Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Septem Angeli septem phialas et plagas novissimas in orbem effundunt, scilicet primus, vers. 2, producit vulnera saeva et pessima; secundus, vers. 3, mare; tertius, vers. 4, flumina et fontes vertit in sanguinem; quartus, vers. 8, facit ut sol adurat homines et terram; quintus, vers. 10, facit regnum Antichristi tenebrosum et dolorosum, ut homines linguas suas manducent; sextus, vers. 12, siccat Euphratem, ut congregentur reges, et caedantur a Deo in Armagedon; septimus, vers. 17, inducit fulgura, tonitrua, terrae motus et grandinem talentarem.
Textus Vulgatae: Apocalypsis 16:1-21
1. Et audivi vocem magnam de templo, dicentem septem angelis: Ite, et effundite septem phialas irae Dei in terram. 2. Et abiit primus, et effudit phialam suam in terram, et factum est vulnus saevum et pessimum in homines, qui habebant characterem bestiae: et in eos qui adoraverunt imaginem ejus. 3. Et secundus angelus effudit phialam suam in mare, et factus est sanguis tanquam mortui: et omnis anima vivens mortua est in mari. 4. Et tertius effudit phialam suam super flumina, et super fontes aquarum, et factus est sanguis. 5. Et audivi angelum aquarum dicentem: Justus es, Domine, qui es, et qui eras, sanctus, qui haec judicasti: 6. quia sanguinem sanctorum et prophetarum effuderunt, et sanguinem eis dedisti bibere: digni enim sunt. 7. Et audivi alterum ab altari dicentem: Etiam Domine Deus omnipotens, vera et justa judicia tua. 8. Et quartus angelus effudit phialam suam in solem, et datum est illi aestu affligere homines, et igni: 9. et aestuaverunt homines aestu magno, et blasphemaverunt nomen Dei habentis potestatem super has plagas, neque egerunt poenitentiam ut darent illi gloriam. 10. Et quintus angelus effudit phialam suam super sedem bestiae: et factum est regnum ejus tenebrosum, et commanducaverunt linguas suas prae dolore: 11. et blasphemaverunt Deum coeli prae doloribus, et vulneribus suis, et non egerunt poenitentiam ex operibus suis. 12. Et sextus angelus effudit phialam suam in flumen illud magnum Euphraten: et siccavit aquam ejus, ut praepararetur via regibus ab ortu solis. 13. Et vidi de ore draconis, et de ore bestiae, et de ore pseudoprophetae spiritus tres immundos in modum ranarum. 14. Sunt enim spiritus daemoniorum facientes signa, et procedunt ad reges totius terrae congregare illos in praelium ad diem magnum omnipotentis Dei. 15. Ecce venio sicut fur. Beatus qui vigilat, et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet, et videant turpitudinem ejus. 16. Et congregabit illos in locum, qui vocatur hebraice Armagedon. 17. Et septimus angelus effudit phialam suam in aerem, et exivit vox magna de templo a throno, dicens: Factum est. 18. Et facta sunt fulgura, et voces, et tonitrua, et terraemotus factus est magnus, qualis numquam fuit ex quo homines fuerunt super terram: talis terraemotus, sic magnus. 19. Et facta est civitas magna in tres partes: et civitates gentium ceciderunt. Et Babylon magna venit in memoriam ante Deum, dare illi calicem vini indignationis irae ejus. 20. Et omnis insula fugit, et montes non sunt inventi. 21. Et grando magna sicut talentum descendit de caelo in homines: et blasphemaverunt Deum homines propter plagam grandinis: quoniam magna facta est vehementer.
Versus 1: Ite, et Effundite Septem Phialas
Versus 1. «Et audivi vocem magnam de templo,» — Dei scilicet, qui hic jubet septem angelis inferre septem plagas impiis Antichristianis. Nota: hae plagae similes sunt et adumbratae in plagis Aegypti, Exod. vii et seq. Nam, ut superius dixi, et hic repetendum est, prima plaga Aegypti fuit conversio Nili et aquarum in sanguinem; secunda, ranarum; tertia, ciniphum; quarta, cynomyia, ars omnis generis muscarum; quinta, pestis; sexta, ulcerum; septima, grandinis; octava, locustarum; nona, tenebrarum; decima, caedis primogenitorum; undecima, siccatio maris Rubri, et demersio Pharaonis cum suis assecclis. Hae ergo plagae Aegyptiae indices erant et exempla vindictae Dei in peccatores, maxime in Deum contumaces et rebelles, qualis erat Pharao cum suis: atque allegorice significabant plagas in fine mundi impiis et Antichristianis infligendas, imo hae eaedem sunt cum illis. Nam plaga primi angeli hic eadem est cum sexta Aegyptiaca; plaga secundi angeli et tertii eadem est cum prima Aegyptiaca; plaga quarti angeli eadem est cum quinta; plaga quinti eadem est cum nona; plaga sexti eadem est cum undecima et secunda; plaga septimi, eadem est cum septima Aegyptiaca.
Nota: hi septem angeli, phialae et plagae, diversi sunt a septem angelis, tubis et plagis, de quibus actum est cap. viii et ix. Illi enim cap. viii et ix continebantur in septimo sigillo, ut patet cap. viii, vers. 1; hi vero continentur in ipso libro septem sigillis signato. Ergo illi praecedent tempore, hi sequentur; illi plagas immittent ante Antichristum, hi tempore Antichristi. Quocirca et plagae pleraeque utrobique diversae sunt, ex parte tamen vel eaedem, vel similes sunt, ut tuba et plaga prima grandinis, cap. viii, vers. 7, ex parte eadem est cum plaga septima hic vers. 21: inter alia enim quae plaga haec affert, affert et grandinem, sed immanem instar talenti. Sic tuba et plaga secunda cap. viii, vers. 8, similis est plagae secundae hic vers. 3, in eo quod mare versum sit in sanguinem, sed dissimilis in eo quod, cap. viii, magnus mons missus sit in mare, hic vero nil tale dicatur. Rursum, cap. viii, tertia tantum pars maris versa est in sanguinem, et tertia pars piscium interiit: hic vero totum mare versum est in sanguinem, omnesque pisces mortui sunt. Tertia tuba et plaga cap. viii, vers. 10, facta est in fluminibus, uti et tertia hic vers. 4; sed cap. viii, aquae versae sunt in absinthium; hic vero in sanguinem. Quarta tuba et plaga cap. viii, vers. 12, fuit in sole, uti et quarta hic vers. 8; sed cap. viii sol percussus est tenebris et obscuritate, hic vero ardore et aestu. Quinta tuba et plaga cap. ix, vers. 2, est locustarum cruciantium et tenebras inducentium; quinta pariter plaga hic vers. 10, facit regnum Antichristi tenebrosum et miserum, ita ut homines prae doloribus blasphement Deum et manducent linguas. Sexta tuba et plaga cap. ix, vers. 15, solvit quatuor angelos ligatos in Euphrate, qui soluti in aciem producunt ducentos milliones equitum; sexta pariter plaga hic vers. 12, siccatur Euphrates, ut paretur via regibus ab ortu solis. Septima tuba cap. xi, vers. 15, inducit mundi finem et consummationem, canitque: «Factum est regnum hujus mundi, Domini nostri et Christi ejus.» Septima plaga hic vers. 17, ait: «Factum est,» ac mox inducit horrenda fulgura, tonitrua, terrae motus et grandinem. Ex dictis liquet septem illos angelos cum tubis hisce esse similes, diversos tamen et hisce praevios, ac quasi prodromos: unde et minores plagas inducunt, quas hi, utpote posteriores, adaugent et consummant. Excipe septimam cap. xi, vers. 15, quae omnium finem inducit, uti ibidem ostendi.
