Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Descripsit S. Joannes cap. xxi cœlestis Jerusalem ambitum, murum, plateas, fundamenta, portas: hic ejus fluvium et ex utraque fluvii parte arbores vitæ describit. Secundo, vers. 8, volens adorare Angelum hæc nuntiantem, ab eo prohibetur dicente: Conservus tuus sum, etc. Tertio, vers. 12, adhortatur omnes ad hujus civitatis desiderium, utque per fugam peccatorum et sanctam vitam eamdem ineant. Quarto, vers. 18, graves pœnas comminatur ei qui addit, vel detrahit aliquid huic prophetiæ. Denique ad cœlum et Christum suspirans: Veni, inquit, Domine Jesu.
Textus Vulgatae: Apocalypsis 22:1-21
1 Et ostendit mihi fluvium aquæ vitæ, splendidum tamquam crystallum, procedentem de sede Dei et Agni. 2 In medio plateæ ejus, et ex utraque parte fluminis, lignum vitæ, afferens fructus duodecim per menses singulos, reddens fructum suum: et folia ligni ad sanitatem gentium. 3 Et omne maledictum non erit amplius: sed sedes Dei, et Agni in illa erunt, et servi ejus servient illi. 4 Et videbunt faciem ejus: et nomen ejus in frontibus eorum. 5 Et nox ultra non erit: et non egebunt lumine lucernæ, neque lumine solis, quoniam Dominus Deus illuminabit illos, et regnabunt in sæcula sæculorum. 6 Et dixit mihi: Hæc verba fidelissima sunt, et vera. Et Dominus Deus spirituum prophetarum misit angelum suum ostendere servis suis quæ oportet fieri cito. 7 Et ecce venio velociter. Beatus, qui custodit verba prophetiæ libri hujus. 8 Et ego Joannes, qui audivi, et vidi hæc. Et postquam audissem, et vidissem, cecidi ut adorarem ante pedes angeli, qui mihi hæc ostendebat: 9 et dixit mihi: Vide ne feceris: conservus enim tuus sum, et fratrum tuorum prophetarum, et eorum qui servant verba prophetiæ libri hujus: Deum adora. 10 Et dicit mihi: Ne signaveris verba prophetiæ libri hujus: tempus enim prope est. 11 Qui nocet, noceat adhuc: et qui in sordibus est, sordescat adhuc: et qui justus est, justificetur adhuc: et sanctus, sanctificetur adhuc. 12 Ecce venio cito, et merces mea mecum est, reddere unicuique secundum opera sua. 13 Ego sum alpha et omega, primus et novissimus, principium et finis. 14 Beati, qui lavant stolas suas in sanguine Agni: ut sit potestas eorum in ligno vitæ, et per portas intrent in civitatem. 15 Foris canes, et venefici, et impudici, et homicidæ, et idolis servientes, et omnis qui amat, et facit mendacium. 16 Ego Jesus misi angelum meum testificari vobis hæc in ecclesiis. Ego sum radix, et genus David, stella splendida et matutina. 17 Et Spiritus, et sponsa dicunt: Veni. Et qui audit, dicat: Veni. Et qui sitit, veniat: et qui vult, accipiat aquam vitæ, gratis. 18 Contestor enim omni audienti verba prophetiæ libri hujus: Si quis apposuerit ad hæc, apponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto. 19 Et si quis diminuerit de verbis libri prophetiæ hujus, auferet Deus partem ejus de libro vitæ, et de civitate sancta, et de his, quæ scripta sunt in libro isto: 20 Dicit qui testimonium perhibet istorum. Etiam venio cito: amen. Veni, Domine Jesu. 21 Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Amen.
Versus 1: Fluvius Aquæ Vitæ
1. ET OSTENDIT MIHI FLUVIUM AQUÆ VITÆ (Syrus, aquarum viventium), SPLENDIDUM TANQUAM CRYSTALLUM, PROCEDENTEM DE SEDE DEI ET AGNI. — Arabicus vertit: Et ostendit mihi fluvium aquæ vitæ procedentem de sede Dei et Agni, in medio platearum ejus; et mare ex hinc, et illinc (ex utraque parte), et lignum vitæ proferens duodecim fructus secundum numerum mensium. Fluvium hunc cœlestem vocat mare, quia ingens erat et amplus instar maris. Pro intelligentia hujus visionis et symboli nota S. Joannem vidisse thronum Dei et Agni in medio urbis, alto loco positum, atque ex hoc throno prodire fluvium, qui per singulas urbis plateas decurrit, tum ad voluptatem, tum ad utilitatem civium, eamque duplicem, scil. primo, ut sitientibus det potum, ut dicitur vers. 17; secundo, ut esurientibus det cibum. Habet enim alitque utrimque arbores pulcherrimas, ferentes poma et fructus præstantissimos, instar paradisi divini: quocirca et fluvius, et arbores, et poma omniaque cætera hic divina sunt. Vocatur hic fluvius vitæ, id est vitalis, vivas semperque scaturientes dans aquas, per quas sitientibus et potantibus vitam perpetuam et beatam confert.
Quæres: Quisnam hic fluvius vitæ? Primo, Richardus et Joachim respondent esse gratiam Spiritus Sancti. Secundo, Rupertus ait esse ipsummet Spiritum Sanctum, qui procedit a Patre et Filio, sicut fluvius hic a throno Dei et Agni emanare dicitur; Spiritus Sanctus enim uti gratiæ, ita et gloriæ, felicitatis et voluptatis fons est uberrimus, qui electis et Beatis suggerit jugiter omnia ad voluptatem opportuna, ut per singulos menses et dies ante æternitatis pascantur fructibus suavissimis. Sic et S. Ambrosius lib. III De Spiritu Sancto, cap. xxi. « Hic, inquit, est utique fluvius de Dei sede procedens, is est Spiritus Sanctus quem bibit, qui credit in Christum, sicut ipse ait: Qui sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ. Hoc autem dicebat de Spiritu. Ergo flumen est Spiritus. Hic igitur est in Dei sede. » Tertio, Haymo et Ansbertus fluvium hunc aiunt esse prædicationem Evangelii, quæ instar fluvii omnes gentes pervasit. Verum S. Joannes agit hic de Beatis, et de beatitudine, non de conversione gentium.
Itaque dico cum alludere hic ad paradisum terrestrem, ejusque fontem et lignum vitæ, de quo Genesis cap. ii. Fluvius ergo hic significat exuberantiam donorum et voluptatum a Deo et Christo in Beatos effusam. Dicitur « fluvius aquæ vitæ, » vel, ut alii legunt, « vivæ, » qui scilicet semper ex se, quasi ex vitali corde aut hepate, effundit aquam, sive qui semper fluit, et nunquam arescit aut deficit: qui si urbem permeet, magnam illi amœnitatem et utilitatem affert. Unde dicitur Psal. xlv, 5: « Fluminis impetus lætificat civitatem Dei. » Talis ergo fluvius in cœlo, est visio Dei beatifica, per quam Deus se suaque omnia bona Sanctis communicat, suaque gaudia in eos effundit adeo copiose, ut de iis dicatur Psalm. xxxv, 9: « Inebriabuntur ab ubertate domus tuæ, et torrente voluptatis tuæ potabis eos. » Et Isaiæ lxvi, 12: « Declinabo super eam quasi fluvium pacis, et quasi torrentem inundantem gloriam. » Quocirca pie et vere S. Bernardus, serm. 1 De Diversis, labores et pœnas hujus vitæ cum hoc voluptatum cœlestium fluvio comparans: « Guttatim, inquit, pœna bibitur, liquando sumitur, per minutias transit; nam in remuneratione torrens est voluptatis, et fluminis impetus, torrens inundans lætificans, flumen gloriæ, et flumen pacis. Flumen plane est, sed quod affluat, non quod fluat vel effluat. Flumen vocatur, non quod transeat vel pertranseat, sed quod abundet. »
Hunc fluvium anagogice adumbravit fluvius ille templi Ezechielis cap. xlvii, vers. 1 et 5, inquit S. Hieronymus. Ille enim Ezechielis est Ecclesiæ militantis, hic vero Joannis est triumphantis: fluvio enim doctrinæ et sapientiæ militantis Ecclesiæ, respondet fluvius sapientiæ cælestis et visionis beatificæ. Quocirca de hac sapientia dicitur Eccli. xxiv, 40: « Ego sapientia effudi flumina: ego quasi fluvii dioryx (id est aquæductus; unde explicans subdit), et sicut aquæductus exivi de Paradiso. Rigabo hortum meum plantationum, et inebriabo prati mei fructum. »
Dices: Visio beatifica est sol hujus urbis, puta claritas Dei urbem illuminans, uti dictum est cap. xxi, vers. 23. Ergo eadem nequit esse fluvius urbis. Respondeo, nego consequentiam. In visionibus enim symbolicis et ænigmaticis, eadem res per diversa symbola et ænigmata repræsentatur, præsertim cum res ipsa varias habet dotes, quæ per unum symbolum adæquate figurari et exprimi nequeunt. Ita hic visio Dei comparatur soli cœlestis Jerusalem, quia eam illuminat et glorificat. Eadem visio comparatur fluvio urbis, quia omnem sitim, omneque desiderium Beatorum explet et satiat, eosque ineffabili voluptate perfundit et inebriat. Quocirca Alcazar eam comparat fluvio, quem Mardochæus in somnis vidit in solem converti, Esther x, 6: « Parvus, inquit, fons crevit in fluvium, et in lucem solemque conversus est, et in aquas plurimas redundavit. » Porro hic fons repræsentabat « Esther, quam Rex accepit uxorem, et voluit esse reginam. » Ita pariter mystice sapientia, quam spirituali connubio omnes Beati sibi copulant, per solem et per fluvium adumbratur. Hinc ejus aqua vocatur « vitæ, » quomodo Itali vinum distillatum vocant aquam vitæ, quia est quasi spiritus vitalis vini, qui spiritus animales vitamque bibenti suggerit et instillat; aut vita hic significat felicitatem, quia vita in Scriptura sæpe idem est quod beatitudo. Quare fluvius aquæ vitæ perinde erit atque fluvius beatus, seu potius beatificans. Simili sensu vocatur lignum sive arbor vitæ. Hæc Alcazar.
