Cornelius a Lapide

Commentarius in Apocalypsin, Caput XIV

Index

Synopsis Capitis

S. Joannes cap. XII, XIII, recensuit diram et acrem persecutionem Antichristi; jam ne fideles percellantur, recenset 144 millia, qui tunc Antichristo generose resistent, non tam lingua, quam vita. Nam in summa morum licentia quam dabit Antichristus, servabunt virginitatem; quocirca eorum gloriam et palmas subjungit, quod nimirum sint empti de terra, quasi primitiae Deo et Agno, quod sequantur Agnum quocumque ierit, quod habeant nomen Dei et Agni in frontibus, quod sint citharoedi Dei, et cantent canticum novum. Secundo, vers. 6, transit ad tres Angelorum voces, quorum primus edicit, ut homines timeant Deum, eo quod instet ejus judicium. Secundus, vers. 8, edicit Babylonis casum et ruinam. Tertius, vers. 9, Antichristi asseclis minatur gehennam. Tertio, vers. 13, audit e caelo vocem: «Beati mortui, qui in Domino moriuntur.» Quarto, Angelus unus edicit Christo, ut falce demetat electos. Alius Angelus edicit alteri, ut vendemiet botros, id est reprobos, eosque mittat in lacum irae Dei: in eum ergo missi, ibidem quasi uvae calcantur, ita ut sanguis eorum exundet usque ad frenos equorum per 600 stadia. Omnia haec eo spectant, ut homines caveant a peccatis, nec cedant minis aut promissis Antichristi.

Textus Vulgatae: Apocalypsis 14:1-20

1. Et vidi: et ecce Agnus stabat supra montem Sion, et cum eo centum quadraginta quatuor millia, habentes nomen ejus, et nomen Patris ejus scriptum in frontibus suis. 2. Et audivi vocem de caelo, tamquam vocem aquarum multarum, et tamquam vocem tonitrui magni: et vocem, quam audivi, sicut citharoedorum citharizantium in citharis suis. 3. Et cantabant quasi canticum novum ante sedem, et ante quatuor animalia, et seniores: et nemo poterat dicere canticum, nisi illa centum quadraginta quatuor millia, qui empti sunt de terra. 4. Hi sunt, qui cum mulieribus non sunt coinquinati: virgines enim sunt. Hi sequuntur Agnum quocumque ierit. Hi empti sunt ex hominibus primitiae Deo, et Agno: 5. et in ore eorum non est inventum mendacium: sine macula enim sunt ante thronum Dei. 6. Et vidi alterum angelum volantem per medium caeli, habentem Evangelium aeternum, ut evangelizaret sedentibus super terram, et super omnem gentem, et tribum, et linguam, et populum: 7. dicens magna voce: Timete Dominum, et date illi honorem, quia venit hora judicii ejus: et adorate eum, qui fecit caelum, et terram, mare, et fontes aquarum. 8. Et alius angelus secutus est dicens: Cecidit, cecidit Babylon illa magna: quae a vino irae fornicationis suae potavit omnes gentes. 9. Et tertius angelus secutus est illos, dicens voce magna: Si quis adoraverit bestiam, et imaginem ejus, et acceperit characterem in fronte sua, aut in manu sua: 10. et hic bibet de vino irae Dei, quod mistum est mero in calice irae ipsius, et cruciabitur igne, et sulphure in conspectu angelorum sanctorum, et ante conspectum Agni: 11. et fumus tormentorum eorum ascendet in saecula saeculorum: nec habent requiem die ac nocte, qui adoraverunt bestiam, et imaginem ejus, et si quis acceperit characterem nominis ejus. 12. Hic patientia sanctorum est, qui custodiunt mandata Dei, et fidem Jesu. 13. Et audivi vocem de caelo, dicentem mihi: Scribe: Beati mortui, qui in Domino moriuntur. Amodo jam dicit Spiritus, ut requiescant a laboribus suis: opera enim illorum sequuntur illos. 14. Et vidi: et ecce nubem candidam: et super nubem sedentem similem Filio hominis, habentem in capite suo coronam auream, et in manu sua falcem acutam. 15. Et alter angelus exivit de templo, clamans voce magna ad sedentem super nubem: Mitte falcem tuam, et mete, quia venit hora ut metatur, quoniam aruit messis terrae. 16. Et misit qui sedebat super nubem, falcem suam in terram, et demessa est terra. 17. Et alius angelus exivit de templo, quod est in caelo, habens et ipse falcem acutam. 18. Et alius angelus exivit de altari, qui habebat potestatem supra ignem: et clamavit voce magna ad eum qui habebat falcem acutam, dicens: Mitte falcem tuam acutam, et vindemia botros vineae terrae: quoniam maturae sunt uvae ejus. 19. Et misit angelus falcem suam acutam in terram, et vindemiavit vineam terrae, et misit in lacum irae Dei magnum: 20. et calcatus est lacus extra civitatem, et exivit sanguis de lacu usque ad frenos equorum per stadia mille sexcenta.

Versus 1: Ecce Agnus Stabat supra Montem Sion

1. ET VIDI, ET ECCE AGNUS STABAT. — Joannes passim hic Christum vocat Agnum, mireque ea voce delectatur ob causas quas recensui cap. V, vers. 6, et quia alludit ad Isaiae XVI, 1: «Emitte Agnum, Domine, dominatorem terrae, de petra deserti ad montem filiae Sion.» Hunc enim Agnum jam emissum, et in Sion cum multis asseclis sui similibus consistentem, depingit hic Joannes. Tertio, et maxime, quia agit hic de virginibus qui sequuntur Agnum. Hi enim sunt αγνοι, id est casti. Christus ergo Agnus (uti hac visione significatur) amat agnellos, agnas et agnos, amat innocentes, virgines et Martyres. Unde S. Augustinus, serm. 1 De Innocent.: «Agni debent immolari, quia Agnus futurus est crucifigi, qui tollit peccata mundi.» Amat Christus Agnetes et castos: sicut ferrum trahit magnes, sic Christum sua trahit Agnes. Unde ait Apostolus: «Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo,» II Cor. XI, 2. Hinc rursum vult Christus suos esse oves, ut sinant se ab eo regi quasi oves a pastore, plene in eum resignatae. Ipse enim «deducit velut oves Joseph;» ipse est pastor ovium, de quibus ait Joannes Evang., cap. X: «Oves meae vocem meam audiunt.» Mirum est quod agni mox nati matris balatum inter mille oves et matres agnoscant, statimque ad matris ubera accurrant: sic et mater inter mille agnos suum agnoscit. Ita fideles Christi vocem internam et externam audiunt et agnoscunt. Unde et Christus ait: «Ego cognosco oves meas, et cognoscunt me meae.» Hinc oves et agnos hos in judicio collocabit a dextris, atque secum in coelum deducet; haedos vero a sinistris deturbabit in tartara. Talis fuit David et S. Paulus dicentes: «Propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis. Sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos.» Tales fuerunt Apostoli, fortes ut leones, sed mites et patientes ut agni, utpote Agni Dei filii et discipuli, qui ab eo audierunt: «Ite, ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos,» Lucae X, 3.

STABAT SUPRA MONTEM SION — quia in Sion aedificatum erat a Salomone templum; hinc Sion allegorice significabat Ecclesiam novam sub Christo militantem, quia haec coepit in Sion. Nam, ut praedixit Isaias cap. II, vers. 3: «De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem.» Sion enim hebraice significans speculam, significat totius sanctimoniae celsitatem, quae Deum jugiter respicit, intendit et contemplatur, ad eumque magnis virtutum passibus quotidie ascendit et contendit. Sion ergo, teste S. Hieronymo, lib. I Contra Jovinianum, notat virtutum culmen, quod erit in Sanctis hisce virginibus in fine mundi, simile illi quod Apostoli adepti sunt in Sion in die Pentecostes. Cernit ergo Joannes hic Agni exercitum virgineum in virtutum culmine, et in simili spiritus perfectione, qualis data fuit Apostolis et Sionidis in monte Sion. Ibi enim Apostoli aliique primi Christiani induti sunt virtute ex alto; ibi divinum Spiritum intimis praecordiis acceperunt, ut castitatis, paupertatis, opum mundique contemptus, charitatis, et coelestis vitae speculum et exemplar futuris omnibus saeculis darent; ibi insuper imbuti sunt coelesti robore ad Christi nomen toto orbe praedicandum, et ad vitam, si opus esset, pro eo prompte et alacriter profundendam. Eodem spiritu et virtute induentur hi Sionidae virgines et martyres, cum Antichristo dimicaturi.

Anagogice vero mons Sion significabat Ecclesiam in coelis triumphantem, eamque hic symbolice ad litteram significat. Passim enim hic Joannes Sion, templum, altare, thymiama, etc., accipit in sensu anagogico, ut scilicet hic ad litteram significent coelestem patriam, coelitum gloriam, gratiarum actionem, laetitiam et felicitatem. Nam, ut ait Psaltes Psal. LXXXIII, vers. 8: «Videbitur Deus deorum in Sion.» Ita S. Gregorius, lib. V Comment. in lib. Regum, cap. III, ait Sion esse altissimum culmen supernae felicitatis. Vidit ergo Joannes hic Agni asseclas et milites contra Antichristum, puta virgines et Martyres, parta jam victoria triumphantes in Sion, id est in coelo, unde mox de eorum voce subdit: «Et audivi vocem de coelo.»

Quaeres, cur ait Joannes: «Vidi supra montem,» non autem, in monte? Respondeo, primo, ut significet quod Virginitas omnem mundanae fabricae, aeque ac virtutis communis altitudinem longe superet. «E coelo,» ait Ambrosius, lib. I De Virginib., «accersivit quod imitaretur in terris. Haec (virginitas) nubes, aera, Angelos sideraque transgrediens, Verbum Dei in ipso sinu Patris invenit, etc. Elias etiam, quia nullius corporei coitus fuisse permixtus cupiditatibus invenitur, ideo curru raptus ad coelum. Incorruptio enim facit proximum Deo.» Quinimo refert et exprimit in virginibus imaginem S. Trinitatis prae aliis hominibus; Sancta enim «Trinitas prima est virgo:» Pater enim est ingenitus; Filius est αμητωρ, qui a solo Patre sine matre genitus; Spiritus Sanctus non generatur, sed spiratur. Quare sicut ventus auram et spiritum aspirat, non generat: ita et Pater cum Filio spirat Spiritum Sanctum, non generat. Quocirca recte canit B. Nazianzenus in carmine De Virginitate:

Prima Trias virgo est; siquidem Patre natus anarcho
Filius est: nec enim Pater ortum traxit ab ullo.

Hinc audit Nazianzenus virginitatem tantum praestare conjugio, quantum animus carni, coelum terrae, Deus homini praestat et antecellit. Audi et S. Gregorium, lib. V in lib. Reg. cap. III: «Bene in sublimi esse virgines dicuntur, quia quod naturam humanam supergreditur, in altissimo virtutum culmine situm est. Unde et virgo ille dilectus Jesu, locum virginum insinuans, ait: Vidi supra montem Sion Agnum stantem, et cum eo centum quadraginta quatuor millia; hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati: virgines enim sunt. In monte quidem esse cum Agno dicuntur, quia per meritum incorruptionis, quo a terrenis et carnalibus delectationibus se dividunt, in sempiterna Redemptoris gloria sublimantur.»

Hinc rursum ait Nazianzenus: «Effulsit castimonia dividens mundum,» quasi constituens supremum quemdam mundum ab hoc infero divisum et elevatum, in eoque super alios omnes collocans virgines. Quocirca S. Cyprianus, lib. De Habitu virginum, et ex eo S. Augustinus, lib. IV De Doctrina Christi, cap. XXI, de virginibus loquens: «Flos est ille Ecclesiastici germinis, decus atque ornamentum gratiae spiritualis, laeta indoles laudis et honoris, opus integrum atque incorruptum, Dei imago respondens ad sanctimoniam Domini, illustrior portio gregis Christi. Gaudet per ipsas, atque in ipsis largiter floret sanctae matris Ecclesiae gloriosa fecunditas; quantoque plus gloriosa virginitas numero suo addit, tanto plus gaudium matris augescit.» Et S. Hieronymus, epist. 17 ad Marcellam: «Certe flos quidam et pretiosissimus lapis inter Ecclesiastica ornamenta, monachorum et virginum chorus est.» Denique Sapiens, Eccli. XXVI, 20: «Omnis ponderatio non est digna continentis animae.»

Secundo, το supra montem significat virginitatem esse rem arduam, eumque qui virgo esse velit, quasi super montem altissimum conniti et conscendere debere, ac coelitum et Angelorum vitam aemulari. Nam, ut ait S. Augustinus, serm. 250 De Tempore: «Inter omnia Christianorum certamina sola duriora sunt praelia castitatis, ubi quotidiana est pugna, et rara victoria; gravem castitas sortita est inimicum, qui quotidie vincitur, et tamen timetur.» Quocirca eam praecipere noluit Christus, sed consulere, et ad eam quasi rem sublimem allicere, dicens: «Qui potest capere, capiat,» Matth. XIX, 12. Hinc et Patres omnes aequant virgines, imo anteponunt Angelis. Nazianzenus virginitatem vocat «Angelicae gloriae aemulam.» S. Ambrosius, lib. De Virginitate: «Castitas Angelos fecit: qui eam servavit, Angelus est; qui perdidit, diabolus.» S. Augustinus, lib. De Virgin., cap. XXIII: «Virginalis integritas, et per piam continentiam ab omni concubitu immunitas, angelica portio est, et in carne corruptibili incorruptionis perpetuae meditatio.» S. Cyprianus, lib. De Discipl. virgin.: «Cum castae perseveratis et virgines, Angelis Dei estis aequales.» S. Bernardus, epist. 52 ad Henricum Senon. Archiep.: «Castitas Angelum de homine facit. Differunt quidem inter se homo pudicus et Angelus, sed felicitate, non virtute; et si illius castitas felicior, hujus tamen fortior esse cognoscitur. Sola est castitas quae in hoc mortalitatis et loco et tempore, statum quemdam immortalis gloriae repraesentat.» Quin et Christus, Matth. XXII, 30: «In resurrectione,» ait, «neque nubent, neque nubentur; sed erunt sicut Angeli Dei in coelo.»

Hinc rursum notat Viegas το super montem significare virgines, si virginitatem suam tueri et conservare velint, debere alterum sexum fugere, in cellas, claustra et montes secedere. Nam, ut ait Tertullianus, lib. De Veland. virgin.: «Omnis publicatio virginis bonae, stupri passio est: quantum velis bona mente conetur, necesse est publicatione sui periclitari, dum percutitur oculis incertis et multis, dum digitis demonstrantium titillatur, dum nimium amatur, dum inter amplexus et oscula assidua coalescit; sic frons duratur, sic pudor teritur, sic solvitur: pura virginitas nihil magis timet quam semetipsam; etiam feminarum oculos pati non vult.» Idem, libro De Cultu feminarum: «Cum omnes templum Dei simus, illato in nos et consecrato Spiritu Sancto, ejus templi aedituus et antistes est pudicitia, quae nihil immundum neque profanum inferri sinit, ne Deus ille qui inhabitat, inquinatam sedem offensus derelinquat.» Virgines ergo, fugientes cum Lot incendium Sodomae, sibi aeque ac illi dictum putent illud Angeli Genes. XIX, 17: «Salva animam tuam, noli respicere post tergum, nec stes in omni circa regione; sed in monte salvum te fac, ne et tu simul pereas.» Ita Nazianzenus, Exhort. ad virgines: «Recte incedis, virgo, in montibus salveris, ad Sodomam ne respexeris, ne in salis statuam obdureris.» Vide S. Hieronymum, epist. ad Eustochium, de Custodia virgin.; S. Basilium, Ambrosium, Ephrem, Nazianzenum, et quotquot de virginitate scripserunt.