Versus 2: Vulnus Saevum et Pessimum
2. «Et abiit primus angelus, et effudit phialam suam.» — Nota: quod angeli hic dicuntur effudisse phialas in mare, flumina, solem, etc., non ad litteram ut sonat, quasi in fine mundi reipsa phialas suas effusuri sint, sed symbolice accipiendum est. Tantum enim hac phrasi et symbolo significatur angelos operaturos et effusuros esse in mari, fluminibus, sole, etc., iram et vindictam divinam, in phiala quasi contentam et repraesentatam: verbi gratia, efficient ut aquae maris et fluminum vertantur in sanguinem, ut sol solito ardentius urat impios, etc.
«Et factum est vulnus» (graece helkos, id est ulcus. Ita Vatablus et alii; dicitur tamen vulnus, quia ulcus, dum aperitur, fit vulnus) «saevum» (id est, dirum et horridum; rursum «saevum,» id est saeviens, dolore affligens et crucians Antichristianos) «et pessimum,» — id est, maxime putidum, pudendum et foetidum. Alludit ad sextam plagam Aegypti, Exod. ix, 10, de qua dicitur: «Factaque sunt ulcera vesicarum turgentium;» et ad ulcera quibus Deus percussit Philistaeos ob captam et circumductam arcam Testamenti: de quibus dicitur, I Reg. v, 6: «Aggravata est manus Domini super Azotios, et percussit in secretiori parte natium Azotum.» Et mox, vers. 9: «Computrescebant prominentes extales eorum.» De quibus dicitur et Psalm. lxxvii, vers. 66: «Percussit inimicos suos in posteriora, opprobrium sempiternum dedit illis.» Simili ergo plaga pudenda, aeque ac dolorosa percutiet Deus in fine mundi eos qui habent characterem bestiae, id est Antichristi, de quo dixi cap. xiii, vers. 16: nimirum ut puniat tum alia eorum scelera, tum pudendas libidines, quibus Antichristus et Antichristiani frena laxabunt. Sic etiamnum hodie Deus punit obscoenos et libidinosos obscoenis et molestis ulceribus ac lue venerea, sive morbo Gallico, maxime in membris verecundis, quibus peccaverunt. Deus enim «ipsa peccata sic ordinat, ut quae fuerunt delectamenta homini peccanti, sint instrumenta Domino punienti,» ait S. Augustinus in Psalm. vii.
Haec enim ulcera, caeteraeque plagae plane ut sonant ad litteram videntur accipiendae: licet nonnulli haec mystice exponant, ut facit Alcazar, cujus de singulis hisce septem plagis interpretationem recensui cap. praeced., vers. 5. Aliorum recensebo in fine capitis.
Versus 3: Sanguis Tanquam Mortui
3. «Et secundus angelus effudit phialam in mare, et factus est sanguis tanquam mortui,» — quasi dicat: Angelus secundus operatus est in mari, vertitque aquam totius maris in sanguinem. Sed quid significat to tanquam mortui? Primo, aliqui id exponunt de sanguine atro, vel congelato, qui ex corpore mortui profluit. Verum hoc recte refellit Alcazar. Fieri enim potest, ut sanguis ex mortuo fluens sit rubeus et nitidus, uti in haedi sanguine apparet. Nec vero aut diversi coloris est, aut minus congelatur sanguis ex scissa vivi hominis vena exiliens, quam cruor ex cadavere manans.
Secundo, alii putant alludi ad mare Mortuum, in quod Sodoma ob scelera sua conversa est: ejus enim maris aquae sunt bituminosae, indeque atrae: de iis enim ait Tacitus, lib. V: «Ater natura sua liquor.» Pari modo angelus hic in fine mundi aquas maris faciet atras, et quasi mortuas; unde sequitur: «Et omnis anima vivens mortua est.»
Tertio, Alcazar to mortui refert ad victimas, quarum, cum immolabantur, sanguis excipiebatur in vase, quod aqua semiplenum erat, ut sanguis aquae mixtus esset fluidior, ac effusus in fossam, quae erat juxta crepidinem altaris, facilius deflueret, nec juxta altare haereret, illudque inficeret. Mystice autem significabat quod de Christo in cruce, qui futurus erat victima totius mundi, efflueret sanguis et aqua. Sensus ergo est, quasi dicat: aqua maris versa est in sanguinem, non secus atque in lebete, in quem animalis immolati sanguis immittebatur, aqua ipsa sanguineo tingebatur colore. Porro censet Alcazar hoc sanguine significari sanguinem Martyrum, qui mare gentilitatis rubricavit, et in sanguinem convertit, id est, sibi Christoque subjecit, et sanctificavit. Unde S. Isidorus in Quaest. in Exodum, cap. x: «Aquae,» inquit, «in sanguinem versae significant populos conversos ad sanguinis Christi fidem;» inde pisces, id est fideles, mortui, id est morti sunt addicti ab Imperatoribus eos persequentibus.