Huic fluvio vitali similis est fons Virginis balsamum vegetans. Burchardus enim, qui ante trecentos annos lustravit terram sanctam, in ejus Descript. cap. penult., et ex eo Thomas Bozius, De Signis Ecclesiæ, lib. II, cap. vii, narrat se vidisse in Ægypto hortum balsami, qui ex se non dabat fructum, nisi irrigaretur fonte vicino, in quo B. Virgo sæpius puerum Jesum lavit; atque Saracenos expertos testari, frustra illum aliis aquis irrigari: quamobrem duxisse in illum fontem aliunde aquam, ut virtutem divinam inde hauriens, abunde sufficeret ad irrigationem. Ita tropologice, omnia nostra cogitata factaque tanquam steriles plantæ marcescunt, nisi illa aqua vitæ irrigentur. O sola inter virgines mater, et inter matres Virgo; sola filii tui mater et filia, tibi, tuoque Jesu competit hoc lemma: « Crescit quodcumque rigas. » Ita Nicolaus Causinus, lib. I Parab. Hist. lxv.
Adde fluvium hunc esse instar solis, quia pellucidus est instar crystalli: qua re significatur puritas et sanctitas voluptatis, quam hauriunt Beati ex sapientia spirituali, et visione beatifica, cum de sapientia carnali et voluptatibus carnalibus dicat Jeremias II, 18: « Quid tibi vis in via Ægypti, ut bibas aquam turbidam? » Porro comites sunt et sociæ individuæ, lux et vita spiritalis, ac sociatæ uberrimos dant clarissimarum virtutum fructus. Quocirca eas sociare solet Scriptura, ut Psal. xxxv, 10: « Apud te est fons vitæ, et in lumine tuo videbimus lumen. » Et Joan. i, 4: « In ipso vita erat, et vita erat lux hominum. » Putant nonnulli fluvium hic comparari crystallo, eo quod aqua sit materia crystalli, ac glacies diu in frigidissimis montibus servata, tandem in crystallum convertatur. Verum id refutat Anselmus Boetius, lib. II De Gemmis, cap. lxxiii: « Nunquam, inquit, aqua in crystallum mutari potest; absque tamen aqua non generatur: solvi enim terræ tenuissima portio ab aqua debet, aut illi aliunde missa commisceri, quæ recedente aqua tunc primum in crystallum concrescit. Si crystallus ex aqua congelata constaret, igne solveretur (quæ enim frigore concrescunt, calore solvuntur), ac aqueæ partes igne solverentur, quod non fit experienti. Igne enim crematus calcem, seu terram, et sal, cujus spiritus beneficio coagulatus fuit, ostendit. » Vera ergo causa, cur hic fluvius comparetur crystallo, est ea quam dedi, scilicet quod limpidus esset, et fulgidus instar crystalli. Unde ait: « Splendidum tanquam crystallum. » Sic canit Poeta:
Fons erat illimis, nitidis argenteus undis.
Ita Romani Gentiles censebant suorum animas post mortem transferri in cœlum ad circulum lacteum (sive galaxiam), qui videtur esse quasi fluvius aquæ, imo lactis candicantis et splendentis: ibi enim habitare animas heroum ob similem vitæ candorem, puta innocentiam, puritatem, sanctitatem, uti refert Cicero in Somnio Scipionis. Unde Manilius, lib. I, causam assignans, cur circulus lacteus nitescat crasso lumine, ita canit:
An fortes animæ, dignataque nomina cœlo,
Corporibus resoluta suis, terraque remissa,
Huc migrant ex orbe, suumque habitantia cœlum,
Æthereos vivunt annos, mundoque fruuntur?
Atque hic Æacidas, hic et veneramur Atridas.
Huc allusit Virgilius, Eclog. 5, ubi celebrans apotheosim Julii Cæsaris quem Daphnidem vocat (eo quod corona laurea caput redimere soleret loco diadematis: Δάφνη enim Græcis est laurus), ita canit:
Candidus insuetum miratur limen Olympi,
Sub pedibusque videt nubes, et sidera Daphnis.
Versus 2: Lignum Vitæ Afferens Fructus Duodecim
2. IN MEDIO PLATEÆ EJUS, ET EX UTRAQUE PARTE FLUMINIS LIGNUM VITÆ, AFFERENS FRUCTUS DUODECIM, PER MENSES SINGULOS REDDENS FRUCTUM SUUM, ET FOLIA LIGNI AD SANITATEM GENTIUM.
« Lignum, » id est ligna, hoc est arbores vitales: nec enim una eademque arbor potest esse ab utraque fluminis ripa. Alludit tum ad lignum vitæ, quod erat in paradiso terrestri, de quo dixi Genes. ii, 8 et 9: tum ad Ezech. xlvii, 7: « Ecce in ripa torrentis ligna multa nimis, » Et vers. 12: « In ripis ejus ex utraque parte omne lignum pomiferum: non defluet folium ex eo, et non deficiet fructus ejus; per singulos menses afferet primitiva. » Ubi nota: In paradiso terrestri variæ erant arborum species, e quibus una vocabatur arbor vitæ; in cælesti vero paradiso omnes arborum species sunt vitæ, id est, vitam et immortalitatem jucundam et beatam afferentes, q. d. Plane immortales sunt Beati, eorumque gaudia et felicitas, quia quocumque se vertant, per vias omnes vitales hæ arbores eis duplici ordine dispositæ occurrunt, quarum fructibus assidue pascuntur et fruuntur. Hinc arbori vitæ similis est palma, « quæ ad singulos lunæ ortus, singulos etiam ramos procreat, ita ut duodecim ramorum productione annus expleatur. Quocirca Ægyptii annum indicantes pingebant palmam, » inquit Horus Apollo in Hierogl. cap. ii. Ita in Vita S. Onuphrii legimus, cum fugientem in eremum consedisse juxta fontem, et palmam, quæ singulis mensibus fructum, puta dactylos ei proferebat: « Per singulos menses, inquit, affert mihi unum botryonem dactylorum, qui mihi sufficit triginta diebus, et post hunc maturatur alter. » Ita Vitæ Patrum, lib. VI, libello III, num. 11. In Italia quoque videmus ficus biferas, id est, bis in anno dantes fructus, in junio scilicet, et septembri; rursum arbores melangulorum, sive malorum aureorum, citriorum, etc., quæ toto anno virent, fructusque gestant, alios maturos et croceos, vel aureos, alios virides et maturescentes. Celebrat et Homerus ac Poetæ Alcinoi hortos, quod sint biferi, semperque viridantibus foliis præditi, quod S. Justinus Admonit. ad Gentes, Homerum a Mose sumpsisse docet (fuit enim Homerus Mose longe posterior; sed Ezechiele, ad quem hic alludit Joannes, prior et antiquior), nec alios esse Alcinoi hortos, quam paradisum terrestrem. At hæ S. Joannis arbores fructus novos, eosque vitales afferunt per singulos menses; et folia semper virentia, ac sanitatem conferentia gestant. Audi S. Justinum versus Homeri recitantem: « Homerus paradisi imaginem descripsit in hortis Alcinoi, quos semper virere dicit, plenos continuatis fructibus. » Sic enim canit Odyss. VII:
Ibi magnæ creverunt arbores, longæ
Piri, et punicæ, et mali fructuosæ,
Ficusque dulces, et olivæ longæ:
Quarum nunquam fructus perit, nec intermittit
Hieme, nec æstate, perennans; quin semper aura
Zephyria flans alia gignit, alia coquit,
Pirum post pirum senescit, et malum post malum,
Et uva post uvam, et ficus post ficum.