Mirabile castitatis, aeque ac fugae dedit exemplum S. Pelagia, virgo Antiochena et martyr quindecim annorum, cujus festum colit Ecclesia 9 julii: quam mire celebrat S. Ambrosius, lib. III De Virgin., sub initium; et S. Chrysostomus duas homilias de ejus laudibus scripsit, quae exstant apud Lipomanum, tom. VII; celebrat et eam S. Augustinus lib. I De Civit., XXVI. Quae cum sola esset domi, et a persecutoribus, id est, ut ait S. Ambrosius, «a praedonibus fidei vel pudoris circumsideri se videret,» absente matre et sororibus, vacua praesidio, sed Deo plenior: «Quid agimus,» inquit, «nisi prospicimus, captiva virginitas? Moriamur, si licet, vel si nolint licere, moriamur. Jam sacrilegas aras praecipitata subvertam, et accensos focos cruore restinguam.» Ergo praecipitavit se ex alto, itaque in coelum evolavit. Hoc enim innuit ipsa dicens, «Praecipitata,» et diserte asserit S. Chrysostomus. Quare mirum Baronium in Martyrol., dicere, S. Ambrosium asserere eam cum matre in flumen se conjecisse. Hoc enim de ejus sororibus, non autem de ipsamet asserit S. Ambrosius. Subdit enim: «Ast ubi detestandi persecutores ereptam sibi viderunt praedam pudoris, matrem et sorores coeperunt quaerere. Verum illae spirituali volatu jam campum castitatis tenebant: cum subito hinc persecutoribus imminentibus, inde torrente fluvio exclusae a fuga, inclusae ad coronam. 'Quid veremur?' inquiunt. 'Ecce aqua, quis nos baptizari prohibet? Et hoc baptisma est quo peccata donantur, regna quaeruntur. Excipiat nos aqua quae coelum aperit, inferos tegit, mortem abscondit, Martyres reddit. Te, rerum Conditor, precamur, Deus, ne exanimata spiritu corpora vel unda dispergat, ne mors separet funera, quarum vitam non separavit affectus; sed sit una constantia, una mors, una etiam sepultura.' Haec effatae et suspensae paululum, incincto sinu quo pudorem tegerent, nec gressum impedirent, consertis manibus tanquam choros ducerent, in medium progrediuntur alveum, ubi unda torrentior, ubi profundum abruptius, illo vestigia dirigentes. Nulla pedem retulit, nulla suspendit incessum, nulla tentavit ubi figeret gressum: anxie cum terra occurreret, offensae vado, laetae profundo. Videres piam matrem nodo stringentem manus, gaudere de pignore, timere de casu, ne sibi filias vel fluctus auferret. 'Has tibi,' inquit, 'hostias, Christe, immolo, praesules virginitatis, duces castitatis, comites passionis.' Sed quis jure miretur tantam viventibus fuisse constantiam, cum etiam defunctae immobilem stationem corporum vindicaverint? non cadavera unda nudavit, non rapidi cursus fluminis volutarunt. Quin etiam, sancta mater licet sensu carens, pietate tamen adhuc servabat amplexum, et religiosum quem strinxerat nodum, nec morte laxabat, ut quae religionis debitum solverat, pietate haerede moreretur. Nam quas ad martyrium junxerat, usque ad tumulum vindicabat.»

CENTUM QUADRAGINTA QUATUOR MILLIA. — Putant aliqui, ut S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinianum, et Alcazar, hos esse eosdem cum illis totidem signatis cap. VII; sed longe verius est esse diversos: nam hi virgines sunt; illi fideles et sancti cujusque status, etiam conjugalis; illi omnes sunt Judaei, hi tam Judaei quam Gentiles. Describitur ergo hic numerus, aeque ac sors, virginum, qui erit tempore Antichristi, utpote qui potentissimum vitium libidinis, ad quod tum caro, tum magis Antichristus incitabit, eo tempore fortissime superarint. Hoc enim ipsa verba, ipseque textus clare significat; nihil enim cogit nos ad allegorias, vel tropos confugere. Ita Aretas, Ribera, Viegas et alii, qui haec plane ut sonant, non de aliis quam virginibus in fine mundi futuris accipiunt.

Porro Viegas censet hic numerum definitum poni pro indefinito: Plures enim, inquit, in fine mundi erunt virgines quam 144 millia, ut patet ex eo quod soli parvuli et infantes, qui utique virgines sunt, plures erunt. Nam in sola Ninive tempore Jonae, fuerunt plusquam 120 millia parvulorum et innocentium, Jonae IV, 11; itaque ipse numerum centenarium putat significare universitatem infantium et puerorum virginum, qui tunc erunt: numerum vero quadragenarium significare universitatem virginum Deo dicatarum, quae tunc erunt: denique numerum quaternarium significare universos viros et feminas, qui in saeculo virginitatem tunc colent. Melius magisque ad litteram Ribera putat, praecise in fine mundi fore 144 millia virginum. Qua enim alia de causa hunc numerum praecise poneret et definiret Joannes? cur super quadragenarium adderet quaternarium, non senarium vel octonarium, nisi quia significat praecise totidem fore. Nec enim hic illa causa assignari potest quae data est capit. VII. Ibi enim recensentur tantum ii qui ex singulis duodecim Judaeorum tribubus erunt electi, et ex singulis numerantur duodecim millia (eo quod duodenarius sit symbolum universitatis, significetque omnes fideles, qui duodecim tam Patriarcharum, quam Apostolorum sunt discipuli et filii), quae in unum conflata faciunt 144 millia. Hic vero promiscue omnes virgines, tam Gentium quam Judaeorum, numerat S. Joannes.

Ad argumentum Viegas respondet hic non numerari infantes et parvulos: in his enim virginitas non est virtus, sed conditio aetatis. His autem recensentur virgines, qui pro virginitate contra Antichristum stabunt et decertabunt usque ad mortem, ideoque omnes lauream virginitatis, multi etiam, martyrii, a Deo accipiunt. Constat enim parvulos, uti virtutis, ita et laureae virginitatis, non esse capaces.

Notat S. Cyprianus, lib. De Habitu virgin., hic tantum numerari virgines masculos, non feminas; quia Joannes non ait: «Hae sunt,» sed «hi sunt, qui cum mulieribus non sunt coinquinati;» per masculos tamen significari quoque feminas, quia femina viri portio est, et a viro sumpta. Verum dico tam feminas, quam masculos, hic numerari. In feminis enim, utpote fragilioribus, fortior et generosior erit virginitas. In genere ergo masculino, utpote nobiliori, intelligitur femininum, quasi sane utrumque. Nec enim aliter dicere, et utrumque simul complecti potuit Joannes. Si enim dixisset feminine: «Hae sunt,» exclusisset masculos. Non enim mares sub feminis, uti feminae sub maribus, comprehendi et intelligi solent.

Porro Ecclesia legit haec loco Epistolae in festo SS. Innocentium: unde aliqui opinati sunt Innocentes ab Herode occisos fuisse 144 millia. Sed temere: Ecclesia enim tantum haec accommodat illis, quia innocentes sunt, cum ad litteram sciat haec non ad illos, sed ad virgines futuros spectare.

HABENTES NOMEN EJUS (Agni), ET NOMEN PATRIS EJUS SCRIPTUM IN FRONTIBUS SUIS. — Haec scriptura, sive character Agni opponetur characteri Antichristi, de quo capite praecedenti, in fine. Sensus ergo est, q. d.: Hi virgines, Agni asseclae, libere profitebantur et vocabant se servos, imo sponsas Christi et Dei Patris, hoc est, se non tantum fidem et religionem, sed et virginitatem perpetuam in aeternum obtulisse et consecrasse Deo et Christo instar martyrum, qui sanguinem et vitam Deo consecrarunt. Habet enim et castitas suum martyrium, idque difficile et longum.

Rursum, hi ab omnibus cognoscebantur et vocabantur familiares et intimi Christo et Patri, in ejusque aula et familia esse quasi primi et principes, imo reginae, utpote sponsae, de quibus ait Paulus II Corinth. XI, 2: «Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo.» Est catachresis. Nec enim necessum est dicere, quod reipsa hoc nomen frontibus virginum inscribetur. Symbolice tamen hoc eis inscribi vidit Joannes, ad significandam hanc liberam eorum professionem quam dixi. Si quis tamen reipsa inscribendum velit ad eorum decus et gloriam, non repugnabo; praesertim quia character Antichristi, cui hic opponetur, realis erit et visibilis, uti dixi cap. praecedenti, in fine. Vide dicta de signo crucis, quo omnes fideles tempore Antichristi signabuntur, cap. VII, vers. 3.

Nota hic rursum castitatem esse virtutem principem, regalem et divinam, ita ut virgines nomine Dei insigniantur, ejusque nomen et titulum in fronte praeferant. Quocirca David rex a regio castitatis gradu delapsus in adulterium, orat Psal. L, 14, dicens: «Spiritu principali confirma me;» ubi pro principali Hebr. est נדיבה nedibah, id est principe, qui princeps est decetque regem et principem, q. d. Spiritum castitatis quasi principem, quem adulterio perdidi, mihi restitue, eoque me confirma, ut rursus regem et principem referam et repraesentem. Secundo, Hugo: «Habent virgines nomen Dei scriptum in frontibus, quia eodem nomine appellantur quo Deus: vocantur enim dii.» Sic enim judicibus ait Deus: «Ego dixi, Dii estis, et filii Excelsi omnes;» multo magis idipsum dicet virginibus.

Versus 2: Vox de Caelo Tanquam Vox Aquarum Multarum

2. ET AUDIVI VOCEM DE COELO, TANQUAM VOCEM AQUARUM MULTARUM. — Una eademque vox et jubilus 144 millium, puta virginum, comparatur hic tribus diversis vocibus sive sonis: primo, sono aquarum multarum, quia sonora erat, et ex multis variisque vocibus et sonis conflata, uti aquae multae in saxa decidentes aut collisae, sonorae sunt, magnumque et varium edunt strepitum. Secundo, sono tonitrui magni, qui non tantum sonorus, sed et terribilis est et horrendus, utpote coelestis; idque primo, quia virginum vox coelestis est, atque impiis et incestis in fine mundi terribilis erit et horrida ut tonitru. Sic disputante S. Paulo de castitate, justitia, judicio, tremefactus est Felix Praeses incestus, Actor. XXIV, 25. Secundo, quia ut tonitru ex nubis collisione, et ex nube erumpentis fulminis violentia nascitur, ita tertio, haec vox virginum similis est sono citharae, primo, quia suavissima est, et suavissimo cantu Deum, Angelos et Sanctos demulcet. Hi enim virgines ore canendo, aeque ac manibus pulsando citharas, concinunt novum et inauditum in orbe canticum. Ita Scipio apud Ciceronem, lib. De Repub., ait civitatem esse concentum. «Sicut in fidibus et tibiis, ac cantu ipso et vocibus concentus quidam tenendus est ex distinctis sonis: sic ex summis, mediis et infimis interjectis ordinibus ut sonis, moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere: et quae harmonia a musicis dicitur in cantu, eam esse in civitate concordiam, arctissimum atque optimum in omni republica vinculum incolumitatis, eamque nullo pacto sine justitia esse posse,» uti refert S. Augustinus, lib. II De Civit., cap. XXI.

Secundo, sonus citharae significat virtutum omnium in virginibus consonantiam: ita S. Hieronymus in XVI Isaiae, vers. 11. Virginitas enim paritur abstinentia, poenitentia, humilitate; alitur prudentia, fortitudine, obedientia; perficitur solitudine, silentio, charitate, oratione aliisque virtutibus: omnes enim virtutes circa virginitatem quasi excubant, ut eam tutentur, et circa eam quasi chorum agunt. Tertio, Rupertus: «Citharae significant pectora fidelium, in quibus per fidem musica coelestis inhabitat.» Fides ergo comparatur citharae, et quia sola fides ad salutem non sufficit, hinc extendi debent in ea chordae mandatorum Dei, eaeque tractari et pulsari manibus, id est, operando et exequendo perfici et impleri, ut integra fiat harmonia. Quarto, chordarum in cithara distensio et sonus significat distensionem et mortificationem carnis, quae mater et nutrix est virginitatis, ideoque suavissime sonat in auribus Dei. Ita Ansbertus: «Quod citharas Dei de bestia triumphantes habere dicuntur, sic intellige, q. d. Ipsi erant citharae Dei, laudibus scilicet corda habentes dicata, et utriusque testamenti consona veritate canora. Vel certe citharas habent, voluptates scilicet carnis ligno passionis affixas. Passio enim Christi lignum est citharae; chordae vero superextensae sanctorum sunt corpora terrenis concupiscentiis emortua. De quibus Paulus dicit: Qui sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis. Quorum etiam voce Psalmista ait, Psalm. CXVIII, 8: 'Confige timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui.'»

Ita et S. Gregorius, II Moral. XXXI, ubi explicans illud Job, cap. XXX: «Versa est in luctum cithara mea, et organum meum in vocem flentium,» sic ait: «Quia organum per fistulas, et cithara per chordas sonat, potest per citharam recta operatio, per organum vero sancta praedicatio designari. Per fistulas quippe organi, ora praedicantium; per chordas vero citharae, intentionem recte viventium non inconvenienter accipimus. Quae dum ad vitam aliam per afflictionem carnis tenditur, quasi extenuata chorda in cithara per intuentium admirationem sonat. Siccatur enim chorda ut congruum in cithara cantum reddat; quia et sancti viri castigant (et jejuniis siccant) corpus suum, et servituti subjiciunt, atque ab infimis ad superiora tendunt.» Haec ergo est cithara crucis Christi, quam praefiguravit cithara Davidis, quam ipse pulsans fugabat spiritum malum qui exagitabat Saulem, I Reg. XVI, 23. Nam, ut ibidem ait Eucherius, et ex eo Beda et Angelomus: «Iste puer in cithara suaviter, imo fortiter canens, malignum spiritum qui operabatur in Saule, compescuit; non quod citharae illius tanta virtus erat, sed figura crucis Christi, quae de ligno et extensione nervorum mystice gerebatur, ipsaque passio cantabatur, eaque jam tunc daemonis spiritus opprimebatur: in hoc tribuens moraliter exemplum, ut fastum divitum sermone humili ad aliquod bonum provocemus;» et fastum carnis mortificatione distendendo et pulsando prementes, suave castumque melos Deo cantemus. Sicut enim in honoribus humilitas, in opibus paupertas, ita et in deliciis periclitatur castitas. Id prae caeteris sensit et docuit S. Carolus Borromaeus, qui ad servandam castitatem voluptatibus omnibus bellum indicens, austeram admodum egit vitam; atque ad Cardinalem quemdam scripsit, «sine poenitentia et asperitate vitae impossibile esse servare castitatem,» utpote quam tantopere caro, daemon et mundus impugnant. Quocirca castitas dicitur a castigatione, ait D. Thomas, II II, Quaest. CLI, art. 1: «Nomen castitatis sumitur ex hoc, quod per rationem concupiscentia castigatur, quae ad modum pueri est refrenanda,» ut patet per Philosophum, in II Ethic., cap. ultim. Sicut enim pueri, quia ratione, qua carent, regi nequeunt, regendi et frenandi sunt virga: ita et concupiscentia, quae est instar pueri, castigatione domanda est. Hoc est quod ait S. Hieronymus ad Furiam: «Ardentes diaboli sagittae jejuniorum et vigiliarum rigore extinguendae.» Si objicias inde te fore debilem, vel infirmum, respondet S. Hieronymus in Vita sanctae Paulae: «Satius est stomachum dolere, quam mentem.» Et S. Antonius apud Athanasium: «Mihi credite, fratres, pertimescit Satanas piorum vigilias, orationes, jejunia, voluntariam paupertatem.» Quin et Christus, Marci IX, 28: «Hoc genus in nullo potest exire, nisi in oratione et jejunio.» In Chronicis S. Francisci, part. I, lib. VI, cap. XXXII, narratur quod quidam quaesierit a viro sancto: Cur Joannes Baptista sanctificatus in utero ivit in desertum, ibique tam austeram vitam egit? Respondit Sanctus: Dic et tu: Cur caro recens, esto sit bona salitur? Cumque ille diceret, ut conservetur, et non corrumpatur; subjunxit Sanctus: «Ita pariter Baptista sale poenitentiae salivit corpus, ut illud sanctum purumque a peccato conservaret,» juxta id quod de eo canit Ecclesia: «Ne levi saltem maculare vitam famine posset.» Axioma est S. Francisci, quod se experientia didicisse asserebat: «Daemones horrent et fugiunt austeritatem vitae et rigorem poenitentiae; appropinquant vero iis qui carnem delicate habent, eosque valide tentant et impugnant.» Ita Chronic. Ordinis S. Francisci, part. I, lib. I, cap. XXI.

