus eum inde avellere, et secum in tartara rapere; sed defendentibus eum angelis, rejectus et dejectus est accusator ille fratrum, ut dicetur vers. 9.
Ex hoc loco colligunt Doctores S. Michaelem fuisse et esse principem omnium angelorum, qui in Dei obsequio, ac consequenter in caelo perstiterunt: sicut Lucifer princeps fuit omnium cadentium. Quocirca S. Michael praeses fuit olim Synagogae Judaeorum, uti nunc praeses est et princeps Ecclesiae Christianorum. Unde ab Ecclesia, in officio S. Michaelis, vocatur «Primas caelestis exercitus, zabuli (id est diaboli) victor et calcator, militiae caelestis princeps, Paradisi praepositus;» et S. Basilius, homil. De Angelis: «Tibi, ait, o Michael, duci supremorum spirituum, qui dignitate et honoribus, ceteris omnibus praelatus es supremis spiritibus: tibi, inquam, supplico.» Hinc et S. Michael a Niceta Choniate, libro III, fol. 208, vocatur «Archistrategus divinorum exercituum:» ita Ribera, Viegas, Bellarminus et alii, quos citat et sequitur Nicolaus Serarius in cap. V Josue, Quaest. XLV. Vide praerogativas S. Michaelis, quas recensui Daniel. XII, 1.
Versus 8: Neque Locus Inventus Est Eorum Amplius in Caelo
Est hypallage Hebraica. Sensus enim est: ipsi non sunt inventi in caelo, id est inter sanctos et electos ad caelum raptos, ut eos tentare, occidere et accusare possent; quia ab eis victi, projecti sunt in terram, id est, ad homines terrenos se contulerunt, a Sanctis masculis et heroibus dejecti et victi daemones. De his enim ad litteram agit, ut patet ex dictis; alludit tamen ad primum casum Luciferi e caelo: tunc enim ipsi proprie loco suo, puta caelo, exturbati sunt. Est et metonymia: ponitur enim continens pro contento, puta locus pro locato; quia enim locus relative respicit locatum, hinc locus dicitur non inveniri locato, cum locatum loco suo excedit, ac in eo amplius non invenitur. Sic S. Augustinus, tract. 68 in Joan., explicans illud: «In domo Patris mei mansiones multae sunt, si quo minus dixissem vobis, quia vado parare vobis locum,» ita ait: «Parat mansiones, mansionibus parando mansores. Quid enim est domus Dei, nisi templum Dei? templum autem Dei sanctum est, quod estis vos,» I Corinth. III.
Versus 9: Projectus Est Draco Ille Magnus
Nota: Hic dantur sex epitheta Lucifero, ejusque daemonibus. Primo, quod sit «draco magnus,» ob causam datam vers. 3; secundo, quod sit «serpens antiquus,» quia scilicet olim in paradiso Adamum et Evam, primos parentes nostros, per serpentem loquens et tentans seduxit, pervertit et occidit: serpentem enim tunc assumpsit, et quasi induit, non per se et sponte, ut vult Diodorus, sed quia Deus non permisit ei aliud animal assumere et ingredi, uti docet Bar-Cepha, lib. De Paradiso, cap. XXVII. Idque ad hoc, ut per serpentem declararetur serpentina ejus astutia, fraus et malitia, ac nocendi homini cupiditas, aeque ac lubricitas, uti annotavit S. Gregorius, XVII Moral., XX, dum ait: «Quia igitur suggestioni ejus si primo non resistitur, repente totus ad interiora cordis, dum non sentitur, illabitur, verba ad hominem per lubricum animal fecit.»