Narrat Ælianus, lib. III, cap. xviii, historiam, vel potius fabulam (certe apologus est Stygis infernalis, et fluvii hujus cœlestis), in finibus Meropum locum esse Anostum, irremeabilem; in eo duos fluvios labi, alterum voluptatis, alterum tristitiæ, et ad utrumque arbores sitas esse, magnitudine platani. Quæ ad flumen tristitiæ sunt, tales fructus producere, ut, si quis iis vescatur, assidue et ubertim lacrymetur per omnem vitam, ac fletibus luctibusque diffluat, et sic vitam finiat. Alteras vero quæ fluvio voluptatis agnoscuntur, fructum contrarium producere. Qui enim eum gustat, ab omnibus pristinis cupiditatibus abducitur, et si quem amavit, ejus obliviscitur, sensimque fit junior, ac transactam ætatem retroagit et resumit, ut ex senectute ad vigorem et florem ætatis revertatur. Utique talis est hic fluvius paradisi cœlestis, tales arbores et fructus, imo longe præstantiores.
Quare perperam Beza pro «platea» vertit «forum», quasi in solo foro fuerit hæc arbor et fructus. Arbores enim hæ erant ex utraque ripa fluminis; flumen autem hoc non solum forum, sed totam urbem perluebat; lætificabat, alebat, per suos fructus, ut eos ad manum et in oculis jugiter cives haberent. Sic Venetiarum plateæ pene omnes rivis irrigantur. Denique Græcum πλατεία «plateam», non «forum» significat: plateam, inquam, insignem, longam et latam, quæ tantam urbem decet. Unde Syrus et Arabicus vertunt «plateam.»
Quæres: Quænam sunt hæ arbores vitæ? Primo, Ticonius hic, homil. 18, putat esse crucem: « Lignum, » inquit, « juxta fluvium crux est, quæ per totum mundum non solum omnibus mensibus, sed etiam omnibus diebus in his qui baptizantur, exhibet fructum Deo. Nullum est lignum quod omni tempore fructificet, nisi crux Christi quam gestant fideles, qui rigantur aqua Ecclesiastici fluminis, et reddunt fructum perpetuum omni tempore. »
Verum hic arbores a Joanne visæ sunt in paradiso cœlesti: crux autem est in terra et Ecclesia militante. Ergo arbores hæ non sunt crux, nisi quis dicat crucem Christi et Sanctorum quoque fore in cœlo, ad trophæum et triumphum æternum: quia crux quam hic perpessi sunt, pariet eis gaudium et gloriam perennem; unde vel ipsa in se, vel ejus imago et symbolum in Beatis remanebit. Sicut enim Christus in cœlo retinet cicatrices vulnerum, sed gloriosas jam et mira gloria fulgentes: ita videtur quod similes retinebunt Martyres, aliique Sancti. Quin et exterius in cœlo apparebit crux Christi, quasi victoriæ trophæum. Hoc est enim quod ait Christus Matth. xxiv, 30: « Et tunc parebit signum Filii hominis in cœlo. » Unde et Ecclesia canit: « Hoc signum crucis erit in cœlo, cum Dominus ad judicandum venerit. » Et Sibylla lib. VI Carminum:
O lignum felix, in quo Deus ipse pependit!
Nec te terra capit, sed cœli tecta videbis,
Cum renovata Dei facies ignita micabit.
Secundo, aliqui, ut Viegas, censent esse ipsos Sanctos et Beatos: hi enim arbori comparantur Psal. i, 3: « Et erit, inquit, tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, et folium ejus non defluet, et omnia quæcumque faciet prosperabuntur. » Verum hæ arbores vitæ sunt cibus Beatorum, qui eis confert vitam immortalem; ergo non sunt ipsi Beati, unde cap. ii, vers. 7, dixit: « Vincenti dabo edere de ligno vitæ, quod est in paradiso Dei mei. »
Tertio, Beda, Rupertus, Ansbertus, Ribera et alii, per lignum vitæ intelligunt Christum Dominum, qui sui visione et fruitione dat Beatis vitam immortalem, sicut lignum vitæ dabat Adamo in paradiso. Lignum hoc fert duodecim fructus per duodecim menses, hoc est, perpetuo Beatis fructum suum in cibum et voluptatem recentem, ac sine ullo fastidio, imo cum nova semper aviditate suppeditat. Folia ligni sunt verba Christi, quibus ipse Beatos omnium gentium mulcebit et consolabitur. Unde ad eum dixit Petrus: « Domine, quo ibimus? verba vitæ æternæ habes. »
Quarto, magis apposite et genuine Alcazar censet sapientiam divinam, sive visionem beatificam hic repræsentari per duo symbola, scilicet per fluvium aquæ vitæ, et per lignum vitæ. Dicitur enim ipsa fluvius aquæ vitæ, quia Sanctorum sitim et vota omnia satiat, eosque summa voluptate inebriat. Eadem dicitur lignum vitæ, quia ejus ad instar Beatis confert immortalitatem. Nam visionem beatificam (quæ perfectissimus est sapientiæ actus) necessario consequitur summa voluptas, nec non immortalitas. Atqui hæc duo aptissime per potum vitæ et cibum vitæ figurantur, quia ex potu et cibo, potus aptior videtur ad voluptatem indicandum; cibus autem, ad vitæ sustentationem. Nam in potu major voluptas, in victu robustior alimonia reperitur. Porro quod hæ arbores singulis mensibus novos proferant fructus, significat in Beatis jugem esse immortalitatis et beatitudinis renovationem, eamque novam semper completam et perfectam: adeo ut singulis mensibus, diebus et horis ita eis nova, sapida et jucunda sit visio Dei et fruitio, ac fuit primo die quo illa frui cœperunt; nunquam enim, ne quidem post mille milliones annorum, obrepet illis ullum vetustatis, fastidii aut satietatis vestigium. Tertio, « folia ejus sunt ad sanitatem gentium, » non instaurandam et curandam: hoc enim fieri nequit, cum ibi nulli sint morbi, nullus virium defectus; sed conservandam et prorogandam in omne ævum. Adde folia hæc sanare omnes morbos et infirmitates corporis et animæ, quibus Sancti laborarunt in hac vita; eas ergo sanant mox ut quis cœlum ingreditur, ac deinde easdem sanas conservant in omnia sæcula. Porro folia hæc significant dotes accidentales visionis beatificæ, quæ eam decorant, uti folia, arborem, quales sunt in anima summa delectatio, fruitio, comprehensio summi boni: in corpore plena sanitas, vigor, robur; item agilitas, claritas, subtilitas, impassibilitas. Adjungit Alcazar folia hæc esse sanctas cæremonias ac pia verba, item Sacramenta, quibus Catholica Ecclesia decoratur; hisce enim etiamnum gaudent et delectantur Beati, præsertim cum vident se per ea ad beatitudinem pervenisse. Hæc enim sunt folia arboris Ezechielis xlvii, 7, ad quæ hic anagogice alludit S. Joannes; Ezechielis enim fluvius et arbor vitæ est Ecclesiæ militantis, Joannes vero fluvius hic et arbor vitæ est Ecclesiæ triumphantis. Summa, hæc folia symbolice significant in cœlesti gloria et visione beatifica nihil, quantumvis exiguum, esse, quod non mire Beatos recreet, vivificet, vegetet et beet. Hunc vitæ fontem cum suis arboribus et gemmis ita depingit S. Augustinus lib. Meditationum, cap. xxv, tomo IX:
Ad perennis vitæ fontem mens sitivit arida,
Claustra carnis præsto frangi clausa quærit anima,
Ubi vivis margaritis surgunt ædificia,
Auro celsa micant tecta, radiant triclinia.
Auro mundo tanquam vitro urbis via sternitur,
Abest limus, deest fimus, lues nulla cernitur.
Hiems horrens, æstas torrens, illic nunquam sæviunt.
Et rursum:
Flos perpetuus rosarum ver agit perpetuum,
Candent lilia, rubescit crocus, sudat balsamum,
Virent prata, vernant sata, rivi mellis influunt.
Pigmentorum spirat odor, liquor et aromatum,
Pendent poma floridorum non lapsura nemorum,
Inhiantes semper edunt, et edentes inhiant.