Hinc mystice Alcazar (quod tamen ipse putat esse litterale): Vox, inquit, Apostolorum fuit quasi vox e coelo, tanquam aquarum multarum et tonitrui magni, quia instar coelestis tonitrui percellebat mentes audientium, easque prosternebat et ad Christum convertebat; vox vero fidelium primitivorum, qui perfecti erant et quasi Religiosi, ideoque stabant supra montem Sion, erat quasi vox citharoedorum. Primo, quia illorum omnium dulcissima erat concordia et consonantia. Secundo, quia non tantum ore, sed et manibus, id est, operibus piis et sanctis, laudabant Deum. Tertio, quia in aerumnis, persecutionibus, martyriis et equuleis distenti quasi chordae in cithara, gratias agebant Deo, quae ingens erat Dei et Apostolorum laus et gloria, atque Gentilium confusio et admiratio: hocque est canticum novum et saeculis prioribus inauditum quod cantabant, nimirum exultans Apostolorum, Martyrum et fidelium gloriatio in ipsismet persecutionum et cruciatuum procellis.

Hisce ergo citharoedis optime convenit illud Psaltis Psalm. XXXII, 2: «Confitemini Domino in cithara;» et Psalm. XLII, 2: «Confitebor tibi in cithara, Deus, Deus meus.» Talis citharoedus fuit S. Bonifacius Martyr, cujus festum celebrat Ecclesia 14 maii, qui cum ungulis ferreis excarnificaretur, et acuti calami ei inter manuum ungues et carnes infigerentur, atque plumbum liquefactum in os infunderetur, haec tantum ejus quasi citharizantis vox audiebatur: «Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe, Fili Dei.»

Versus 3: Cantabant Quasi Canticum Novum

3. ET CANTABANT QUASI CANTICUM NOVUM. — To quasi non est nota similitudinis, sed veritatis et asseverationis; hanc enim saepe apud Hebraeos significat. Sic Joann. cap. I, vers. 14, dicitur: «Vidimus gloriam ejus quasi unigeniti.» Ubi clarum est to quasi non esse assimilativum, sed assertivum; sensus enim est, q. d. Vidimus ejus gloriam talem et tantam, qualis et quanta decebat et congruebat unigenito Dei Filio. Secundo et melius, S. Joannes passim hic usurpat to quasi, quia non audiebat ipsas reales voces virginum in se, sed illae tantum per visionem propheticam et imaginariam, vel intellectualem illius phantasiae aut menti objiciebantur et repraesentabantur, ut videretur sibi eas audire. Phantasia enim, et magis intellectus, eminenter continet omnes sensus et sensiones. Quocirca in intellectu idem est videre et audire, uti ostendi Canone primo in Isaiam.

Porro canticum hoc novum est laus Dei, exultatio et jubilus virginum ob tam rarum et insigne donum castitatis, sibi prae aliis plurimis (quibus hoc negatum est) concessum. Ita S. Gregorius, III part. Pastor., admon. 29, Ribera et alii. «Singulariter,» ait S. Gregorius, «canticum Agno cantare, est cum eo in perpetuum prae cunctis fidelibus, etiam de incorruptione carnis gaudere. Quod tamen electi caeteri canticum audire possunt, licet dicere nequeant; quia per charitatem quidem in illorum celsitudine laeti sunt, quamvis ad eorum praemia non assurgant.» Porro quodnam sit hoc canticum in particulari, vel in individuo, felix nos docebit experientia, cum in coelo illud canemus, vel audiemus. Vere Sapiens: «Innocentia tuba est argentea.» Porro sicut virginitas est virtus nova et propria novi Testamenti, in veteri fere incognita: sic et praemium ejus ac canticum erit novum. Simili modo S. Joannes charitatis mandatum vocat novum Epist. I, cap. II, vers. 7. Vide ibi dicta.

ET NEMO POTERAT DICERE. — Videtur corrigendum discere: hoc enim significat Graecum μαθειν, quasi innuat alios Sanctos avidos esse hujus cantici, aeque ac laureae virginitatis, sed ad illud aspirare non posse; virginitas enim semel amissa reparari nequit. Romana tamen Biblia, S. Gregorius et alii legunt dicere; atque eodem redit sensus: discitur enim canticum ut dicatur et canatur. Memorabile est quod de S. Emerico legimus in ejus Vita apud Surium, die 4 novembris, Conradum quemdam ob enormia peccata, jussu Pontificis, loricam ferream ad nudum corpus ferreis catenis astrictam gestasse, donec divinitus catenae dissolverentur, et scriptura peccatorum in charta descriptorum obliteraretur: et hunc visitasse multa Sanctorum templa spe indulgentiae, sed frustra; tandem adiisse sepulcrum S. Stephani, regis Hungariae, qui eidem apparens: «Surge, amice, et Emerici filii mei monumentum, quod juxta est, adito. Ille, quod carnis servandae integritate praecipuam apud Deum gratiam promeruerit, facinorum tuorum tibi veniam impetrabit. Ex eorum enim numero est, qui non inquinaverunt vestimenta sua, sequunturque Agnum quocumque ierit, et ante thronum Dei cantant canticum novum.» Et evigilat homo, illico ad B. Emerici sacellum se confert, fundit ibi preces, atque opinione celerius dissiliunt ferrei nexus, charta peccatorum nullum ostendit litterae scriptae vestigium.

QUI EMPTI SUNT DE TERRA. — Syrus: Isti a Jesu empti sunt ex hominibus primitiae Deo et Agno. Arabicus: Hi sunt qui empti sunt ex hominibus primo, Deo et Agno, q. d. Hi sunt qui pretio sanguinis Christi acceperunt hanc perfectam corporis et animae puritatem, ut terra altiores coelestem hic agerent vitam, ideoque Dei sunt a «primitiae,» id est, selectissimi et gratissimi fructus et oblationes, quales in veteri Testamento erant primitiae frugum et hominum. Videtur ergo Christus pro virginibus quasi gemmis pretiosissimis coemendis, peculiari modo orasse, laborasse, et pretium sanguinis sui Deo Patri obtulisse, destinasse et applicasse.

Versus 4: Hi Sequuntur Agnum Quocumque Ierit

4. HI SUNT QUI CUM MULIERIBUS NON SUNT COINQUINATI; VIRGINES ENIM SUNT. — Hinc patet ad litteram hic agi de proprie dictis virginibus, qui erunt tempore Antichristi. Quare mysticum est, non litterale, quod censet Alcazar, nimirum hic virgines appellari omnes eos, qui rerum creatarum inordinata affectione se non contaminant, quique Christum crucem bajulantem usque ad Calvariae montem sequentur in constanti rerum temporalium vitaeque despicientia, et divinae gloriae desiderio: quales erant primitivae Ecclesiae Christiani (unde illi hic vocantur primitiae), et modo sunt Religiosi, qui angelicam puritatem consectantur, et Dei praeceptorum observationem cum observatione consiliorum copulant, quod est, «sequi Agnum quocumque ierit.»

Mysticum quoque est quod Ambrosius in cap. XI, epist. 2 ad Corinth. vers. 1, citans hunc locum ait: «In mulieribus errorem significavit, quia error per mulierem coepit; sicut et Jezabel mulierem dicit Apocal. II, 20, propter uxorem Achab, quae zelo Baal Prophetas occidit, cum intelligatur idololatria, qua corrumpuntur mores et fidei veritas. Nam si, per mulieres, mulieres intelligas, ut ideo putes virgines dictos, quia corpora sua intaminata servaverunt, excludit ab hac gloria sanctos, quia omnes Apostoli, exceptis Joanne et Paulo, uxores habuerunt.» S. Ambrosium sequitur noster Hieronymus. Prado in Ezech. cap. XVI, 13: «Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati; virgines enim sunt, id est Martyres, qui cultum exhibere idolis etiam cum vitae dispendio recusarunt, perstiteruntque in fide illibata constantes.»

HI SEQUUNTUR AGNUM QUOCUMQUE IERIT. — «Sequuntur,» scilicet gressibus non tam corporis, quam animi, intellectus et voluntatis, nimirum quasi individui, et ab eo summe dilecti, Agni comites et pedissequi, sequuntur eum in omnia gaudia coelestia, quae Agnum sequentibus, id est mundis corde, promittuntur; haec enim sunt gaudia Agni et agnorum, id est virginum; non autem sequentur in gaudia leonum, aut taurorum et vitulorum jugulatorum, puta Martyrum, praeconum et doctorum Evangelii.

Franciscus Ribera tamen hanc sequelam intelligit, quoad omnia omnino gaudia et praemia coelestia: Quia, inquit, virgines illae in fine mundi etiam martyrio, doctrina aliisque virtutibus excellent; quocirca omnium gaudia et praemia accipient. Sed esto hoc de multis verum futurum sit, tamen S. Joannes hic proprie loquitur tantum de ipsa virginitate ultimorum virginum, ejusque praemio; a sola enim virginitate eos commendat.

Melius ergo Viegas et Alcazar censent hac phrasi: «Sequuntur Agnum quocumque ierit,» non aliud significari quam quod Agnus virginibus mire delectetur, ita ut eos a suo latere nunquam velit discedere, sed eum comitentur et sequantur quaquaversum; perinde ac reginam virginem et sponsam comitantur virgines primariae et nobilissimae, juxta illud Ps. XLIV: «Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate.» Et: «Filiae Tyri in muneribus, etc. Adducentur regi virgines post eam, proximae ejus afferentur tibi. Afferentur in laetitia et exultatione, adducentur in templum regis.» Sicut enim regina omnem suam voluptatem, colloquium et consolationem habet in suo puellarum gynaeceo, quod perpetuo eam stipat instar chori: ita eamdem habet Christus in suo virginum coetu. Rursum, sicut musici sequuntur principem, miroque concentu eum demulcent, eique sunt in deliciis: ita et virgines Christo. Sunt enim ipsi citharoedi Christi, qui citharizantes in citharis suis, uti dixi vers. 2, mirifice eum oblectant. Denique sicut sponsa sponsum, ita virgines comitantur Christum: sunt enim sponsae Christi; ut ait Apostolus II Corinth. XI, 2. Christus ergo amat virgines, iisque oblectatur, uti sponsus sponsa.

Pulchre S. Augustinus, lib. De S. Virginitate, cap. XXVII: «Quo putamus hunc Agnum ire: in quos saltus et prata? ubi, crede, sunt gramina gaudia, non gaudia saeculi hujus vana, insaniae mendaces: nec gaudia qualia in ipso regno Dei caeteris non virginibus erunt, sed a caeterorum omnium gaudiorum sorte distincta. Gaudium virginum Christi de Christo, in Christo, cum Christo, post Christum, per Christum, propter Christum. Nam sunt aliis alia, sed nullis talia. Ite in haec, 'sequimini Agnum, quia et Agni caro utique virgo. Hoc enim in se retinuit auctus, quod matri non abstulit conceptus et natus.'» Et cap. XXIX: «Videbit vos cetera multitudo fidelium, quae Agnum ad hoc sequi non potest: videbit, nec invidebit; sed collaetando vobis, quod in se non habet, habebit in vobis. Nam et illud canticum novum proprium vestrum dicere non poterit, audire autem poterit, et delectari vestro tam excellenti bono.» Addit cap. II: «Non custodit bonum virginale, nisi Deus ipse qui dedit, et Deus qui charitas est. Custos ergo virginitatis charitas, locus autem hujus custodis humilitas. Ibi quippe habitat qui dixit, super humilem et quietum, et trementem verba sua requiescere spiritum suum. Facilius sequuntur Agnum, et si non quocumque ierit, certe quousque potuerint, conjugati humiles, quam superbientes virgines.» Tertullianus, lib. I ad Uxorem, de virginibus loquens: «Deo speciosae sunt puellae, cum illo vivunt, cum illo sermocinantur: illum diebus et noctibus tractant, orationes suas velut dotes Dei assignant; ab eodem dignationem, veluti munera maritalia, quotiescumque desiderant, consequuntur. Sic aeternum sibi bonum Domini occupaverunt, ac jam in terris non nubendo, de familia angelica deputantur.» S. Bernardus ad sororem De modo bene vivendi, serm. 12: «Si Christum tota mente secuta fueris, et eum tota mente dilexeris, absque ulla dubitatione cum eo in coelesti patria gaudebis, et cum eum sanctis virginibus, quocumque ierit, sequeris. Si cum omni devotione Christo adhaeseris, et ad eum die ac nocte suspiraveris in hoc praesenti saeculo, sine dubio cum eo exultabis in coelesti palatio, atque inter virginum choros cantabis illi dulces hymnos, sicut scriptum est: Qui pascis inter lilia septus choreis virginum, sponsas decorans gloria, sponsisque reddis praemia. Quocumque pergis, virgines sequuntur, atque laudibus post te canentes cursitant, hymnosque dulces personant.» Unde subdit: «Obsecro te, dilecta soror, ut nullam praeter Christum sentias dulcedinem, nullum praeter Christum quaeras amorem, et nullam praeter Christum diligas pulchritudinem.» S. Hieronymus, tom. II, epist. 11: «Fruatur ille virtutis corona, et ob quotidiana martyria apostolatus Agnum sequatur.» Ex hoc loco virginitas in emblematibus pingitur quasi juvencula pallida, macilenta, oculis decoris, coronam e floribus capite gestans, candida sindone amicta, laetitiam vultu praeferens, citharam manu pulsans, sequens Agnum in medio prati.

Ita S. Clemens Pontifex, Domitiani Imperatoris cognatus, perpetuam virginitatem coluit, uti docet S. Ignatius, epist. ad Philadelph. Idem eamdem mire extulit, aliosque docuit, ut patet ex ejus Epistolis encyclicis, et testatur Epiphanius, haeres. 30. Quapropter ejus exemplo et hortatu S. Flavia Domitilla, neptis et ipsa Domitiani, quam Aureliano desponsam, S. Clemens virginem Deo consecravit; Euphrosyna, Theodora et aliae nobilissimae virgines illustre pro fide et virginitate martyrium obierunt. Quocirca Clemens a Trajano imperatore in Chersonam relegatus, cum plurimos Christianos eo pariter ad metalla damnatos, et inopia aquae laborantes invenisset, pro iis preces fundens, vidit agnum stantem, qui dexterum pedem levavit, velut S. Clementi locum fontis indicans. Ergo Clemens ad locum in quo agnus stabat accedens, parvoque ictu locum qui erat sub pede agni pulsans, mox fontem pulcherrimum elicuit, qui magno impetu effusus fecit fluvium; ex quo omnes Christiani tunc et deinceps sitim levarunt. Quo miraculo Gentiles indigenae ad fidem Christi conversi sunt. Ita habet ejus Vita, et Baronius, anno Christi 100; unde et in officio Ecclesiae S. Clementis antiphonas has legimus: «Orante S. Clemente, apparuit ei Agnus Dei.» Et: «Vidi supra montem Agnum stantem, de sub cujus pede fons vivus emanat: fluminis impetus laetificat civitatem Dei.» In S. ergo Clemente adhuc vivente impletum est illud Apocal. VII, 17: «Agnus qui in medio throni est, reget illos et deducet eos ad vitae fontes aquarum.» Fuit enim ipse agnus Agni Dei assecla, id est virgo, et ob virginitatem Martyr, paulo postquam hoc scripsit Joannes, ut ad eum hic allusisse videatur: imo sub Clemente Pontifice et haec quae dixi inchoante, scripsit Apocalypsin et haec ipsa S. Joannes. Videtur ergo Domitillam, et alias virgines tum florentes, et pro virginitate martyrium obituras, ad hoc fortiter obeundum, hac visione, et hisce encomiis virginitatis animare et roborare voluisse.

Ita sub idem tempus S. Petrus, S. Praxedem et S. Potentianam; S. Paulus, S. Theclam et plurimas alias; S. Matthaeus, S. Iphigeniam, regis Aethiopum filiam, ad virginitatem Deo vovendam excitarunt, qua de causa S. Matthaeus ad aram sacrificans ab Hirtaco regis fratre, qui Iphigeniam conjugem ambiebat, occisus, «virginitatis factus est victima,» ut ait Hippolytus, lib. De duodecim Apostolis; aeque ac Paulus a Nerone truncatus est, quod virgines Christianas suae libidini subtraheret, et Deo dicaret, uti prooemio in S. Paulum ostendi ex S. Chrysostomo.