Quarto et optime, alii haec referunt ad sanguinis copiam. Cum enim homo, vel animal aliud occiditur, plurimum effluit sanguinis, quasi dicat: aqua maris versa est in sanguinem, perinde ac si factae essent in eo hominum caedes, multique essent occisi et mortui, ideoque pisces omnes, qui in mari non sanguine, sed aqua vivunt, pariter emortui sunt. Genitivus enim singularis nekrou, id est mortui, ponitur pro plurali nekrōn, id est mortuorum, quasi dicat: facta est aqua maris quasi sanguis occisorum et mortuorum. Sic dicitur, IV Regum iii, 22: «Viderunt Moabitae aquas rubras quasi sanguinem, dixeruntque: Sanguis gladii est; pugnaverunt reges contra se, et caesi sunt mutuo.» Causam subdit vers. 5, dicens: «Justus es, Domine,» qui punis eos in eo quo peccaverunt, et quod aliis injuste irrogarunt, juste rependis et remetiris eis: «Quia sanguinem Sanctorum et Prophetarum effuderunt, et sanguinem eis dedisti bibere: digni enim sunt.» Sic Aegyptiis mutasti aquam in sanguinem, eo quod ipsi sanguine infantium Hebraeorum, quos aquis mergebant, eas contaminassent, Exod. vii, 19.
Versus 4: Flumina et Fontes Aquarum
4. «Et tertius angelus effudit phialam suam super flumina, et super fontes aquarum, et factus est sanguis.» — Sicut secundus angelus mare vertit in sanguinem, ita hic tertius flumina et fontes pariter in sanguinem vertit. Itaque sicut in Aegypto sub Pharaone, a Mose omnis aqua versa est in sanguinem, et omnes pisces mortui sunt: ita sub finem mundi per totum orbem, universum mare et omnia flumina vertentur in sanguinem, et omnes pisces morientur. Quod enim olim in Aegypto accidit, typus et praeludium fuit ejus quod futurum est in fine mundi. Sicut tamen in Aegypto conversio illa non duravit nisi octo diebus, ne homines perirent siti, ita pariter videtur istam conversionem non valde diu duraturam, ne omnes pereant, sed post aliquod tempus mare et flumina suae naturae, colori et sapori restituenda fore, sicut factum est in Aegypto. Probabile quoque est fidelibus hanc plagam aquarum non nocituram, sicut non nocuit Hebraeis in Aegypto; haec enim plaga immittetur in impios, ad vindicandum sanguinem Sanctorum, quem impii tunc effundent. Quod ad pisces attinet, non est necesse eos reviviscere, quia mundus brevi finietur; et forte non deerunt pisces in stagnis, lacubus et vivariis: nam de iis aquis non dicitur quod in sanguinem convertentur. Ita P. Lessius, lib. XIII De Perfectionibus divinis, cap. xviii.
Versus 5: Audivi Angelum Aquarum
5. «Et audivi angelum aquarum.» — Nota: ex hoc loco patet angelos certos a Deo praefectos esse praesidere certis creaturis, ac singula elementa suum habere angelum praesidem. Si enim aquae habent suum angelum, cur non pari jure habeant suum et terra et aer? Deus enim haec inferiora per angelos distribuit, ut ipsi sigillatim eorum curam gerant. Ita docet Origenes, hom. 14 in Num.; S. Augustinus, lib. LXXXIII Quaest., Quaest. lxxix, ubi ait: «Unaquaeque res visibilis in hoc mundo habet angelicam potestatem sibi praepositam;» S. Thomas I p., Quaest. cx, art. 1; Gabriel Vasquez, I part., tom. II, disp. 245, num. 6, ubi praeter Origenem et S. Augustinum, citat Andream et Aretam, quin et Platonem. Quod enim Alcazar per angelum aquarum Mosen, per angelum altaris Eliam accipit, mysticum est et symbolicum, non litterale nec genuinum.
Porro angelus hic aquarum praeses laudat Dei justitiam, eo quod impios aquis abutentes punierit, mutando eas in sanguinem. Ait ergo: «Justus es, Domine, qui es, et qui eras sanctus, qui haec judicasti; quia sanguinem Sanctorum et Prophetarum effuderunt, et sanguinem eis dedisti bibere.» Syrus vertit: «Justus est ille qui est, et ille qui erat, et pius (vel indulgens), quia haec judicasti,» etc. Gaudent enim angeli, cum creaturae, quibus praesunt, Deum Deique justitiam commendant et laudant. Nota: in his novissimis mundi plagis elucet non solum justitia, sed et misericordia Dei; nam paulatim, et cum moderamine adhibentur, ut peccatores per eas invitentur ad poenitentiam et emendationem. Hinc non semper durant, sed alii aliis succedunt, ut advertant esse manum Dei castigantis, non causas naturales, aut fatum aliquod stellarum.
Versus 7: Audivi Alterum ab Altari
7. «Et audivi alterum angelum.» — Lege cum Romanis et Graecis: «Et audivi alterum ab altari,» scilicet egredientem e loco Martyrum petentium vindictam, et «dicentem: Etiam, Domine, etc., vera et justa judicia tua;» «alterum,» intellige angelum.
Versus 8: In Solem, Aestu Affligere Homines et Igni
8. «Et quartus angelus effudit phialam suam in solem,» — quia scilicet effecit ut sol intensius et acrius impios ureret. Unde sequitur: «Et datum est illi (soli) aestu affligere homines et igni.» Ubi to «et» hen dia dyoin, sive explicativum est; «aestu et igni,» id est, aestu igneo, aestu intenso et ardente instar ignis. Sic ait Poeta: «Aurum frenosque,» id est, frenos aureos «momordit.» Significat enim homines arsuros tanto aestu, ut hic aestus eis videatur esse ignis, utque sibi videantur in igne versari et torreri. Nam graece est kaumatisai anthrōpous en pyri, id est, datum est illi aestuare facere, sive adurere homines in igne.
Sic fingunt Poetae quod Phaethon, cum solis currum regere nesciret, terras et coelum ambusserit. Unde et Phaethon dicitur apo tou phaous, id est, a luce, et alba, id est «uro,» ait Servius in illud Aeneid. V: «Auroram Phaethontis equi jam luce vehebant.»
Et Cicero, lib. III Officiorum, fabulam ita narrat: «Phaethonti filio sol facturum sese dixit, quidquid optasset; optavit ut in currum patris tolleretur: sublatus est; atque is antequam constitit, ictu fulminis deflagravit. Quanto melius fuerat in hoc promissum patris non esse servatum?»