Quibus verbis significat fore ibi res floridas, odoriferas, amœnas, quæ visum, odoratum aliosque sensus pascant, et mira voluptate perfundant. Idem docet S. Anselmus, lib. De Similitudinibus, cap. lvii: « Oculi, ait, aures, nares, os, manus, guttur, jecur, pulmo, ossa, medullæ, etc., Beatorum mirabili delectationis et dulcedinis sensu replentur. » Idem asserit B. Laurentius Justinianus, De Discipl. monast. convers. cap. xxiii. Idem liquet ex visione quam recenset S. Gregorius, lib. IV Dialog., cap. xxxvi. Erunt enim Beati in cœlo empyreo, quasi in æthere suavissimo et felicissimo, quem proinde instar aeris nostri findi et scindi posse (ne Beati in eo quasi in muro compacti sint) docet D. Thomas, in II, dist. II, Quæst. II, art. 2, Richardus in IV, dist. xlix, Quæst. III, art. 4, imo S. Basilius, Ambrosius, Damascenus, quos citavi Genes. i, 6, et Sebastianus Barradius, tom. III, lib. X, cap. III, et alii. Denique omnes sensus Beatorum proprias et mirificas voluptates, et sua oblectamenta quæ nec oculus vidit, nec auris audivit, in cœlo habituros, docent D. Thomas, Scotus, D. Soto, Henricus, Major et alii quos citant et sequuntur Suarez, III part., tom. II, disp. xlvii, sectione ultima, et Joannes Salas, III, Quæst. V, art. 5, tract. 2, disp. 14, sect. 14. Hoc est quod Psaltes suspirabat: « Credo videre bona Domini in terra viventium. » Quocirca fluvius hic, arbores et poma ad litteram, uti sonant, accipi possunt. Quin enim obstat? nam si his in paradiso terrestri fruitus est Adam, multo magis iisdem fruentur Beati in paradiso cœlesti; hujus enim specimen et imago fuit terrestris. Quocirca veras et naturales aquas esse supra cœlos, ex Mose et ex communi Patrum sententia docui Genes. i, 6. Sed per hæc mystice et symbolice dotes beatificæ jam dictæ, ac bonorum et gaudiorum affluentia significatur et repræsentatur.
Has paradisi cœlestis aquas et delicias sitiens S. Dorothea virgo et martyr, cum in equuleo graviter torqueretur, dixit tyranno magna constantia et serenitate: « Quid moraris? exerce in me omnia tua tormenta: fac illico quod facere cogitas, ut per ea perveniam ad sponsum meum, pro cujus amore non timeo te, imo desidero tua tormenta. Sponsus enim meus me invitat: imus enim per hasce pœnas breves et exiles ad paradisum deliciarum, ubi sunt poma miræ pulchritudinis, rosæ, lilia et flores innumeri, qui nunquam marcescunt, ubi sunt fontes aquæ vivæ, qui nunquam siccantur, quibus animæ Sanctorum fruuntur et exultant in Christo. » Cumque Theophilus, assessor Præsidis, irridens (erat enim hiems, puta 6 februarii) diceret: « Mitte mihi poma e paradiso sponsi tui, cum eo perveneris. Faciam, » inquit illa; idque præstitit. Misit enim ad eum Angelum pueri elegantissimi specie, cum pomis et rosis speciosissimis. Quo miraculo conversus Theophilus, Christum confessus, martyrii lauream pariter adeptus est. Vere ergo fuit Dorothea δῶρον Θεοῦ, id est donum Dei, uti nomine, ita reipsa.
Tropologice lignum vitæ est sancta perfectio, in cordibus justorum plantata juxta fluenta gratiæ. Radix est timor Dei, Eccli. i, 16. Rami sunt omnes virtutes, quæ a Dei timore et amore procedunt, de quibus Eccli. i, 25: « Rami ejus longævi. » Folia sunt præcepta divina, quia lignum istud protegunt et ornant, quibus gentes a morbis peccatorum liberantur, et salutem justitiæ adipiscuntur. Fructus duodecim sunt, primus, puritas mentium; secundus, abjectio temporalium; tertius, quies appetituum; quartus, circumspectio verborum; quintus, munditia cogitationum; sextus, impatientia desideriorum cœlestium; septimus, sollicitudo virtutum; octavus, pulchritudo operum; nonus, sustinentia adversitatum; decimus, collectio internarum virium; undecimus, concordia voluntatum; duodecimus, transformatio in Deum, quos recenset et fuse prosequitur noster Jacobus Alvarez de Paz, lib. III De Natura perfect., parte II, cap. xiii et seq.
Versus 3: Omne Maledictum Non Erit Amplius
3. ET OMNE MALEDICTUM NON ERIT AMPLIUS. — q. d. Nil dignum maledictione, puta nullum peccatum, erit amplius; hoc enim significat κατάθεμα. Rursum metonymice, « nullum maledictum, » id est nullus maledicti, sive peccati effectus et pœna, puta nullus morbus, nullus dolor, nulla miseria erit ubi. Tolletur ergo in cœlo omne maledictum, id est peccatum cum sua prole, puta omnis culpa et pœna: ac in eorum locum succedet omnis benedictio, id est omnis gratia et gloria, omne bonum, omnis felicitas; inter quæ prima erit, quod jugiter habebunt ante se thronum Dei et Agni, ac cum utroque familiariter agent, utrumque videbunt, utroque fruentur, ab utroque colentur, recreabuntur et beabuntur; unde subdit: « Sedes Dei et Agni erunt in illa, » et ipsi quasi « servi ejus servient illi. » Servire enim Deo, præsertim in cœlo, regnare est. « Et videbunt faciem ejus. »
Versus 4: Nomen Ejus in Frontibus Eorum
4. ET NOMEN EJUS IN FRONTIBUS EORUM, — q. d. Palam profitebuntur et gloriabuntur se esse servos Dei, ac si nomen ejus palam frontibus inscriptum gererent. Est enim metalepsis. Hæc tamen servitus, non tam servitus erit, quam regale imperium: erunt enim omnes Beati reges et principes; unde subdit vers. 5: « Et regnabunt in sæcula sæculorum. »
Alludit ad laminam pontificis, cui inscriptum erat, « sanctum Domino, » Exod. xxviii, 36: sicut enim hæc laminæ inscriptio significabat eum esse ministrum et pontificem sancti Dei, ita in cœlis omnes agnoscent a fronte et vultu Beatorum, eos esse servos et sacerdotes beati Dei, ac proinde (addit Alcazar) eos esse advocatos eorum qui in hac mortali vita morantur, et ad hanc rem Aarone potentiores esse. Hoc posterius verum est, sed non ad rem; nam post resurrectionem et diem judicii, ac gloriam Beatorum, de quibus hic agitur, nulli erunt in terra homines, pro quibus Beati in cœlo Deum interpellent.
Versus 5: Nox Ultra Non Erit
5. ET NOX ULTRA NON ERIT. — Repetit et inculcat ea quæ dixit cap. xxi, vers. 23.
Hic finitur hypotyposis et descriptio cœlestis Jerusalem, quam S. Joannes inchoavit cap. xxi, 1, et hucusque perduxit. Similem ex hoc loco fere petitam habet S. Vigilantius in Vita S. Astionis, quæ exstat in Vitis Patrum P. Heriberti. Cum enim Astion martyrio laureatus esset, in somnis apparuit Vigilantio, rogans eum ut adiret parentes suos, eosque adhuc gentiles ad Christum converteret, ac eis suam mortem et martyrium dextere nuntiaret. Paruit Vigilantius, ac ut parentum dolorem de filii morte leniret, initio rem dissimulavit, dixitque Astionem adhuc vivere. Roganti matri in qua regione et urbe, qua ratione et modo viveret, respondit: « Regio robustorum seu fortium virorum est. Plures (...) et valde nobiles degunt, quorum possessio paradisus dicitur, quorum tabernacula ex lumine sunt constructa, quorum vita Deus est, et conversatio immortalis existit; quorum vestes sanguine sunt respersæ, et in capite coronæ ex auro purissimo cum gemmis variis fabricatæ. Rex eorum potentissimus, cujus nomen Deus deorum, et Dominus dominantium; cujus nuntii Angeli dicuntur justitiæ, quorum vestis una est omnibus, et tactus eorum igni assimilatur urenti. Senatus hujus Imperatoris valde clarus habetur: media pars Prophetæ nuncupatur, alii vero Apostoli pronuntiantur. Civitas valde præclara, nomenque ejus Christicolis (quasi Christum colens, nisi legendum sit Christipolis, quasi Christi urbs), cujus murus ex auro purissimo, habens portas duodecim, et in ipsis singulæ dependent margaritæ, atque singuli ex Senatoribus per singulas sedent. Prima porta dicitur Petri, secunda Pauli, tertia Andreæ, quarta Joannis, quinta Jacobi, sexta Philippi, septima Bartholomæi, octava Thomæ, nona Matthæi, decima Thaddæi, undecima Simonis, duodecima Matthiæ. » Pergit templum ejus describere. « Sed et templum mirificum est in ea, habens Sancta sanctorum, et altare aureum, ante cujus conspectum vir quidam adstat mirificus, tenens decem chordarum psalterium, ac jugiter ibidem degentes ad laudem regis illius cohortatur, dicens: Laudate Dominum in cœlis; laudate eum, omnes Angeli ejus; laudate eum, omnes virtutes ejus. Hujus itaque nomen David, filius Jesse pronuntiatur. Sed et plateæ hujus civitatis ex auro purissimo sunt stratæ: cujus fluvius in vitam æternam emanat, cujus pomifera per singulos menses reddunt fructus suos, et folia eorum ad medicamentum procedunt animarum; cujus lumen inenarrabile est; et portæ nunquam clauduntur, eo quod nunquam ibi nox erit, nec ullæ tenebræ; sed semper gaudium et perpetua lætitia ibidem commoratur. »