Tertio, quod sit «diabolus,» id est criminator. Diabolus enim graece derivatur ἀπὸ τοῦ διαβάλλειν, id est a criminando et calumniando; Syrus tamen vertit, projiciens, vel declinans; quarto, Hebraice vocatur שטן satan, id est adversarius, quia Deo, Angelis, Sanctis bonisque omnibus adversatur, seque quasi antagonistam opponit; quinto, «qui seducit,» id est seducere nititur, et omnibus viribus molitur, «universum orbem,» puta homines incolas totius orbis; sexto, quod «projectus sit in terram,» eo sensu quem paulo ante dedi. Alludit ad poenam serpenti, quia Evam deceperat, a Deo intentatam, Gen. III, 14: «Super pectus tuum gradieris,» id est repes super terram. Quo significatur primo, quod daemon a Sanctis fortibus et constantibus in fine mundi vincetur et prosternetur; secundo, quod omni sua versutia nunquam se poterit e terra erigere, id est, quod semper in sua abjectione, vilitate et miseria sit mansurus, uti accidit sapientibus hujus saeculi, qui semper terrenis bonis inhiant et inhaerescunt; tertio, quod ab hominibus qui caelestia ambiunt, exclusus, ad eos se conferat qui terrena ambiunt, eisque sitim terrenorum augeat et accendat. Addit Alcazar diabolum divinitatis honore quem in caelis frustra ambiverat, ac in terris injuste usurpaverat, inducendo homines ad sui cultum et adorationem, in idolis a Christo fuisse dejectum; Christus enim et Apostoli idololatriam et idola ex mundo eliminarunt. Verum hoc mysticum est.
Unde, cur, et quomodo diabolus vocetur sitque «serpens,» graphice describit S. Cyprianus, tract. De Unitate Ecclesiae: «Plus, ait, cavendus et metuendus est inimicus, cum latenter obrepit, cum per pacis imaginem fallens occultis accessibus serpit, unde et nomen serpentis accepit. Ea est ejus semper astutia, ea est circumveniendi hominis caeca et latebrosa fallacia.» Et clarius tract. De Zelo et Livore, citans illud I Petr. cap. V, Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens, et aliquid devorare cupiens, circuit: «Circuit, inquit, ille nos singulos, et tanquam hostis clausos obsidens, muros explorat, et tentat an sit pars aliqua murorum minus stabilis, et minus fida, cujus aditu ad interiora penetretur. Offert oculis formas illices et faciles voluptates, ut visu destruat castitatem. Aures per canoram musicam tentat, ut soni dulcioris auditu solvat et molliat Christianum vigorem. Linguam convicio provocat, manum injuriis lacessentibus ad petulantiam caedis instigat; ut fraudatorem faciat, lucra opponit injusta; ut animam pecunia capiat, ingerit perniciosa compendia; honores terrenos promittit, ut caelestes adimat; ostentat falsa, ut vera subripiat; et cum latenter non potest fallere, exserte atque aperte minatur: in pace subdolus, in persecutione violentus. Quamobrem, fratres dilectissimi, contra omnes diaboli vel fallaces insidias, vel apertas minas stare debet instructus animus et armatus, tam paratus semper ad repugnandum, quam est ad impugnandum semper paratus inimicus.»
Porro, cur diabolus dicatur «serpens antiquus,» praeclare explicat idem Cyprianus tractat. De Exhortat. Martyr. ad Fortunatum, sub initium: «Adversarius, inquit, vetus est, et hostis antiquus, cum quo praelium gerimus. Sex millia annorum jam pene complentur, ex quo hominem diabolus impugnat. Omnia genera tentandi, et artes atque insidias dejiciendi usu ipso vetustatis edidicit. Si imparatum invenerit militem Christi, si rudem, si non sollicitum ac toto corde vigilantem, circumvenit nescium, fallit incautum, decipit imperitum. Si quis vero Dominica praecepta custodiens, et fortiter Christo adhaerens, contra eum steterit, vincatur necesse est; quia Christus quem confitemur, invictus est.»