Tropologice S. Gregorius, XXXIV Moral., cap. xii: «Phialam,» ait, «in solem fundere, est persecutionis supplicia viris sapientiae splendore fulgentibus irrogare. Et datum est illi ut affligeret homines aestu et igni, quia dum sapientes viri cruciatibus victi, mali agendi errore, tanguntur, illorum exemplo persuasi infirmi quique, temporalibus desideriis inardescunt. Ruinae namque fortium augmenta praestant perditionibus infirmorum.»
Versus 10: Super Sedem Bestiae
10. «Et quintus angelus effudit phialam suam super sedem bestiae,» — id est, super regnum et subditos Antichristi: unde factum est regnum ejus tenebrosum, tum proprie, tum symbolice «tenebrosum,» id est infelix, peste, fame, morbis, aliisque aerumnis et infortuniis miserum et calamitosum, adeo ut Antichristiani manducent, id est mordeant, linguas suas, quasi rabiosi eas vellent manducare et vorare prae doloribus et tormentis. Est hyperbole et catachresis; tenebrae enim symbolum sunt adversitatis et aerumnarum, uti lux prosperitatis et laetitiae; et «manducare» sumitur pro «mordere.»
Versus 12: In Flumen Illud Magnum Euphraten
12. «Et sextus angelus effudit phialam suam in flumen illud magnum Euphraten, et siccavit aquam ejus, ut praepararetur via regibus ab ortu solis.» — Nam, ut dixi Daniel. cap. vii et xi, et dicam hic cap. xvii, ex decem illis regibus qui Antichristi tempore orbis imperium divident, tres occidentur ab Antichristo, ac mox septem reliqui territi ei se subdent; et quia aliqui ex his erunt in Oriente, hinc siccabitur ab angelo Euphrates, ut facile possint ad Antichristum transire, utque cum illo contra Christum et Ecclesiam pugnantes, a Deo proterantur, ut dicitur vers. 14, ideoque haec siccatio Euphratis, quae fiet a bono Angelo, non fiet, nec cedet in bonum et victoriam Antichristi et Antichristianorum, quales erunt hi reges, sed Christi et Christianorum. Alludit ad Darium et Cyrum reges Persarum et Medorum, qui ab Oriente, id est ex Perside et Media, venerunt ad excidium Babylonis, ac Euphrate in alios multosque alveos deducto, sicco pede milites in urbem immiserunt, itaque eam ex improviso ceperunt, uti dixi Danielis v, 30. Haec enim Euphratis siccatio rursum iterabitur in fine mundi, idque non naturaliter opera hominum, uti factum est tempore Cyri, sed miraculose opera angeli hujus sexti.
Censet Viegas hic, sect. III (licet sect. II, contrarium dixerit), et Genebrardus in Psal. LXVII, 37, hos reges venturos non pro, sed contra Antichristum, atque pro Christo et Ecclesia pugnaturos: tum quia emittuntur ab Angelo bono, qui eis siccat Euphratem; tum quia Antichristus contra eos ingentem parabit exercitum. Subdit enim quod draco et bestia, id est, diabolus et Antichristus, tres spiritus immundos mittent, qui alios omnes reges sibi foederatos contra eos in suum auxilium evocent; sed hi omnes caedentur, non tam a regibus ex Oriente venientibus, quam a Christo vers. 16. Haec sententia in speciem videtur probabilis.
Probabilius tamen videtur contrarium, scilicet eos pro Antichristo contra Ecclesiam venturos. Ita Ribera et alii, imo ipse Viegas, sect. II. Nam haec spectant ad ultimum Antichristi annum, quo ipse jam subjectos habebit omnes orbis reges, eritque monarcha; unde acerrimam instituet ubique persecutionem in Christianos, ac contra eos hunc exercitum convocabit, ut per eum fideles ubique perscrutetur, oppugnet et exterminet. Erit enim hoc ultimum bellum, ultima persecutio Antichristi, in qua ipse non a regibus, sed a Deo et Christo (contra quos pugnabit) profligabitur in loco qui vocabitur Armagedon, ut dicitur vers. 14 et 16, et cap. xix, 15, et xx, 9. Erit ergo haec ex ultimis plagis tam mundi, quam Antichristi.
Objicies: Quorsum tantus militum numerus ad profligandos Christianos, cum hi sub Antichristo futuri sint perpauci? Respondeo paucos fore, si cum Antichristianis comparentur; revera tamen fore multos, praesertim qui in montes, sylvas aliasque latebras sese abdent. Si enim numerus Hebraeorum egredientium ex Aegypto ascendit ad tres milliones, uti ostendi Exodi cap. xii, vers. 37, quot milliones fore putamus Christianorum in toto mundo? Quare sicut Pharao ad subjugandum Hebraeos coegit omnes regni sui copias, ita Antichristus ad subigendos sibi Christianos totius orbis, omnes suas vires et copias colliget; et sicut Pharao cum omnibus suis periit obrutus mari Rubro, ita Antichristi exercitus peribit obrutus igne coelesti. Hoc ergo consilio et fine faciet Deus colligi omnes hos ejus exercitus, ut universos in unum collectos uno ictu, unoque quasi fulmine afflet et perdat; sicut idcirco fecit Pharaonem cogere universos bellatores Aegypti, ut omnes simul conficeret, mergeretque in mari.
Mystice, Laurentius Justinianus, et ex eo Alcazar (licet ipse id putet esse litterale): Siccatio, inquit, Euphratis symbolum est terrenae felicitatis, mundanos homines in ipso decursu deficientis et deserentis. Euphrates enim significat torrentem rapidissimum superbiae, deliciarum, atque opum, et forte etiam humanae sapientiae et eloquentiae, quibus Romani circumfluebant, quibusque repellebant Christi Evangelium. Sed haec in Romanis desiccavit Deus per Darium et Cyrum, id est, per S. Petrum et Paulum: quo factum est ut sensim in Babylonis, id est Romae, familias illustres irrumperent, easque occuparent. Unde et Adamus Sasbout, Prologo in Isaiam, refert S. Hieronymum docere, quod in Medis et Persis Apostoli et eorum successores denotentur, qui Babylonem, id est confusum mundum, everterunt. Sicut enim Cyrus et Darius non vi, nec armis, sed occulte alio derivando Euphratem (quod Babylonii impossibile putantes non praecaverant), Babylonem occuparunt: ita Christiana religio non vi, sed occulte serpendo, senatorias domos Romae occupavit, antequam Romani persentiscerent; ita ut subito unus uxorem propriam Christianam deprehenderet, alius filiam, alius fratres, alius cognatos et affines, jamque viderent Christianismum totam Romam pervasisse. Hic sensus mysticus congruit Cyro et Dario expugnantibus Babylonem, non autem hisce regibus pugnantibus contra Christum et Ecclesiam.