Præclare quoque S. Anselmus in Proslogio, cap. xxv, cœlestem felicitatem ita pingit: « Qui hoc bono fruetur, quid illi erit, et quid illi non erit? Certe quidquid volet, erit; et quod nolet, non erit. Ibi quippe erunt bona corporis et animæ, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec cor hominis cogitavit. Cur ergo per multa vagaris, homuncio, quærendo bona animæ tuæ et corporis tui? Ama unum bonum, in quo sunt omnia bona, et sufficit. Desidera simplex bonum, quod est omne bonum, et satis est. Quid enim amas, caro mea? quid desideras, anima mea? Ibi est, ibi est quidquid amatis, quidquid desideratis. Si delectat pulchritudo, fulgebunt justi sicut sol. Si velocitas, aut fortitudo, aut libertas corporis cui nihil obsistere possit, erunt similes Angelis Dei: quia seminatur corpus animale, et surget corpus spirituale, potestate utique, non natura. Si longa et salubris vita, ibi sana est æternitas, et æterna sanitas: quia justi in perpetuum vivent, et salus justorum a Domino. Si satietas, satiabuntur cum apparuerit gloria Dei. Si ebrietas, inebriabuntur ab ubertate domus Dei. Si melodia, ibi Angelorum chori concinunt sine fine Deo. Si quælibet non immunda, sed munda voluptas, torrente voluptatis tuæ potabit eos Deus. Si sapientia, ipsa Dei sapientia ostendet eis seipsam. Si amicitia, diligent Deum plus quam seipsos, et invicem tanquam seipsos, et Deus illos plusquam illi seipsos, quia illi illum, et se, et invicem per illum, et ille se, et illos per seipsum. Si concordia, omnibus illis erit una voluntas, quia nulla illis erit nisi sola Dei voluntas. Si potestas, omnipotentes erunt suæ voluntatis, ut Deus suæ. Nam sicut poterit Deus quod volet, per seipsum, ita poterunt illi quod volent, per illum; quia sicut illi non aliud volent, quam quod ille: ita ille volet quidquid illi volent, et quod illi volet non poterit non esse. Si honor et divitiæ, Deus servos suos bonos et fideles supra multa constituet, imo filii Dei et dii vocabuntur; et ubi erit Filius, ibi erunt et illi, hæredes quidem Dei, cohæredes autem Christi. Si vera securitas, certe ita certi erunt nunquam et nullatenus ista, vel potius istud bonum sibi defuturum, sicut certi erunt se non sua sponte illud amissuros, nec dilectorem Deum illud dilectoribus suis invitis ablaturum, nec aliquid Deo potentius invitos Deum et illos separaturum. Gaudium vero quale, aut quantum est, ubi tale aut tantum bonum est? Cor humanum, cor indigens, cor expertum ærumnas, imo obrutum ærumnis, quantum gauderes, si his omnibus abundares!»
S. Gregorius in fine vii Psal. Pœnit.: «Ibi, ait, est lux sine defectu, gaudium sine gemitu, desiderium sine pœna, amor sine tristitia, satietas sine fastidio, sospitas sine vitio, vita sine morte, salus sine languore. Ibi sancti et humiles corde, ibi spiritus et animæ justorum, ibi cuncti cœlestis patriæ cives, et beatorum spirituum ordines Regem in decore suo videntes, et in gloria virtutis ejus exultantes. Perfecta viget in omnibus charitas, una omnium lætitia, una jucunditas. Bone Jesu, Verbum Patris, splendor paternæ gloriæ, in quem desiderant Angeli prospicere, doce me facere voluntatem Tuam, ut a Spiritu Tuo bono deductus, ad beatam illam perveniam civitatem, ubi est dies æternus, et unus omnium spiritus: ubi est certa securitas, et secura æternitas, æterna tranquillitas, et tranquilla felicitas, felix suavitas, et suavis jucunditas: ubi Tu Deus cum Patre et Spiritu Sancto vivis et regnas per infinita sæculorum sæcula. Amen.»
Versus 6: Hæc Verba Fidelissima Sunt
6. ET DIXIT MIHI: HÆC VERBA FIDELISSIMA SUNT. — «Dixit,» supple Angelus, qui Joanni cap. xxi, vers. 1, ostendit Jerusalem cœlestem, et hucusque ejus bona et gaudia ei explicavit. Porro censet Alcazar Angelum hunc fuisse S. Paulum, qui Joanni ostendit gloriam quam Romana Ecclesia, id est Pontifices, Martyres aliique fideles Romani, mox post mortem in cœlo consecuturi erant; ideoque eum dicere: «Hæc verba fidelissima sunt et vera,» q. d. Brevi fideliter et vere complebuntur. Verum superius dixi hunc Angelum fuisse verum et proprie dictum, qui totam Apocalypsin concludit temporibus novissimis, puta revelatione judicii, resurrectionis et gloriæ Beatorum.
ET DOMINUS DEUS SPIRITUUM PROPHETARUM (q. d. Dominus Deus, qui Prophetis, ac consequenter et mihi, dedit spiritum propheticum) MISIT ANGELUM SUUM OSTENDERE SERVIS SUIS (mihi Joanni, et per me aliis Christi servis et fidelibus) QUÆ OPORTET FIERI CITO, — quia respectu æternitatis omnia temporalia cito affluunt, æque ac effluunt. Adde quædam hujus Apocalypseos cito post Joannem facta esse, uti sunt ea quæ primis capitibus prædixit septem Asiæ Episcopis.
Versus 7: Ecce Venio Velociter
7. ET ECCE VENIO VELOCITER. — Sunt verba, non Angeli, sed Domini Dei spirituum Prophetarum, de quo vers. præced. loquebatur Angelus, q. d. Agite, Christiani, constantes estote, state in fide mea contra Domitianum, Trajanum, Decium etc.; ego enim Deus et Dominus vester brevi veniam, vosque æterna felicitate, quam per Angelum descripsi, remunerabor: tyrannos vero et persecutores vestros ad æternas pœnas damnabo; unde et subdit: «Beatus qui custodit verba prophetiæ libri hujus.»
Versus 8: Ego Joannes Audivi et Vidi Hæc
8. ET EGO JOANNES (scilicet sum, vel testor me esse eum) QUI AUDIVI ET VIDI HÆC. — Hæc est quasi subscriptio qua Joannes, velut scriba et notarius, subscribit huic libro et prophetiæ Apocalypseos, eaque confirmat ac vera esse testatur, ut omnes sciant hanc Apocalypsin esse S. Joannis Apostoli, quam ipse a Deo per revelationem accepit, præsertim accedente testimonio Ecclesiæ, quæ docet hanc esse veram et certam, non suppositiam, S. Joannis subscriptionem, sine quo testimonio subscriptio hæc plenam auctoritatem et fidem non haberet. Multa enim scripta, imo et Evangelia, nomine Apostolorum inscripta sunt, quæ constat esse apocrypha.
Versus 10: Ne Signaveris Verba Prophetiæ
10. ET DICIT MIHI: NE SIGNAVERIS VERBA PROPHETIÆ LIBRI HUJUS; TEMPUS ENIM PROPE EST, — q. d. Ne obsignaveris, ne clauseris, ne celaveris hæc oracula, sed potius ea scribe et expone omnibus legenda, quia omnibus profutura sunt. Solet Deus, ut patet Danielis viii, 26, et xii, 4, Prophetis jubere ut obsignent prophetias suas, quando ex spectant remota tempora, tanquam jam legi non debeant, aut parvo sensu et fructu legendæ essent. At vero cum illæ sunt de temporibus propinquis, jubet ne signentur, uti hic fit. Multa enim, præsertim quæ spectant persecutiones tyrannorum et hæreticorum, tangebant tempora S. Joannis. Et hoc est quod ait: «Tempus (quo hæc prophetia implenda est) prope est;» et cap. 1, vers. 1: «Apocalypsis, inquit, Jesu Christi, quam dedit illi Deus palam facere servis suis, quæ oportet fieri cito.» Adde: omnia hæc spectabant ad fideles eo tempore in persecutione animandos, præsertim ea quæ dicuntur de Dei erga suos providentia, et in hostes vindicta, de impiorum damnatione, piorum et constantium gloria et felicitate, quæ hisce capitibus descripsit, et identidem inculcavit; unde vers. 2, ait: «Ecce venio cito, et merces mea mecum est, reddere unicuique secundum opera sua.» Scriptura enim jubet subinde signari prophetias, cum eæ, licet non adeo sint remotæ, tamen præsenti tempore parum afferunt fructus, sed in futuro, cum implebuntur, afferent. At vero vetat signari eas, quæ licet post multum tempus futuræ sunt, tamen ex nunc magnam fidelibus afferent utilitatem, quia eos animant ad constantiam in fide et cultu Dei. Talis est hæc, ac proinde eam signari vetat. Ita Alcazar.