Ita S. Agnes post mortem laureata apparuit, cum virginibus radiantibus et splendidissime vestitis, sequens Agnum. Audi S. Ambrosium, lib. V, epistol. 34: «Dum parentes Beatae Agnetis assiduis pernoctationibus vigilarent ad tumulum ejus (qui prope Romam exstat via Numentana, templo marmoreo gemmisque illustris, quem quoties visito, mira me cum aliis sentio laetitia et devotione perfundi), vident in medio noctis silentio exercitum virginum, quae omnes auro textis cycladibus indutae, cum ingenti lumine praeteribant. Inter quas vident B. Virginem simili veste fulgentem, et ad dexteram ejus Agnum nive candidiorem, quae rogans sanctas virgines parumper gradum figere, stans parentibus suis dixit: Videte ne me quasi mortuam lugeatis, sed gaudete mihi, et congratulamini, quia cum his omnibus lucidas sedes accepi; et illi sum juncta in coelis, quem in terris posita tota animi intentione dilexi.» Ita Agnum secuta est B. Catharina Senensis, cui hoc datur elogium:

Transiit ad sponsum tribus exornata coronis.

Et illud:

Dulce signum charitatis,
Dum amator castitatis
Cor mutat in virgine.

Quae proinde ex hoc corde Christi igneo in suis Epistolis ardentes Christi flammas in omnes ejaculatur, atque in omnibus non aliud facit, quam ut Pontifices, Cardinales, Praelatos, Principes, Urbes, Doctores, etc., ad quos scribit, inflammet amore Christi, ad ejusque perfectam sequelam incitet et exstimulet: quem proinde crebro agnellum nuncupat, ideoque singulas Epistolas incipit pariter et concludit: «In Jesu dulci, Jesu amore.»

Moraliter S. Bernardus, serm. 1 super Missus est: «Utrinque stupor, utrinque miraculum: et quod Deus feminae obtemperet, humilitas absque exemplo; et quod Deo femina principetur, sublimitas sine socio. In laudibus virginum singulariter canitur, quod sequentur Agnum quocumque ierit: quibus vero laudibus dignam judicas (B. Mariam) quae etiam praeit? Disce, homo, obedire; disce, terra, subdi; disce, pulvis, obtemperare; erubesce, superbe cinis. Deus se humiliat, et tu te exaltas?» Et infra: «Sequitur Agnum coinquinatus humilis, sequitur et virgo superbus; sed neuter quocumque ierit: quia nec ille ascendere potest ad munditiam Agni qui sine macula est, nec is ad ejusdem mansuetudinem descendere dignatur, qua scilicet non coram tondente, sed coram occidente se obmutuit. Attamen salubriorem elegit sequendi partem in humilitate peccator, quam in virginitate superbus; cum et illius immunditiem sua humilis satisfactio purget, et hujus pudicitiam superbia inquinet.»

Denique suis hisce verbis ad Christum Agnum in coelum evocavit noster S. Joannes S. Eduardum, regem Anglorum, anno Domini 1066. De quo audi Alredum, Abbatem Cisterciensem (qui floruit anno Domini 1164), in Vita ejus. S. Eduardus «nulli petenti in nomine S. Joannis Evangelistae aliquid denegabat; hunc enim post Apostolorum principem arctius diligebat. Unde contigit, quod quidam peregrinus, absente camerario, in nomine S. Joannis Evangelistae importune a rege eleemosynam postularet. Cui Rex pretiosum annulum, cum nihil aliud in promptu haberet, dedit. Accidit post haec duos Anglicos ad adorandum Salvatoris sepulcrum Hierosolymam proficisci. Qui die quadam a publica strata declinantes, devia quaeque sectati sunt; et sole ruente, nox obscura adducta est. Et cum nescirent quid agerent, quo se verterent, apparuit eis senex quidam venerandus, qui eos ad civitatem reducit. Susceptis autem hospitio mensa paratur, lautissimeque refecti dant membra quieti. Mane autem facto egressis illis de civitate, ait senex: Viri fratres, cum summa prosperitate vos repatriaturos non dubitetis; quoniam prosperum iter faciet vobis Deus, et ego ob amorem regis vestri, in omni via firmabo super vos oculos meos. Ego enim sum Apostolus Christi Joannes, qui regem vestrum ob meritum castitatis summa dilectione complector. Hunc ergo annulum, quem mihi in habitu peregrino apparenti tribuit, reportate, denuntiantes ei obitus sui instare diem; quem infra sex menses visitans visitabo, ut mecum sequatur Agnum quocumque ierit. His dictis, disparuit; et illi ad patriam prospere redeuntes, quae viderant et audierant, regi seriatim retulerunt.»

HI EMPTI SUNT (quomodo empti sunt dixi in fine vers. 3) ex hominibus primitiae Deo et Agno. — Primo, quia virginitatem quasi primitias Deo gratissimas obtulerunt. Sicut enim primi fructus sui novitate sapidissimi et gratissimi sunt, ita et virginitas Deo. Alludit ad Jerem. cap. II, vers. 3: «Sanctus Israel Domino, primitiae frugum ejus: omnes qui devorant eum, delinquunt.» Sicut enim Israel prae omnibus Gentibus fuit electus, et dilectus Deo, eique oblatus quasi primitiae, ut esset populus primus fidelis et sanctus: ita ex omnibus Christianis virgines, quasi primitiae nobilissimae Deoque acceptissimae, secernuntur et offeruntur. Secundo, sicut per primitias frugum Deo oblatas, reliquae fruges omnes censebantur Deo oblatae, ac ab eo benedictae, ut patet Proverb. III, 9, ubi dicitur: «Honora Deum de tua substantia, et de primitiis omnium frugum tuarum da ei, et implebuntur horrea tua saturitate, et vino torcularia tua redundabunt.» Ita pariter per virgines quasi primitias Deo oblatas, Deus totis earum familiis, totique Ecclesiae benedicit et benefacit, eas fecundando, bonisque temporalibus et spiritualibus augendo. Unde S. Ambrosius, lib. III De Virginitate, docet ubi multae sunt virgines, ibi conjuges esse fecundiores.

Praeclare S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinianum, qui conjugium aequabat virginitati: «Si virgines primitiae Dei sunt; ergo viduae et in matrimonio continentes erunt post primitias, id est in secundo et tertio gradu: nec prius perditus populus salvari poterit, nisi tales hostias castitatis Deo obtulerit, et immaculatum Agnum purissimis victimis reconciliaverit.»

Versus 5: In Ore Eorum Non Est Inventum Mendacium

5. ET IN ORE EORUM NON EST INVENTUM MENDACIUM. — Quia ab haeresi et idololatria (quae sunt mendacia perniciosissima contra Deum Deique cultum, quaeque maxime vigebunt tempore Antichristi) longissime abierunt. Ad haec enim proxima dispositio est licentia carnis et libido, quae uti Salomonem ad idololatriam, III Reg. XI, 1, impulit, ita hodie multos ad haeresim et infidelitatem impellit, et plures in fine mundi impellet. Sicut ergo qui carni et veneri indulgent, facile in haeresin labuntur: ita virgines qui vitiis carnis resistunt, ab ea sunt eruntque remoti.

Secundo, virginum decus est sinceritas et veritas, ipsaque virginitas hunc candorem secum affert, quia cum uni Deo placere studeant, non est cur hominum favores blanditiis, mendaciis, fucis et dolis sibi concilient; ut de illis merito dicatur id quod Christus dixit de Nathanaele, Joan. I, 47: «Ecce vere Israelita, in quo dolus non est.» Sicut ergo vulgo dicimus, Ostende mihi mendacem, ostendam tibi furem; mendacium enim comitatur furtum; fures enim sua furta mendaciis celant et tuentur: ita pariter si dubium de cujuspiam castitate occurrat, dicas: Ostende mihi mendacem, ostendam tibi incestum: ostende mihi veracem, ostendam tibi castum. Hinc Arabicus vertit, et non invenitur quid de mendacio in ore eorum.

SINE MACULA (graece αμωμοι, id est, inculpati, irreprehensibiles) ENIM SUNT ANTE THRONUM DEI. — To enim dat causam praecedentium, cur scilicet in ore eorum non sit inventum mendacium, ac consequenter cur sint electi in primitias Deo et Agno, quia nimirum fuerunt et sunt puri et immaculati, quia vitam egerunt virgineam et angelicam sine macula. Maculam intellige graviorem, quae illis objici possit, v. g. mendacii, libidinis, etc. Nam alioqui nemo hanc vitam transigit sine labe et macula aliqua veniali. «Si enim dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus,» ait Joannes, epist. I, cap. I, vers. 6.

Nota hic decem epitheta et elogia virginum. Primo, vers. 1, quod cum Agno stent supra montem Sion. Secundo, quod habeant nomen Agni et nomen Patris ejus scriptum in frontibus suis. Tertio, vers. 2, quod sint citharoedi Dei, sed sonori ut tonitru. Quarto, vers. 3, quod soli cantent canticum novum coram throno Dei, quatuor animalibus et 24 senioribus. Quinto, quod empti sint de terra. Sexto, vers. 4, quod cum mulieribus non sint coinquinati: virgines enim sunt. Septimo, quod sequantur Agnum quocumque ierit. Octavo, quod sint primitiae Deo et Agno. Nono, vers. 5, quod in ore eorum non sit inventum mendacium. Decimo, quod sine macula sint ante thronum Dei.

Hinc similia elogia multis virginibus data legimus. Ita S. Agathae hoc epitaphium posuerunt Angeli: «Mentem sanctam, spontaneam, Deo honorem, et patriae liberationem.» Ita Proceres Poloniae nomine totius regni B. Stanislao Kostka hoc elogium, quasi vitae compendium, statuerunt: «Juveni castissimo, nobili humillimo, diviti pauperrimo, rerum humanarum contemptori, suique ipsius victori acerrimo, etc., qui a puero Jesu cum ejus matre aegrotans meruit visitari, et a duobus Angelis, praesente S. Barbara Martyre, caeli pane refici. Qui desiderio vitae perfectae generis nobilitatem, amplissimasque facultates negligens, Societati Jesu nomen dedit; in eaque religiosi instituti tenacissimus, disciplinae exactae brevi exemplar factus, ad praemia strenue certantibus promissa anno aetatis 18, Christi 1568, die 14 augusti, praeter omnium spem (morte sua praedicta) citius evocatus, Poloniam nascens, Ordinem Religiosum vivens, Romam moriens, et inde caelum petens, sua gloria illustravit. Ob gloriam admirandorum post mortem operum a Clemente Papa VIII, Beati appellatione donatus, a Paulo V, publica imaginis collocatione, et lampade ad sepulcrum ejus accensa auctus,» etc.

Denique Sostratus Byzantinus apud Achillem Tatium, lib. II, narrat lucum Byzantii fuisse, et in eo olivam, quam stupendo prodigio dicitur imber igneus fecundasse. Et Pausanias in Atticis refert olivam Minervae, incensa a Persis urbe, conflagrasse, eodemque die in duorum cubitorum altitudinem germinasse. Oliva est symbolum virginis, quae ex ipso damno compendia quaerit ac fortitudinem invictam, quae aeternos parit triumphos. Praeclare Tertullianus ad Martyres: «Negotiatio est, aliquid amittere, ut majora lucreris.» Vir ergo et virgo patiens similis est coelo, quod per et post nubila serenatur et splendescit.

Versus 6: Alter Angelus Volans per Medium Caeli

6. ET VIDI ALTERUM ANGELUM VOLANTEM. — «Alterum,» scilicet a Michaele, de quo cap. XII, vers. 7. Vel potius «alterum,» graece αλλον, id est alium et diversum, scilicet a duobus sequentibus vers. 8 et 9. Ita Alcazar. Vidit enim Joannes hic tres Angelos, quorum primus denuntiat diem judicii, secundus casum Babylonis, tertius iram Dei, ignem et sulphur gehennae in eos qui adoraverint bestiam.

Quaeres, quinam hi? Primo, Alcazar referens haec omnia ad primitivam Ecclesiam, accipit tres duces Christi, tribus ducibus hostibus, scilicet draconi, bestiae maris, et bestiae terrae, puta diabolo, mundo et carni, oppositos, v. g. S. Joannem, Paulum et Petrum, qui milites Christi animarunt ad debellandum regnum draconis et gentilismi. Primi enim Angeli vox sumpta est ex S. Joanne, secundi ex S. Paulo, tertii ex S. Petro. Primus ergo, scilicet S. Joannes, volat per medium coeli, quia instar aquilae res divinas perspexit, atque ad ipsam Sanctissimam Trinitatem evolavit, dicens: «In principio erat Verbum,» etc. Rursum, volat per medium coelum, ut ab omnibus videri et exaudiri possit. Hic habet Evangelium aeternum, quia praedicavit et scripsit Evangelium, id est laetissimum nuntium, de prostrato diabolo, deque felicitate et gaudiis aeternis, quae Deus promisit timentibus se, ita scilicet ut non timeant Domitianum, nec tormenta, nec mortem, sed unum Deum.

Porro in eo quod clamat: «Quia venit hora judicii ejus,» non intelligit judicium extremum, sed illud de quo Christus, Joan. XII, 31: «Nunc judicium est mundi, nunc princeps hujus mundi ejicietur foras.» Christus enim primo suo adventu daemonem ex sua injusta possessione, id est Gentibus, exturbavit: tuncque fuit judicium, graece κρισις, id est, dies quasi decretoria morbi et mortis, id est expulsionis diaboli. Secundus Angelus, puta Paulus, canit Babylonis, id est Romae Ethnicae et Romani Imperii Ethnici, ruinam, cum coepit regnare Constantinus et posteri Christiani; hoc enim Paulus praedixit II Thess. II, 7, dicens: «Mysterium jam operatur iniquitatis; tantum ut qui tenet nunc, teneat, donec de medio fiat.» Tertius Angelus est S. Petrus, qui aeque ac Angelus hic, hominibus carnalibus et luxuriosis ignes gehennae aeternos intentat. Verum dico hunc Angelum, uti et sequentes duos in visione ostensos Joanni, symbolice significare praedicatores triplices, per quos Angeli haec ipsaque a Joanne hic recensentur, proclamabunt toti orbi in ejus fine. Unde volant per medium coeli, ut significatur per praedicatores, qui per medium mundi omnesque ejus plagas discurrent in tota Ecclesia, quae hic coelum vocatur, ut dixi cap. XII, vers. 2, haec promulganda fore. Simile vidimus cap. VIII, vers. 6 et 13. Suavis enim Dei providentia ad homines docendos et monendos, hominibus, non Angelis, utitur. Ita Ticonius, Beda, Rupertus, Ansbertus, Anselmus, Gagneius, Ribera et alii. Unde et Victorinus per tres hosce Angelos accipit tres famosos praedicatores, quorum primus futurus sit Elias, secundus Eliae socius, quem ipse putat fore Jeremiam, sed falso, ut dixi cap. XI; tertium aliquem hisce similem.

Possumus secundo, cum Viega, hos tres Angelos ad visionem imaginariam referre, ut Joannes scilicet sibi visus sit eos videre, et audire ita loquentes, tantum ad hoc, ut ipse quae videbat et audiebat, litteris mandaret: non autem quod hi Angeli repraesentarent concionatores futuros tempore Antichristi. Simile enim est vers. 13.

HABENTEM EVANGELIUM AETERNUM. — Evangelium vocatur aeternum, quia Deus et Christus in eo aeterna in coelis bona annuntiat et promittit suis asseclis, ut homines temporarias voluptates, aeque ac poenas contemnant; unde clamat: «Timete Dominum, quia venit (id est appropinquat, imminet) hora judicii ejus.» Quocirca anagogice S. Hieronymus, epistol. ad Avitum, Quid cavendum sit in libris Origenis περιαρχων: «Evangelium sempiternum, id est, futurum in coelis.» Dicitur «sempiternum,» ad comparationem videlicet hujus nostri Evangelii, quod temporale est, et in transituro mundo ac saeculo praedicatum. Porro Evangelium quod praedicabitur Beatis in coelo, erit annuntiatio et revelatio beatitudinis, bonorumque omnium in Deo, quodque haec eis in aeternum perennabunt.

Aureolus per hunc Angelum accipit S. Bonifacium, qui missus a Gregorio Pontifice, anno Christi 741, praedicavit Evangelium duris Frisiis, Thuringiis et Austriacis, eosque timore judicii et gehennae concussit, atque ad cultum, timorem et amorem unius Dei impulit. Verum haec adaptatio est et applicatio, non explicatio hujus Angeli, qui erit in fine mundi.