Versus 13: Spiritus Tres Immundos in Modum Ranarum
13. «Et vidi de ore draconis, et de ore bestiae, et de ore pseudoprophetae» (de quibus dictum est cap. xiii) «spiritus tres immundos in modum ranarum,» — supple prodire, vel exire, uti legunt aliqui codices manuscripti. Quaeres, quinam sunt hi? Primo, Prosper in Dimidio temporis, cap. xi, censet fore tres Antichristi praecones, de iisque subdit: «Quod in Daniele dictum est, Examina ex eo surgent, hic aperte dictum est, exire velut praecones ejus tres spiritus immundos, tanquam in tres partes orbis, Asiae, Europae et Africae, qui persuadeant Antichristum esse Christum.»
Verum dico tres hosce spiritus esse immundos, esseque daemones; hoc enim diserte asserit S. Joannes. Censet Viegas hosce tres daemones ab Antichristo, in visibili hominum, quasi legatorum, specie, mittendos ut gentes ad se congregent. Verum hoc incertum est, praesertim cum hic a Joanne non hominibus, sed ranis comparentur. Illud certum est daemones hosce exire de ore draconis, bestiae et pseudoprophetae, id est, jussu et imperio daemonis, Antichristi et praecursoris ejus mitti, ut sollicitent congregentque gentes et milites ad Antichristum. Exeunt ergo, ut septem reges reliquos et superstites, in bellum contra Christianos cum Antichristo inferendum, tum suasione, tum signis et prodigiis, sive per se, sive per magos suos inducant et concitent, ut sequitur. Quocirca subdit Joannes: «Sunt enim spiritus daemoniorum facientes signa.» Ubi to enim dat causam praecedentium, q. d. ne quis putans omnes spiritus esse puros et bonos, esseque angelos sanctos, miretur id quod dixi esse «spiritus immundos;» sunt enim revera tales inter spiritus, suntque spiritus daemoniorum (non enim omnes spiritus sunt angeli boni), iique faciunt signa et prodigia.
Porro hi spiritus comparantur ranis, ob immunditiem, foeditatem, loquacitatem et contumaciam, qua magno, sed inani et imbelli strepitu, omnes ad arma contra Christianos concitabunt. Rana enim clamorem edit raucum, molestum et importunum, sed invalidum, inefficacem et imbellem: quocirca rana a Graecis vocatur batrachos, ab aspero clamore; ranae enim competit illud Laconicum: «Vox est, praeterea nihil.»
Unde eos quasi deridens Joannes, stultumque eorum Christo obstrependi et obsistendi consilium ostendens, asserit nullum alium fore tantae congregationis et conjurationis finem, quam ut congregentur reges omnes ad praelium in die magno omnipotentis Dei, ibique omnes pariter ab eo siderentur et perimantur, sicque in eis impleatur illud Psalm. ii, 2: «Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum, adversus Dominum, et adversum Christum ejus: qui habitat in coelis irridebit eos, et Dominus subsannabit eos.» Et illud Isaiae viii, 9: «Congregamini, populi, et vincimini.» Erit ergo haec quasi gigantomachia. Sicut enim Titanes superbi gigantes, moventes bellum contra Jovem, ab eo fulmine adacti sunt in tartara: ita et hisce regibus contra se bellantibus faciet Deus. Quocirca omnis haec eorum conspiratio nihil aliud proficiet, quam ut omnipotens Deus eos simul collectos corripiat, et suae fortitudinis documentum clarissimum in eorum excidio edat, idque praestet eadem via atque consilio, qua ipsi suum Christum et Christianos oppugnare et exterminare tentabant. Colliget enim eos cum Antichristo in unum locum, cujus nomen erit Armagedon, ut ibi simul collectos uno quasi ictu et telo conficiat et occidat. Unde cap. xvii, vers. 14, dicitur: «Hi cum Agno pugnabunt, et Agnus vincet illos.» Hinc dies tantae potentiae et victoriae vocatur hic dies magnus omnipotentis Dei, quo scilicet Deus edet stragem tantam, ut ad coenam magnam vocet omnes aves coeli, ut dicitur cap. xix, vers. 17.
Mystice, Alcazar (quod tamen ipse affert quasi litterale): Per tres, inquit, hasce ranas significantur tres fidelium hostes: daemon, mundus, caro; aut potius eorum locutio et suggestio, de quibus fuse et docte agit noster Bernardinus Rossignolius, lib. III De Discip. perfectionis, cap. xv. Haec enim triplex eorum locutio et suggestio, scilicet ad honores, opes et delicias consectandas, prodit ex ore draconis, et bestiae marinae, ac bestiae terrestris, de quibus cap. xiii, id est, ex ore diaboli, mundi et carnis; suntque eorum quasi halitus, sive spiraculum, imo sternutamentum, sicut ait ille felem esse leonis aut tigridis quasi sternutamentum. Huic enim symbolo convenit ranae foeditas, obscoenitas et figura. Nam in ipso coeno in quo et nascitur et volutatur semper, mirifice luxuria ac turpis libido repraesentatur. In maculis quibus velut ocellis quibusdam undique distinguitur, oculorum concupiscentia innuitur. In pertinaci importuni clamoris elatione, superbia adumbratur. Qua de re extat apologus apud Aesopum, de rana cum bovis ingenti mole sese per tumorem comparante. Tres ergo ranae sunt triplices molestae et obstreperae suggestiones diaboli, mundi et carnis, sive superbiae, avaritiae et libidinis. Hinc et triplices sunt ranae, scilicet primo, ranae communes et palustres; secundo, rubetae, quae sunt terrestres et virulentae; ac tertio, calamitae, quae degunt inter arundines et fruticeta, teste Plinio, lib. VIII, cap. xxxi, et lib. XXXII, cap. x. Primas carni, secundas diabolo, tertias mundo, non male adaptaveris. Hucusque Alcazar, sed mystice. Nam ad litteram ait Joannes hasce ranas esse tres spiritus immundos, esseque tres daemones.