Versus 10: Nunc Facta Est Salus, et Virtus, et Regnum Dei Nostri
«Et audivi vocem magnam in caelo dicentem: Nunc facta est salus, et virtus (Graece δύναμις, id est robur, potentia), et regnum Dei nostri, et potestas Christi ejus.» — Est Angelorum et Beatorum celeusma, sive acclamatio et congratulatio exultantium de prostrato et profligato daemone, deque victoria quam Sancti cum Antichristo et diabolo certantes, obtinebunt. Hanc enim Deo et Christo acceptam referent, utpote qui eis salutem, id est redemptionem, gratiam et robur in lucta ad vincendum draconem contulit, ac post luctam et victoriam, regnum et potestatem, id est imperium caeleste et sempiternum; vide dicta cap. XI, vers. 15.
Quia Projectus Est Accusator
Graece κατήγορος, id est oblocutor, calumniator, detractor, accusator, qui calumniis et falsis criminationibus Sanctos apud Deum accusabat, uti olim accusavit S. Job, cap. XVIII.
Versus 11: Et Ipsi Vicerunt Eum Propter Sanguinem Agni
«Et ipsi vicerunt eum propter sanguinem Agni» (nam merito sanguinis et passionis Christi vires, fortitudinem et constantiam resistendi et vincendi acceperunt), «et propter verbum testimonii sui,» — quia scilicet constanter, et praedicando, ac pro fide et praedicatione sua moriendo, testimonium perhibuerunt Christo contra Antichristum.
Et Non Dilexerunt Animas Suas Usque ad Mortem
Q. d. Quia animam, id est vitam suam, pro fide fortiter morti objecerunt. Est miosis, sive litote: dicitur enim minus, et significatur majus, q. d. Adeo non dilexerunt animam, id est vitam suam, ut etiam pro Christo eam exposuerint, neglexerint et quasi oderint. Maluerunt enim emori quam negare Christum, maluerunt vita quam Christo Christique confessione spoliari. Perperam ergo aliqui Theologi ex hoc loco colligunt angelos ex Christi sanguine et meritis accepisse gratiam et victoriam, ac consequenter gloriam et coronam. Joannes enim loquitur de hominibus, non de angelis.
Praeclare S. Augustinus in Sententiis, sent. 374: «Quisquis, ait, seipsum, non Deum amat, non se amat. Et quisquis Deum, non seipsum amat, ipse se amat. Cum enim non potest vivere de se, moritur utique amando se. Cum ergo ille diligitur de quo vivitur, non se diligendo magis diligit, qui propterea se non diligit, ut eum de quo vivit diligat.» Qui itaque tam Deum quam se diligit, vitae suae et sui ipsius sit prodigus oportet. Hoc est quod ait Christus Lucae IX, 24: «Qui voluerit animam suam salvam facere, perdet illam; nam qui perdiderit animam suam propter me, salvam faciet illam.» Qui ergo se salvare et Deum amare, ac vicissim ab eo amari et beari optat, se propter Deum perditum aestimet, et in praedam det laboribus, equuleis, crucibus et mortibus, uti Christus iisdem se in praedam dedit. Hoc poscit nobilitas Dei, charitatis, beatitudinis et praemii aeterni.
Versus 12: Propterea Laetamini Caeli — Vae Terrae et Mari
Q. d. Laetatur tam communis Ecclesia quae in caelis est, quam singuli fideles in ea, ait Alcazar. Ecclesiae enim beatae competit hoc solis elogium: «Omnibus et singulis.» Sicut enim sol omnes et singulos illuminat, exhilarat et calefacit; et ita omnes sicut singulos, ac ita singulos sicut omnes: sic et felicitas atque laetitia, aeque ac gloria Ecclesiae triumphantis est singulorum, et est omnium: omnia enim bona et gaudia ibi, utpote inter amicos, imo amicissimos, omnibus et singulis sunt communia. Secundo, simplicius, per prosopopoeiam caeli invitantur hic ad laetitiam, ut significetur eam tantam, tamque amplam et communem fore, ut caeli quoque exultare videantur. Vide dicta cap. V, vers. 13.