Versus 7: Timete Dominum, quia Venit Hora Judicii Ejus

7. DICENS MAGNA VOCE: TIMETE DOMINUM, ET DATE ILLI HONOREM, QUIA VENIT HORA JUDICII EJUS. — Rursum, Vincentius Justinianus in Vita Beati Vincentii Ferrerii, I part., cap. XII, asserit mortuum quemdam publice coram multis a Beato Vincentio vitae fuisse restitutum, ut eo miraculo confirmaret se esse illum Angelum, quem Apocalypsis, cap. XIV, vers. 6, retulit visum fuisse Joanni per medium coeli volantem et clamantem: «Timete Dominum, quia venit hora judicii ejus.» Angelum intelligit non litteralem, sed symbolicum, et litterali similem, puta qui missus esset a Deo ut similem legationem obiret, hominesque induceret ad poenitentiam et timorem Dei, quique similiter ac hic Angelus clamaret: «Timete Dominum, quia venit hora judicii ejus.»

Moraliter S. Augustinus in Sentent., sententia 248: «Ad omne opus bonum amor ducit et timor Dei; ad omne peccatum amor ducit et timor mundi. Ut apprehendatur bonum, et declinetur malum, discernendum est quid diligi debeat, et quid timeri.»

Versus 8: Cecidit, Cecidit Babylon Illa Magna

8. ET ALIUS ANGELUS SECUTUS EST, DICENS: CECIDIT, CECIDIT BABYLON ILLA MAGNA. — Alludit ad Jerem. LI, 8: «Subito cecidit Babylon et contrita est.» Et ad Isaiae XXI, 9: «Cecidit, cecidit Babylon, et omnia sculptilia deorum ejus contrita sunt in terram.» Quibus locis Prophetae ad litteram casum et excidium Babylonis, regnique Chaldaeorum per Cyrum futurum describunt. Porro quidnam hic a Joanne intelligatur ad litteram, dicam cap. XVII, vers. 5, et toto capite XVIII; ibi enim graphice hoc Babylonis excidium depingitur; quocirca eo haec referenda sunt. Est enim in Apocalypsi, uti et in aliis Prophetis, crebra hysterologia, uti dixi in Canonibus praefixis Isaiae. Haec ergo pertinent ad cap. XVIII, vers. 2; ibi enim dicitur: «Cecidit, cecidit Babylon;» nisi dicas hic aliter sumi «cecidit,» scilicet ut significet actum instantem et quasi inchoantem: «cecidit,» id est, jam cadere incipit, ac brevi prono casu cadet Babylon.

Aureolus per Babylonem accipit Constantinopolim, censetque praedici hic excidium Imperii Constantinopolitani, eo quod ejus Imperatores plerique haeretici fuerint, vel Ariani, vel Eutychiani, vel Monothelitae, vel Iconomachi, vel Schismatici.

Versus 9: Tertius Angelus Secutus Est Illos

9. ET TERTIUS ANGELUS SECUTUS EST ILLOS, DICENS VOCE MAGNA: SI QUIS ADORAVERIT BESTIAM, ET IMAGINEM EJUS, ET ACCEPERIT CHARACTEREM IN FRONTE SUA, AUT IN MANU SUA. — Comminatio hujus tertii Angeli simul cum admonitione versus 10 tractatur, ubi poena eorum qui adorabunt bestiam describitur. Character Antichristi, nomini Agni et Patris in frontibus virginum scripto (vers. 1) oppositus, est nota qua ejus asseclae distinguentur; eumque accipere est cultui et dominio Antichristi consentire. Vide dicta capite XIII in fine de hoc charactere.

Versus 10: Bibet de Vino Irae Dei

10. ET HIC BIBET DE VINO IRAE DEI, QUOD MIXTUM EST MERO. — Erasmus vertit, de vino irae Dei, quod infusum, vel propinatum est merum, sive purum et non mixtum. Nam Graecum κεραννυσθαι, id est miscere, significat etiam infundere et propinare: olim enim bibebant ex cornibus, unde a κερας, id est cornu, dicti sunt crateres, quasi κερατηρες: inde κεραννυειν significat in cornu, vel aliud simile vas infundere. Ita Athenaeus in Dypnosophistis, lib. XI, et alii. Hinc et Dionysio (id est Baccho, qui vini fuit inventor) cornua affinxit antiquitas; quin et taurum eum appellavit.

Verum melius proprie vertas hic, quod mixtum est. Nam veteres (uti etiamnum faciunt Itali, Hispani, Galli, etc., idque medici docent esse utilissimum, et quasi divinum inventum) tum sanitatis, tum sobrietatis causa, vinum aqua miscebant et diluebant, ut docet Athenaeus loco citato, et Plutarchus, lib. VIII Sympos., quaest. VI. Antiquissimi enim bibebant merum, sed non sine noxa: unde Polyphemus in tragoedia Aristi, cui titulus Cyclops, increpabat Ulyssem, dicens: «Vini liquorem perdidisti infusa aqua,» quasi vinum aqua corrumperetur, cum e diverso medicorum judicio reddatur melius ac salubrius: quocirca vinum aqua diluere docuit et adinvenit Staphylus, Sitheni filius, teste Plinio, lib. VII, cap. LVI. Porro Genebrardus in Chronol.: «Primus apud Graecos, Melampus medicus vinum aqua diluere praecepit sub annum mundi 2847; quo tempore apud Hebraeos, judices erant Debora et Barac, quadraginta annis ante Gedeonem; nempe ab ultimis temporibus mero dediti Graeci: hinc graecari.» Ita Plato admonet ut Bacchum temulentum deum Nymphis (id est aquis: his enim praesident Nymphae) sobriis deabus temperemus. Vulgare carmen tria commoda vini lymphati, id est aqua diluti, recenset. Ait enim:

Lymphatum crescit, dulcescit, laedere nescit.

Dicit ergo Joannes hoc vinum irae Dei mixtum fore, non aqua, sed mero, id est alio puro vino. Tale enim vinum sic cum alio commixtum potentius est magisque inebriat. Ita Andreas, Ribera et alii, quasi dicat: Ira haec et punitio Dei nulla clementia, nulla consolatione mitigabitur, sed omni desolatione et dolore potius augebitur. Sic enim miscere alibi accipitur, ut Isaiae XIX, vers. 14: «Dominus miscuit (Septuaginta εκερασε) in medio ejus spiritum vertiginis,» id est, Deus miscuit in ea (Aegypto) varios errorum et vertiginum spiritus. Proverb. IX, vers. 5: «Bibite vinum quod miscui vobis.» Veteres enim temperantes erant, ideoque vinum aqua diluebant, uti jam dixi. Psal. LXXIV, 9: «Calix in manu Domini vini meri plenus mixto.» Si merum, quomodo mixtum? Respondeo, merum est et tamen mixtum alio vino mero, vel vini faecibus, a quibus abhorremus, ut citius vehementiusque inducat soporem et ebrietatem potanti. Isaiae V, vers. 22: «Vae qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem!» Hebraice, ad miscendum sechar, id est siceram, hoc est inebriativa, v. g. varia vina quae magis turbant stomachum et cerebrum, ideoque magis inebriant. Hisce locis pro mixtum et miscere, hebraice est מסך masach, quod proprie significat miscere (imo a masach, deductum videtur Latinum misceo), non infundere, nam נסך nasach, significat infundere, non masach. Cum ergo Hebraeum masach Septuaginta vertant εκερασε, sequitur illud pariter significare miscere, non infundere.

Versus 11: Fumus Tormentorum Ascendet

11. ET FUMUS TORMENTORUM EORUM. — Syrus et Arabicus, fumus tormentorum, id est, ignis gehennae et poena reproborum. Est metonymia: ponitur enim effectus pro causa, scilicet fumus pro igne. Nam in inferno non videtur esse fumus, vel ignis fumans, quia ibi nihil est corruptibile vel resolubile, sed omnia constantia sunt et solida, puta idem numero semperque sibi constans ignis sulphureus. Alludit ad Isaiae cap. XXXIV, vers. 10, ubi Propheta agens de Bosrae, quae Idumaeae erat metropolis, excidio et conflagratione per Nabuchodonosor, ait: «In sempiternum ascendet fumus ejus.» Hic est ergo «Tartarus horrificos eructans faucibus aestus,» ut ait Lucretius, lib. III. Quocirca vere damnatus quidam apparens suo amico, qui ei preces suas offerebat, respondit: «Sine poenitentia sunt judicia Dei in inferno. Dum rotat astra polus, dum pulsat littora pontus, pro criminibus meis puniar. Si totus mundus mihi remedia exquireret, aeterna tamen et innumera poenarum genera patiar.»

DIE ET NOCTE — id est semper. Nam proprie apud inferos nulla erit dies, sicut apud superos et Beatos nulla erit nox; sed his una perennis dies, illis una et perennis erit nox.

Moraliter, haec cogitent peccatores, qui peccando acceperunt imaginem bestiae, id est diaboli, item ii quos bestia ad peccatum tentat et sollicitat, nimirum qui sint fructus, quae poenae peccati. Scilicet primo, quod peccator bibet de vino irae, id est, de felle Dei. Secundo, quod vinum hoc mixtum est mero suppliciorum omnium, sine ulla aqua aut gutta consolationis. Tertio, quod cruciabitur igne et sulphure. Quarto, quod erit probrum et ludibrium in conspectu sanctorum Angelorum, et ante conspectum Agni. Quinto, quod fumus tormentorum ejus ascendet in saecula saeculorum. Sexto, quod non habebit unquam requiem die ac nocte, nec ab igne corporeo, nec a verme conscientiae per omnem aeternitatem. Haec cogitans percellatur, dicatque: Ego non ero tam demens, ut parvo melle aeternum fel emam, ut modica voluptate peccati, immensos gehennae ignes et sulphur mihi accersam: «Momentaneum enim quod delectat, sed aeternum quod cruciat.»

Quocirca hisce Apocalypsis verbis S. Cyprianus, lib. IV, epist. 6, fideles adhortatur ut usque ad martyrium resistant tyrannis et Antichristo. «Venit Antichristus, sed et supervenit Christus; grassatur et saevit inimicus, sed statim sequitur Dominus, passiones nostras et vulnera vindicaturus. Irascitur adversarius et minatur, sed est qui possit de ejus manibus liberare. Ille metuendus est, cujus iram nemo potest evadere. Si quis adorat bestiam et imaginem ejus, etc., bibet de vino irae Dei.» Et mox: «Ecce agon sublimis et magnus, et coronae coelestis praemio gloriosus, ut spectet nos certantes Deus, et super eos quos filios facere dignatus est, oculos suos pandens certaminis nostri spectaculo perfruatur. Spectant Angeli ejus, spectat et Christus. Quanta est gloriae dignitas, quanta felicitas praeside Deo congredi, et Christo judice coronari? Integros honor, lapsos dolor ad praelium provocet.» Et inferius: «O dies ille qualis et quantus adveniet, fratres, cum coeperit populum suum Dominus recensere, et divinae cognitionis examine singulorum merita recognoscere, mittere in gehennam nocentes et persecutores nostros, nobis vero mercedem fidei et devotionis exsolvere,» etc.

Versus 12: Hic Patientia Sanctorum Est

12. HIC PATIENTIA SANCTORUM EST, QUI CUSTODIUNT MANDATA DEI, ET FIDEM JESU. — Sunt verba, non tertii Angeli, sed Joannis, qui hoc quasi epiphonema elicit, et annotat ad tres voces trium Angelorum, q. d. Cum Babylon deciderit, omnesque impii bibent de calice irae Dei, tunc apparebit fructus non solius fidei, ut volunt haeretici, sed patientiae et obedientiae Sanctorum, qui timentes Dominum, diemque judicii, inter tot impios, inter tot tentationes, persecutiones, tormenta et martyria, constanter usque ad mortem custodierunt et fidem Jesu, et mandata Dei. Nam hi immunes erunt a plagis, quibus in die judicii punientur impii, et insuper amplis praemiis, puta aeterna felicitate, donabuntur.

Versus 13: Beati Mortui Qui in Domino Moriuntur

13. ET AUDIVI VOCEM DE COELO DICENTEM MIHI: SCRIBE: BEATI MORTUI QUI IN DOMINO MORIUNTUR. — Aliqui haec intelligunt de Martyribus, qui in «Domino,» id est pro Domino, vel propter Dominum moriuntur. Sic Jacob, Genes. XXIX, vers. 18, in Hebraeo dicitur serviisse ברחל Berachel, id est in Rachele, hoc est, pro Rachele, septem annis Labano: et sic alibi saepe ב, id est in, capitur pro propter. Ita S. Ambrosius, Ansbertus, Haymo, Alcazar, qui ait: Loquitur haec vox de iis qui fortiter mori decreverunt (hoc enim moriendi decretum significat το moriuntur) potius quam sceleris aliquid contra Deum admittere, q. d. Illi qui protinus firmiter apud se statuunt vitam ipsam Christo libenter immolare, ac morti seipsos, cum opus fuerit, destinare: ex eo ipso temporis puncto incipient ingenti pace, animique tranquillitate perfrui, ac a laboribus et aerumnis requiescere. Hoc est enim quod subdit: «Amodo jam dicit Spiritus, ut requiescant,» q. d. Antequam reipsa moriantur, statim ac se morti pro Christo devovent, ex eo tempore jam depositis laboribus requiescent, quasi reapse occubuissent. Vide hic quam efficax felixque sit serium et efficax Deo serviendi propositum; facit enim ut pacati et tranquilli omnino vitam agant fideles, mox ut se resolverint, Christique crucem, labores et mortem strenue amplecti apud se plane statuerint; rursum facit ut in opere sint efficaces, uti mox dicam.

Verum planius et plenius alii haec ad quoslibet Sanctos referent, sive Confessores, sive Martyres. Hi enim omnes beati sunt, quia «in Domino,» id est in fide, charitate et gratia, ac amicitia Dei moriuntur. Ita Primasius, Andreas, Beda, Richardus, Joachim, Pannonius et alii. Unde S. Bernardus: «Mori pro Domino, Martyrum est; in Domino autem mori, Confessorum.» Rursum in «Domino,» id est, in Domini quasi manu, aut potius sinu «moriuntur,» id est, dormientes requiescunt, quomodo de S. Stephano, Actor. cap. VII, dicitur (quod etiamnum pii in fidelium morte usurpant, dicuntque): «Obdormivit in Domino.»

BEATI MORTUI, etc. — Praeclare S. Cyprianus suos exhortans ad fortem patientiam, lib. De Mortalitate, sive peste grassante tunc: «Adversa non debilitent, nec frangant Christiani fidem, sed potius ostendant in colluctatione virtutem, cum contemnenda sit omnis injuria malorum praesentium, fiducia futurorum bonorum. Gubernator in tempestate dignoscitur, in acie miles probatur. Aversa non avocant a fidei virtute, sed corroborant in dolore, etc. Quanta sublimitas inter ruinas generis humani stare erectum!» Et mox: «Mortalitas Christianis praestat quod martyrium: coepimus libenter appetere, dum mortem discimus non timere. Non est exitus, sed transitus, et temporali itinere decurso ad aeterna transgressus.» Sic et S. Bernardus, cap. XV De Natura et dignitate divini amoris, mortem vocat Pascha. «Hunc transitum ad vitam miseri infideles mortem appellant, fideles autem quid, nisi Pascha? quia moritur mundo, ut perfecte vivat Deo. Ingreditur locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei.» Rursum S. Cyprianus, lib. IV, epist. 6 ad Tibaritan.: «Gravior et ferocior pugna nunc imminet, ad quam virtute robusta parare se debent milites Christi (imminente persecutione Decii et Valeriani), considerantes idcirco se quotidie calicem sanguinis Christi bibere, ut possint et ipsi propter Christum sanguinem fundere.» Idem De Exhortat. Martyrii docet «timendas non esse injurias et poenas persecutionum, quia major est Dominus ad protegendum, quam diabolus ad impugnandum.» Quocirca «in persecutionibus nemo cogitet quod periculum diabolus importet, sed consideret quod auxilium Deus praestet. Nemo difficile vel arduum putet esse Martyrem fieri, quando videat Martyrum populum non posse numerari.» Idem (vel quisquis est Auctor), tract. De Laude Martyrii, hosce vel titulos, vel stimulos sparsim dat martyrio. Primum: «Impavidos animos dat dolori.» Secundum: «Mens crescit in pugna; pulsata licet crebrius, haeret immobilis, uti rupes pulsata fluctibus.» Tertium: «Morte vitam condemnat, ut vitam morte custodiat.» Quartum: «Miles triumphalibus de hoste spoliis onustus, vulneribus suis gaudet.» Quintum: «Nec timendum iis, quorum spes aeternitatis et vita coelestis est, ac salus de promissa immortalitate laetatur.» Sextum: «Quorum animo despectus hic mundus, et alienata saeculi facies, quibus semper hic mundus loco carceris. Nec poteris amare martyrium, nisi ante oderis saeculum.» Septimum: «Martyrio velut socio Christi cruore decoraris.» Et sub initium: «Praedurantibus licet costis resultans ungula recurrat in vulnus, et euntibus flagris cum avulsa corporis parte rediens habena ducatur, stat immobilis tamen poenis suis fortior: hoc solum secum ipse convolvens, quod in illa crudelitate carnificum, plus pro quo patitur, Christus ipse patiatur. Quid est ergo martyrium? delictorum finis, periculi terminus, dux salutis, patientiae magister, domus vitae: quo perfecto etiam ea occidunt, quae in futuro discrimine potuissent tormenta reputari.» Vide eumdem lib. De Bono patientiae. Insuper S. Augustinus in Sentent., sententia 148: «Mors etiam piorum, peccati poena est. Sed ideo ipsis dicitur bona, quia illa bene utuntur, quibus finis est ad mala temporalia, et transitus ad vitam aeternam. Sicut enim injustitia male utitur non tantum malis, verum etiam bonis: ita etiam justitia non tantum bonis, verum etiam malis bene utitur.» Hic bonus usus maxime fit per patientiam, uti indicat hic S. Joannes, de qua S. Augustinus, sententia 33: «Tota fidelium salus, tota patientiae fortitudo, ad eum qui in Sanctis suis mirabilis est, referenda est; quia nisi in illis Dominus esset, furori impiorum fragilitas succumberet humana.»