Symbolice, rana est inverecunda, obstrepera, curiosa, obscena, stolida, ideoque loquax; unde proverbium: «Rana gyrina sapientior.» De quo Plato in Theaeteto: «Nos,» inquit, «illum tanquam Deum ob sapientiam admirabamur; ille nihilo magis antecellebat prudentia quam rana gyrina.» Dicitur gyrina, a figura corporis, quia in gyrum orbiculatur, ut quoquoversum se facile flectere et vertere possit. Hinc rana significat haeresin et haereticos stolidos, loquaces, curiosos et obstreperos. Quocirca Fredericus Staphylus, lib. De Lutheranorum concordia, et Gabriel Prateolus in Catalogo haeretic., apposite hasce tres ranas adaptant tribus sectis quae a Luthero promanarunt. Prima est Anabaptistarum, quorum pater est Rothmannus. Secunda est Sacramentariorum, quorum auctor est Carolstadius, ex quo Zuinglius et Calvinus prognati sunt. Tertia est Protestantium, quorum dux est Melanchthon.
Rursum, Alcazar per tres hasce ranas accipit judaismum, gentilismum et haeresin. Vide quae de ranis dixi Exodi viii, 3 et seq.
Versus 15: Ecce Venio Sicut Fur
15. «Ecce venio sicut fur,» — tum ad judicium universale, tum ad praelium et cladem hanc Antichristi et Antichristianorum, quae judicio erit praevia, et «sicut fur,» id est clanculum, inexspectato et ex improviso. Unde Varro, lib. XIV, nomen fur derivat a furvo, id est atro, quod per tenebras atrasque noctes furetur; alii a fraude; alii a ferendo, id est, auferendo res alienas; alii a Graeco phōr, id est fur. Ita Gellius, lib. I, cap. xviii. Hac furis comparatione adventum inexspectatum, arcanum et subitum Christi ad judicium designat saepe Scriptura, Matth. xxiv, 43; I Thessal. v, 2; II Petri iii, 10; Apocal. iii, 3, ut jugi et continua ejus exspectatione et metu homines teneat suspensos; itaque ipsi singulis diebus, imo horis et momentis, studiose totoque mentis conatu ad eum se comparent. Nam, ut ait S. Hilarius, can. 27 in Matth., in fine: «Paratos nos esse convenit, quia diei ignoratio intentam sollicitudinem suspensae exspectationis exagitat.»
«Beatus qui vigilat, et custodit vestimenta sua,» — puta Dei gratiam et virtutes, quibus quasi vestibus ornatur anima, ne appareat ejus turpitudo, id est nuditas, puta ei innata concupiscentia et labes originalis, aliaque vitia et peccata inde prognata.
Versus 16: In Locum Qui Vocatur Armagedon
16. «Et congregabit illos in locum qui vocatur hebraice Armagedon.» — Ita Romana et Graeca legunt, non Armageddon, sed Armagedon, penultima brevi. Arabicus quoque legit Armachadon. Quaeres primo, quid hebraice significet, et ubi sit Armagedon. Primo S. Hieronymus in Nominibus Hebr.: «Armagedon,» inquit, «interpretatur consurrectio tecti, sive consurrectio in priora» (quia Antichristo everso rursum Ecclesiae tectum in pristinam gloriam consurget); «sed melius mons et latrunculus, vel mons globosus,» quia scilicet eo convenient Antichristiani, qui fures erunt et latrones; volent enim furari Deo suum honorem, et Sanctos vita spoliare. Addit Viegas, Armagedon significare montem pomorum, sive fructuum: meged enim significat pomum.
Secundo, Ticonius, hom. 43, et Ribera putant Armagedon esse Mageddo, qui est campus et civitas in tribu Manasse, juxta Jezrahel, ubi a Pharaone Nechao percussus et occisus est Josias, rex Juda, II Paral. xxxv, 22. Neque id vero est absimile: favent enim Septuaginta qui Zachar. xii, 11, ubi nos legimus: «Sicut planctus Adadremmon in campo Mageddon,» vertunt: «Sicut campus malogranati quod in campo succiditur,» quasi in Mageddo littera m sit servilis et heemantica, ac radix ejus sit gada, id est succidit, quae etiam est radix et etymon Armagedon, ut mox dicam.
Verum, quia ad Mageddo hic additur Ar, quod non campum, sed montem significat, neque Mageddo, sed Armagedon vocatur; et quia nusquam alibi Scriptura, nec cosmographi meminerunt loci qui vocetur Armagedon, hinc verisimile est Armagedon novum esse nomen loci, quod illi imponetur ab eventu tempore Antichristi. Armagedon enim significat hebraice dolum congregationis exercitus, sive insidias, vel dolum excidii. Derivatur enim a radice aram, id est, dolose egit, astutus fuit (unde orme est dolus vel astutia), et gadad, unde per crasin fit gad, id est, exercitum congregavit, vel a gada, id est succidit, unde gidon est succisio; itaque vocatus est Gedeon, quia succidit altare Baal, indeque succisurus erat Madianitas. Pro Hebraeo gidon, Graeci dicunt gaden, quia non possunt exprimere mediam litteram ain, quae est in gidon. Dicitur ergo hic locus Armagedon, quia in eum Deus callide, et quasi per dolum hos reges cum Antichristo adunabit, ut omnes uno die perdat: vide cap. xix, vers. 11 et seq.
Aut certe Armagedon significat anathema, vel excidium excidii, quia scilicet Deus ibi Antichristum cum suis pleno excidio ad internecionem usque delebit; cherem enim, sive chorma, vel ut nos dicimus horma (de quo Num. xxi, 3) hebr. significat anathema, vel rem excidio addictam et devotam; gidon significat succisionem et excidium: littera enim chet, quae prima est in cherem et chorma, quia gutturalis est, eaque durior pronuntiatur, eo quod sit profundae aspirationis, hinc apud Graecos et Latinos liquescit et perit, ut pro chorma dicamus horma. Idem fit in nominibus Orch, Enoch, Ezechias, etc., in quibus prima littera chet perit et evanescit.
Porro familiare est Hebraeis nomen imponere ab eventu, maxime bellico. Sic enim locus in quo caesi sunt Chananaei ab Hebraeis, vocatus est herma, Num. xxi, 3 (quo forte hic alludit S. Joannes). Sic alius locus in quo Philistaei a Judaeis caesi sunt, vocatus est Lapis adjutorii, I Reg. vii, 12. Alius vocatus est Baal pharasim, II Reg. v, 20. Alius ubi Samson maxilla cecidit mille Philistinos, inde nuncupatus est Ramat lechi, id est elevatio maxillae, Judic. xv, 17.