Vae Terrae et Mari
(Alludit ad dracones marinos et terrestres, qui solent tam maria, quam terras infestare), quia descendit diabolus ad vos, habens iram magnam, — id est, «vae habitantibus in terra et habitantibus in mari!» uti habent quidam Graeci codices. Sensus est, quasi dicat: Diabolus videns se ab Heroibus et Martyribus, atque ab Elia et Henoch victum et prostratum, caeloque quasi dejectum, indignabitur, irasque suas evomet in caeteros homines, qui in terra vel in insulis habitant, ita ut in eos fumos et flammas efflare videatur.
Sciens Quod Modicum Tempus Habet
Scilicet tres annos cum dimidio, ut patebit vers. 14. Hinc patet haec ad finem mundi et ad Antichristi tempora spectare. Sic dicunt accipitres in Norvegia celerrime ad praedam involare, eo quod ternas tantum lucis horas habeant, quibus volare et praedari possint: festinant ergo, quia sentiunt diem senescentem. Idem faciet diabolus, qui est accipiter aquilonis, in fine mundi.
Huc spectat quod legimus in Vitis Patrum, lib. VII, cap. xxv: «Frater, inquit, quidam Abbatem Sisoium requisivit, dicens: Putas, Abba, sic modo persequitur nos diabolus, sicut antiquos? Respondit: Magis modo homines nostrae aetatis persequitur, quia appropinquant genera poenarum, ubi ille cum legionibus suis angustatur. Dum scit stagnum, ubi in igne et sulphure arsurus erit: ideo hominibus infestatur. Nec tamen infirmos quosque dignatur appetere, quos ubi voluerit, cito subvertit; sed fortes magis ac magnos supplantare per diversa praecipitia aggreditur. Ibidem solerter Abbas Abraham: a Daemones, ait, nobiscum non pugnant, quia voluntates eorum facimus; sed nostrae nobis voluntates daemones facti sunt, et tribulant nos.» Et Abbas Achilles, rogatus quomodo adversum nos possint daemones, respondit: «Per voluntates nostras. Et adjecit, dicens: Ligna Libani dixerunt: Quam grandia sumus et alta, et parvissimo ferramento incidimur! Nihil ergo ei demus ex nobis, et nos non poterit incidere. Venerunt ergo homines, et fecerunt in securi manubrium ex ipsis lignis, et ita inciderunt. Ligna ergo sunt animae; securis, diabolus; manubrium, voluntas nostra est. Per malas ergo voluntates nostras incidimur.»
Versus 13: Persecutus Est Draco Mulierem
Alcazar putat hic significari primam Ecclesiae persecutionem, quam exercuit Nero contra mulierem, id est, Ecclesiam Romanam. Verum hic agitur de temporibus novissimis, et persecutione quam excitabit Antichristus.
Versus 14: Datae Sunt Mulieri Alae Duae Aquilae Magnae
Primo, Primasius: Aquila, inquit, symbolum est sapientiae; hinc duae ejus alae sunt duo testamenta, novum et vetus, quae ad sapientiam nos docendo elevant. Hinc rursum, proprie alae duae sunt duo primarii S. Scripturae et sapientiae effectus, scilicet timor culpae et damnationis, ac amor Dei et salutis. Hic enim timor et amor stimulabunt fideles, ut persecutionem Antichristi fugiant, seseque abdant in deserta. Ex hoc timore et amore prodibunt duo alii sapientiae actus instar duarum alarum, scilicet rerum temporalium despicientia, et divinarum aeternarumque aestimatio et appetentia. Hisce enim pennis spirituales viri ex rerum terrestrium contagione abstracti, tolluntur in sublime, relinquunt in persecutione et prodigunt opes suas omnes, fugiunt pericula peccatorum, latebras quaerunt, et in uno Deo verum exquirunt solatium. Sapientiae namque actus et effectus est, rem quamque tanti aestimare quanti est, scilicet parva ut parva, magna ut magna, temporalia ut temporalia, aeterna ut aeterna aestimare. Hinc iterum Victorinus et Ticonius: Alae duae, inquiunt, erunt praedicatores sapientiae et veritatis, praesertim Elias et Henoch. Sic Exodi cap. xix, 4, per alas aquilarum multi intelligunt Prophetas et praedicatores, praesertim Mosen et Aaronem: ita Origenes, Ambrosius, Augustinus, Hilarius, Basilius et alii. Hi enim praedicatores suadebunt et animabunt fideles, ut fugiant in deserta et speluncas. Hic sensus valde appositus est: hisce enim actionibus quasi alis, super draconem nos in terra persequentem elevamur, et evadimus ad Deum.