Nota: Ambrosius et Alcazar per mortuos hic intelligunt eos, qui mortui sunt non corpori, sed mundo, sive qui mortui sunt non physice, sed mystice et spiritualiter; qui enim physice mortui sunt, amplius mori non possunt, quod tamen de mortuis hic dicitur. Ait enim: «Beati mortui, qui in Domino moriuntur.» Unde Aureolus haec refert ad Monachatum restauratum in monte Cassino anno Christi 716, quando et Carlomanus, frater Pipini regis Francorum, ibidem factus est monachus, uti et Chilpericus, Rex Francorum, aliique regum et principum filii facti sunt monachi. Monachi enim sunt mystice et civiliter mortui, tum quia saecularibus negotiis sunt defuncti, tum quia cum S. Paulo mortificationem Jesu, semper in corpore, et magis in animo circumferunt. De qualibus ait idem Apostolus Coloss. III, vers. 3: «Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo.» Hi proinde duplici fructu gaudent. Prior est, quod jugi pace et laetitia conscientiae fruantur, uti experientia constat, et vox divina hic promittit, dicens: «Ut requiescant a laboribus suis.» Posterior est, quod «opera eorum sequuntur illos,» quia cum sua firma resolutione mortem quasi devorarint, hac de causa postea in opere ipso viribus non deficiunt, sed stabiles potius, et in actionibus suis efficaces, constantes, patientes et fideles Christi amatores inveniuntur, juxta illud Proverb. XII, 20: «Qui pacis ineunt consilia, sequitur eos gaudium.»

Verum haec partim accommodatitia, partim mystica et tropologica sunt. Dico ergo ad litteram το mortui ample sumi, scilicet pro mortuis tam in praesenti et in futuro, quam in praeterito, ut significet tam morientes et morituros, quam de facto jam mortuos, quasi dicat: «Beati» sunt «mortui,» id est morientes, morituri et mortui; qui moriuntur, morientur, vel mortui sunt in Domino. Sic enim Hebraei saepe ampliant tempora suorum verborum, ut sub praeterito intelligant praesens et futurum; et vice versa sub praesenti praeteritum et futurum, atque sub futuro praesens et praeteritum.

Porro, ut quis moriatur in Domino, vivere debet in Domino, id est, in Dei gratia, lege et voluntate. Dicebat Balaam, Numer. cap. XXIII, 10: «Moriatur anima mea morte justorum, et fiant novissima mea horum similia.» Sed sapientius dixisset: «Vivat anima mea vita justorum, ut moriatur morte justorum.» Fere enim bonam vitam bona mors, et malam vitam mala mors sequitur, ut ait S. Augustinus. Sicut ergo Romae mori non potest, qui Romae non vixit; sic qui in Deo non vixit, in Deo mori non poterit: et contra, qui cum Deo conjunctus vixit, in Deo etiam morietur.

Denique nota hic beatos non dici viventes, sed mortuos, ut significetur ante mortem neminem esse, nec dicendum esse beatum. Clarius id significant graeca, quae sic distinguunt, ut «amodo» quod sequitur, sit finis sententiae praecedentis, ut sit sensus: «Amodo,» id est, posthac, erunt beati qui in Domino mortui fuerint. Denique sequitur: ναι λεγει το πνευμα, id est, etiam dicit Spiritus, vel certe dicit Spiritus; το enim ναι affirmantis et asseverantis est. Vidit idipsum per umbram Gentilis Philosophus Solon, cui Croesus opulentus Lydorum rex, ostendens suas opes, rogavit num quem nosset se beatiorem; respondit Solon nosse se Tellum civem suum, qui honestis relictis liberis, cum nihil ei in vita defuisset, fortiter pro patria dimicans cum laude occubuerat. Rogavit deinde Croesus, post Tellum num quem alium cognosceret beatiorem; respondit Solon nosse se Cleobin et Bitonem, singulari et inter se, et in matrem pietate viros, qui remorantibus bobus, jugum ipsi plaustri subiissent, et matrem gratulantibus civibus exultantes traxissent ad Junonis templum: inde sacris peractis epulati, non surrexissent postridie, sed in tanta gloria vitam cum morte suaviter commutassent. Quid nos? (inquit ira jam incensus Croesus) nullone nos numero inter beatos habes? cui Solon: «Beatus est, cujus prosperitatem Deus exitu et morte confirmavit; at viventis adhuc, et periculis in vita expositi beatitudo, sicut certantis praeconium et corona, fluxa est et vana.» Aegre accepit hoc Croesus, et paulo post captus a Cyro, damnatusque ad rogum, exclamavit: Solon, Solon, Solon, nunc experior veram fuisse tuam de beatitudine sententiam. Ita Plutarchus in Solone. Hac de causa Ecclesia diem mortis Sanctorum vocat natalem, quia eodem renascuntur in vitam beatam et gloriosam. Natalitia ergo Sanctorum vocat et recolit, non ea quibus cum peccato nascuntur ad vitam mortalem, sed ea quibus per temporalem mortem transeunt ad vitam beatam et immortalem.

Moraliter innuit hic S. Joannes mortem beatam et perfectam eorum esse, qui «in Domino,» id est, in Domini Dei commemoratione, invocatione, amore, ideoque in actu charitatis, animam efflant; quod proinde omnibus desiderandum et reipsa faciendum est. Ita mortuus est S. Augustinus recitans cum lacrymis Psalmos poenitentiales in actu contritionis, qui est actus amoris Dei, teste Possidonio in ejus Vita. S. Hieronymus obiit exhortando suos ad amorem Dei et proximi. S. Ambrosius subito post sanctam Synaxin raptus, colloquens cum Christo Salvatore expiravit. S. Antonius de Padua animam Deo reddidit, recitato hymno ad beatam Virginem, exultans in Christo. S. Thomas Aquinas, elevatis in coelum oculis et manibus, alta voce pronuntians illa Cantic. cap. VII, vers. 11, verba, ultimo a se explicata: «Veni, dilecte mi, egrediamur in agrum,» moriens in coelum evolavit. S. Ludovicus fixis in coelum oculis, ardenti spe et amore suspirans: «Introibo in domum tuam, Domine, adorabo ad templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo,» spiritum Deo et coelo reddidit. B. Petrus Coelestinus, qui renuntians pontificatui in eremum rediit, post magnos labores et cruces decrepitus, psalmum centesimum quinquagesimum instar cycni canens, ultimis ejus verbis: «Omnis spiritus laudet Dominum,» immortuus est. Joannes Gerson, Cancellarius Parisiensis, in quo sanctitas cum doctrina de excessu certabat, explicatis quinquaginta proprietatibus divini amoris ex Cantico Canticorum, viva facie, ore et corde, identidem repetens suspiransque: «O Domine, fortis est ut mors dilectio tua,» animam amantem Deo amato reddidit. S. Franciscus Xaverius, Indorum apostolus, manu tenens crebroque osculans Christum crucifixum, ac ingeminans: «O Jesu, Deus cordis mei,» in cor ejus spiritum suum deposuit.

Beatiores sunt, qui non tantum in actu, sed ex actu et vi amoris Dei moriuntur. Ita mortua est Beata Virgo ex languore et desiderio videndi Christum suum Filium. Dicebat enim illud Sponsae in Canticis: «Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo.» Ita ex amore mortua est S. Maria Magdalena, quae quotidie vi amoris ab Angelis septies in aerem elevabatur. Nam quadam Dominica rapta in ecclesiam, ibique contemplationi dedita, lacrymis perfusa, elevatis brachiis S. Synaxin a S. Maximino percipiens, ad Christum sibi dilectum evolavit. S. Franciscus ex vehementia amoris crebras patiebatur exstases et deliquia, tandemque acceptis sacris stigmatibus in Christum crucifixum quasi transformatus, consumptis viribus et spiritibus naturalibus, vi amoris divini tabescebat, ac deficiens, pronuntians illud Psalmi centesimi quadragesimi primi: «Educ de custodia animam meam ad confitendum nomini tuo; me exspectant justi, donec retribuas mihi,» expiravit anno aetatis quadragesimo quinto. Sic prae vehementia amoris vitam abbreviarunt mortemque sibi accelerarunt S. Catharina Senensis, moriens in aetate florenti, anno trigesimo tertio; S. Carolus Borromaeus, moriens anno aetatis 46; noster Stanislaus Kostka, cujus cor ita amore ardebat, ut crebro injecta aqua refrigerari deberet, unde ad vigesimum aetatis annum non pervenit.

AMODO JAM DICIT SPIRITUS, UT REQUIESCANT (perperam Beza, «quoniam requiescunt») A LABORIBUS SUIS. — «Amodo,» id est, ex nunc et deinceps in aeternum, puta a tempore mortis illico requiescunt, et requiescent in omne aevum. Ita Ambrosius, Haymo, Beda, q. d. Usque ad mortem oportet laborare, certare, pati; post mortem dicitur: «Cum dederit dilectis suis somnum, ecce haereditas Domini.» Ita, inquit S. Bernardus, serm. De Virgin., «S. Germanus, Pontifex Altissiodorensis, Romam petens, cum Eduam devenisset, ad tumulum S. Cassiani divertit; quem proprio vocans nomine: Quid agis, frater charissime? Et ille de tumulo: Dulciter in pace requiesco, et adventum Redemptoris exspecto.» Pro amodo graece est ναι, id est utique, profecto, ita prorsus, imo vero, merito certe.

Objiciunt haeretici: Si justi omnes mox a morte requiescunt a laboribus; ergo nulli eunt ad Purgatorium ejusque cruciatus. Respondeo negando consequentiam. Nam primo, quod dicitur hic justos requiescere a laboribus, intellige hujus vitae, quos scilicet exantlarunt in mortificatione passionum, in observatione divinae legis, et in persecutionum tolerantia. Hi enim mox a morte ab iis requiescent; sed si quid adhuc labis habeant, illud detergendum est in Purgatorio. Adde eos in Purgatorio requiescere in certa spe salutis et gloriae brevi affuturae, quae, dum aderit, reipsa in aeternam requiem introibunt.

Secundo, Turrianus, et ex eo Franciscus Suarez, III part., tract. De Poenitentia, disp. XLV, sect. 1, censent S. Joannem hic loqui tantum de perfecte justis, qui nulla labe culpae, etiam venialis, nullo quoque reatu poenae pro culpa luendae obstricti sunt, sed puri prorsus sunt et liberi. Hi enim cum nullum habeant debitum, mox in aeternam requiem transeunt.

Tertio, Gregorius de Valentia, III part., tract. De Locis animarum post mortem, disp. XI, Quaest. I, puncto 1, respondet vocem «amodo,» non ad tempus determinatum mortis cujusque justi referri, sed ad totum illud tempus militantis Ecclesiae. Voluit enim Deus hic significare, hoc ipso tempore quo Ecclesia nunc in terris militat, et persecutiones patitur, habere etiam in regno coelesti suum locum, et Ecclesiam aliquam triumphantem, ubi Beati requiescant, cum plane purgati fuerint: neque exspectare ipsam tempus extremi judicii et resurrectionis corporum, ut piorum animae recipiantur in beatitudinem, idque ut hac ratione animet eos ad constantiam in persecutione. Unde praecessit: «Hic,» id est, hoc tempore, «patientia Sanctorum est, qui custodiunt mandata Dei et fidem Jesu;» ac mox subdit: «Beati mortui qui in Domino moriuntur, amodo,» etc. Ita et S. Augustinus, lib. XX De Civit., cap. IX.

SPIRITUS, — το πνευμα, puta Spiritus Sanctus. Secundo, Haymo, Richardus et Ansbertus: «Spiritus, id est Sanctissima Trinitas.» Tertio, Pannonius: «Spiritus, id est, Angelus qui Joanni loquebatur.»

OPERA ENIM (nam δε, id est autem, capitur pro γαρ, id est enim: ita notat Maldonatus et fatetur Beza) ILLORUM SEQUUNTUR ILLOS. — Graece μετ αυτων, id est cum illis, q. d. Comitantur illos proxime et individue (sicut famuli comitantur herum, maxime principem, ait Hugo), ut ante regem gloriae cum pulcherrimo operum comitatu appareant. «Ad quid,» ait S. Bernardus, «sequuntur opera Sanctos, nisi ut laudent eos in portis opera eorum?»

Secundo, opera, id est merces operum. Ita Anselmus, Richardus, Haymo. Opera ergo praecedunt merito, sed sequentur praemio. In morte nos deserent amici, opes, honores; sola opera nos sequentur, ut pulchris similitudinibus declarat Barlaam Josaphat regi, apud Damascenum in Historia, cap. XIII. Nudat ergo mors hominem opibus, non operibus. Nota: Sicut opera bona sequuntur hominem, ita et mala. Unde S. Augustinus, homil. 42, inter 50, cap. VIII: «Ipsa est infelicitas hominum: propter quod peccant (scilicet opes, delicias, honores), morientes hic dimittunt, et ipsa peccata secum portant.» E contrario Sancti labores et dolores, per quos meriti sunt, hic dimittunt, et ipsas virtutes ac merita secum portant ad praemium mox adipiscendum. Pulchre S. Bernardus, serm. 2 in Festo omnium Sanctorum: «Quanta est felicitas eorum, quam immensa laetitia, qui nimirum triplici gaudio, de recordatione transactae virtutis, de exhibitione praesentis quietis, de certa exspectatione futurae consummationis exultant! Dicunt enim singulae animae quibus jam datum est ad hanc requiem pervenire: In pace in idipsum dormiam et requiescam, quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. Et: Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit tibi. Quia eripuit animam meam a morte, oculos meos a lacrymis, pedes meos a lapsu. Hoc est suavissimum animae stratum, quod nullis jam lavet aut riget lacrymis, quando absterget Deus omnem lacrymam ab oculis ejus.» Et mox: «Sit ergo beatae animae culcitra, conscientiae suae puritas; sit capitale, tranquillitas; sit opertorium ejus, securitas: ut in hoc interim strato dormiat delectabiliter, feliciter requiescat,» etc. Et superius: «Nemo parvam aliquam requiem aut laetitiam suspicetur eorum, qui ab omni penitus molestia liberi, recogitant annos suos in dulcedine animae suae; laetantur pro diebus quibus humiliati sunt, annis quibus viderunt mala; cum jucunda admiratione et mira jucunditate considerant pericula quae evaserunt, labores quos pertulerunt, certamina quae vicerunt; et pro his omnibus certa et indubitata fide exspectant beatam spem, et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris sui, qui suscitabit corpora eorum configurata proprii corporis claritati.» Idem S. Bernardus, epist. 103 ad Romanum: «O quam beati mortui, qui in Domino moriuntur, audientes a Spiritu, ut requiescant a laboribus suis! Non solum autem, sed et succedit jucunditas de novitate, ac de aeternitate securitas. Bona proinde mors justi propter requiem, melior propter novitatem, optima propter securitatem. E contra mors peccatorum pessima. Et audi unde pessima. Mala siquidem est in mundi amissione, pejor in carnis separatione, pessima in vermis ignisque duplici contritione.»