Verisimile est Armagedon fore juxta Jerusalem et vallem Josaphat, tum quia, ut dixi cap. xi, et rursum dicam cap. xvii, ibi erit regia Antichristi; tum quia in valle Josaphat futurum est judicium, uti patet Joelis iii, 2; tum quia Armagedon Hebraeum est nomen: erit ergo in Palaestina et Judaea. Porro hic congregantur gentes et reges in Armagedon, sed sensim, viciniores citius, remotiores tardius. Interim fit excidium Babylonis, quod describitur cap. xvii et xviii, mox cap. xix, vers. 11. Christus cum suis in aciem prodit, qui eos caedit in Armagedon. Ergo non est hic hysterologia, ut vult Ribera, sed recta rei gerendae series et ordo.
Versus 17: In Aerem — Factum Est
17. «Et septimus angelus effudit phialam suam in aerem, et exivit vox magna de templo, dicens: Factum est.» — Q. d. hic finis est septem phialarum et plagarum novissimarum, ideoque pariter mundi finis et dies judicii instat. Porro effudit phialam suam in aerem, quia in aere Deus ostensurus erat suam iram, edendo in eo fulgura, et voces et tonitrua. Viegas voces has accipit articulatas, quasi sint voces spectrorum, puta exercituum discurrentium in aere, et conclamantium caedes et strages; sicut ante obsidionem Hierosolymae in aere apparuerunt armatae acies, et vox de templo «Migremus hinc,» teste Josepho, lib. VII Belli, cap. xii. Potest secundo, esse hendiadys, «voces et tonitrua,» id est, voces tonantes, sive tonitrua vocalia. Si quis tertio, alias voces malit hic accipere e coelo terribiles, non repugnabo.
Versus 18: Terrae Motus Factus Est Magnus
18. «Et terrae motus.» — Juxta illud Psalm. xvii, vers. 8: «Commota est et contremuit terra: fundamenta montium conturbata sunt, et commota sunt, quoniam iratus est eis.»
Versus 19: Civitas Magna in Tres Partes
19. «Et facta est civitas magna in tres partes.» — Alcazar per civitatem hanc magnam accipit Babylonem, quae civitas magna vocatur cap. xvii, vers. 18, id est Romam, quae in tres partes divisa est cum Constantinus factus est Christianus, scilicet in Christianos, Paganos et neutrales. Per vocem vero de throno procedentem accipit notitiam, quam S. Sylvester Pontifex toti Ecclesiae tradidit de Constantini Imperatoris decreto, quo se Christianum publice professus est, et templa in Jesu Christi honorem erigi imperavit. Ita ipse, more suo mystice et pie in Romanam Ecclesiam.
Dico ergo ad litteram civitatem hanc non fore Babylonem, id est Romam, quia de ea mox aget Joannes sub nomine proprio Babylonis; sed esse Jerusalem: haec enim vocatur civitas magna cap. xi, vers. 8, et haec maxima erit tempore Antichristi: erit enim ipsius regia, uti docui cap. xi, vers. 8. Ita Aretas, Viegas, Ribera et alii. Sensus ergo est, q. d. hoc terrae motu Jerusalem findetur in tres partes, tam quoad aedificia, quam quoad moenia: tantus enim erit, ut etiam insulae et montes loco moveantur, ut sequitur; quocirca non tantum civitas ita findetur, ut habeat scrobes et hiatus interjectos, sed etiam ita dividetur, ut partes ipsae inter se sejunctae sint et divisae: quod olim alibi accidisse narrat Plinius, lib. II, cap. lxxxiii.
Mystice, multi per civitatem magnam intelligunt impiorum coetum et multitudinem, quae in tres, id est, varias partes et schismata abibit, et dividetur, uti in hoc mundo, ita et in inferno. Unde Richardus per tres partes accipit paganismum, judaismum et falsum christianismum. Rursum, alii tres has partes censent esse eas, de quibus dicit S. Joannes, epist. I, cap. ii, vers. 16: «Omne quod est in mundo concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae.»
«Et Babylon magna venit in memoriam ante Deum.» — Quaenam sit haec Babylon, dicam cap. seq. Nota: simul haec ostensa sunt Joanni, licet non simul mandanda sint executioni.
Versus 20: Omnis Insula Fugit, Montes Non Sunt Inventi
20. «Et omnis insula fugit, et montes non sunt inventi.» Cum enim elementum terrae post diem judicii, alio perfectiori modo ac figura constituendum sit, nihil mirum est quod antea incipiat commoveri inusitato illo et stupendo modo, ac quasi universali totius terrae motu. Unde praecessit: «Et civitates Gentium ceciderunt.» Quo etiam fiet ut magna pars hominum intereat, et qui superstites manserint, ingenti pavore concutiantur, ait Franciscus Suarez, III part., Quaest. lix, art. 6, disp. 56, sect. iv.
Versus 21: Grando Magna Sicut Talentum
21. «Et grando magna sicut talentum descendit.» — Graece hōs talantiaia, id est quasi talentaris, hoc est magnae molis et vastae magnitudinis, ait Erasmus; hoc enim Graeci vocant talantiaion, id est talentare, etiamsi praecise non adaequet magnitudinem et pondus talenti. Alcazar tamen censet praecise grandinem hanc habere molem et pondus talenti. Est enim saeculis omnibus invisa et inaudita. Unde «blasphemaverunt Deum homines propter plagam grandinis, quoniam magna facta est vehementer.» Porro talentum Atticum continebat minas 60, hoc est Romanas libras 62 cum media, quae conficiunt uncias 750. Hebraeum vero antiquum talentum duplum erat ad Atticum, de quo loqui interdum solent Graeci et Latini, et de eo quoque videtur hic loqui Joannes, inquit Alcazar. Dicitur talentum a talanton, id est statera, trutina, libra. Hinc metonymice pondus quod ei imponitur librandum et ponderandum, ac proprie pondus illud ingens (quod talentum vocamus) hoc nomine appellatur. Sic Nonius balistas talentarias vocat, quae scilicet lapides talenti pondo jacularentur.