Secundo, Richardus: Duae alae, inquit, sunt vita activa et contemplativa.
Tertio, Aretas: Alae, ait, duae, sunt amor Dei et amor proximi.
Quarto, Ribera: Alae duae sunt desiderium gloriae Dei, et innocentiae vitaeque sanctae studium.
Quinto, Alcazar: Sicut, inquit, duodecim stellae in capite mulieris sunt duodecim Apostoli: ita duae alae sunt Paulus et Barnabas, quibus ornata fuit et instructa primitiva Ecclesia, ut sese audacter in Gentilitatis desertum inferret, idque jussu et ductu Spiritus Sancti, uti dicitur Actor. xiii, 2 et 46. Sed hoc concionatorium magis esse quam litterale, in fine notat, quod fatetur tandem ipse Alcazar.
Porro hae alae sunt instar alarum aquilae: primo, quia non coacte, nec ex timore, sed sponte libensque instar aquilae, et ex amore Dei volat Ecclesia; secundo, quia instar aquilae solem justitiae, id est Deum, irretortis mentis oculis intuetur; tertio, quia conversatione in sublime attollitur, nec persecutione ulla dejicitur; quarto, quia aquilae volatus uti altissimus, ita et velocissimus est: talis est et volatus Ecclesiae; quinto, quia de Ecclesia dicitur Psalm. cii, 5: «Renovabitur ut aquilae juventus tua;» et Isaiae xL, 31: «Qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae;» vide ibi dicta.
Disputat Epiphanius, haeres. 78, an B. Virgo vere mortua sit, an vero raptu translata in caelum instar Eliae et Henoch, et in utramque partem adfert S. Scripturae testimonia. Pro parte affirmante, quod Simeon praedixerit gladium ejus animam pertransiturum: pro negante, quod hic dicantur ei datae alae, quibus in desertum aufugit. Verum suum hic judicium resolute non interponit Epiphanius, sciens utique ex utroque Scripturae loco nihil in hac quaestione posse definiri. Jam certum est eam esse mortuam, et paulo post resuscitatam ascendisse in caelum: hoc enim profitetur et celebrat Ecclesia in festo Assumptionis ejusdem.
Ubi Alitur (Elongata et Remota) a Facie Serpentis
Aliter Ribera: putat enim hic esse hyperbaton. Nam τὸ a facie serpentis connectendum esse cum «ut volaret,» non cum «alitur,» sicque sententiam esse ordinandam: «Datae sunt mulieri duae alae, ut volaret a facie serpentis in desertum, in locum suum, ubi alitur,» etc.
Ubi Alitur per Tempus, et Tempora, et Dimidium Temporis
Id est, per annum, per duos annos, et dimidium annum, puta per tres annos cum dimidio, sive per 42 menses, uti dixit cap. xi, vers. 2; sive per dies 1260, uti dixit cap. xi, vers. 3. Sic tempus pro anno ponitur Daniel. iv, 20 et 29, et Daniel. vii, 25, ad quem locum hic alludit Joannes: vide ibi dicta.
Aletur ergo in fine mundi Ecclesia, id est coetus fidelium, in solitudine a Pastoribus verbo Dei toto tempore Antichristi, ac Eliae et Henoch contra eum decertantium. Simili modo alita fuit a Mathathia et Machabaeis Synagoga in deserto, fugiens persecutionem Antiochi, I Machab. II, 29. Minus recte ergo Ambrosius, Primasius et quidam alii, per tempus et tempora, et dimidium temporis, accipiunt totum tempus quod fluit a Christo usque ad finem mundi.