Versus 14: Similis Filio Hominis super Nubem Candidam

14. ET VIDI, ET ECCE NUBEM CANDIDAM, ET SUPER NUBEM SEDENTEM SIMILEM FILIO HOMINIS. — Scilicet Christum regem et judicem, qui sedebit in judicio in nube candida, ut indicet candorem ejus, atque in judicio nullum fucis et praetextibus fore locum, sed omnia manifesta et sincera futura. Habet falcem acutam, quia venit demessurus universum mundum illique finem impositurus: ita Andreas. Unde Matth. cap. XIII, vers. 39, dicitur «messis,» id est messio, «consummatio saeculi est.» Aureolus per Filium hominis intelligit Pipinum, filium Caroli Martelli, qui pro Chilperico factus rex Francorum, illud regnum propagavit, Longobardos debellavit, et Romano Pontifici opem tulit. Verum haec accommodatio est, non genuina interpretatio.

Versus 15: Mitte Falcem, quoniam Aruit Messis

15. ET ALIUS ANGELUS EXIVIT DE TEMPLO, — id est, de penetrali Dei coelesti, puta de loco Beatorum in coelo, deferens scilicet ad Christum omnium Sanctorum et coelitum desiderium de consummatione mundi, punitione impiorum, et gloria justorum: de quo dixit cap. VI, vers. 10: «Usquequo, Domine, non vindicas sanguinem nostrum?» Ait ergo Christo:

MITTE FALCEM (hoc est demete), QUONIAM ARUIT MESSIS TERRAE. — Alcazar per messem accipit uberem animarum segetem, et copiosam Gentium conversionem, quam suis concionibus collegerunt Apostoli, a Christo ad id ipsum missi, de qua dicitur Lucae X, 2: «Messis quidem multa, operarii autem pauci.» Verum agitur hic de messe mundi in die judicii. Alludit enim ad Joel. III, 13: «Mitte falces, quoniam maturavit messis:» ubi agi de die judicii patet ex eo quod praecessit vers. 12: «Consurgant, et ascendant Gentes in vallem Josaphat, quia ibi sedebo ut judicem omnes gentes in circuitu.» Sensus ergo est, q. d. Angelus: O Christe, mete, id est, demete homines, animalia omneque vivens. Hoc enim desiderant animae Martyrum omniumque Sanctorum, qui me hac de causa ad te legatum miserunt, quia plane matura est messis, id est, quia completus est electorum numerus, aeque ac cursus mundi, saeculaque a Deo praestituta jam evoluta sunt. Proprie autem hic intendit dicere completum esse Electorum numerum; hos enim maxime amat et intendit Deus, ac propter eos saeculum totum disposuit, illudque vel arctavit vel prolongavit. Atque haec est falx et messis tritici. Nam de falce reproborum sequitur, eamque inducit sequens Angelus. Ita S. Gregorius, lib. XXXIII Moral., cap. X, Beda, Ansbertus, Haymo, Pannonius, Viegas, Ribera et alii. Cur judicium Dei comparetur falci causam dat S. Gregorius: «Potestas divini judicii, quia intra se omnia incidendo complectitur, falcis appellatione signatur; in falce enim quidquid inciditur, quaquaversum flectatur, intus cadit. Et quia potestas superni judicii nullatenus evitatur (intra ipsam quippe sumus, quolibet fugere conemur), recte, cum venturus judex ostenditur, falcem tenere perhibetur: quia, cum potenter ad omnia obviat, incidenter circumdat.»

Versus 16: Demessa Est Terra

16. ET MISIT QUI SEDEBAT SUPER NUBEM, FALCEM SUAM IN TERRAM, ET DEMESSA EST TERRA. — Porro Christus petitioni Angeli hujus, et Martyrum ac Beatorum obsequitur, piosque et electos demetit, finemque mundo imponit. Hoc est enim quod subdit: «Et misit qui sedebat super nubem, falcem suam in terram, et demessa est terra.»

Aureolus sequens filum chronologiae suae, per hunc angelum accipit Stephanum Papam, qui e templo, id est e Roma, exivit anno Christi 753, ob persecutiones Astulphi, regis Longobardorum, perrexitque in Franciam ad Pipinum, ejus opem implorans. Pipinus ergo, copiis collectis, quasi falce sua demessuit exercitum Astulphi.

Versus 17: Alius Angelus Habens Falcem Acutam

17. ET ALIUS ANGELUS EXIVIT DE TEMPLO (coelesti, uti dixi vers. 15) HABENS ET IPSE FALCEM, — non messoriam, sed vindemiatoriam, sive putatoriam. Falx ergo haec est cultellus curvus, quo vindemiatores multis in locis utuntur, eoque vites putant et vindemiant, atque uvas abscindunt. Falx haec significat punitionem et excidium impiorum: hos enim vindemiabit vers. sequenti.

Quaeres, quisnam hic Angelus? Respondent Primasius, Ansbertus, Beda, Pannonius, Viegas et alii, hunc Angelum, aeque ac praecedentem, esse Christum: Christus enim utramque falcem habet, scilicet tam messoriam tritici, id est electorum, quam vindemiatoriam uvarum, id est impiorum.

Melius Ribera censet hunc proprie dictum esse Angelum, eumque a praecedentibus diversum. Nam Christus hic non vocatur Angelus, sed Filius hominis. Hic ergo Angelus egreditur ut Christo cooperetur, utque ejus nutu et jussu demetat impios, cum Christus demetet pios et sanctos, uti dixi vers. praeced. Apte enim Christo praemiatio, Angelo vero punitio tribuitur. Solent enim reges, utpote quos decet et ornat clementia et liberalitas, praemia per se distribuere, supplicia vero per alios irrogare: hoc enim exigit majestas regia.

Versus 18: Vindemia Botros Vineae Terrae

18. ET ALIUS ANGELUS EXIVIT DE ALTARI, QUI HABEBAT POTESTATEM SUPRA IGNEM: ET CLAMAVIT VOCE MAGNA AD EUM QUI HABEBAT FALCEM ACUTAM, DICENS: MITTE FALCEM TUAM ACUTAM, ET VINDEMIA BOTROS VINEAE TERRAE. — Tres hic vers. 15, 17, 18, distinguuntur Angeli: Primus, vers. 15, ait Filio hominis: «Mitte falcem tuam, et mete.» Secundus, vers. 17, est vindemiator vindemiaturus botros terrae. Tertius est qui secundum admonet ut botros vindemiet.

Quaeres, quinam sunt hi? Respondet Alcazar, haec verba petita esse ex Joelis cap. III, vers. 13: primum ergo Angelum esse Joelem, secundum esse Mosen, tertium esse Eliam. Moses typus est sapientiae, Elias zeli. Introducitur ergo hic per prosopopoeiam Moses mysticus, id est sapientia, clamans ad mysticum Eliam, id est ad zelum, ut mittat falcem atque vindemiet Christi Confessores, puta Martyres. Zelus enim est qui Sanctos impellit, ut sanguinem pro Christo fundant: quod in lege nova sub Christo futurum praedixit Joel, et praefigurarunt Moses et Elias. Censet enim ipse uti et alii nonnulli angelum hunc mitti ad hoc, ut Martyres in suo agone adjuvet et confirmet, ideoque habere potestatem super ignem, id est, supra charitatem, ut eam in Martyribus excitet. Dicit ergo mystico Mosi, id est sapientiae, mysticus Elias, id est zelus: «Mitte falcem, et vindemia botros terrae,» quia uvae hujus amputatio et in torcular immissio, ut ibi conteratur, id est passiones et martyria, sunt res quae directe coelestem sapientiam attingunt, quam Deus suis martyribus copiose elargitur. Porro botri mittuntur in lacum irae Dei magnum, quia maximus fuit Martyrum numerus, qui suo sanguine iram Dei contra hostes restinxerunt, eumque hominibus conciliarunt.

Pannonius quoque per Angelum hunc accipit Eliam. Elias enim videtur notari, cum dicitur angelus hic potestatem habere super ignem: hanc enim habuit Elias, qui ter ignem de coelo evocavit, ut dixi cap. XI, vers. 5. Ipse tamen alium dat sensum, q. d. Elias clamat ad Christum, ut potestatem judiciariam et vindictam in impios et Antichristianos exerceat in fine mundi.

Huc pertinet expositio et prophetia Abbatis Joachim, qui per hunc angelum intellexit et praedixit Ordinem Eremitarum S. Augustini, paulo post sua tempora instituendum. De eo enim sic ait, explicans hunc angelum: «Surget Ordo, qui videtur novus, et non est. Induti nigris vestibus, et desuper accincti zona pellicea. Hi crescent, et fama eorum divulgabitur: et praedicabunt fidem, quam et defendent usque ad mundi consummationem in spiritu et virtute Eliae. Qui erit Ordo Eremitarum aemulantium vitam angelorum. Quorum vita erit quasi ignis ardens in amore et zelo Dei, ad comburendum spinas et tribulos, hoc est, ad consumendum et extinguendum perniciosam vitam pravorum, ne mali amplius abutantur Dei patientia.» Quod Joachimi oraculum citans S. Antoninus, titul. ult., III part. Histor., ex eo probat illum habuisse spiritum propheticum. Joachim enim id dixit et praedixit sub annum Domini 1200. Ordo autem Eremitarum S. Augustini institutus, vel potius restauratus est ab Innocentio IV Pontifice, anno Domini 1243, ut docet idem S. Antoninus, III part., tit. XXIV, cap. XIV, et ex eo P. Hieronymus Platus, lib. II De Bono status Religiosi, cap. XXII.

Tertio, Ansbertus et Haymo hunc angelum, aeque ac praecedentem, volunt esse Christum qui habet potestatem super ignem, quia potest Spiritum Sanctum mittere in corda fidelium. Nam, ut ait ipse Lucae XII, 49: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur?» Egreditur de altari, quia est Pontifex.

Verum hic non agitur de martyrio aut missione Spiritus Sancti, sed de die judicii et vindictae, et consequenter ignis hic non est charitatis, sed conflagrationis mundi vel inferni.

Quarto, Aureolus et Lyranus per angelum hunc tenentem falcem intelligunt Carolum Magnum, qui demessuit infideles; per alium vero angelum exeuntem de altari intelligunt Adrianum Papam, qui opem Caroli imploravit contra Desiderium, regem Longobardorum: quem proinde Carolus vivum cepit, et regnum Longobardorum extinxit. Verum haec accommodatitia sunt, non genuina.

Dico ergo cum Ribera, Viega et aliis, tres angelos qui praeter Christum, de quo vers. 14, hic vers. 15, 17 et 18 recensentur, esse hos: Primus est vers. 15, legatus Martyrum, qui eorum nomine obsecrat Christum, ut sua falce demetat triticum, id est, Sanctos et electos, eosque congreget et colligat ad se per angelos a quatuor mundi plagis, ut resurgant ad gloriam, et cum eo ascendant ad coelum. Secundus, vers. 17, est angelus qui in fine mundi demetet impios: unde habet falcem acutam. Tertius hoc versu est pariter angelus, qui secundo imperat ut falcem exerat et demetat impios. Est ergo hic angelus proprie dictus, aeque ac secundus, qui praeerit impiorum tum morti per secundum angelum, tum poenis gehennae, non per se, sed per daemones inferendis. Exit de altari, quia, cap. VI, dictum est quod sub altari quiescant animae Martyrum poscentes vindictam: inde ergo egreditur quasi legatus Martyrum, aeque ac primus, a Deo postulans vindictam, ut Martyrum homicidas, omnesque improbos in tartara detrudat, eaque impetrata mandat angelo secundo vindictae divinae executori, ut falce sua vindemiet botros, id est impios. Hinc habet potestatem super ignem, ut videlicet inducat in orbem ignem conflagrationis, ait Andreas; vel ut mittat reprobos in ignem gehennae, ut vult Aretas et Beda, tradendo scilicet eos daemonibus, qui eos in tartara abripiant.

Nota: Sicut per messem et triticum tum hic, tum Matth. III, 12, et cap. XIII, vers. 29, significantur electi: ita per vindemiam et botros significantur reprobi, quia calicem irae divinae implebunt, ab ea calcandi extra civitatem, id est, extra Ecclesiam, vel extra coelum, in torculari infernali, ut sequitur. Alludit rursum ad Joelis III, 13, ubi cum dixisset Propheta de tritico et messe: «Mittite falces, quoniam maturavit messis;» subdit de botris et vindemia: «Venite et descendite, quia plenum est torcular, exuberant torcularia: quia multiplicata est malitia eorum.» Sic passim in Scriptura vindemiatio pro punitione capitur, ut Psal. LXXIX, 13: «Ut quid destruxisti maceriam ejus, et vindemiant eam omnes qui praetergrediuntur viam?» Thren. I, 12, inducitur Jerusalem ita in sui vastatione lamentans et dicens: «Vindemiavit me, ut locutus est Dominus in die irae furoris sui.» Et vers. 22: «Vindemia eos, sicut vindemiasti me.» Isaias quoque cap. XVI, vers. 9, agens de excidio Idumaeae, ait: «Super vindemiam tuam, et super messem tuam vox calcantium irruit.» Alludit quoque ad Zachar. V, 1, ubi ipse vidit falcem volantem juxta Septuaginta. Ita Cyrillus ibidem.

Versus 19: Lacus Irae Dei Magnus

19. ET MISIT ANGELUS FALCEM SUAM ACUTAM IN TERRAM, ET VINDEMIAVIT VINEAM TERRAE, ET MISIT IN LACUM IRAE DEI MAGNUM. — Aliter Viegas: «Falx messoria tritici,» inquit, «pertinet ad senes: sicut enim messis est arida et cana, ita et senectus; falx vero putatoria uvarum pertinet ad juvenes, qui sunt quasi botri pulchri et florentes, ac succo et sanguine pleni: utrosque enim metit et putat mors.» Verum prior sensus aptior est, ut patet ex textu et ex dictis. Unde et sequitur: «in lacum irae Dei,» graece εις ληνον, id est in lacum, in quem exprimitur et recipitur uvarum liquor.

Versus 20: Exivit Sanguis usque ad Frenos Equorum per Stadia Mille Sexcenta

20. ET EXIVIT SANGUIS DE LACU USQUE AD FRENOS EQUORUM PER STADIA MILLE SEXCENTA. — Arabicus vertit, et exivit sanguis de torculari ad frenos equorum, mille et sexcenta milliaria. Sed male pro stadia ponit milliaria, quae stadiis octuplo sunt majora; nisi forte in Arabia, Syria, vel alibi, milliaria adeo brevia sint, ut stadiis aequentur. Alcazar, qui de sanguine Martyrum haec accipit, dicit eum exivisse ad frenos quatuor equorum quadrigae Christi: Quatuor hi equi sunt, inquit, ii de quibus cap. VI, vers. 2 et sequentibus; scilicet primus albus, qui significat mansuetudinem Christi et Martyrum; secundus rufus, qui eorumdem zelum; tertius niger, qui eorumdem modestiam; quartus pallidus, qui eorumdem mortificationem repraesentat. Porro in stadiis 1600 alluditur ad longitudinem terrae promissae, quae fuit 160 milliarium, ut ait S. Hieronymus, epist. 129 (qui et insinuat haec 160 milliaria Palaestinae, sive 1600 stadia, facere 200 milliaria Romana; quod etiam asseverat Alcazar), quae praecise faciunt 1600 stadia. Vocat vero stadia, quia alludit ad agones Martyrum, qui fieri solebant in stadio. Terra autem promissa significat Ecclesiam. Sensus ergo est, q. d. Tota Ecclesia, totusque orbis quasi irrigatus est, et decoratus copia et ubertate sanguinis, quem recens conversi pro Christo profundebant.

Porro 160 milliaria facere 1600 stadia patet. Nam milliare continet octo stadia; Romani enim singulis passibus dant quinque pedes, et stadiis singulis passus 125, qui Romanos pedes conficiunt 625. Caeterum in Graecorum dimensione decem stadia milliare unum, sive mille passus juste conficient. Quippe apud Graecos passus unus sex continet pedes (quae mensura humanam staturam adaequat), et stadium unum centum passibus, sive staturis humanis constat, id est pedibus sexcentis, ac proinde 160 milliaria praecise sunt stadia 1600. Quod autem Romani ad unius stadii dimensionem adjiciant 25 pedes, id propterea fit, quia ex communioribus Graecis pedibus, 24 pedes exaequabant longitudinem 25 pedum Romanorum. Quare ut in stadii mensura Romani cum Graecis convenirent, stadio tribuebant Romanos pedes 625, sive (quod idem est) 125 passus Romanos. S. Joannes vero hic, quia graece et in Graecia scripsit, utitur stadio Graeco, non Romano, accipitque stadium pro centum passibus; quo fit ut 160 milliaria contineant 1600 stadia, uti jam dixi.