Porro exempla ingentis et portentosae grandinis ac lapidum recensui Exodi cap. viii, vers. 18, et Ezech. cap. xxxviii, vers. 22. Hae ergo sunt septem plagae novissimae, quae totum orbem confundent, et tantum non evertent. Viderunt haec per umbram Gentiles et Poetae. Unde Lucanus, initio lib. I Pharsal., ita canit:
«Sic, cum compage soluta,
Saecula tot mundi suprema coegerit hora,
Antiquum repetens iterum chaos, omnia mixtis
Sidera sideribus concurrent, ignea pontum
Astra petent, tellus extendere littora nolet,
Excutietque fretum; fratri contraria Phoebe
Ibit, et obliquum bigas agitare per orbem
Indignata diem poscet sibi, totaque discors
Machina divulsi turbabit foedera mundi.»
Et Ovidius, I Metamorph.:
«Esse quoque in fatis reminiscitur affore tempus,
Quo mare, quo tellus, correptaque regia coeli
Ardeat, et mundi moles operosa laboret.»
Et Seneca in Hercule Oetaeo:
«Jamjam legibus obrutis,
Mundo cum veniet dies,
Australis polus obruet
Quidquid per Libyam jacet:
Arctous polus obruet
Quidquid subjacet axibus.
Amissum trepidus polo
Titan excutiet diem.
Coeli regia concidet,
Certus atque obitus trahet:
Atque omnes pariter deos
Perdet mors aliqua, et chaos,
Et mors fata novissima
In se constituet sibi.»
Mystice, Richardus et alii per grandinem talentarem accipiunt obdurationem damnatorum in gehenna: haec est supplicium gravissimum, aeque ac justissimum. Alcazar vero accipit obdurationem, qua nonnulli ex Gentilibus plectebantur, cum Constantinus et Roma ad Christum fuerunt conversi. Generalius accipias quamvis obdurationem sceleratorum, de qua notanda est sententia S. Augustini, serm. 3 De SS. Innocentibus, tom. X: «Percutitur hac animadversione peccator, ut moriens obliviscatur sui, qui dum viveret oblitus est Dei.» Idem, serm. 88 De Tempore: «Cum,» inquit, «in peccatis suis coeperint permanere, de multitudine peccatorum nascitur desperatio, ex desperatione obduratio generatur.» Unde contra eam remedium suggerens: «Quoties,» ait, «nobis aliqua peccata subrepserint, sine ulla mora medicamentum eleemosynae, vel poenitentiae festinemus animarum nostrarum vulneribus providere.»
Denique Aureolus sequens filum suae chronologiae, hosce septem angelos, phialas et plagas adaptat eventis et gestis a Carolo Magno usque ad Henricum IV Imperatorem. Itaque primum Angelum censet esse Adrianum I Pontificem, qui in II Nicaena Synodo damnavit Iconoclastas; per secundum Angelum, accipit Romanorum quorumdam crudelitatem in Leonem Pontificem, anno Christi 797; per tertium, eorumdem Romanorum per Carolum Magnum castigationem; per quartum, Crescentii patricii Romani in Gregorium V Pontificem, et in Othonem III Imperatorem rebellionem; per quintum, Crescentii per Othonem Imperatorem castigationem; per sextum, constantiam Gregorii VII Pontificis contra Henricum IV Imperatorem, et principum investituras laicas in beneficiis Ecclesiasticis, anno Christi 1073; per septimum, Christianorum in Turcas et Saracenos expeditionem, sive cruciatum, quando milites omnes cruce signati sunt, ac duce Godefrido Bullonio receperunt Hierosolymam et terram sanctam, ac Godefridum creaverunt primum regem Hierosolymorum anno Christi 1096; convenerunt enim quasi grando talentaria sex milliones Christianorum, etsi non omnes penetrarint, nec de facto pervenerint in terram sanctam.
Mystice, Primasius, Richardus, Ansbertus et Haymo (licet ipsi hoc quasi sensum litteralem afferant): Primus, inquiunt, Angelus significat Apostolos, qui minati sunt Judaeis terrenis iram Dei; unde factum est in eis «vulnus saevum,» id est, grave peccatum infidelitatis, et gravis excaecatio, quia Christum recipere noluerunt.
Secundus Angelus significat Concionatores, qui mari, id est Gentilibus, iram Dei minati sunt: unde et illi ob infidelitatem reprobati sunt, et damnati ad sanguinem, id est, ad mortem aeternam.
Tertius Angelus significat Concionatores, qui Dei iram et «sanguinem» pari modo et sensu denuntiant in haereticos.
Quartus Angelus «soli,» id est, malis Praelatis, iram Dei intentat. Hi urunt et affligunt populum: unde populus afflictus et desperans blasphemat Deum.
Quintus Angelus effundit iram Dei «in sedem bestiae,» id est, in impios Antichristo adhaerentes.
Sextus significat Concionatores, qui iram Dei intentabunt daemonibus in hoc aere agentibus, eo quod Antichristum cum suis adjuverint.
Jerusalem et Babylon significant reprobos; scissio in tres partes significat tria genera infidelium, scilicet Paganos, Judaeos et falsos Christianos, qui aliter et aliter punientur pro cujusque meritis.
Symbolice, significantur hic septem vitia capitalia. Primus ergo Angelus effundit phialam in terram, id est in invidos, qui ex invidia terreo et luteo sunt colore. Unde in his fit vulnus saevum maeroris et aegritudinis animi. Invidus enim tristitia consumitur, et alienis bonis contabescit.
Secundus Angelus effundit phialam in mare, id est in acedos, qui fluctuant ut mare; nesciunt enim quid agere debeant. Hi enim sunt mare ob amaritudinem et taedium, quo omnes virtutes moriuntur.
Tertius effundit phialam in flumina, id est in gulosos, qui quasi flumina omnia devorant et absorbent; sed vertuntur in sanguinem, quia instar divitis Epulonis in inferno petent guttam aquae, nec obtinebunt, sed bibent sanguinem suum.
Quartus, qui solem accendit, est ira, quae mentem accendit, et iratum stimulat ad maledicendum et blasphemandum.
Quintus, qui tangit sedem bestiae, est superbia: haec enim est sedes daemonis et Antichristi.
Sextus, qui tangit Euphraten, est libido, quae instar Euphratis delectat, hominesque plurimos secum rapit et devolvit: sed siccatur Euphrates, quia voluptas haec vertitur in tormenta praesentia et aeterna.
Septimus, qui tangit aerem, est avaritia, quae instar chamaeleontis aere pascitur: nec enim bonis suis uti aut frui audet.