Mystice, Haymo, et ex eo Pannonius: «Desertus locus, inquiunt, sunt corda Sanctorum valde remota a terrenis hisce cupiditatibus; prius namque a semetipsis inordinatos desideriorum motus dejiciunt, ac deliciis quibuscumque fugatis semetipsos desertum quietudinis efficiunt. Hoc est enim desertum, quod fuga deliciarum, et quarumcumque corporis voluptatum. Quo sensu vir justus in Propheta loquitur, dicens: In terra deserta et inaquosa, sic in sanctitate apparui tibi, ut viderem virtutem tuam et gloriam tuam, Psalm. lxii. Terra deserta et inaquosa est, ubi nec vitae necessaria suppetunt: exprimens vitam Sanctorum ita arctam fore in hoc mundo, ut nec vitae necessaria sibi suppetant: qui omnes carnis delicias ab sese amovent, ut fiant sicut desertum, ubi nihil reperiatur quod saltem necessitati subveniat. Et qui hujusmodi est, et vitam ita instituit, cupit videre continuo virtutem Dei, ac gloriam ejus. Id quod solum illi refugium est, et protectio in omnibus persecutionibus mundi. Est et consolatio magna viro justo, quia dum mala hujus mundi non diligit, sed solummodo aeternam patriam appetit, magna mentis tranquillitate perfruitur: in qua solitudine locum tenet, qui in deserto mentis a quaerentibus invenitur; cui per Psalmistam dicitur: Esto mihi in Deum protectorem, et in locum refugii, ut salvum me facias. Desertum ergo, abrenuntiatio mundanae voluptatis est, qua feriatum vult Christus fore suum militem. Hinc habes, quod locus proprius Ecclesiae solitudo est, ut scilicet a saeculi notitia procul sit, et a sollicitudine curarum saecularium, Domino dicente: Nolite solliciti esse animae vestrae quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini, Matth. vi. Et Petrus ait: Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi cura est de vobis, I Petri v, 7.»
Moraliter, docet hic Joannes fideles in persecutione debere esse constantes et longanimes. Multi enim persecutionis acrimoniam vicerunt, sed ejus duratione victi sunt. Praeclare Theodorus Studita in Catechetica ad fratres dispersos, quam recitat Cardinalis Baronius, anno Christi 818, eos ad constantiam in persecutione Leonis Armeni Imperatoris Iconoclastae, quae jam quadriennium duraverat, aeque ac duratura est haec Antichristi, ita adhortatur: «Minime vos conturbet duratio persecutionis; haud multos annos pertulimus, ut antiqui Confessores. Abrahae semen illud, cui promissa Dei benedictione terrae sanctae haereditas fuerat, 430 annis Pharaonis manu servitutem servire permisit Deus. Christi Ecclesia ab Apostolorum praedicatione usque ad Constantinum, primum Christianorum regem, supra trecentos annos ferventem persecutionem passa est. Qui secuti sunt, remisse quidem, attamen longius tempus duxerunt, praeterquam sub Juliano Apostata. Et tu quinque annorum spatio langues? Clemens (Ancyranus Martyr cum Agathangelo) multorum certaminum vir viginti octo annis in perpetuo martyrio fuit. Et tu intra paucos annos deficis? Non audisti sufferentiam Job? Nonne annis quindecim et amplius gravi ulcere vexatus est, praeter alios qui adjecti fuerunt, lugubres casus? atque hoc cum nullius mali facinoris sibi conscius esset, quin potius laudabilium quamplurimorum. Quid autem ei respondet oraculum? Ut justus, inquit, appareas. Feramus adhuc, o strenui milites Christi. Dies sicut umbra transeunt.» Ita et B. Thomas Morus uxori eum tentanti ut regis illicitas nuptias probaret: «Quid, ait, sunt viginti anni favoris regii, vel odii et persecutionis, ad aeternitatem gaudiorum caeli, et tormentorum gehennae?»