Haec vera sunt et erudita, sed non ad propositum. Nam stadia haec spectant ad dimensiones, non terrae promissae, nec Ecclesiae, sed loci reproborum (hic enim est lacus irae Dei, nisi dicas hunc lacum commensurari et adaequari terrae sanctae) et damnatorum, puta gehennae et inferni. Sanguis ergo hic non Martyrum, sed reproborum accipi debet. Sensus ergo est, q. d. Tanta erit impiorum et reproborum, qui in fine mundi occidentur et damnabuntur, strages, ut, si locus ille quem ipsi in inferno obtinebunt, torcular esset quo sanguis eorum exprimeretur, sanguis hic via regia excurreret ad 1600 stadia usque ad altitudinem freni «equorum.» Equos intellige Christi et sanctorum ejus. Illi enim hic et cap. XIX, per prosopopoeiam inducuntur ut victores equites, qui egredientur pedibus, non corporis, sed mentis, extra civitatem coelestem, ad contemplandam victoriam Christi de impiis, eorumque stragem. Ita Andreas, Ambrosius, Beda et alii. Est catachresis et hyperbole.

Similes catachreses et phrases alibi habet Scriptura, ut Psal. CIX, 7: «De torrente in via bibet.» Num. XXIII, 24: «Donec devoret praedam, et occisorum sanguinem bibat.» Psal. LVII, 11: «Manus suas lavabit in sanguine peccatoris.» Quibus tantum plena victoria et ultio de hostibus significatur.

Simili schemate ait L. Florus in bello Cimbrico: «Tanto ardore pugnatum est, eaque caedes hostium fuit, ut victor Romanus de cruento flumine non plus aquae biberit quam sanguinis barbarorum.» Idem Florus, lib. II De Bello Punico: «Documenta cladis, cruentus aliquando Aufidus.»

Potest secundo, hic locus proprie accipi de capacitate totius inferni, q. d. Impiorum in fine mundi sanguis et cadavera decurrent, et spargentur per totam capacitatem et longitudinem inferni. Infernus enim in longum (uti et in latum, et in profundum quaquaversum) extenditur ad 1600 stadia, id est leucas Hispanicas 50. Ita Ribera, qui censet hic praecise describi spatium et quantitatem inferni, scilicet quod extendatur ad 1600 stadia, tam in longum, quam in latum et profundum: licet hoc Viegae et Alcazari non placeat, eo quod in Scriptura alibi nihil tale exprimatur. Verum haec ratio non concludit: nam ex ea tantum sequitur nihil certi de hac quantitate inferni afferri posse, non autem sequitur nihil probabiliter conjici posse. Probabile ergo est hoc spatium 1600 stadiorum esse mensuram inferni, tum quia id hic innui videtur, tum quia hic locus satis capax est, ut capiat omnes omnium temporum reprobos et damnandos. Est enim hoc spatium 1600 stadiorum circiter tantum, quantum est Roma Bononiam, aut Bruxellis Parisios: quod plurimos et quasi innumeros hominum milliones complecti posset, praesertim accedente justa et proportionata tam latitudine, quam profunditate, qualis est in inferno. Nam, ut ait Isaias XXX, 33: «Praeparata est ab heri Topheth (id est ab aeterno gehenna), a rege praeparata, profunda et dilatata.» Nam 1600 stadia faciunt ducenta milliaria Italica; milliare enim continet mille passus, indeque dictum est milliare. Passus continet quinque pedes, pes quatuor palmas, palma quatuor digitos transversos. Stadium autem est octava pars milliaris, continetque passus 125. Ergo 1600 stadia faciunt ducenta milliaria: haec enim sunt octava pars mille sexcentorum.

Confirmatur haec sententia, primo, quia S. Joannes hic infernum vocat lacum irae Dei magnum; est ergo ingens valde et magnus, ut Deo iraeque Dei aliquatenus respondeat et commensuretur. Rursum diserte ei assignat stadia mille sexcenta, quae cum proprie accipere possimus, cur ea alio torquemus? Quod enim aliqui viri docti haec stadia censeant esse loci, quem occupabunt damnandi in die judicii circa vallem Josaphat, non videtur esse ex mente S. Joannis, qui haec stadia assignat lacui irae Dei. Hic enim lacus in quo calcantur damnati, sine dubio est infernus.

Secundo, quia idcirco infernus in Scriptura et a Patribus vocatur abyssus, quia est profundissimus et maximus, ut videatur esse αβυσσος, id est, sine fundo. Tertio, quia ignis conflagrationis mundi totum occupabit orbem, scilicet totam terram, totam aquam, totum aerem usque ad coelum. Hic autem ignis totus ibit in infernum, eoque secum convolvet damnatos: ignis autem tantus et tam vastus, esto densetur, vastissimum poscit locum. Quarto, incendium Sodomae et Pentapolis extendit se ad septuaginta duo milliaria in longum, et novemdecim in latum, teste Josepho et aliis; complexum enim est quatuor urbes valde a se distantes: hoc autem fuit typus incendii infernalis. Quinto, Aetna aliquando flammas et cineres eructavit et ejaculata est ad triginta milliaria: similia scribit Plinius de Vesuvio. Aetna autem et Vesuvius tantum sunt umbra, et, ut aliqui vocant, os inferni. Sexto, quia ex visionibus constat amplissimas esse gehennae flammas. Tales enim tantasque vidit S. Furseus, et S. Diethelmus apud Venerabilem Bedam, lib. V Historiae Anglicanae, cap. XIII. Septimo, quia valde verisimile est in inferno daemones habituros corpora ignita, tum ut ipsi magis puniantur, tum ut horribili sua specie, plagis et tormentis corporeis, magis puniant damnatos: de qua re plura dixi Isaiae XXXIV, sub finem capitis. Infernus ergo maximus sit oportet, utpote qui capiet tot millenos milliones, non solum hominum damnatorum, sed et daemonum corporatorum.

Contrarium tamen sentit P. Lessius, lib. XIII De Perfectionibus divinis, cap. XXIV. Ubi primo, docet infernum non esse aliud quam stagnum ignis et sulphuris, Apocal. XX, 15; secundo, hoc stagnum esse in medio terrae, ita ut centrum stagni, centrum inferni, et centrum terrae sit unum idemque, sulphureo illo stagno circa centrum se in orbem colligente: quocirca stagnum hoc habere murum spississimum et impermeabilem, qui omnem evadendi spem damnatis adimet; ambitur enim spissitudine terrae, quae a centro ad superficiem plusquam mille leucas continet. Quis hujusmodi murum perfodiat aut penetret? Tertio, cavitatem inferni esse circiter unius leucae, seu quatuor milliarium Italicorum. Ratio ejus est, quia damnati in inferno non insistent pedibus, nec huc illucque discurrent, sed colligentur in cumulum instar carbonum, vel lignorum ardentium, ut Scriptura indicat. Jam etiamsi singulis corporibus damnatorum demus sex pedes quadratos (qui abunde sufficient), tamen una leuca (id est, mensura viginti millium pedum) cubitata, seu cubice multiplicata, capere poterit plusquam octingenta millia millionum corporum, cum tamen certum videatur, facta subductione, non futuros centies mille milliones. Addit deinde: Verum, inquit, quia ibi quoque ingens stagnum erit ignis et sulphuris, et daemones omnes ignitis corporibus includentur, fortasse erit capacior. Sit ergo diameter duarum leucarum, seu octo milliarium Italicorum, tunc superficies concava terrae ambiens infernum, erit sex leucarum. Unde facile poterit cavitas inferni in medio sui continere stagnum, cujus profunditas sit undique unius mediae leucae, quanta vix usquam est profunditas maris, et supererit adhuc media leuca vacua inter concavam superficiem terrae et superficiem stagni. Haec ipse probabiliter et erudite. Alii tamen aliter supputant, pluresque damnatorum milliones fore censent.

Insuper, esto locus iste capiendis corporibus damnatorum constipatis sufficeret, tamen multo iis majorem fore censent. Primo, ut magnitudo incendii immanis et quasi immensi, solo aspectu horribili percellat damnatos; quo enim majus est incendium, eo majore nos horrore concuti in hac vita sentimus. Secundo, quia in incendiis hisce corpora damnatorum constipata volutabuntur, ut jam in altum conscendere, jam in abyssum mergi, jam ad latera quaquaversum latissime gyrari et raptari videantur, uti ibidem conscendere et descendere vidit animas S. Diethelmus jam citatus. Hoc insinuat S. Joannes dicens: «Et fumus tormentorum ascendit in saecula saeculorum.» Sic enim non parum augebitur horror et cruciatus reproborum. Tertio, quia in inferno variae variorum criminum sunt poenae, variae carnificinae, varia tormentorum genera, instrumenta et loca, ut patet ex visionibus Venerabilis Bedae jam citatis, et ex multis energumenorum testimoniis, qui adjurati idipsum confessi sunt. Inter alia nostri patres Hispani oculati testes haec Romam perscripserunt, quae in Litteras annuas anni 1604 collegii Huetensis, provinciae Toletanae, relata sunt, scilicet daemonem per energumenam, concionem sibi a Deo imperatam habuisse ad circumfusam multitudinem, qua ejus peccata coarguebat, ac inter alia dicebat: «Me ex coeli vertice ad barathrum dejecit peccatum, et vos ullum in terrae locum tutum existimabitis? Eundum igitur vobis erit, nisi caveatis, cum inferis Satanis ad sulphur, ad ignem, ad pontem, ad castellum, ad fluvium, ad rotundam domum,» quibus verbis utique varia tormentorum et loca et genera in gehenna significabat. Unde liquet corpora damnatorum non ita esse constipata, ut omnia in unum quasi fascem colligata sint, sed potius ita ut varios fasciculos efficiant, variis locis, catastis et equuleis dispositos, qui pro daemonum libitu et Dei vindicta subinde solvantur, ut reprobi ab una catasta in aliam raptentur, iterum deinde colligantur, et in ollam vulcaniam mergantur. Est enim ibi poenarum omnigenum maxima varietas et multitudo, et ab una in aliam damnati quasi in orbem ire coguntur, ut semper supplicia eis innovari, aliaque et nova instaurari videantur. Ut ergo seorsim disponi et torqueri possint eorum corpora, ingenti spatio est opus, uti fatetur P. Lessius, loco jam citato, ubi ad hoc requirit centum leucas et amplius.

Symbolice Petrus Bongus, lib. De Num. mysteriis: «Numerus 1600,» inquit, «a quadragenario tetragonus est. Nam quadragies quadraginta faciunt 1600. Hunc etiam componunt quatuor quadringenti. In sacra Scriptura totum insinuat mundum, cujus partes quatuor esse constat. Apocal. XIV scriptum est, quod manavit sanguis usque ad frenos equorum per stadia 1600, q. d. Per quatuor mundi partes, Ortum, Occasum, Septentrionem et Meridiem. Unde et Threni Jeremiae quatuor sunt, et quadruplici alphabeto distincti; quia in illis Jeremias non tantum Judaeorum, sed etiam totius mundi scelera deplorat, et omnes ad deplorandum invitat.» Ita Bongus.

Memento, quod jam saepius monui, in his Joannis visionibus nonnulla esse hyperbata, ac saltus ab uno ad aliud et resultus, uti sunt in aliis Prophetis. Nam a signis judicio praeviis, de quibus egit vers. 6 et seq., salit vers. 16 et sequent., ad praemia electorum et poenas reproborum: inde rursum resilit ad signa judicio praevia. Nam cap. seq. XV et XVI, recenset septem plagas orbis novissimas; inde cap. XVII et XVIII, describit Babylonis excidium: haec enim omnia praeibunt diem judicii.

Moraliter disce hic quam horrendus sit infernus, et in eo poena reproborum. Primo, quia sunt botri irae Dei, qui ab eo quasi furente calcantur in torculari gehennae. Secundo, quia fumus tormentorum eorum ascendit in saecula saeculorum, uti dixi vers. 11. Tertio, quia jactantur in lacu igneo quaquaversum per stadia 1600. Cogita fornacem igneam flammas conglobantem et ejaculantem quaquaversum (id est tam in longum, quam in latum et in profundum) per ducenta milliaria, et in eo corpora damnatorum volutari, nuncque ascendere, nuncque descendere, nunc gyrari in omnem partem, idque jugiter nocte et die per omnia saecula, per omnem aeternitatem. Ecce hoc est infernus.

«Anima,» inquit S. Gregorius, lib. IV Dial., XLV, «illic (in inferno) posita bene esse perdit, et esse non perdit: qua ex re semper cogitur ut non mortem sine morte, et defectum sine defectu, et finem sine fine patiatur: quatenus ei, et mors immortalis sit, et defectus indeficiens, et finis infinitus.» Idem, lib. IX Moral., XXXIX: «Horrendo modo erit tunc reprobis dolor cum formidine, flamma cum obscuritate.» Et mox: «Fit ergo miseris mors sine morte, finis sine fine, defectus sine defectu: quia et mors semper vivit, et finis semper incipit, et defectus deficere nescit. Mors perimit, et non extinguit; dolor cruciat, sed nullatenus pavorem fugat; flamma comburit, sed nequaquam tenebras discutit.» Et inferius: «Tunc edax flamma comburit, quos nunc carnalis delectatio polluit. Tunc infinitum patens barathrum inferni devorat, quos inanis elatio nunc exaltat.» Idem in illud Matth.: «Ejicientur in tenebras exteriores: In inferno erit frigus intolerabile, ignis inextinguibilis, vermis immortalis, foetor intolerabilis, tenebrae palpabiles, flagella caedentium, horrida visio daemonum, confusio peccatorum, desperatio bonorum omnium.» Hugo, lib. IV De Anima: «Infernus locus est sine mensura, profundus sine fundo, plenus ardore incomparabili, plenus foetore intolerabili, plenus dolore innumerabili: ibi tenebrae, ibi ordo nullus, ibi horror aeternus, ibi nulla spes boni, nulla desperatio mali.» Hic daemones horrendas induunt larvas, quibus percellunt damnatos, de quibus Virgilius, Aeneid. VI:

Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,
Et centumgeminus Briareus, ac bellua Lernae
Horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,
Gorgones, Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

Refert Climacus gradu 4, se in monasterio vidisse fratrem quemdam cocum, qui a Deo donum jugiter lacrymandi obtinuerat; qui rogatus quomodo id obtinuisset, respondit: «Ex ignis culinae, quem perpetuo cerno, aspectu, vasta ignis inferni incendia animo verso: quae consideratio uberes ex oculis lacrymas elicit.» Exempla et visiones hac de re horrificas recenset S. Gregorius, lib. IV Dialog., cap. XXX, ubi Theodorici regis jactum in ollam Vulcaniam recenset, et cap. XXXVI et XLIII, et Damasus, Histor. cap. XXX, ubi Josaphat regis visionem de inferno enarrat. Nota est Doctoris Parisiensis defuncti historia, qui in exequiis surgens e feretro dixit: «Justo Dei judicio accusatus, judicatus et damnatus sum,» qua voce S. Bruno, aliique permoti Carthusiam instituerunt, uti narrat Franciscus Puteus in Vita S. Brunonis, et ex eo noster Petrus Thyraeus, lib. De Judicio particulari, cap. VI. Nota etiam est Udonis Episcopi monitio coelestis: «Udo, Udo, cessa a ludo, lusum satis Udo;» cumque non cessaret, ejusdem judicium, decollatio et damnatio, quam enarrat Fulgosius, lib. IX, cap. XII; Nauclerus, vol. II, gener. 37; S. Antoninus et alii. Refert Gregorius Turonensis, lib. VIII Hist. Franc., cap. V, Chilpericum regem pessimum, Francorum tyrannum, post mortem Guntramno regi visum confractis membris projici in ollam aeneam, statimque undarum vaporibus ita dissolvi ac liquefieri, ut nullum ex eo penitus vestigium remaneret. Plura hac de re dixi Deuter. XXXII, 22.