Versus 11: Qui Justus Est, Justificetur Adhuc
11. QUI NOCET, NOCEAT ADHUC (Arabicus, qui opprimit, vel calumniatur, opprimat etiam); ET QUI IN SORDIBUS EST, SORDESCAT ADHUC; ET QUI JUSTUS EST, JUSTIFICETUR ADHUC (Syrus, justitiam faciat adhuc); ET SANCTUS, SANCTIFICETUR ADHUC. — Significat S. Joannes adhuc spatium et tempus superesse, antequam hæc omnia compleantur, ac præsertim ante judicium generale, eoque tempore quemlibet a Deo suæ libertati permitti, ut bene agat vel male. Itaque priora verba sunt permittentis, q. d. Permitto jam nocenti ut noceat, sordido ut sordescat magis, sed suo tempore eumdem puniam. Unde est tacita ironia, æque ac Eccle. xi, 9, ubi dicitur: «Lætare ergo, juvenis, in adolescentia tua, et ambula in viis cordis tui, etc., et scito quod pro omnibus his adducet te Deus in judicium.» Quæ vero sequuntur: «Qui justus est, justificetur adhuc,» etc., serio monentis et adhortantis sunt: ita Viegas et Ribera. Hinc patet contra hæreticos justitiam et injustitiam in omnibus non esse æqualem, nec consistere in indivisibili, sed posse crescere et augeri per opera bona et mala. Nam qui magis sordescunt, certe per mala opera et nova peccata sordescunt: ergo et qui magis justificantur, per nova bona opera magis justificantur.
Secundo, pressius et nervosius Alcazar censet hæc verba esse comparativa, q. d. Sicut ille qui nocet, nocere pergit, sic qui sanctus est, sanctificari pergat. Aliquando enim imperativus non præcipientis est, sed comparantis. Sensus ergo est: quando adversarius et persecutor deterius se et immanius gerit, tunc justus in sanctitate magis crescere et imminere studeat. Hoc enim pacto tum persecutorum supplicium, tum præmium justorum ad suum tandem cumulum perveniet. Sic enim in Proverbiis, singulis sæpe hemistichiis copula et est comparantis, nec tantum copulat, sed et comparat posterius hemistichium cum priori; ut Proverb. xxv, 23: «Ventus aquilo dissipat pluvias, et (id est sic et) facies tristis linguam detrahentem.» Duos enim hic impiorum gradus comparat et opponit duobus gradibus piorum. Prior est: «Qui nocet» et injurius est proximo, noceat adhuc; huic opponit: «Qui justus est, justificetur adhuc.» Posterior est: «Qui,» licet nulli sit injurius, sibi ipsi tamen est intemperans, et «sordibus» in gula, venere, etc., «sordescat adhuc;» huic opponit: «Qui sanctus sanctificetur adhuc,» per majorem in dies abstinentiam, continentiam, orationem, etc.
Vere S. Augustinus, epist. 137 ad plebem Hipponensem: «Sicut, ait, difficile expertus sum meliores, quam qui in monasterio profecerunt: ita non sum deteriores expertus, quam qui in monasterio defecerunt, ita ut hinc arbitrer in Apoc. cap. xxii, scriptum: Justus justior fiat, et sordidus sordescat adhuc.» Hoc idem recte de primitiva Ecclesia, de qua maxime hic loquitur S. Joannes. Sensus ergo est, q. d. Quisque pius accumulet merita, uti, et ubi impii accumulant demerita.
Præclare Faustus Rhegiensis Episcopus, Instruc. ad Monachos, quæ habetur in appendice Biblioth. SS. Patrum: «Nullum, inquit, finem sibi faciat proficiendi, nullum terminum constituat acquirendi, cum sibi dici audiat: Para in exitu opera tua; et iterum: Non verearis usque ad mortem justificari; et iterum: Sapientia in exitu canitur. Quanto ergo plus proficimus, tanto plus humiliemur, quia quanto plus humiliati fuerimus, tanto amplius proficimus. Nullus illi (Deo et Superiori suo) senior cam indoctus appareat, ut putet quod eum non deceat obedientia, quæ Deum decuit. Humilitas enim atque obedientia, in junioribus adhuc necessitas, in senioribus jam dignitas est. Ille bene proficit, ille bene consummat, qui quotidie sic agit, quasi semper incipiat. Quamobrem augmenta meritorum incitamenta esse perfectorum Scriptura pronuntiat.» Et post nonnulla: «Simus itaque in opere Dei indeficientes propter æternam retributionem, et quotidie ad meliora tendamus. Ipsa enim apprehendendi aviditas, ipsa consuetudo proficiendi, semper nos ad majora provocet; et ubi viderit Deus devotionem animæ, ardentiorem insinuabit affectum; et quanto nos arserimus ad studium, tanto ille apponet adjutorium; quanto nos apposuerimus ad diligentiam, tanto ille addet ad gloriam. Qui habet, dabitur illi, et superabundabit. Et alio loco dicit: Posui adjutorium super potentem. Gratia ergo de gratia nascitur, et profectus profectibus serviunt, lucra lucris, et merita meritis locum faciunt, ut quanto plus quis acquirere cœperit, tanto plus conetur acquirere; et quanto avidius de sapientiæ bonis hauserit, tanto plus haurire desideret; sicut ipsa de se loquitur sapientia: Qui edunt me, adhuc esurient. Urgeamus cursum nostrum, ut crescat in novissimo vita nostra. Quæramus usque in finem, unde sine fine gaudere mereamur. Sed esto non possimus exercere corporis labores, conferamus nos ad spiritualium bonorum desiderium, ad compunctionis et charitatis augmentum. Si quotidie in cordibus nostris disponamus ascensus, nulla infirmitate, nulla ætate lassari possunt mentes, ut spiritualibus quibusdam gradibus ascendere mereamur ad promissa Domini nostri Jesu Christi.»
Egregie S. Bernardus, epist. 253 ad Guarinum, urget singulos ad progressum in via Dei: «Quia, inquit, nolle proficere, est deficere; non progredi, est regredi.» Vide eum.
Versus 12: Ecce Venio Cito, et Merces Mea Mecum Est
12. ECCE VENIO CITO, ET MERCES MEA MECUM EST, — hoc est, in promptu et quasi in manibus meis est, ut statim eam cuique pro meritis reddam; idque probat ex eo quod subdit: «Ego sum α et ω, primus et novissimus, principium et finis,» q. d. Ergo meum est cuique suum finem et præmium, vel beatum, vel miserum pro meritis assignare. Rursum, q. d. Ergo meum est Ecclesiæ et justis laborum et persecutionum finem dare, uti eisdem principium dedi. State ergo, o fideles mei, in tribulationibus; dabit Deus his quoque finem et celerem finem, cum præmio et corona æterna: vide dicta cap. 1, vers. 8. Ita S. Furseus audivit Angelos concinentes: «Nullus labor durus videri debet, nullum longum tempus, quo gloria æternitatis acquiritur,» ut refert Venerabilis Beda, lib. III Histor. Angl., cap. xix.
Symbolice, Tertullianus, lib. De Monogamia, cap. v: «Sic et duas, inquit, Græciæ litteras, summam et ultimam sibi induit Dominus, initii et finis concurrentium in se figuras, uti quemadmodum α ad ω usque volvitur, et rursus ω ad α replicatur, ita ostenderet in se esse et initii decursum ad finem, et finis recursum ad initium, ut omnis dispositio in eum desinens per quem cœpta est, per sermonem scilicet Dei, qui caro factus est, proinde desinat quemadmodum et cœpit. Et adeo in Christo omnia revocantur ad initium, ut et fides reversa sit a circumcisione ad integritatem carnis illius, sicut ab initio fuit; et libertas ciborum, et sanguinis solius abstinentia, sicut ab initio fuit; et matrimonii individuitas, sicut ab initio fuit; et repudii cohibitio, quod ab initio non fuit; et postremo totus homo in paradisum revocatur, ubi ab initio fuit.» Sed deinde Tertullianus hanc sententiam nimis extendit, ex eaque probare contendit, secundas nuptias Christiano esse illicitas, quia eæ non fuerunt in paradiso, qui est ejus error, quem hoc libro persuadere conatur.