Versus 15: Misit Serpens Aquam Tanquam Flumen Post Mulierem
Arabicus, flumen aquae. Parabolice alludit ad balaenas aliosque pisces, qui moles et quasi montes aquarum evomunt: qualis prae aliis est ille qui quonimo, id est flator, dicitur, qui tantam aquarum copiam efflando emittit, ut etiam alveos navigantium deprimat, teste Rondeletio, lib. XVIII, cap. xiv. Porro Ribera probabiliter censet aquas hasce quas vomit draco, fuisse instar fluctus qui convolveret mulierem, eamque ad draconem attraheret. Volebat enim draco ad se attrahere et devorare mulierem; hoc enim videtur significari cum dicitur: «Ut eam faceret trahi a flumine.» Sic enim balaena vomit aquas, iisque alios pisces convolvit et trahit ad se, ut eos voret. Alii tamen simplicius censent draconem emisisse hoc flumen post mulierem, ut illam eo submergeret (hoc enim significat τὸ aquam tanquam flumen, nec enim in terra flumina tantos fluctus cient, ut homines remotos attrahant), sicque «eam faceret trahi,» id est absorberi, «a flumine.» Graece enim una voce eleganter dicitur, ἵνα ποταμοφόρητον ποιήσῃ, id est, ut efficeret illam auferri et rapi a flumine, ut vertit Vatablus, Erasmus et alii; sufficiebat enim draconi irato et invido, mergere et perdere mulierem, sive per se id fieret, sive per suum flumen.
Jam per hanc aquae et fluminis parabolam significatur turba et violentia persecutorum, puta exercitus quem submittet Antichristus, ut fideles qui ad montes et solitudines confugerant, ibidem perscrutentur, persequantur et capiant vel occidant. Sic alibi saepe inundatio aquarum significat acrem tribulationem et persecutionem, ut Psalm. LXVIII, vers. 2: «Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam. Infixus sum in limo profundi et non est substantia; veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me.» Et Psalm. cxxiii, vers. 4: «Forsitan aqua absorbuisset nos.» Ita Ticonius, Andreas, Beda, Primasius, Ansbertus et Haymo.
Aliter Alcazar: nam per flumen hoc accipit Neronem, qui primam eamque truculentam persecutionem contra Christianos excitavit; sed Deo eos tuente mox Nero occisus, et a terra quasi absorptus est. Nero enim fuit magus, ideoque Simone Mago aliisque similibus delectabatur, adeo ut de eo scribat Plinius, lib. XXX, cap. II: «Veneficorum omnium quotquot unquam exstitere maximus, qui daemones de qualibet suspicione consulebat;» fuit ergo ipse instrumentum et flumen draconis. Verum haec non ad Neronis, sed ad ultima mundi tempora spectant.
Versus 16: Adjuvit Terra Mulierem et Absorbuit Flumen
Q. d. Deus et angeli tutantes mulierem, id est Ecclesiam, effecerunt ut terra per hiatum se aperiret, et absorberet persecutores ab Antichristo submissos, uti olim aperuit se et absorpsit Core, Datan et Abiron, Num. xvi, 31. Vere S. Hilarius: «Hoc, inquit, proprium habet Ecclesia, ut, dum persecutionem patitur, floreat; dum opprimitur, crescat; dum contemnitur, persistat; dum laeditur, vivat; dum arguitur, intelligat. Tunc stat, cum superari videtur.»
Versus 17: Iratus Est Draco in Mulierem cum Reliquis de Semine Ejus
«Et iratus est draco in mulierem, et abiit facere praelium cum reliquis de semine ejus,» — cum reliquis scilicet, qui non fugerant, nec abdiderant se in solitudines, vel quia remotiores erant a regia et a propria ditione Antichristi, ut putarent hunc ejus furorem ad se non perventurum; vel quia constantiores et animosiores fuerant, aut tales aliorum, praesertim Martyrum, exemplo evaserant, ideoque non fugerant, sed remanserant, ut Antichristo resisterent, et martyrium, si offerretur, capesserent. Porro hoc praelium est illud ipsum quod per bestiam maris, et per bestiam terrae concitavit, de quo cap. seq. Ideo enim mox additur draconem stetisse super arenam maris, id est, in maris littore inter mare et terram, ut hoc bellum tam in mari, quam in terra concitaret: ita Alcazar.
Et Habent Testimonium Jesu Christi
Id est, qui credunt corde, et ore profitentur fidem in Jesum Christum, quasi mundi Redemptorem et Salvatorem: hac enim fidei professione testimonium perhibent Christo.
Secundo, alii per testimonium Christi accipiunt vitam Christianam: illa enim testabantur Christum ejus auctorem esse virum justum, sanctum et divinum, imo Deum.
Tertio, Alcazar: «Testimonium, inquit, Christi est manifesta Christi approbatio per maxima beneficia, quibus Christianos primitivos Christus afficiebat, dum vires illis suggerebat et robur, ac miranda per eos opera patrabat. Iisdem suos afficiet, itaque eos quasi suos approbabit et decorabit in fine mundi.»
Versus 18: Et Stetit Supra Arenam Maris
Pro stetit aliqui legunt steti; ita Biblia Complut., Andreas, Aretas et Rupertus, quos sequitur Ribera et Viegas, q. d. Ego Joannes steti super arenam maris et vidi bestiam, de qua sequitur, e mari, et aliam e terra prodeuntem, ut haec pertineant ad caput sequens, illudque hic incipiat.
Verum omnes alii codices praeter Complutenses, etiam Regii, ac Interpretes, quin et Erasmus, Vatablus et Arias, legunt stetit. Ergo in Graeco pro ἐστάθην, id est steti, legerunt, ἐστάθη, aut certe ἐστάθην acceperunt pro ἐστάθη, ut littera ν sit paragogica, non autem index primae personae. Jam stetit draco in littore maris, quia per unam bestiam e mari, et alteram e terra mox prodituram concitat bellum tam in terra, quam in mari contra fideles; bestia enim maris est quasi dux belli navalis, uti bestia terrae terrestris. Ergo draco utramque concitans apte in medio utriusque, id est inter terram et mare, consistit. Porro bestia maris est Antichristus, bestia terrae erit ejus praecursor et pseudo-propheta, de quo cap. seq. Addit Alcazar serpentes et dracones fere esse amphibios, ac proinde tam ad mare quam ad terram pertinere.
Symbolice significatur daemonem praevalere, ac praevaliturum in fine mundi hominibus terrenis, voluptuariis et instabilibus, qui agitantur ut mare amarum, ac vento efflantur quasi arenae. Unde S. Hieronymus in Daniel. cap. vii: «Mare, ait, mundum istum, saeculumque significat, falsis amarisque fluctibus redundans, sicut Dominus in parabola sagenae missae in mare interpretatur.»
Porro instabiles et impii recte comparantur arenae maris, primo, propter infinitum eorum, id est stultorum, numerum: arena enim est innumera; secundo, propter duritiem; tertio, propter unionis defectum: impii enim inter se non cohaerent, non consentiunt, sed sunt sicut arena sine calce; quarto, propter sterilitatem: arena enim plane est sterilis, hancque sterilitatem adauget mare salsum in eam exaestuans. Quocirca Origenes, Augustinus et Hesychius notant arenae symbolo denotari homines impios, utpote steriles et terrenos. In his ergo consistit et abdit se daemon, ut per bestiam maris, id est, per mundi fastum et superbiam, ac per bestiam terrae, id est per sapientiam et sensum carnalem, Ecclesiam et fideles oppugnet. Hi enim sunt tres fidelium hostes et antagonistae perpetui, scilicet draco, bestia maris, et bestia terrae, id est diabolus, mundus et caro, qui jugiter cum Sanctis in arenam descendunt et concertant. Stat inter duos medius diabolus, quia ipse est dux belli, mundumque et carnem regit et concitat ad bellum fidelibus inferendum: ita Alcazar.