Versus 14: Beati Qui Lavant Stolas Suas
14. BEATI QUI LAVANT STOLAS SUAS IN SANGUINE AGNI. — Aliqui codices carent hac sententia: inde putarunt Lovanienses eam ex cap. vii, vers. 14, huc esse translatam. Verum Romana, aliaque Biblia complura eam legunt, et vi «beati» non habetur cap. vii, vers. 14. Rursum, pro πλύνοντες τὰς στολὰς αὐτῶν, id est, qui lavant stolas suas, Græci codices, quos sequitur S. Cyprianus et Aretas, legunt, ποιοῦντες τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, id est, qui faciunt mandata ejus. Verum prior lectio est communior et verior, cujus hic est sensus: Stola, sive vestis candida animæ, est puritas, innocentia et sanctitas animæ; hæc nævis venialibus subinde maculatur: lavanda ergo est pœnitentia in sanguine Agni, si beati esse velimus. Ubi nota: Sanguis Agni est quasi sapo, quo maculæ peccatorum ex anima eluuntur: per merita enim passionis Christi, et per fidem, qua per eadem merita veniam peccatorum et gratiam a Deo nos obtenturos credimus, speramus et obsecramus, Deus nobis veniam hanc et gratiam elargitur.
UT SIT POTESTAS (ἐξουσία, id est jus, facultas) EORUM IN LIGNO VITÆ, — ut frui possint fructu arboris vitæ, scilicet visione Dei beatifica, uti dixi vers. 2. Nota: Prius est habere jus ad lignum vitæ, quam actu per portas ingredi in civitatem, ut sequitur.
ET PER PORTAS INTRENT IN CIVITATEM — cœlestem. Hinc patet Angelos, uti custodes a Deo appositi fuerunt et excubarunt ad paradisum terrestrem, ne Adam, vel quis hominum post peccatum Adæ eo ingrederetur, Gen. iii, 24: ita pariter eosdem jussu Dei custodire portas paradisi cœlestis, ne quis eo ingrediatur, nisi stolam et vestem habeat plene lotam et candidam. Idem clare patet ex cap. præc., vers. 12: «Et in portis angelos duodecim.»
Versus 15: Foris Canes
15. FORIS (scilicet extra civitatem cœlestem, in gehennam pellantur et eant) CANES, — id est persecutores, qui instar canum rabidorum corpora Sanctorum, aut famam et nomen dilacerant, quales multi erant tempore S. Joannis, et plures erunt tempore Antichristi; unde Aretas per «canes» intelligit Judæos, hæreticos, aliosque infideles fidelium hostes. Hos enim «canes» vocat Paulus Philip. iii, 2.
VENEFICI (malefici et magi) ET OMNIS QUI FACIT MENDACIUM — perniciosum, uti dixi cap. xxi, vers. 8, hoc est, omnis perjurus, veterator, calumniator, falsus testis, etc. Hæc scelera abundarunt tempore S. Joannis, et magis abundabunt tempore Antichristi, de quo maxime passim hic loquitur S. Joannes.
Versus 16: Ego Jesus Misi Angelum Meum; Stella Splendida et Matutina
16. EGO JESUS MISI ANGELUM MEUM TESTIFICARI VOBIS HÆC IN ECCLESIIS, — q. d. Ego Christus per angelum hanc Apocalypsin, ejusque oracula, ac præsertim hæc ultima de magnitudine civitatis et gloriæ cœlestis, æque ac civitatis et pœnæ infernalis, revelavi Joanni, ut ille eadem prædicaret et scriberet toti Ecclesiæ, ut omnes fideles iis excitentur ad curam salutis suæ, ad constantiam in fide, et martyrium pro illa, si opus sit, obeundum.
EGO SUM RADIX ET GENUS DAVID. — Ego sum ortus ex stirpe, radice et genere Davidis; vide dicta cap. v, vers. 5, q. d. Ego sum Messias, sive Christus Davidi promissus, qui hæc edico, prædico et promitto, ac consequenter reipsa præstabo. Ego sum qui Davidis gloriosum regnum pene exstinctum, quasi filius et hæres suscitabo, magisque gloriosum et spiritale efficiam in Ecclesia tum militante, tum potius triumphante.
STELLA SPLENDIDA ET MATUTINA. — Arabicus: Stella quæ oritur in mane; Syrus: Sicut illa stella illustris, illa matutina, de qua dixi cap. ii, vers. 28, q. d. Ego sum Lucifer prænuntius instantis solis, id est vitæ et gloriæ beatæ. Agite ergo, durate, constantes estote in persecutionibus: indico enim vobis adventare solem vestræ gloriæ et diei æternitatis. Unde S. Gregorius, XXIX Moral., xvii: «Christus, ait, vivus apparens post mortem, matutina nobis stella factus est; quia dum in semetipso exemplum nobis resurrectionis præbuit, quæ lux sequatur, indicavit.»
Tropologice: Stellæ sunt Apostoli et Doctores, de quibus audi S. Chrysostomum, hom. 1 De Pentecost., sub finem tom. III: «Quæ, ait, sunt tales stellæ sicut Apostoli? stellæ in cœlo, Apostoli super cœlos. Quæ sursum sunt, inquit Apostolus, sapite, ubi Christus est in dextera Patris sedens. Stellæ de igne (ex sententia Platonicorum, juxta quam Poeta: Vos æterni ignes) insensibili, Apostoli de igne intelligibili. Stellæ in nocte lucent, in die obscurantur: Apostoli in die et in nocte suis radiis, hoc est virtutibus, effulgent. Stellæ orto sole obscurantur: Apostoli, sole justitiæ resplendente, sua claritate lucescunt. Stellæ in resurrectione cadunt sicut folia: Apostoli resurrectione rapientur in aera nubibus. Et in illis quidem sideribus alius Antifer, alius Lucifer appellatur: in Apostolis autem nullus Antifer est, omnes Luciferi; et ideo stellis majores Apostoli. Et quicumque eos luminaria vocaverit mundi, non peccabit, non solum dum essent in corpore, sed etiam magis nunc quando de vita migrarunt.» Vide dicta Danielis xii, 3.
Versus 17: Spiritus et Sponsa Dicunt: Veni
17. ET SPIRITUS ET SPONSA DICUNT: VENI. — «Spiritus,» scilicet Sanctus; «et sponsa,» id est Ecclesia, «dicunt,» id est dicere, desiderare et orare nos docent adventum Christi, ut dicamus: «Veni,» scilicet Domine Jesu, ad judicium, in quo nos cum Tua sponsa matre nostra, id est Ecclesia, in thalamum cœlestem inducas. Quare perperam hæc divellit Arabicus, sicque dispungit: «Ego radix et genus David, et stella quæ oritur in mane, et spiritus, et sponsa; et dicetur: Veni.»
ET QUI AUDIT (in se hanc vocem, et hunc instinctum Spiritus, idipsum) DICAT, (scilicet) VENI, — Domine Jesu.
ET QUI SITIT (justitiam et vitam æternam), VENIAT; ET QUI (idipsum) VULT, ACCIPIAT AQUAM VITÆ (Syrus, aquam vivam) GRATIS, — de qua dixi vers. 1, q. d. Dum Christo dicimus: «Veni,» nos vicissim spiritualibus gressibus illi obviam procedere debemus, atque hanc ejus sitim in nobis acuere, ut vitæ et gloriæ beatæ siti et desiderio accensi, ad eam anhelemus, dicamusque: «Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad Te, Deus.» Huic enim ita sitienti et anhelanti hæc aqua vitæ obtinget: Deus enim ita munificus est, ut magnos labores non requirat, sed tantum sitiri appetat, ait Nazianzenus. Nihil ergo superest, nisi ut sitientes ad aquam vitæ festinemus.
Quocirca pie et sapienter S. Eugenius Toletanus Archiepiscopus, antecessor S. Ildephonsi, anno Domini 636, ita orare solet:
Rex Deus immensi quo constat machina mundi,
Te mea mens sitiat, sermo canat, actio promat.
Integram ejus orationem carmine expressam recitat noster Browerus, in calce poematum Venantii Fortunati.
Versus 18: Contestor; Si Quis Apposuerit
18. CONTESTOR ENIM. — «Enim,» id est autem, q. d. Enim vero contestor: nam γάρ, id est «enim,» apud Græcos sæpe est encliticum, et redundat. Alcazar tamen to «enim» proprie accipit, ut causale, huncque dat sensum. Quæ dixi de sitientibus, deque danda eis aqua vitæ, adeoque toto hoc libro, certissima sunt, itaque vera, ut de iis verissime pronuntietur Væ adversus eum, qui ejus verbis aliquid aut addere, aut detrahere ausit. Est hoc quasi sigillum libri, quo gravi asseveratione et comminatione contestatur Joannes, hæc omnia et singula esse Deo accepta, esseque Dei oracula.
SI QUIS APPOSUERIT AD HÆC. — Significat fore hæreticos, qui Apocalypsin, et S. Scripturam, cujus Apocalypsis est quasi finis et clausula, adulterarent vel addendo, vel minuendo, uti fecit Marcion, quem ideo Tertullianus, lib. De Carne Christi, cap. iv, «comestorem; sive murem Ponticum» appellat (fuit enim oriundus ex Ponto). Ita Ticonius, Beda et alii. Non ergo Joannes carpit hic leges humanas, Apostolicas, vel Ecclesiasticas, quæ adduntur divinis, ipsique Evangelio: non enim adduntur ut leges vel Scripturæ divinæ, sed ut humanæ ex divinis deductæ. Vide dicta Deut. iv, 2.
Versus 20: Etiam Venio Cito. Amen. Veni, Domine Jesu
20. DICIT (non Joannes, ut volunt Aretas et Ribera, sed Christus) QUI TESTIMONIUM PERHIBET ISTORUM (Joanni, Christus, inquam, «dicit,» tum id quod præcessit: «Si quis apposuerit,» etc., tum id quod sequitur): ETIAM VENIO CITO (Arabicus vertit, et venit, id est veniet, cito). AMEN. q. d. Ego Christus certissime et citissime veniam, ut eos qui mihi fideles et constantes sunt præmiem; infideles vero, inconstantes et deficientes puniam: observate ergo hæc mea monita et præcepta.
Porro Christo respondet S. Joannes jam senex, sitiens aquam vitæ cœlestem, optansque Christo frui: «Amen,» id est fiat; «veni,» vel, ut græce est, ναὶ ἔρχου, id est etiam veni, «Domine Jesu;» obsecro veni, omnino veni, amor mi, gaudium meum, desiderium meum; idemque nos dicere et desiderare, tacite suo exemplo monet: Hoc enim est quod expressit vers. 17: «Qui audit, dicat: Veni.» Ita Rupertus, Ansbertus, Haymo et Viegas. Unde Arabicus vertit: Veni, Domine Jesu Christe, ad omnes sanctos in sæculum sæculorum. Amen. Qui enim est puræ conscientiæ, pureque et intense amat Jesum, desiderat dissolvi, et esse cum Christo. «Ipse enim Jesus, qui dulcis est in voce, dulcis in facie, dulcis in nomine, dulcis in opere, dulcior apparebit in deitatis visione,» ait S. Bernardus (vel quisquis est auctor), serm. De Cœna Domini, pag. 391.
Quidam vir doctus apud Salmeronem, Prolegomen. 7, pag. 97: «Amen, ait, dictio familiaris Joanni, qua præ cæteris in Evangelio est usus, eo quod illud jam senio confectus scripserit. Nam litteræ Ἀμήν significant 99, ut etiam Gratianus tradit, dist. 83, cap. Qualiter vero. Siquidem alpha in Ἀμήν denotat 1, mu vero 40, eta 8, nu 50; qui numeri collecti faciunt 99, quot annos fertur vixisse S. Joannes.» Verum hæc levicula sunt et incerta.
Narrat S. Gregorius, lib. I Dialog., cap. viii, S. Anastasium simili voce cœlitus lapsa: «Veni, Anastasi,» vocatum esse ad mortem, imo ad immortalitatem; unde mox animam Deo reddens, ad illam evolavit. Tropologice idem Gregorius, homil. 14 in Ezech.: «Qui audit, ait, dicat: Veni. Cui enim jam vox vocantis Dei efficitur in corde, necesse est ut proximo per prædicationis officium erumpat in voce; et idcirco alios vocet, quia jam ipse vocatus est.» Idem, lib. IV Dialog., cap. xiii, narrat de S. Galla, quod a S. Petro vocata sit in cœlum. Cum enim eum videns exultaret rogaretque: «Quid est, Domine mi, dimissa sunt mihi peccata mea?» ab eo audivit: «Dimissa, veni.» Idem, ibidem cap. xii, narrat S. Probum Reatis Episcopum, a S. Juvenali et Eleutherio Martyribus vocatum in cœlum. Idem cap. xiv narrat S. Servulum paralyticum, qui «studebat semper in dolore gratias agere, hymnis Deo et laudibus diebus ac noctibus vacare,» angelorum cantu ad æternam gloriam invitatum. Et cap. xv refert S. Romulam in paralysi mire patientem, a duabus suis discipulis hac voce: «Mater, veni; mater, veni,» evocatam, ac duobus cœlitum psallentium choris in cœlum deductam, mira post se odoris fragrantia relicta.
Et cap. xvi narrat S. Tarsillam, amitam suam, a S. Felice Pontifice atavo suo, ostendente ei mansionem perpetuæ claritatis, accersitam hac voce: «Veni, quia in hac te lucis mansione recipiam.» Quare febri correpta, sursum respiciens, Jesum venientem vidit, cœpitque clamare dicens: «Recedite, recedite, Jesus venit.» Cumque in eum intenderet quem videbat, sancta illa anima corpore est egressa. Dum vero corpus ejus lavaretur, longæ orationis usu in cubitis ejus et genibus, camelorum more inventa est obdurata cutis excrevisse.
Et cap. xvii narrat Musam puellam a B. Virgine invitatam ad suum virginum cœtum, mox pueriles mores in seniles commutasse, ac trigesimo post die, cum plane a B. Virgine evocaretur, depressis reverenter oculis aperta voce clamasse: «Ecce, domina, venio; ecce, domina, venio.» In qua voce spiritum tradidit, et ex virgineo corpore habitatura cum sanctis virginibus excessit.
Ita ad Christum transire anhelabat S. Maria Oigniacensis. Nam, ut in ejus Vita scribit Cardinalis de Vitriaco, lib. II, cap. x, ultimo vitæ suæ anno propinquante, jam se amplius continere non valens anhelabat, suspirabat, præ desiderio clamabat, quasi moræ impatiens, cum «Dominum (Christum, cum quo familiariter versabatur) amplexaretur: Nolo, Domine, ut sine me recedas: non cupio hic morari amplius, domum ire volo.» Et paulo post cum narrasset illi revelatum suum transitum in cœlum: «Non potuit, inquit, tunc præ spiritus ebrietate tacere, sed clamans dicebat: Audivi a Domino me ituram in Sancta sanctorum. O dulcissimum vocabulum! Dic mihi, mea Clementia (sic enim ejus ancilla vocabatur), quid est Sancta sanctorum? Ex famula volebat scire quid eæ dictiones significarent, cum neutra id sciret; sed, ut dixi, spiritu ebria id faciebat.» Et mox: «Audiebat etiam vocem Domini vocantis et dicentis: Veni, amica mea, sponsa mea, columba mea; jam coronaberis.» Instante vero morte, ut idem Cardinalis scribit cap. xi et seq.: «Cœpit clara voce et alta cantare, nec cessavit spatio dierum trium et noctium laudare Deum,» hymni carmina suggerente ei angelo Seraphino; adventante autem hora ultima canebat: «Quam pulcher es, rex noster Domine! Alleluia.»
Ita Sancti vitam habent in patientia; mortem, imo immortalitatem, in desiderio, quia ad Christum amorem suum suspirant. Unde S. Bernardus in Form. honest. vitæ: «Sit tibi Jesus, inquit, semper in corde; et nunquam imago crucifixi ab animo tuo recedat. Hic tibi sit cibus et potus, dulcedo et consolatio tua, mel tuum et desiderium tuum, dulcedo et meditatio tua, oratio et contemplatio tua, vita et mors, et resurrectio tua.» Lege suspiria S. Augustini anhelantis ad cœlum, in lib. Meditationum et Soliloquiorum, tomo IX; lege et imitare suspiria S. Bernardi ad Jesum in Jubilo, ubi inter cætera ait:
O Jesu mi dulcissime,
Spes suspirantis animæ.
Te quærunt piæ lacrymæ.
Te clamor mentis intimæ.
Jesu dulcedo cordium,
Fons vivus, lumen mentium.
Excedens omne gaudium,
Et omne desiderium.
Quando cor nostrum visitas,
Tunc lucet ei veritas,
Mundi vilescit vanitas,
Et intus fervet charitas.
Jesu mi bone, sentiam
Amoris Tui copiam,
Da mihi per præsentiam,
Tuam videre gloriam.
Desidero Te millies:
Mi Jesu, quando venies?
Me lætum quando facies?
Me de Te quando saties?
Jam quod quæsivi video.
Quod concupivi teneo,
Amore Jesu langueo,
Et corde totus ardeo.
O beatum incendium,
Et ardens desiderium!
Tollens omne fastidium,
Mel, nectar, melos, suavium.
Jesu, corona Martyrum,
Et flos perennis virginum,
Tu casti cordis lilium,
Tu decertantis præmium.
Exaudi preces supplicum,
Nil extra Te quærentium.
O dulce refrigerium,
Amare Dei Filium!
Tu mentis delectatio,
Amoris consummatio.
Tu mea gloriatio,
Jesu mundi salvatio.
Tu verum cœli gaudium.
Jesu cordis tripudium,
Versus 21: Gratia Domini Nostri Jesu Christi Cum Omnibus Vobis
21. GRATIA DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI CUM OMNIBUS VOBIS (Syrius, cum omnibus sanctis). AMEN. — Apostolicæ litteræ solent incipere et terminari in apprecatione gratiæ Christi. Ita hic Apocalypsin (quæ instar epistolæ est: unde initio septem epistolas ad septem Asiæ Episcopos continet; atque hic in fine terminatur instar epistolæ) S. Joannes ejusdem apprecatione concludit.